Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 279 5211568 5169369 2026-10-05T07:36:48Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5211568 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на снежань}}</noinclude> '''13 снежня''' — трыста сорак сёмы (трыста сорак восьмы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[1545]]: Па ініцыятыве Папы [[Павел III|Паўла III]] як адказ на [[Рэфармацыя|Рэфармацыю]] адкрыўся [[Трыдэнцкі сабор]]. * [[1577]]: Флатылія [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]] выправілася з [[Плімут]]а да берагоў Амерыкі. * [[1864]]: [[Парагвай]] абвясціў вайну [[Бразілія|Бразіліі]], па выніках якой страціў 70 % мужчын краіны. * [[1919]]: Адбыўся раскол [[Рада БНР|Рады БНР]] на [[Найвышэйшая рада БНР|Найвышэйшую Раду]] і [[Народная рада БНР|Народную Раду БНР]]. * [[1937]]: Пасля захопу [[Нанкін]]а японцамі ў горадзе пачалася [[Нанкінская разня|масавая разня]]. * [[1981]]: У [[Польшча|Польшчы]] ўведзена ваеннае становішча (адменена 22.7.1983) * [[2007]]: Падпісаны [[Лісабонскі дагавор]], закліканы замяніць сабой [[Канстытуцыя ЕС|Канстытуцыю ЕС]], якая не ўступіла ў сілу * [[2025]]: Вызвалены і вывезены з [[Беларусь|Беларусі]] 123 асобы, у тым ліку [[Алесь Бяляцкі]], [[Марыя Калеснікава]], [[Віктар Бабарыка]] і іншыя дзеячы. == Нарадзіліся == [[File:Heinrich-heine 1.jpg|thumb|120px|[[Генрых Гейнэ]]]] * [[1504]]: [[Пій V|Пій V, Папа Рымскі]] * [[1521]]: [[Сікст V|Сікст V, Папа Рымскі]] * [[1553]]: [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрых IV, кароль Францыі]] * [[1720]]: [[Карла Гоцы]], італьянскі пісьменнік і драматург * [[1780]]: [[Іаган Вольфганг Дзёберайнер]], нямецкі [[хімік]] * [[1797]]: [[Генрых Гейнэ]], нямецкі [[паэт]], публіцыст і крытык (пам. 17.2.1856) * [[1836]]: [[Франц фон Ленбах]], нямецкі мастак * [[1887]]: [[Луцыя Балзукевіч]], польскі мастак, працавала на Гродзеншчыне (пам. 11.05.1976) * [[1899]]: [[Юхан Яйк]], эстонскі пісьменнік * [[1901]]: [[Барбара Іванаўна Вержбаловіч]], беларуская оперная і канцэртная спявачка (мецца-сапрана) (пам. 8.1.1967) * [[1907]]: [[Мікалай Лапіцкі]], святар, дзеяч беларускай эміграцыі (пам. 8.8.1976) * [[1915]]: [[Курд Юргенс]], аўстрыйскі акцёр * [[1920]]: [[Кейсон Фамвіхан]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Лаос]]а (пам. 21.11.1992) * [[1923]]: [[Філіп Уорэн Андэрсан]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1927]]: [[Жэнеўеў Паж]], французская актрыса * [[1928]]: [[Вольфганг Хутэр]], аўстрыйскі мастак * [[1933]]: [[Мішэль Бон]], французскі акцёр тэатра і кіно * [[1936]]: [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) * [[1941]]: [[Мікола Маляўка]], беларускі [[паэт]], [[перакладчык]] * [[1960]]: [[Яніс Рэйніс]], латвійскі акцёр * [[1980]]: [[Агнешка Уладарчык]], польская актрыса і спявачка * [[1981]]: [[Эмі Лі]], вакалістка гурта [[Evanescence]] * [[1983]]: [[Атыля Янджэйчак]], польская плыўчыха * [[1989]]: [[Тэйлар Свіфт]], амерыканская спявачка == Памерлі == [[File:Gessner Conrad 1516-1565.jpg|thumb|left|120px|[[Конрад Геснер]]]] * [[127]]: [[Хрысціянства|Хрысціянскі]] мучанік [[Антыёх Сульцыс]] * [[304]]: [[Хрысціянства|Хрысціянская]] мучаніца [[Святая Люцыя]] * [[1124]]: [[Калікст II|Калікст II, Папа Рымскі]] * [[1204]]: [[Майманід]], яўрэйскі [[філосаф]] * [[1250]]: [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II, імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1466]]: [[Данатэла]], [[Фларэнцыя|фларэнційскі]] скульптар-разьбяр (нар. ~1386) * [[1565]]: [[Конрад Геснер]], швейцарскі прыродазнавец * [[1784]]: [[Сэмюэл Джонсан]], англійскі літаратурны крытык, лексікограф і паэт * [[1826]]: [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]], беларускі рэлігійны дзеяч, [[гісторык]]* * [[1942]]: [[Яфім Бялевіч]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху * [[1961]]: [[Бабуля Мозес]], амерыканская мастачка-аматарка * [[2009]]: [[Пол Энтані Самуэльсан]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (нар. 15.5.1915) * [[2012]]: [[Марыс Эрцог]], французскі альпініст == Святкуюць == * {{Сцяг Мальты}} [[Мальта]] — Дзень Рэспублікі === Хрысціянства === * [[Выява:Christian cross.svg|12px]] [[Дзень святой Люсіі]] ў каталіцкай царкве. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С13]] </noinclude> [[Катэгорыя:13 снежня| ]] 759arn60zxt8tx40btvqy22xownylwx 0 325 5211567 5166522 2026-10-05T07:36:22Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5211567 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на студзень}} </noinclude>__NOTOC__ '''15 студзеня''' — пятнаццаты [[дзень]] [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == * [[69]]: [[Марк Сальвій Атон|Атон]] захапіў уладу ў [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. * [[730]]: Візантыйскі імператар [[Леў III Ісаўр]] забараніў [[Іконашанаванне|шанаванне ікон]]. * [[1759]]: У [[Лондан]]е для адкрыў дзверы [[Брытанскі музей]], які стаў першым у свеце публічным нацыянальным музеем. * [[1919]]: [[Марк Шагал]] заснаваў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча]]. * [[1926]]: У [[Вільнюс|Вільні]] выйшаў першы нумар беларускага ілюстраванага сатырычнага часопіса «[[Маланка (1926)|Маланка]]». * [[1940]]: Створаны [[Астравецкі раён]], [[Ашмянскі раён]], [[Браслаўскі раён]], [[Брэсцкі раён]], [[Бярозаўскі раён]], [[Валожынскі раён]], [[Ваўкавыскі раён]], [[Воранаўскі раён]], [[Ганцавіцкі раён]], [[Гродзенскі раён]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Докшыцкі раён]], [[Драгічынскі раён]], [[Жабінкаўскі раён]], [[Зэльвенскі раён]], [[Іванаўскі раён]], [[Івацэвіцкі раён]], [[Іўеўскі раён]], [[Камянецкі раён]], [[Клецкі раён]], [[Кобрынскі раён]], [[Лідскі раён]], [[Лунінецкі раён]], [[Ляхавіцкі раён]], [[Маладзечанскі раён]], [[Маларыцкі раён]], [[Мастоўскі раён]], [[Мёрскі раён]], [[Мядзельскі раён]], [[Навагрудскі раён]], [[Нясвіжскі раён]], [[Пастаўскі раён]], [[Пінскі раён]], [[Пружанскі раён]], [[Свіслацкі раён]], [[Слонімскі раён]], [[Смаргонскі раён]], [[Стаўбцоўскі раён]], [[Столінскі раён]], [[Шаркаўшчынскі раён]], [[Шчучынскі раён]]. * [[1943]]: У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] скончана будаўніцтва самага вялікага ў свеце адміністрацыйнага будынка — [[Пентагон]]а. * [[1970]]: Распачаўся Усесаюзны перапіс насельніцтва. * [[1976]]: Уведзена ў эксплуатацыю [[Вілейска-Мінская водная сістэма]]. * [[1979]]: Здарылася [[катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]]. * [[1990]]: У [[Парыж]]ы прайшла ўстаноўчая канферэнцыя [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця|Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця]]. * [[1994]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Біл Клінтан]] наведаў [[Беларусь]] з афіцыйным візітам. * [[2001]]: [[Джымі Вэйлз]] і [[Лары Сэнгер]] стварылі [[Вікіпедыя|Вікіпедыю]]. == Нарадзіліся == * [[1742]]: [[Францішак Нарвойш]], прафесар вышэйшай матэматыкі ў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] * [[1791]]: [[Франц Грыльпарцэр]], аўстрыйскі паэт і драматург * [[1793]]: [[Фердынанд Георг Вальдмюлер]], аўстрыйскі мастак * [[1844]]: [[Роберт Герсуні]], аўстрыйскі [[хірург]] * [[1850]]: [[Соф’я Васільеўна Кавалеўская|Соф'я Кавалеўская]], расійскі [[матэматык]] і механік, пісьменніца і публіцыстка, першая ў свеце жанчына-прафесар (пам. [[10 лютага|10.2]].[[1891]]) * 1850: [[Міхай Эмінэску]], класік румынскай літаратуры * [[1863]]: [[Вільгельм Маркс]], рэйхсканцлер [[Веймарская рэспубліка|Германіі]] * [[1895]]: [[Артуры Ілмары Віртанен]], [[фіны|фінскі]] біяхімік; лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1945) * [[1900]]: [[Вільям Хайнесен]], фарэрскі пісьменнік * [[1900]]: [[Сесар Дамела]], нідэрландскі мастак * [[1902]]: [[Сауд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 2-і кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[1908]]: [[Заір Ісакавіч Азгур|Заір Азгур]], беларускі скульптар (пам. [[18 лютага|18.2]].[[1995]]) * 1908: [[Стэфан Вітажэнец]], польскі пілот, ас-знішчальнік у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] (пам. 30.12.[[1994]]) * [[1919]]: [[Марыс Эрцог]], французскі альпініст * [[1929]]: [[Марцін Лютэр Кінг]], лідар барацьбы за грамадзянскія правы чарнаскурых амерыканцаў (пам. [[4 красавіка|4.4]].[[1968]]) * [[1936]]: [[Янка Сіпакоў]], беларускі [[пісьменнік]], перакладчык * [[1941]]: [[Сяргей Іванавіч Касцян|Сяргей Касцян]], беларускі палітык == Памерлі == * [[69]]: [[Гальба]], імператар рымскі * [[1422]]: [[Шарлота дэ Бурбон]], каралева Кіпра * [[1684]]: [[Каспар Нетшэр]], галандскі жывапісец * [[1775]]: [[Джавані Батыста Самарціні]], італьянскі [[кампазітар]] * [[1789]]: [[Іаган Баптыст Венцэль Бергль]], аўстрыйскі мастак * [[1804]]: [[Дру Друры]], брытанскі энтамолаг * [[1826]]: [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|Мікалай Румянцаў]], дзяржаўны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] * [[1878]]: [[Джэймс Бландэл]], брытанскі ўрач * [[1927]]: [[Харальд Гірсінг]], дацкі мастак * [[1933]]: [[Ота Меер-Амдэн]], швейцарскі мастак * [[1940]]: [[Віліс Плуданіс]], латышскі паэт * [[1969]]: [[Тэадор Вернер (мастак)]] * [[1998]]: [[Гулзарылал Нанда]], індыйскі палітык * [[2000]]: [[Уладзімір Мікалаевіч Шыцік|Уладзімір Шыцік]], беларускі пісьменнік і журналіст * [[2014]]: [[Роджэр Лойд-Пак]], англійскі акцёр * [[2015]]: [[Мікалай Васільевіч Тарасюк]], беларускі разьбяр * [[2018]]: [[Далорэс О’Рыардан]], ірландская спявачка, кампазітар * [[2023]]: [[Вахтанг Кікабідзэ]], грузінскі эстрадны спявак, акцёр * [[2024]]: [[Хорхэ Грыфа]], аргенцінскі футбаліст * [[2025]]: [[Дэвід Лінч]], амерыканскі кінарэжысёр == Святкуюць == * {{VEN}} Дзень настаўніка * {{IND}} Дзень арміі * {{MWI}} Дзень [[Джон Чылембвэ|Джона Чылембвэ]] * {{NGA}} Дзень Узброеных сіл і Дзень памяці * {{PRK}} [[Дзень часангыля]] <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|115]] [[Катэгорыя:15 студзеня| ]] </noinclude> {{Вонкавыя спасылкі}} ku7mohpu2jpmhx5wqqvvakoviyn540t 0 605 5211556 5188111 2026-10-05T07:17:02Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5211556 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{Каляндар на жнівень}}</noinclude> '''26 жніўня''' — дзвесце трыццаць восьмы (дзвесце трыццаць дзевяты ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[55 да н.э.]]: [[Юлій Цэзар]] здзейсніў першы паход у [[Брытанія|Брытанію]]. * [[1346]]: [[Бітва пры Крэсі]], адна з найважнейшых у ходзе [[Стагадовая вайна|Стагадовай вайны]]. * [[1579]]: Пачалася аблога [[Пскоў|Пскова]] войскамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]]. * [[1789]]: У [[Францыя|Францыі]] была прынята Дэкларацыя праў чалавека і грамадзяніна, у якой неад’емнымі правамі чалавека абвяшчаліся свабода асобы, слова, сумлення, роўнасць грамадзян перад законам, права на супраціў прыгнёту. * [[1883]]: [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|Вывяржэнне]] вулкана [[Кракатаў]], адна з найбольш магутных вулканічных катастроф у гісторыі чалавецтва. * [[1914]]: Кайзераўскія войскі разбілі расійскую армію ў [[Бітва пад Таненбергам (1914)|бітве пад Таненбергам]]. * [[1920]]: Прынятая 19-я папраўка да Канстытуцыі [[ЗША]], якая дала права голасу [[жанчына]]м. * [[1933]]: Прынята пастанова [[СНК БССР]] «Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу» гл. ([[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]]). * [[1978]]: Пачатак пантыфікату [[Ян Павел I|Ян Паўла I]], папы рымскага. * [[1993]]: [[Беларусь]] усталявала [[Беларуска-сірыйскія адносіны|дыпламатычныя адносіны з Сірыяй]]. * [[2013]]: У Пасольстве Беларусі ў [[Парыж]]ы адбылося падпісанне Сумеснага камюніке аб устанаўленні дыпламатычных адносін паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Джыбуці|Рэспублікай Джыбуці]]. * [[2026]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]] затапіла шэраг населеных пунктаў. == Нарадзіліся == [[File:MotherTeresa 090.jpg|thumb|left|120px|Маці Тэрэза]] * [[1728]]: [[Іаган Генрых Ламберт]], нямецкі фізік і філосаф * [[1740]]: [[Жазеф-Мішэль Мангальф'е]], французскі вынаходнік * [[1743]]: [[Антуан Лавуазье]], французскі хімік * [[1850]]: [[Шарль Рышэ]], французскі фізіёлаг. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1873]]: [[Лі дэ Форэст]], амерыканскі вынаходнік * [[1880]]: [[Гіём Апалінэр]], французскі паэт беларускага паходжання * [[1882]]: [[Джэймс Франк]], нямецка-амерыканскі фізік * [[1898]]: [[Пегі Гугенхайм]], амерыканскі галерыст і мецэнат * [[1910]]: [[Маці Тэрэза]], гуманітарны дзеяч * [[1914]]: [[Хуліа Картасар]], аргенцінскі пісьменнік * [[1936]]: [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў]], беларускі мастак-жывапісец * [[1951]]: [[Эдвард Уітэн]], амерыканскі фізік-тэарэтык * [[1957]]: [[Доктар Албан]], спявак * [[1962]]: [[Таццяна Сапач]], беларуская журналістка, паэтэса * [[1971]]: [[Талія (спявачка)]] * [[1976]]: [[Земфіра]], расійская спявачка * [[1980]]: [[Крыс Пайн]], амерыканскі акцёр * [[1980]]: [[Макалей Калкін]], амерыканскі акцёр == Памерлі == [[File:1841 portrait painting of Louis Philippe I (King of the French) by Winterhalter.jpg|thumb|right|120px|Луі-Філіп I]] * [[1278]]: [[Пржэмысл Отакар II]], кароль чэшскі * [[1666]]: [[Франс Халс]], галандскі жывапісец * [[1706]]: [[Міхаэль Вільман]], нямецкі мастак * [[1723]]: [[Антані ван Левенгук]], галандскі навуковец * [[1830]]: [[Карл Фрэдрык Фален]], шведскі энтамолаг * [[1849]]: [[Жак Ферэоль Мазас]], французскі кампазітар * [[1850]]: [[Луі-Філіп I]], кароль французскі * [[1865]]: [[Іаган Франц Энке]], нямецкі астраном * [[1869]]: [[Хендрык Лейс]], бельгійскі мастак * [[1910]]: [[Уільям Джэймс]], амерыканскі філосаф і псіхолаг * [[1938]]: [[Тэадор Аксянтовіч]], польскі мастак * [[1979]]: [[Міка Тоймі Валтары]], фінскі пісьменнік * [[1989]]: [[Ірвінг Стоўн]], амерыканскі пісьменнік * [[1994]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт * [[1994]]: [[Мікалай Улашчык]], беларускі гісторык і археограф (нар. 14.2.1906) * [[2001]]: [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], беларускі рэжысёр * [[2004]]: [[Лора Брэніган]], амерыканская спявачка * [[2011]]: [[Джордж Бэнд]], брытанскі альпініст * [[2016]]: [[Яніс Рэйніс]], латвійскі акцёр * [[2021]]: [[Алесь Разанаў]], беларускі пісьменнік == Святкуюць == <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|826]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 жніўня| ]] bbof27mqskwwr04lud63qlkogjoy5zc 0 689 5211554 5178734 2026-10-05T07:16:32Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5211554 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на люты}} </noinclude>__NOTOC__ '''2 лютага''' — трыццаць трэці дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Файл:Buenos Aires-Retiro(CatalinasNorte)-P3090002.JPG|thumb|150px|Буэнас-Айрэс]] * [[962]]: [[Атон I Вялікі]] стаў [[імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі|імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі]] * [[1207]]: [[Terra Mariana]] («Зямля дзевы Марыі») у Прыбалтыцы абвешчана княствам у складзе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1119]]: [[Калікст II (Папа Рымскі)|Калікст II]] стаў [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] * [[1348]]: Адбылася [[Бітва на Стрэве (1348)|бітва на Стрэве]] паміж арміяй [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] і злучанымі войскамі [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]] * [[1386]]: Адбыўся з’езд польскай шляхты ў [[Люблін]]е, дзе вялікага князя [[ВКЛ]] [[Ягайла|Ягайлу]] абралі каралём Польшчы * [[1508]]: [[Міхаіл Глінскі]] з узброеным атрадам учыніў расправу над [[Ян Юр’евіч Забярэзінскі|Янам Забярэзінскім]] у маёнтку пад [[Гродна]] * [[1536]]: Заснавана сталіца [[Аргенціна|Аргенціны]] — [[Буэнас-Айрэс]] * [[1626]]: Каранацыя [[Карл I Сцюарт|Карла І]], караля англійскага * [[1831]]: Пачатак пантыфікату [[Грыгорый XVI|Рыгора XVI]], 254-га Папы Рымскага (1831—1846) * [[1848]]: Скончылася амерыкана-мексіканская вайна [[1846]]—[[1848]] г. * [[1861]]: [[Францыя]] прызнала незалежнасць [[Манака]] * [[1886]]: У [[ЗША]] упершыню афіцыйна святкавалі [[дзень сурка]] * [[1920]]: У [[Тарту]] падпісаны [[Тартускі мірны дагавор паміж РСФСР і Эстоніяй|мірны дагавор]], згодна з якім Савецкая Расія прызнала незалежнасць [[Эстонская Рэспубліка (1920—1940)|Эстоніі]] * [[1922]]: Упершыню цалкам апублікаваны раман [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]» * [[1943]]: Поўнай капітуляцыяй германскіх войск завяршылася [[Сталінградская бітва]]. * [[1945]]: [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій I]] абраны Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі * [[1968]]: [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музей]] прыняў першых наведвальнікаў * [[1971]]: Падпісана «[[Рамсарская канвенцыя]]» * [[2014]]: Кітаец [[Дзін Цзюньхуэй]] атрымаў перамогу ў фінале [[снукер]]нага «[[German Masters 2014 (снукер)|German Masters]]» == Нарадзіліся == [[Image:Kostuś Kalinowski.PNG|thumb|100px|left|Кастусь Каліноўскі]] * [[1494]]: [[Бона Сфорца]], каралева польская і вялікая княгіня літоўская, 2-я жонка [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]] (пам. [[19.11]].[[1557]]) * [[1522]]: [[Лодавіка Ферары]], італьянскі матэматык (пам. [[1565]]) * [[1536]]: [[Пётр Скарга]], [[Польшча|польскі]] [[каталіцызм|каталіцкі]] [[Багаслоўе|тэолаг]], [[Пропаведзь|прапаведнік]], першы [[рэктар]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] (пам. [[1612]]). * [[1649]]: [[Бенедыкт XIII|Бенедыкт XIII, Папа Рымскі]] ([[1724]]—[[1730]]; пам. [[21.2]].[[1730]]) * [[1669]]: [[Луі Маршан (музыкант)]] * [[1700]]: [[Ёган Крыстаф Готшэд]], нямецкі пісьменнік * [[1704]]: [[Гіём Франсуа Лапіталь]], французскі матэматык * [[1754]]: [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор]], французскі палітык і дыпламат * [[1838]]: [[Канстанцін Каліноўскі]], беларускі рэвалюцыянер, публіцыст (пам. [[22.3]].[[1864]]) * [[1844]]: [[Марыя Ганкель]], першая паэтэса на [[эсперанта]] (пам. [[15.12]] [[1929]]) * [[1882]]: [[Джэймс Джойс]], ірландскі пісьменнік (пам. [[13.1]].[[1941]]) * [[1885]]: [[Альда Палацэскі]], італьянскі пісьменнік * [[1902]]: [[Станіслаў Грынкевіч]], беларускі ўрач, пісьменнік, культурны, грамадскі і палітычны дзеяч (пам. [[25.7]].[[1945]]) * [[1903]]: [[Ойген Коган]], нямецкі палітолаг, сацыёлаг * [[1904]]: [[Валерый Чкалаў]], савецкі лётчык-выпрабавальнік (пам. [[15.12]].[[1938]]) * [[1915]]: [[Аба Эвен]], ізраільскі дзяржаўны дзеяч * [[1919]]: [[Збігнеў Ленгрэн]], польскі мастак * [[1929]]: [[Джордж Бэнд]], брытанскі альпініст * [[1939]]: [[Дэйл Мортэнсен]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2010) * [[1955]]: [[Лешак Энгелькінг]], польскі пісьменнік, літаратуразнаўца, літаратуры крытык, перакладчык * [[1957]]: [[Аляксей Анатолевіч Ляляўскі]], беларускі рэжысёр * [[1958]]: [[Данчык]], беларускі спявак і журналіст * [[1977]]: [[Шакіра]], калумбійская спявачка * [[1979]]: [[Ксенія Зікункова]], беларуская біятланістка * [[1996]]: [[Пол Мескал]], ірландскі акцёр * [[1996]]: [[Манон Брунэ]], французская фехтавальшчыца, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == [[Выява:Дмитрий Иванович Менделеев 6.jpg|thumb|100px|Дзмітрый Мендзялееў]] * 483 да н.э.: [[Сідхартха Гаўтама]], індыйскі прынц, пасля пераўвасаблення [[Буда (тытул)|Буда]] * [[619]]: [[Лаўрэнцій Кентэрберыйскі]], другі архібіскуп Кентэрберыйскі * [[1250]]: [[Эрык Шапялявы|Эрык XI]], кароль [[Швецыя|шведскі]] * [[1348]]: [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонт-Глеб Гедзімінавіч]], князь полацкі (1336—1345), князь пінскі (нар. ~[[1295]]) * [[1491]]: [[Марцін Шангаўэр]], нямецкі жывапісец * [[1660]]: [[Гастон Арлеанскі]], герцаг Анжуйскі * [[1769]]: [[Клімент XIII|Клімент XIII, Папа Рымскі]] * [[1875]]: [[Карл Якаб Сундэваль]], шведскі заолаг * [[1892]]: [[Люцыян Крашэўскі]], беларускі і польскі мастак, фатограф (нар. [[24.7]].[[1820]]) * [[1907]]: [[Дзмітрый Мендзялееў]], рускі навуковец, хімік (нар. [[8.2]].[[1834]]) * [[1979]]: [[Сід Вішэс]], брытанскі музыка * [[1983]]: [[Мікола Прашковіч]], беларускі дысідэнт, літаратуразнаўца, перакладчык * [[1995]]: [[Дональд Плезенс]], англійскі акцёр * [[2007]]: [[Жызель Паскаль]], французская актрыса * [[2014]]: [[Філіп Сеймур Хофман]], амерыканскі акцёр, лаўрэат прэміі «Оскар» * [[2015]]: [[Андрэй Віктаравіч Кузьменка|Андрэй Кузьменка]], украінскі спявак == Святкуюць == * [[Каталіцтва|Каталікі]]: Ахвяраванне Пана (Грамніцы). * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень водна-балотных угоддзяў. * {{AZE}}: Дзень моладзі. * {{USA}}, {{CAN}}: [[Дзень сурка]]. * {{Сцяг Канарскіх астравоў}} [[Канарскія астравы]]: Дзень Маці Божай з Кандэлярыі. * {{RUS}}: Дзень вайсковай славы Расіі<!-- — Дзень разгрому Чырвонай Арміяй Вермахта ў [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]] (1943)-->. * {{THA}} [[Тайланд]]: Дзень вынаходніка * {{EST}}: Дзень свечак. <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|202]] </noinclude> [[Катэгорыя:2 лютага| ]] obz0o5dlp432z7l603z59yqbnlao7op 0 1306 5211569 5198851 2026-10-05T07:37:21Z Autumndancer 168015 5211569 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Анапурна |Нацыянальная назва = |Выява = AnnapurnaSouthMountain.jos.500pix.jpg |Подпіс = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Гімалаі |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 8091 |Першае ўзыходжанне = [[3 чэрвеня]] [[1950]] |Крыніца вышыні = |Краіна = Непал |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = }} '''Анапурна''' — горны масіў і вяршыня ў горнай сістэме [[Гімалаі|Гімалаяў]]. Вышыня 8091 м. Анапурна I з’яўляецца адным з чатырнаццаці [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]]аў і дзясятай паводле вышыні вяршыняй [[Планета Зямля|Зямлі]]. Першае пакарэнне адбылося [[3 чэрвеня]] [[1950]] года групай французскіх альпіністаў ([[Марыс Эрцог]], [[Луіс Лашэналь]]). Гэта было першае паспяховае пакарэнне васьмітысячніка. {{Васьмітысячнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя вяршыні-васьмітысячнікі]] [[Катэгорыя:Горы Непала]] 5xlqpok36cj5nh4fr10dnbq3dadk4hp 0 1906 5211470 5187508 2026-10-05T02:09:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211470 wikitext text/x-wiki [[Файл:Хапсироков Х.Х. Диплом ДОКТОР НАУК.jpg|міні|Дыплом доктара навук савецкага ўзору]] '''До́ктар наву́к''' — [[Навуковая ступень|вучоная ступень]] вышэйшага ўзроўню ў двухступеневай сістэме дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў, якая склалася ў [[СССР]] і захоўваецца ў шэрагу постсавецкіх дзяржаў, у тым ліку ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]]. У Беларусі доктар навук — другая з дзвюх вучоных ступеней пасля [[Кандыдат навук|кандыдата навук]]; ступень прысуджае Прэзідыум [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь]] (ВАК) на падставе хадайніцтва савета па абароне дысертацый і вынікаў экспертызы доктарскай [[Дысертацыя|дысертацыі]]<ref name="decree560">{{Cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=30802501 |title=Указ Президента Республики Беларусь от 17 ноября 2004 г. № 560 «Об утверждении Положения о присуждении ученых степеней и присвоении ученых званий» |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref><ref name="artyukhin2024">{{Cite web |url=https://psst.jvolsu.com/index.php/en/component/attachments/download/1938 |title=Система аттестации научных и научно-педагогических работников в Республике Беларусь: становление ее институциональной основы и перспективы развития |author=Артюхин М. И.; Щурок Э. М.; Пушкевич С. А. |date=2024 |website=Logos et Praxis |volume=23 |issue=2 |pages=94–107 |doi=10.15688/lp.jvolsu.2024.2.11 |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Ступень доктара навук трэба адрозніваць ад вучоных званняў [[Дацэнт|дацэнта]] і [[Прафесар|прафесара]], якія прысвойваюцца паводле асобнай працэдуры. Яна таксама не тоесная [[Доктар філасофіі|доктару філасофіі]] (Ph.D.): у беларускай сістэме нацыянальны дыплом доктара філасофіі эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук, а не доктара навук<ref name="decree560" />. == Гісторыя == У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] іерархічная сістэма вучоных ступеней «кандыдат — магістр — доктар» была заканадаўча сфарміравана ў пачатку XIX стагоддзя. «Папярэднія правілы народнай асветы» 1803 года замацавалі такую сістэму, а Палажэнне аб вытворчасці ў вучоныя ступені ад 20 студзеня 1819 года ўніфікавала патрабаванні і ўстанавіла строгую паслядоўнасць атрымання ступеней<ref name="andreev2015">{{Cite web |url=https://universityhistory.tsu.ru/node/1032 |title=Возникновение системы российских ученых степеней в начале XIX в. |author=Андреев А. Ю. |date=2015 |website=Разрывы и преемственность в истории российских университетов. XVIII–XXI века |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref><ref name="ivanov1994">{{Cite web |url=https://iriran.ru/publications/3430 |title=Ученые степени в Российской империи XVIII в. — 1917 г. |author=Иванов А. Е. |date=1994 |website=Институт российской истории РАН |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Гэтая імперская сістэма не была тоесная пазнейшай двухступеневай сістэме «кандыдат навук — доктар навук». Пасля рэвалюцыйных падзей 1917 года дарэвалюцыйная сістэма вучоных ступеней была скасавана. 13 студзеня 1934 года Савет Народных Камісараў СССР прыняў пастанову «Аб вучоных ступенях і званнях», якой былі ўстаноўлены ступені кандыдата навук і доктара навук. Менавіта з гэтай пастановай звязана непасрэднае ўзнікненне сучаснай двухступеневай сістэмы навуковай атэстацыі<ref name="ussr1934">{{Cite web |url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/527533-postanovlenie-snk-sssr-ob-uchenyh-stepenyah-i-zvaniyah-13-yanvarya-1934-g |title=Постановление СНК СССР об ученых степенях и званиях. 13 января 1934 г. |website=Электронная библиотека исторических документов |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. На тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] ступені кандыдата і доктара навук прысуджаліся ў межах агульнасаюзнай сістэмы. Пасля распаду СССР Беларусь захавала яе асноўную двухступеневую структуру. 18 верасня 1992 года пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 564 была створана Вышэйшая атэстацыйная камісія пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь, якая стала асновай нацыянальнай сістэмы дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў<ref name="artyukhin2024" />. У 2004 годзе Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 560 было зацверджана Палажэнне аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў, якое рэгулюе патрабаванні да кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый, парадак іх экспертызы і абароны, прысуджэнне ступеней, прызнанне замежных дакументаў, а таксама пазбаўленне і аднаўленне вучоных ступеней<ref name="decree560" />. == У Беларусі == === Месца ў сістэме падрыхтоўкі і атэстацыі === Паводле дзейнага [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адукацыі|Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі]], навукова-арыентаваная адукацыя складае асобны ўзровень адукацыі. Яе адукацыйныя праграмы рэалізуюцца па спецыяльнасцях і галінах навукі, якія адпавядаюць наменклатуры спецыяльнасцей навуковых работнікаў, устаноўленай ВАК<ref name="education-code">{{Cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=30926305 |title=Кодекс Республики Беларусь об образовании от 13 января 2011 г. № 243-З (с изменениями и дополнениями по состоянию на 09.12.2025 г.) |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Падрыхтоўка кандыдацкай дысертацыі звычайна звязана з [[Аспірантура|аспірантурай]] або ад’юнктурай, а доктарскай — з дактарантурай, саіскальніцтвам або самастойнай навуковай працай. Кодэкс аб адукацыі асобна вызначае аспірантаў, ад’юнктаў, дактарантаў і саіскальнікаў як удзельнікаў навукова-арыентаванай адукацыі; дактарантам лічыцца асоба, залічаная для засваення адукацыйнай праграмы дактарантуры ў дзённай форме<ref name="education-code" /><ref name="decree561">{{Cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31488306 |title=Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 2011 г. № 561 «О подготовке и аттестации научных работников высшей квалификации» |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Завяршэнне дактарантуры само па сабе не азначае атрымання ступені доктара навук: прысуджэнне ступені адбываецца ў рамках асобнай працэдуры дзяржаўнай атэстацыі<ref name="decree560" />. У звычайным выпадку саіскальнік ступені доктара навук ужо мае ступень кандыдата навук. Заканадаўства прадугледжвае таксама выключныя выпадкі, калі да абароны доктарскай дысертацыі можа быць дапушчаны саіскальнік без кандыдацкай ступені, калі яго навуковыя вынікі адпавядаюць спецыяльна ўстаноўленым патрабаванням і атрыманая згода ВАК<ref name="decree560" />. Пры падрыхтоўцы доктарскай дысертацыі можа прызначацца навуковы кансультант. У адрозненне ад [[Магістр|магістра]], які з’яўляецца ступенню вышэйшай адукацыі, кандыдат і доктар навук — вучоныя ступені, што прысуджаюцца ў выніку дзяржаўнай атэстацыі навуковай кваліфікацыі<ref name="education-code" /><ref name="decree560" />. === Дысертацыя і прысуджэнне ступені === Доктарская дысертацыя павінна адпавядаць больш высокім патрабаванням да навуковай навізны і значнасці вынікаў, чым кандыдацкая. Асноўныя навуковыя вынікі дысертацыі павінны быць апублікаваны да пачатку яе папярэдняй экспертызы; патрабаванні да зместу, афармлення, публікацый і працэдуры разгляду ўстанаўліваюцца заканадаўствам і нарматыўнымі актамі ВАК<ref name="decree560" /><ref name="dissertation-format">{{Cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=38688391 |title=Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 22 августа 2022 г. № 5 «Об изменении постановления Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 28 февраля 2014 г. № 3» |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Працэдура ўключае папярэднюю экспертызу дысертацыі ў навуковай арганізацыі або ўстанове адукацыі, яе разгляд у савеце па абароне дысертацый, публічную абарону і наступную дзяржаўную экспертызу ў ВАК. Саветы па абароне дысертацый ствараюцца пры навуковых арганізацыях і ўстановах вышэйшай адукацыі па пэўных навуковых спецыяльнасцях<ref name="councils">{{Cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=39314664 |title=Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 3 июня 2024 г. № 4 «Об изменении постановления Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 22 февраля 2005 г. № 19» |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref><ref name="artyukhin2024" />. Парадак прыняцця канчатковага рашэння адрозніваецца для дзвюх ступеней. Пры абароне кандыдацкай дысертацыі савет прымае рашэнне аб прысуджэнні ступені, якое пасля зацвярджае Прэзідыум ВАК. Пры доктарскай дысертацыі савет хадайнічае аб прысуджэнні ступені, а саму ступень доктара навук пасля экспертызы прысуджае Прэзідыум ВАК<ref name="decree560" /><ref name="artyukhin2024" />. Асобе, якой прысуджана ступень, выдаецца нацыянальны дыплом доктара навук. Вучонае званне прафесара не ўзнікае аўтаматычна разам з доктарскай ступенню: яго прысвойвае ВАК у рамках асобнай атэстацыйнай працэдуры<ref name="decree560" />. === Галіны навукі === Ступені кандыдата і доктара навук у Беларусі прысуджаюцца па галіне навукі ў адпаведнасці з Наменклатурай спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь. Дзейная наменклатура ўстаноўлена пастановай ВАК ад 1 ліпеня 2019 года № 1; апошнія змены ў яе былі ўнесены ў 2024 годзе<ref name="nomenclature">{{Cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=37719394 |title=Постановление Высшей аттестационной комиссии Республики Беларусь от 1 июля 2019 г. № 1 «Об установлении номенклатуры специальностей научных работников» (с изменениями и дополнениями от 27.03.2024 г.) |website=Параграф |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. У залежнасці ад галіны прысуджаюцца ступені: * доктар архітэктуры; * доктар біялагічных навук; * доктар ветэрынарных навук; * доктар ваенных навук; * доктар геаграфічных навук; * доктар геолага-мінералагічных навук; * доктар гістарычных навук; * доктар культуралогіі; * доктар мастацтвазнаўства; * доктар медыцынскіх навук; * доктар палітычных навук; * доктар педагагічных навук; * доктар псіхалагічных навук; * доктар сацыялагічных навук; * доктар сельскагаспадарчых навук; * доктар тэхнічных навук; * доктар фармацэўтычных навук; * доктар фізіка-матэматычных навук; * доктар філалагічных навук; * доктар філасофскіх навук; * доктар хімічных навук; * доктар эканамічных навук; * доктар юрыдычных навук<ref name="nomenclature" />. Навуковая спецыяльнасць і галіна навукі не заўсёды маюць адносіны «адна спецыяльнасць — адна галіна». Для некаторых спецыяльнасцей наменклатура дапускае прысуджэнне ступені па розных галінах у залежнасці ад профілю даследавання: напрыклад, па шэрагу спецыяльнасцей механікі ступень можа прысуджацца па фізіка-матэматычных або тэхнічных навуках<ref name="nomenclature" />. === Статыстыка === За 1994—2023 гады ВАК Беларусі прысудзіла ступень доктара навук 1906 саіскальнікам; за той жа перыяд ступень кандыдата навук атрымалі 14 291 чалавек. Колькасць доктарскіх ступеней вырасла з 3 у 1994 годзе да 117 у 2001 годзе, а ў 2007—2018 гадах звычайна складала каля 45—50 за год; у 2023 годзе была прысуджана 51 доктарская ступень<ref name="artyukhin2024" />. У 2025 годзе ВАК прысудзіла 261 вучоную ступень, у тым ліку 39 ступеней доктара і 222 ступені кандыдата навук. Сярэдні ўзрост саіскальніка ступені доктара навук склаў 54 гады. На 31 снежня 2025 года ў Беларусі дзейнічалі 135 саветаў па абароне дысертацый і 24 экспертныя саветы ВАК<ref name="vak2025">{{Cite web |url=https://news.sb.by/articles/vak-za-2025-god-uchenuyu-stepen-poluchili-40-inostrannykh-grazhdan-bolshe-vsego-iz-kita.html |title=ВАК: за 2025 год ученую степень получили 40 иностранных граждан, больше всего — из Китая |date=2026-02-16 |website=СБ. Беларусь сегодня |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. == Суадносіны з іншымі навуковымі кваліфікацыямі == Міжнароднае супастаўленне ступені доктара навук з кваліфікацыямі іншых краін залежыць ад канкрэтнай нацыянальнай сістэмы. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі [[ЮНЕСКА]] ISCED 2011 ''doktor nauk'' разам з [[Габілітацыя|габілітацыяй]] прыводзіцца як прыклад другой даследчай кваліфікацыі вышэйшага ўзроўню (''higher doctorate''), якая можа адносіцца да ўзроўню ISCED 8. Пры гэтым ISCED не вылучае такія другія даследчыя кваліфікацыі ў асобны ўзровень ад іншых доктарскіх кваліфікацый<ref name="isced2011">{{Cite web |url=https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/isced-2011-en.pdf |title=International Standard Classification of Education: ISCED 2011 |publisher=UNESCO Institute for Statistics |year=2012 |pages=59–60 |language=en |access-date=2026-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813065549/https://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/isced-2011-en.pdf |archive-date=13 жніўня 2025 |url-status=dead}}</ref>. Таму ступень доктара навук не варта механічна прыраўноўваць ні да Ph.D., ні да габілітацыі. У Беларусі нацыянальны дыплом Ph.D. заканадаўча звязаны са ступенню кандыдата навук<ref name="decree560" />. Габілітацыя ў шэрагу еўрапейскіх сістэм таксама з’яўляецца кваліфікацыяй, якая атрымліваецца пасля першай доктарскай ступені, аднак яе юрыдычнае значэнне і працэдура атрымання адрозніваюцца ад постсавецкай ступені доктара навук<ref name="isced2011" />. Неадназначным з’яўляецца і англійскае найменне ''Doctor of Science'' (D.Sc., Sc.D.). У некаторых універсітэцкіх сістэмах гэта вышэйшы доктарат: напрыклад, [[Оксфардскі ўніверсітэт]] адносіць Doctor of Science да ''Higher Doctorates'', прызначаных для прызнання высокага ўзроўню і працяглых вынікаў навуковай дзейнасці. Аднак такая ступень не з’яўляецца аўтаматычным юрыдычным адпаведнікам постсавецкага доктара навук<ref name="oxfordDSc">{{Cite web |url=https://www.ox.ac.uk/students/academic/higher-doctorates |title=Higher Doctorates |date=2026-04-15 |website=University of Oxford |language=en |access-date=2026-08-26}}</ref>. == У іншых краінах == У [[Расія|Расіі]] захоўваецца двухступеневая сістэма вучоных ступеней кандыдата навук і доктара навук. Парадак іх прысуджэння, патрабаванні да дысертацый і працэдура іх разгляду рэгулююцца Палажэннем аб прысуджэнні вучоных ступеней, зацверджаным пастановай Урада Расійскай Федэрацыі ад 24 верасня 2013 года № 842<ref name="russia842">{{Cite web |url=https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_152458/ |title=Постановление Правительства Российской Федерации от 24 сентября 2013 г. № 842 «О порядке присуждения ученых степеней» (ред. от 18.07.2026) |website=КонсультантПлюс |language=ru |access-date=2026-08-26}}</ref>. Ва [[Украіна|Украіне]] доктар навук таксама захаваны як другая навуковая ступень. Яна атрымліваецца на аснове ступені доктара філасофіі або раней прысуджанай ступені кандыдата навук і прадугледжвае атрыманне навуковых вынікаў, якія вырашаюць істотную тэарэтычную або прыкладную праблему і маюць агульнанацыянальнае або сусветнае значэнне<ref name="ukraineDoctor">{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/term/7485 |title=Термін «Доктор наук» |website=Законодавство України |publisher=Верховна Рада України |language=uk |access-date=2026-08-26}}</ref>. У сучаснай украінскай сістэме доктар філасофіі з’яўляецца першай навуковай ступенню, а доктар навук — другой<ref name="ukraineDoctor" />. У іншых дзяржавах, якія ў XX стагоддзі выкарыстоўвалі савецкую або блізкую да яе мадэль навуковай атэстацыі, сістэмы ступеней пасля 1990-х гадоў развіваліся па-рознаму: частка краін захавала двухступеневую мадэль, іншыя перайшлі да сістэм з Ph.D., габілітацыяй або іншымі паслядыпломнымі даследчымі кваліфікацыямі. Таму пры прызнанні ступені доктара навук за мяжой вызначальнымі з’яўляюцца нормы канкрэтнай краіны і працэдуры прызнання замежных кваліфікацый<ref name="isced2011" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Кандыдат навук]] * [[Навуковая ступень]] * [[Аспірантура]] * [[Дысертацыя]] * [[Доктар філасофіі]] * [[Габілітацыя]] * [[Магістр]] * [[Дацэнт]] * [[Прафесар]] * [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь]] == Спасылкі == * [https://vak.gov.by/ Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240129041653/https://vak.gov.by/ |date=29 студзеня 2024 }} * [https://prg.kz/document/?doc_id=30802501 Палажэнне аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў] * [https://prg.kz/document/?doc_id=31488306 Палажэнне аб падрыхтоўцы навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі] * [https://prg.kz/document/?doc_id=37719394 Наменклатура спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь] [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] [[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]] {{Кваліфікацыі ў адукацыі і навуцы}} [[Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні]] n0gva3t314kfmef1k80vnmf61d6usce 0 2032 5211462 5160540 2026-10-04T22:11:24Z Etažy 61699 растравыя выявы герба і сцяга заменены на вектарныя 5211462 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Камянецкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of arms of Kamieniec District.svg |Сцяг = Flag of of Kamieniec District.svg |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брэсцкая вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Камянец]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = [[Камянец]], [[Высокае]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 43,0 %, [[руская мова|руская]] 52,07 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 17,6 %, руская 80,18 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 39&nbsp;143 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 12 |Шчыльнасць = 23,2 |Месца па шчыльнасці = 8 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 83,19 %, <br /> [[украінцы]] — 7,36 %, <br /> [[рускія]] — 6,71 %, <br /> [[палякі]] — 1,72 %, <br /> іншыя — 1,02 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;687,11<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 10 |Максімальная вышыня = 198 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = https://kamenec.brest-region.gov.by/by |Заўвагі = }} '''Камянецкі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] на паўночным захадзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Каменец]]. Утвораны 15 студзеня 1940 года. Падзелены на 13 сельсаветаў. == Геаграфія == [[File:Від з Панскай горкі - panoramio.jpg|thumb|left|Краявіды Камянецкага раёна]] Камянецкі раён знаходзіцца на паўночным захадзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Мяжуе з [[Пружанскі раён|Пружанскім]] і [[Кобрынскі раён|Кобрынскім]] раёнамі на ўсходзе, з [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёнам]] на паўднёвым усходзе, з [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёнам]] на поўдні, а таксама з [[Польшча]]й на захадзе і поўначы. У паўночнай частцы Камянецкага раёна знаходзіцца [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]]. Па тэрыторыі раёна працякаюць рэкі: [[Лясная (рака)|Лясная]], [[Белая (басейн Віслы)|Белая]], [[Жабінка (рака)|Жабінка]], [[Зубрыца]], [[Крывуля (рака)|Крывуля]], [[Перавалока (рака)|Перавалока]], [[Пульва]] і іншыя. == Гісторыя == Камянецкі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 12 кастрычніка 1940 года раён быў падзелены на 14 сельсаветаў: [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён, 1940—1964)|Агародніцкі]], [[Відамлянскі сельсавет|Відамлянскі]], [[Войскі сельсавет|Войскі]], [[Дварцоўскі сельсавет|Дварцоўскі]], [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкі]], [[Мікалаеўскі сельсавет (Камянецкі раён)|Мікалаеўскі]], [[Навіцкавіцкі сельсавет|Навіцкавіцкі]], [[Падбельскі сельсавет|Падбельскі]], [[Пашукоўскі сельсавет|Пашукоўскі]], [[Пелішчанскі сельсавет|Пелішчанскі]], [[Прускаўскі сельсавет|Прускаўскі]], [[Ратайчыцкі сельсавет|Ратайчыцкі]], [[Рэчыцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Рэчыцкі]], [[Турнаўскі сельсавет|Турнаўскі]]. 16 жніўня 1945 года да раёна далучаны [[Бялоўскі сельсавет]] [[Гайнаўскі раён|Гайнаўскага раёна]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Войскі, Дварцоўскі, Мікалаеўскі, Навіцкавіцкі, Падбельскі, Прускаўскі, Турнаўскі сельсаветы, Бялоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Ражкоўскі сельсавет|Ражкоўскі]]. 8 жніўня 1959 года да раёна далучаны [[Крыўлянскі сельсавет|Крыўлянскі]], [[Мацеевіцкі сельсавет|Мацеевіцкі]], [[Сакскі сельсавет|Сакскі]], [[Сцяпанкаўскі сельсавет]]ы і гарадскі пасёлак [[Жабінка]] скасаванага [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]]. 17 лістапада 1959 года скасаваны Ражкоўскі сельсавет. 13 кастрычніка 1961 года Мацеевіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Якаўчыцкі сельсавет|Якаўчыцкі]]. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны горад [[Высокае]], [[Агародніцкі сельсавет (Высокаўскі раён)|Агародніцкі]], [[Баршчэўскі сельсавет|Баршчэўскі]], [[Бушміцкі сельсавет|Бушміцкі]], [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскі]], [[Вярховіцкі сельсавет|Вярховіцкі]], [[Расненскі сельсавет (Высокаўскі раён)|Расненскі]] сельсаветы скасаванага [[Высокаўскі раён|Высокаўскага раёна]] 15 студзеня 1962 года Пашукоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Навіцкавіцкі сельсавет|Навіцкавіцкі]]. 25 снежня 1962 года гарадскі пасёлак Жабінка, Крыўлянскі, Сакскі, Сцяпанкаўскі, Якаўчыцкі сельсаветы перададзены [[Кобрынскі раён|Кобрынскаму раёну]]. 14 красавіка 1964 года ўтвораны [[Войскі сельсавет|Войскі]], [[Камянецкі сельсавет|Камянецкі]], [[Камянюцкі сельсавет]]ы, скасаваны Агародніцкі сельсавет. 26 ліпеня 1968 года Бушміцкі сельсавет перайменаваны ў [[Каленкавіцкі сельсавет|Каленкавіцкі]], 3 ліпеня 1972 года — Баршчэўскі ў [[Малазводскі сельсавет|Малазводскі]]. 18 кастрычніка 1982 года Малазводскі сельсавет скасаваны, частка яго тэрыторыі перададзена ў [[Брэсцкі раён]]. 24 чэрвеня 1983 года гарадскі пасёлак Камянец аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання. 19 мая 1986 года скасаваны Камянецкі сельсавет. 18 жніўня 1986 года ўтвораны [[Белавежскі сельсавет]]. 20 кастрычніка 1995 года горад Камянец і Камянецкі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 23 чэрвеня 2011 года скасаваны Каленкавіцкі сельсавет<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-80/2011_80_9_42268.pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 23 июня 2011 г. № 114 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Каменецкого района |access-date=22 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211028074615/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-80/2011_80_9_42268.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=28 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Эканоміка == На тэрыторыі раёна размешчаны пераважна прадпрыемствы харчовай прамысловасці: * ААТ «Аграпрадукт»; * ААТ «Белавежскія сыры»; * Філіялы ААТ «[[Савушкін прадукт]]»; * TAA «Bremor». Прадукцыя гэтых прадпрыемстваў вядомая не толькі ў Беларусі, але і за яе мяжой<ref name=ispolkom>[http://kamenec.brest-region.by/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=142&Itemid=92&lang=ru Сайт Камянецкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130805194742/http://kamenec.brest-region.by/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=142&Itemid=92&lang=ru |date=5 жніўня 2013 }}</ref>. == Транспарт == Па тэрыторыі раёна праходзіць [[чыгуначны транспарт|чыгунка]] [[Брэст]] — [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]] — [[Чаромха]] і [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|рэспубліканскія аўтадарогі]]: * [[Каменец]] — [[Жабінка]] — [[Федзькавічы]] {{Таблічка-by|Р|7}}, * [[Брэст]] — [[Каменец]] — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]] {{Таблічка-by|P|83}}, * [[Слонім]] — [[Высокае]] {{Таблічка-by|Р|85}}, * [[Высокае]] — [[Каменец]] — [[Кобрын]] {{Таблічка-by|Р|102}}. * Пагранічны пераход [[Пясчатка]] — [[Каменец]] — [[Свіслач (горад)|Свіслач]] {{Таблічка-by|Р|98}}. == Памятныя мясціны == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Камянецкага раёна}} * [[Свята-Узвіжанская царква (Амелянец)|Свята-Узвіжанская царква, Амелянец]]; * [[Свята-Ануфрыеўская царква (Баршчэва)|Свята-Ануфрыеўская царква, Баршчэва]]; * [[Свята-Троіцкая царква (Войская)|Свята-Троіцкая царква, Войская]]; * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Воўчын)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы, Воўчын]]; * [[Палацава-паркавы комплекс Патоцкіх (Высокае)|Палацава-паркавы комплекс Патоцкіх, Высокае]]; * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Гарадзішча)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] XVIII ст. ў в. Гарадзішча; * [[Сядзібна-паркавы ансамбль (Грымяча)|Сядзібна-паркавы ансамбль, Грымяча]]; * [[Свята-Мікалаеўская царква (Мурыны Малыя)|Свята-Мікалаеўская царква, Мурыны Малыя]]; * [[Свята-Міхайлаўская царква (Такары)|Свята-Міхайлаўская царква, Такары]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], апошні кароль польскі і вялікі князь літоўскі, нарадзіўся ў вёсцы {{МН|Воўчын||}}. * [[Макар Паўлавіч Абрамчук|Макар Абрамчук]] (1898—1937) — дзяржаўны і партыйны дзеяч БССР. * [[Юрый Міхайлавіч Асмалоўскі|Юрый Асмалоўскі]] (нар. 1942) — заслужаны трэнер СССР па веславанню на байдарках і каноэ. * [[Уладзімір Лявонцьевіч Бядуля|Уладзімір Бядуля]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]] (1881, в. [[Такары (Камянецкі раён)|Такары]] — 1931) — беларускі грамадскі і [[палітычны дзеяч]], [[гісторык]]. Першы прэзідэнт [[Беларуская акадэмія навук|Беларускай акадэміі навук]] (1928—1931). * Марыя Лукашук (1927, в. Ставы — 2015) — мовазнаўца, педагог<ref>Вянок памяці. Марыя Лукашук https://www.svaboda.org/a/vianok-pamiaci-maryja-lukasuk/26972514.html </ref>. * [[Рамуальд Траўгут]] (1826, в. [[Шастакова (Камянецкі раён)|Шастакова]] — 1864) — генерал, удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], адзін з яго кіраўнікоў. * [[Плацыд Янкоўскі]] (1810, в. [[Войская (Камянецкі раён)|Войская]] — 1872) — святар, празаік, паэт, публіцыст і перакладчык. * [[Фёдар Іванавіч Дарашэвіч]] (1905, г. [[Камянец]] — 1986) — беларускі жывапісец. * [[Анатоль Савельевіч Туркоў]] (нар. 1949, г. [[Камянец]]) — беларускі жывапісец, разьбар па дрэве, Народны майстар Рэспублікі Беларусь. == Гл. таксама == * [[Навіны Камянеччыны]] — раённая газета == Старшыня Камянецкага раённага выканаўчага камітэта == * [[Уладзімір Васільевіч Радкаў]] (1989—1997) * [[Уладзімір Аляксандравіч Мацука]] (1997—2002) * [[Мікалай Аляксеевіч Кенда]] (2002—2005) * [[Сцяпан Рыгоравіч Радкавец]] (2005—2009) * [[Андрэй Мікалаевіч Пісарык]] (2009—2015) * [[Валянцін Міхайлавіч Зайчук]] (2015—2021) * [[Віталь Уладзіміравіч Кулак]] (2021—2025) * [[Уладзімір Рыгоравіч Сянчук]] (2025) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Камянецкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Камянецкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Брэсцкая вобласць БССР|child|загаловак=Камянецкі раён у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (з 1940)}} }} [[Катэгорыя:Камянецкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] ayq1zr1684r4up2cxotgwpsgk2qcal4 0 2039 5211558 5198857 2026-10-05T07:18:31Z Autumndancer 168015 5211558 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Канчэнджанга |Нацыянальная назва = |Выява = Kangchenjunga.JPG |Подпіс = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Гімалаі |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 8586 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3922 |Краіна = Індыя/Непал |Рэгіён = Сікім |Пазіцыйная карта = Індыя |Пазіцыйная карта 1 = Непал |Першае ўзыходжанне = [[25 мая]] [[1955]] }} '''Канчэнджанга''' — горны масіў і вяршыня ў [[Гімалаі|Гімалаях]], на мяжы [[Непал]]а і [[Індыя|Індыі]] (штат [[Сікім]]). Вышыня 8586 м. Вострыя вяршыні, стромкія схілы. Складзена з [[гнейс]]аў, [[граніт]]аў, крышталічных сланцаў. Буйныя далінныя ледавікі Зему (даўж. каля 30 км), Канчэнджанга і інш. 25 мая 1955 года першае паспяховае ўзыходжанне здзейснілі [[Джордж Бэнд]] і [[Джо Браўн]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8}} {{commonscat|Kangchenjunga}} {{Васьмітысячнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Індыі]] [[Катэгорыя:Горы Непала]] [[Катэгорыя:Гімалаі]] py2rplnh8rpnbzzku9mwi4egj4udgfp 0 2334 5211283 5189821 2026-10-04T14:08:15Z Ciepiersia 162280 /* Расійская імперыя */ вікіфікацыя 5211283 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Мінск |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = Мінск. Сквер па плошчы Незалежнасці.jpg | photo2a = Miensk, old town (34221353642).jpg | photo2b = Петрапаўлаўсяка царква на Нямізе.jpg | photo3a = Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2 (cropped) (cropped).jpg | photo3b = Babrujskaja vulica, Minsk.jpg | photo4a = Замалёўкі Мінска 16.jpg | photo4b = Замалёўкі Мінска 35.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 300 | text = }} |унутранае дзяленне = 9 раёнаў |від главы = Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта{{!}}Старшыня гарвыканкама |першае згадванне = 1067 |ранейшыя імёны = Меньск, Менеск, Менск, Міньск |агламерацыя = 2,645 млн |нацыянальны склад = |канфесійны склад = }} '''Мінск'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Minsk}}; да 29 ліпеня 1939 г. — '''Менск'''{{efn-ua|Форма Менск з дакументаў знікае па выцісканні старабеларускай мовы з афіцыйнага ўжытку ў XVII ст. Па ўваходжанні горада ў склад Расійскай імперыі за афіцыйную ўзятая паланізаваная назва '''Минскъ'''. Аднак у народным беларускім маўленні захоўваецца беларуская форма '''Менск'''<ref name="Špilieŭski"/><ref name=Jeĺski/>. З часу надання беларускай мове статуса афіцыйнай у 1918 годзе форма '''Менск''' ([[Беларуская лацінка|бел. лацін.]]: ''Miensk'') замацоўваецца як афіцыйная<ref name="hramata-2">[[s:Другая Ўстаўная грамата|Другая Ўстаўная грамата]]</ref><ref name="hramata-3">[[s:Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяя Ўстаўная грамата]]</ref><ref name="69 гадоў таму Менск стаў Мінскам">[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18706 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам], {{ref-be}}</ref><ref name="pam-1"/>.|}}, {{lang-be-latin|Miensk|1}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы горад [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], аднак не ўваходзіць у іх склад. Утварае [[Мінская агламерацыя|агламерацыю]], у якой жыве звыш за 2,7 млн чалавек або амаль траціну насельніцтва Беларусі<ref name="ahlamieracyja" />. Займае плошчу ў 348,85 км². Знаходзіцца за 70 км на паўночны захад ад [[Геаграфічны цэнтр Беларусі|геаграфічнага цэнтру Беларусі]]. Гістарычны цэнтр утвараюць [[Верхні Горад|Верхні горад]], [[Ракаўскае прадмесце|Ракаўскае]] і [[Траецкае прадмесце|Траецкае прадмесці]], плануецца аднавіць [[Мінскае замчышча|Замчышча]]. Упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад 1067 годам. З канца XI — пачатку XII ст. цэнтр [[Менскае княства|Менскага княства]]. З пачатку XIV ст. у складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр [[Мінская губерня|аднайменнай губерні]]. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] заняты французскімі войскамі, разбураны і разрабаваны французамі і рускімі<ref name="Лукашэвіч1812 203-229" />. У Першую сусветную вайну быў прыфрантавым горадам, у сакавіку 1918 года заняты нямецкімі войскамі. 25 сакавіка 1918 года ў Мінску была абвешчана незалежнасць [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 18 сакавіка 1921 года канчаткова адышоў да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і стаў яе сталіцай. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] быў пад нямецкай акупацыяй, у ім дзейнічала савецкае падполле. У вайну горад моцна зруйнаваны, пазней атрымаў званне [[Гарады-героі|горада-героя]]. Адбудаваны ў 1946—1950-я гады. З 1991 года стаў сталіцай незалежнай Беларусі. == Назва == === Паходжанне === Ад 1920-х гадоў большасць даследчыкаў пагаджаецца, што назва Менск утвораная ад ракі [[Менка|Менкі]] (памяншальная форма ад «Мена», як відаць з летапіснага «Менеск»), на якой ён быў першапачаткова, перш чым быў перанесены на [[Няміга (рака)|Нямігу]], на яго цяперашняе месца<ref name="be393">{{Крыніцы/БелЭн|10к}} С. 393.</ref><ref>{{Кніга|аўтар=[[Вадзім Жучкевіч|Жучкевич В. А.]]|загаловак=Краткий топонимический словарь Белоруссии|год=1974|месца=Мн.|старонкі=232—234}}</ref>{{Sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=14}}. З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць. Роспанд тлумачыў назву ад і.-е ''*moi-n-//*mei-n- : *min- *mei-'' «праходзіць міма, ісці». Неразнак паўтарыў гэтую версію, дадаўшы, што магчымае і іншае тлумачэнне: ад і.-е. ''*men-'' «малы» (параўн. ст.-рус., ст.-слав. ''мьнии'', праслав. ''*mьnjes-'' «меньшы», параўн. яшчэ літ. ''menkas'' «маленькі, дробны», лац. ''minus'' «меней»)<ref name=":02">''Жучкевіч В.'' Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.</ref><ref>''Роспонд С.'' Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.</ref><ref>''Нерознак В. П.'' Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.</ref>, ад слоў ''мень, менёк'' «рыба [[мянтуз]]»<ref name="ReferenceA">''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн., 1974. — С. 232—233.</ref>, «мяняць» (апошняе самае малаверагоднае<ref name=":02" /><ref name="ReferenceA" /><ref name="kuzn">Кузняцоў М. Таямніца далёкіх вякоў // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=34}}</ref><ref>[[Уладзімір Караткевіч|Караткевіч У.]] Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. С. 385—570. [http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810204141/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html|date=10 жніўня 2010}}</ref>). На думку К. Бугі, назву гэтай ракі славяне прынеслі з сабою з-за Прыпяці са славянскай прарадзімы<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.</ref>. {{няма АК 2|Утварэнне назваў з дапамогай утваральніка -''ск''- характэрнае для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элементу. Да гэтай групы назваў адносяцца [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Друцк]] і інш. (утвораныя ад балцкіх назваў рэк [[Віцьба]], [[Палата]], [[Друць]]), а ў цэнтральнабеларускім рэгіёне такім чынам утвораныя назвы [[Лагойск]], [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]]. У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: [[Ліда]], [[Орша]], [[Дзісна]], [[Карма (Кармянскі раён)|Карма]] і інш. (ад адпаведных рачных назваў).|31|01|2026}} Назва Менску з цягам часу была ў народзе міфалагізаваная. Паводле народнага падання, заснавальнікам Менска быў вядзьмар-асілак [[Мянеск]], які пабудаваў млын на месцы цяперашняга горада (у раёне рэчкі [[Пярэспа (рака)|Пярэспы]]) і малоў муку з камення, і ад яго імя пайшла назва горада<ref>[[Павел Шпілеўскі|Шпілеўскі П.]] Падарожжа па Палессі і беларускаму краю // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=31—32}}</ref>. Грунтуючыся на гэтым паданні, выказвалі думку, што імя Мянеска і назву самога горада трэба звязваць з [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскім]] ''*men-'' «мяць, расціраць»<ref>{{Крыніцы/Беларуская міфалогія|Менеск|[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]], Прохараў А., Санько С.|315}}</ref>. Вобраз Мянеска і яго млынарства мае пры гэтым глыбокія фальклорныя паралелі і каштоўны сам па сабе<ref>[[Уладзімір Лобач|Лобач У.]] [http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_miensk.html#annot_47 Паданьне пра заснаваньне Менска: сымболіка сюжэта й тыпалягічныя паралелі ў беларускім фальклёры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091223013731/http://kryuja.org/artykuly/lobacz/lobacz_miensk.html#annot_47|date=23 снежня 2009}} // «[[Kryŭja]]», 7 кастрычніка 2008.</ref>, у народнай свядомасці Мянеск увасабляў старажытны дух Менску. === Варыянты === [[Файл:Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1926).jpg|міні|Чатырохмоўная шыльда на [[Віленскі вакзал, Мінск|Віленскім вакзале]] ў 1926 годзе ([[беларуская мова|па-беларуску]], [[руская мова|па-руску]], [[польская мова|па-польску]], на [[ідыш]]). Беларуская назва — Менск]] У [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] горад згадваецца пад 1067 годам пад назвамі ''Мѣньск'', ''Мѣнескь''. У пазнейшым [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісе]] назвы ''Меньск'' і ''Менеск'' пішуцца без [[яць]], праз «е». З канца XV ст. з’яўляецца назва ''Менск'' без мяккага знака. Аднак яшчэ ў XVI—XVII стагоддзях працягвала шырока выкарыстоўвацца форма «Менеск». У лісце 1656 года маскоўскага менскага ваяводы Фёдара Арсеньева з маскоўскім царом [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксеем Міхайлавічам]] на адной старонцы словы «Менеск», «Менск», «Менскага» сустракаюцца 18 разоў і ніводнага разу «Мінск». У двух адпісках таго ж ваяводы назвы тыпу «Менеск», «Менск», «Менского пов(ету)» сустракаюцца 12 разоў і толькі аднойчы напісана «Мінской пов.». У адпісцы маскоўскага ваяводы Якаўлева 1657 года датычна сойміка менскай шляхты таксама ўжываецца толькі форма «Менск». З гэтага вынікае, што мясцовая шляхта карысталася толькі такой назвай<ref name="pam-1">[[Іван Крамко|Крамко І.]], [[Георгій Штыхаў|Штыхаў Г.]] Калі Менск стаў Мінскам // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=34—35}}</ref>. У [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісе]] горад згадваецца 6 разоў, з якіх 5 — у форме «Менск» і адзін «Мінск». Першую фіксацыю назвы ''Мінск'' (''Mynsko'') даследчыкі адзначаюць у лацінамоўнай [[Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага|канцылярскай]] кнізе пад 1502 годам. Пазней у польскамоўных дакументах XVI—XVII стагоддзяў усё часцей ужываецца транскрыпцыя ''Minsk''. Прафесар кафедры беларускай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] А. Абрэмска-Яблоньска паказала, што назва «Мінск» з’явілася пад уплывам польскага [[Мінск Мазавецкі|Мінска Мазавецкага]] на грунце польскай адміністрацыйнай і моўнай экспансіі<ref name="pam-1"/>. Цалкам форма «Мінск» (''Міньск'') замяняе «Менск» у афіцыйных дакументах толькі ў канцы XVII ст. разам з пашырэннем польскай мовы ў афіцыйным дзяржаўным ужытку. З польскамоўных дакументаў і карт пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] яе механічна перанеслі ў расійскія дакументы і карты{{Sfn|Шыбека З.|2007|с=9}}<ref name="pam-2">[[Іван Крамко|Крамко І.]], [[Георгій Штыхаў|Штыхаў Г.]] Калі Менск стаў Мінскам // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=36}}</ref>. У канцы XVIII ст. напісанне «Мінск» трывала замацавалася ў афіцыйных расійскамоўных дакументах, тым часам у народнай гаворцы ўжывалася толькі форма «Менск». Гэты факт засведчылі этнограф [[Павел Шпілеўскі]] ў нататках пра свае падарожжы<ref name="Špilieŭski">[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. — Минск: «Беларусь», 2003. С. 131—132.</ref> і гісторык [[Аляксандр Ельскі]] ў [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічным слоўніку Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]<ref name=Jeĺski>[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Mińsk // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VI/453 453].</ref>, выдадзеным у 1885 годзе. У 1891 годзе паэт [[Францішак Багушэвіч]] у прадмове да зборніка «[[Дудка беларуская]]» ўжывае паланізаваную форму<ref>Obrębska-Jabłońska, A. Czy ukraiński wpływ na toponimię białoruska? // Slavia Orientalis. — 1973. — № 2. — S. 261—265</ref> «Міньск»: ''«Можа хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, Яна, гдзе наша мова жывець: Яна ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак»''<ref>Багушэвіч Ф. Творы: вершы, паэма, апавяданні, артыкулы, лісты / уклад., прад. Я. Янушкевіча; камент. У. Содаля, Я. Янушкевіча. - Мн.: Маст. літ., 1991. - 309 с. - С. 17.</ref>. З 1916 года ў асяроддзі прагрэсіўнай беларускай інтэлігенцыі замацавалася назва «Менск Беларускі». Яна захоўвалася ў часы нямецкай і польскай акупацый, ужывалася ў дакументах эміграцыйных беларускіх урадаў{{Sfn|Шыбека З.|2007|с=9}}. 21 лютага 1918 года выдана [[Першая Устаўная грамата]] [[БНР]], дзе ўжываецца форма «Мінск-Беларускі». [[Другая Устаўная грамата]] і [[Трэцяя Устаўная грамата]] БНР ужо ўжываюць форму «Менск-Беларускі». Форма «Менск» стала нормай за часамі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], ужывалася ва ўсіх афіцыйных дакументах, а таксама на дзяржаўным радыё<ref name="5mitau">{{cite web|author=Лашкевіч К.|url=http://news.tut.by/society/147246.html|title=5 афіцыёзных міфаў пра Мінск|publisher=[[TUT.BY]]|date=11 верасня 2009|access-date=17 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20090914120059/http://news.tut.by/society/147246.html|archive-date=14 верасня 2009|url-status=dead}}</ref>. У 1930-я гады назву Менск ужывалі паўсюдна ў Беларусі, яна была звыклай і натуральнай жыхарам рэспублікі<ref name="sur155">[[Васіль Шур|Шур В.]] Беларускія ўласныя імёны: Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. — Менск: «Мастацкая літаратура», 1998. С. 155.</ref>. 29 ліпеня 1939 года пастановай 2-й сесіі [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] горад перайменавалі ў «Мінск»<ref name="pam-2"/>. Перайменаванне адбылося не з лінгвістычных, а з сацыяльна-палітычных прычын<ref name="sur155"/>, было выклікана [[Рэпрэсіі ў БССР|ўзмацненнем рэпрэсій]] супраць беларускіх нацыянальных кадраў і было замацаваннем [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі беларусаў]] на ўзроўні назваў гарадоў<ref>[[Уладзімір Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] [http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/print.aspx?id=88157 Дык няўжо ж нам ніколі ня склеіць, ня сшыць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090915193639/http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/news/print.aspx?id=88157 |date=15 верасня 2009 }} // «[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]», 30 ліпеня 2008 г.</ref>. 5 верасня 1991 года [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскі гарадскі Савет народных дэпутатаў]] накіраваў Вярхоўнаму Савету просьбу пра вяртанне гораду гістарычнай назвы «Менск», але ў гэтым было адмоўлена<ref>[http://www.lawbelarus.com/local/sub04/texa6636.htm Рашэнне Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 5 верасня 1991 г. № 167 «Аб гербе г. Мінска і аб вяртаньні гораду яго гістарычнай назвы Менск»]</ref><ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=18706 69 гадоў таму Менск стаў Мінскам] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 29 ліпеня 2008 г.</ref>. За вяртанне назвы «Менск», паводле сведчання [[Алег Анатолевіч Трусаў|Алега Трусава]], прагаласавалі 142 дэпутаты пры неабходных 173<ref name="5mitau" />. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Мінска}} === Старажытны горад === [[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|міні|[[Бітва на Нямізе]]. Выява з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] Дакладная дата заснавання Менска невядомая. Паводле археалагічных звестак, самыя раннія паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада вядомы з IX стагоддзя, калі басейн [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] засялялі славянскія плямёны [[крывічы|крывічоў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Упершыню згадваецца (''Меньскъ'', ''Менскъ'', ''Менескъ'') у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад 1067 годам, калі спалены аб’яднанымі войскамі Яраславічаў (вялікага князя кіеўскага Ізяслава, пераяслаўскага князя Святаслава і чарнігаўскага князя Усевалада) падчас вайны з полацкім князем [[Усяслаў Брачыславіч|Усяславам Брачыславічам]]. Месца і час узнікнення Менска ў наш час дыскусійныя — адны даследчыкі ([[А. Ясінскі]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. Штыхаў]] і інш.) лічаць, што горад узнік у даслявянскія часы на рацэ Менцы прытоку Пцічы, за 16 км на захад ад сучаснага цэнтру горада, дзе захаваўся [[Гарадзішча на Менцы|комплекс археалагічных помнікаў]], і перанесены на цяперашняе месца пасля 1085 года, калі другі раз спалены [[Уладзімір Манамах|Уладзімірам Манамахам]]. Іншыя даследчыкі лічаць, што дзяцінец (пазней [[Менскі замак]]) пабудаваны на правым беразе Свіслачы пры ўпадзенні ў яе ракі [[Няміга (рака)|Нямігі]] ў 2-й палове XI ст., напярэдадні падзей 1067 года для абароны паўднёвых межаў Полацкага княства. === Менскае княства === [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|міні|Пячатка [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], першага менскага князя]] У канцы XI — пачатку XII стагоддзяў Менск становіцца сталіцай удзельнага [[Менскае княства|Менскага княства]]. Першым [[менскі князь|менскім князем]] быў [[Глеб Усяславіч]], потым княствам валодалі яго нашчадкі Глебавічы. У 1116 годзе Менск вытрымаў амаль 2-месячную аблогу войскамі [[Вялікія князі кіеўскія|вялікага князя кіеўскага]] [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], але ў 1119 годзе быў захоплены і далучаны да яго ўладанняў, князь Глеб Усяславіч зняволены і памёр у кіеўскай турме. З сярэдзіны XII ст. Менск зноў стаў цэнтрам незалежнага княства і адным з буйных гарадоў [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]]<ref name="Zaharuĺski"/>, менскія князі вялі барацьбу за гегемонію ў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] і неаднакроць займалі полацкі сталец. Палітычнае ўзвышэнне і зручнае геаграфічнае становішча спрыялі эканамічнаму росту Менска і яго пераўтварэнню ў рамесна-гандлёвы цэнтр. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Miensk._Менск_(1772).jpg|міні|злева|160пкс|Панарама Менска ад пункту на Залатой Горцы, гравюра апублікавана ў 1772 годзе.]] [[Файл:Miensk. Менск (1591).gif|міні|160пкс|Пячатка з выявай [[Герб Мінска|герба Менска]] ў 1591 годзе]] [[Файл:Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720).jpg|міні|160пкс|Герб [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], каля 1720 года]] У XIII ст. узмацніліся сувязі Менскага княства з [[Навагрудак|Наваградкам]], пазней — з [[Вільнюс|Вільняй]] і [[Трокі|Трокамі]]<ref name="evkl285">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=285|артыкул=Менск|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}</ref>. Пра раннія адносіны Менскага княства з Вялікім княствам Літоўскім пэўна нічога не вядома. У 1326 годзе менскі князь Васіль ездзіў у [[Ноўгарад]] як адзін з паслоў вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а. У грамаце 1387 года караля Ягайлы свайму брату Скіргайлу Менск выступае другім пасля [[Полацк]]а вялікім горадам у цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі. У 1390 годзе кароль [[Ягайла]] заснаваў на [[Траецкае прадмесце|Траецкай Гары]] першы і працяглы час адзіны касцёл у горадзе. Паводле дакументаў канца XVI ст., у Менску таксама было 10 прыходскіх цэркваў і 4—5 манастырскіх. Менская [[харугва]] брала ўдзел [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] 15 ліпеня 1410 года. Па [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года горад увайшоў у [[Віленскае ваяводства]]. Па смерці вялікага князя [[Вітаўт]]а, за часамі змагання за сталец Вялікага Княства Літоўскага паміж [[Свідрыгайла]]м і [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам Кейстутавічам]] у 1433 годзе Менск захапілі войскі Свідрыгайлы, яны спалілі горад і паланілі яго жыхароў. У 1444 годзе Менск уваходзіў у лік 14 найбольш развітых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага<ref name="evkl285" />. У 2-й палове XV ст. утварыўся [[Менскі павет]] Віленскага ваяводства. 14 сакавіка 1499 года вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў Менску [[магдэбургскае права]]<ref name="Magdeburg">[http://mensk.by/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=89 Тэкст Магдэбургскага права]</ref>. Кіраванне горадам перайшло да [[магістрат]]а з 12 радцаў, якія разам з [[войт]]ам выбіралі сярод сябе 2 рочных [[бурмістр]]аў. У 1505 годзе Менск захапілі і спалілі крымскія татары, ацалеў толькі замак. У 1508 годзе ў час [[Мяцеж Глінскіх|мецяжа Глінскіх]] Менск вытрымаў амаль месячную аблогу. У 1513 годзе архімандрыт [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Узнясенскага манастыра]] адкрыў на [[Мінскі замак|Менскім замку]] першы шпіталь-прытулак для хворых і калек. Ваколіцы горада 3—4 разы спусташалі [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія войскі]], апошні раз у 1519 годзе<ref name="evkl285" />. У 1547 годзе вялікі пажар знішчыў Менскі замак і амаль увесь горад, пасля гэтага Менск перапланаваны, цэнтр перанесены на Новае, або [[Верхні Горад|Высокае Места]]<ref name="evkl285" />. У сярэдзіне XVI ст. у горадзе было 300 двароў, і 35 вуліц і завулкаў. У 1564 годзе ў Менску ўзнікла [[Кальвінізм|кальвінісцкая]] супольнасць. Паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў горад стаў цэнтрам [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], найбуйнейшага ў Вялікім Княстве Літоўскім, у склад якога ўваходзіла 60 гарадоў і мястэчак. Прывілеем ад 16 ліпеня 1569 года Менску дазволена будаўніцтва [[Гасціны двор (Мінск)|гасцінага двара]]; тым жа прывілеем дазволена стварэнне ў горадзе [[цэх|рамесных цэхаў]] на класічных еўрапейскіх прынцыпах. У 1582 годзе ў Менску з’явілася мураваная [[Мінская ратуша|ратуша]]<ref>Дзянісаў У. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Ратуша // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=213}}</ref>, дзе праз некаторы час на вежы ўсталявалі першы гарадскі гадзіннік<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=289|артыкул=Менская ратуша|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}}</ref>. У 1588—1755 гадах, пачаргова з Наваградкам, праз год у Менску праходзілі сесіі [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Файл:Alexander von Polen.jpg|міні|160пкс|Вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]], які надаў Менску [[магдэбургскае права]]]] [[Файл:Mienskaja ratuša. Менская ратуша (1800).jpg|міні|злева|[[Мінская ратуша|Менская ратуша]] на выяве [[18 стагоддзе|XVIII ст]].]] [[12 студзеня]] [[1591]] года [[Кароль Рэчы Паспалітай|кароль]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] надаў гораду герб «''фикгуру внебовзятья панны Марыи''»<ref>[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]]. Сімвалы горада і Менскага ваяводства: Пячаткі і герб // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=215}}</ref>. У 1592 годзе пры саборнай царкве адкрылася першая [[Брацкія школы ў Вялікім Княстве Літоўскім|брацкая школа]]. У 1605 годзе ў Менску заснаваны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|кляштар дамініканцаў]]<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=294|артыкул=Менскі кляштар дамініканцаў|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]]}}</ref> — першы вядомы кляштар у горадзе, а ў 1611 годзе — Петрапаўлаўскі манастыр<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=296|артыкул=Менскі Петрапаўлаўскі манастыр|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}</ref>, адзіны асяродак супраціўнікаў [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] на працягу [[17 стагоддзе|XVII]]—[[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў. У 1620 годзе ў Менску наладзілі рэгулярнае паштовае злучэнне з іншымі буйнымі гарадамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Да сярэдзіны XVII ст. горад атрымаў абарончую лінію з землянога вала і бастыёнаў, пры якіх існавалі Койданаўская, Лошыцкая і Юраўская брамы. Архітэктуру ў XVI—XVII стст. вызначалі вуліцы, прылеглыя да [[Мінскі замак|Менскага замка]], [[Верхні Горад|Верхняга Горада]] (Рынку), [[Нізкі Рынак|Ніжняга Рынку]] і [[Траецкае прадмесце|Траецкай Гары]], забудаваныя дамамі арыстакратыі, купцоў, заможных рамеснікаў. На плошчы Верхняга Рынку сфарміраваўся ансамбль, мастацкі сілуэт якога стваралі групы культавых будынкаў ([[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|касцёл і манастыр бернардзінак]], [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|касцёл і манастыр бернардынцаў]], [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа і манастыр базыльян]], [[Мінская ратуша|ратуша]]). У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] [[3 ліпеня]] [[1655]] года Менск захапіла маскоўскае войска<ref>Соўсь Г. [http://www.svaboda.org/content/Article/1181469.html 3 ліпеня 1655 году расійскае войска захапіла Менск] // «[[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]]», 3 ліпеня 2008 г.</ref>. За наступныя чатыры гады акупацыі горад вельмі моцна пацярпеў ад рабункаў і амаль спусцеў<ref name="evkl288">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=288|артыкул=Менск|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}</ref>. У 1655 годзе поп [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]] Іван, які ў гэты час быў у Менску, напісаў ліст цару [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксею Міхайлавічу]], у якім прасіў грошай, а таксама засведчыў, што акупацыйны маскоўскі гарнізон «''все татары да мордва, — рускава ничего не знают''»<ref>{{Крыніцы/Сагановіч НВ|к}}</ref>. [[3 ліпеня]] [[1660]] года войскі Рэчы Паспалітай вызвалілі Менск з-пад маскоўскай акупацыі<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=24|артыкул=|аўтар=}}</ref>. На [[1667]] год у горадзе было каля 300 двароў. У тым жа годзе горад стаў часткай першага ў Вялікім Княстве Літоўскім міждзяржаўнага маршруту [[Вільнюс|Вільня]]—Менск—[[Магілёў]]—[[Смаленск]]—[[Масква]]. У 2-й палове XVII ст. падарожнікі адзначалі ў Менску шматлікія цэрквы і камяніцы, развіты гандаль. У 1697 годзе Менск моцна пацярпеў ад пажару. У часе [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай Паўночнай вайны]] (1700—1721) праз горад некалькі разоў у 1706—1708 і 1720 гадах праходзілі расійскія і шведскія войскі. У 1708 годзе ў Менску была маравая пошасць і вялікі пажар. Нават у сярэдзіне XVIII ст. гэтыя падзеі адбіваліся на ўзроўні сацыяльна-эканамічнага развіцця горада. У 1713 годзе [[Мінскі езуіцкі калегіум|рэзідэнцыя езуітаў у Менску]] атрымала статус калегіума — навучальнай установы, што давала адукацыю на ўзроўні гуманітарнага ўніверсітэта{{Sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=168}}. У 1749 годзе побач з езуіцкім калегіумам збудавалі аптэку з лабараторыяй (першая менская аптэка адкрылася яшчэ ў 1659 годзе). Па скасаванні ордэна езуітаў у 1773 годзе, калегіум пераўтварылі ў свецкую навучальную ўстанову — [[Менская гімназія|Менскую гімназію]]. На 1775 год у Менску было больш за 400 двароў (у канцы XVIII ст. — да 1000 двароў), на 1790 год — больш за 40 вуліц і завулкаў. Згодна з пастановай магістрата 1786 года, на ўсіх будынках усталявалі нумары. У 1791 годзе ў Менску адкрыўся шпіталь войска Вялікага Княства Літоўскага. У 1790-я гады ў горадзе было 89 крам, штогод праводзіліся 2 кірмашы, якія цягнуліся каля 2 тыдняў. У канцы XVIII ст. у Менску пачалі выступаць прафесійныя тэатральныя калектывы (у 1825 годзе пад гарадскі тэатр адрэстаўравалі [[Мінскі гарадскі тэатр|палац Радзівілаў]] на Высокім Рынку). === Расійская імперыя === [[Файл:Miensk, Radzivił. Менск, Радзівіл (1800).jpg|міні|Будынак [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]] на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. У Гарадскім тэатры адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія»]] [[Файл:Minsk COA (Minsk Governorate) (1796).gif|120пкс|міні|злева|Герб горада ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Мінск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. [[14 мая|14 траўня]] [[1795]] года расійскія ўлады скасавалі [[Магдэбургскае права ў Мінску|Магдэбургскае права]], а 29 снежня 1796 года — далі гораду новы герб з [[Герб Расіі|дзвюхглавым арлом]]. У 1793 годзе ўтвораная [[Мінская епархія]] [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]], 28 студзеня 1798 года — [[Мінская дыяцэзія]] Рымска-Каталіцкай царквы, адкрылася каталіцкая духоўная семінарыя (дзейнічала да 1869 года)<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=564}}</ref>. У 1799 годзе ў горадзе з’явілася першая муніцыпальная лякарня. На 1800 год у Мінску было 1009 дамоў, з іх 39 мураваных. У 1803 годзе ўтварыўся аркестр, які выступаў з публічнымі канцэртамі ў гарадскім парку, а ў святочныя дні — у галерэі ратушы. У канцы 1811 года адбыўся, скліканы князем [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхалам Клеафасам Агінскім]], [[мінскі з’езд арыстакратаў|мінскі з’езд арыстакратыі літоўска-беларускіх губерняў Расійскай імперыі]], на якім абмяркоўвалі [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)|праект аднаўлення Вялікага Княства Літоўскага]] на чале з расійскім манархам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] і на якім адбылося прымірэнне былых прыхільнікаў [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]] і былых [[Таргавіцкая канфедэрацыя|таргавіцкіх канфедэратаў]]. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 8 ліпеня ў Мінск увайшлі французскія войскі. 27 ліпеня горад стаў цэнтрам дэпартамента адноўленага [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. Адміністрацыйная рада Мінскага дэпартамента наладзіла выпуск першай мінскай газеты «[[Tymczasowa gazeta Mińska|Тымчасовая газета Мінская]]» ({{lang-pl|«Tymczasowa gazeta Mińska»}}). 16 лістапада горад зноў занялі расійскія войскі. У часе вайны горад быў моцна разбураны і разрабаваны французамі і рускімі<ref name="Лукашэвіч1812 203-229" />. Зімой 1822 года [[Мікіта Міхайлавіч Мураўёў|Мікіта Мураўёў]] напісаў т.зв. «[[Праект канстытуцыі М. М. Мураўёва|мінскі варыянт Канстытуцыі Расіі]]». [[30 мая|30 траўня]] [[1835]] года адбыўся [[Пажар у Мінску (1835)|моцны пажар]], які знішчыў амаль усю цэнтральную частку Мінска. У 1836 годзе ў горадзе адкрылася першая публічная бібліятэка, у 1837 годзе — з’явілася ўласная пажарная каманда. У выніку эпідэміі халеры [[1848]] года ў Мінску загінула 1,1 тыс. чалавек. У 1859 годзе адбыўся ўвод у эксплуатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Мінск—[[Бабруйск]]. У 1839 годзе, нягледзячы на гвалт з боку ўлад Расійскай імперыі, прадстаўнікі [[Троіцкі манастыр базыльянак|мінскіх уніятаў]] адмовіліся далучацца да [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]{{Sfn|Гісторыя Мінска|2006|с=187}}. 9 лютага 1852 года, нягледзячы на забарону расійскіх улад<ref>Ярмалінская В. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=421}}</ref>, на сцэне [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]] адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «[[Сялянка (опера)|Ідылія]]» на музыку [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і [[Канстанцін Кжыжаноўскі|Канстанціна Крыжаноўскага]], лібрэта напісаў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. У 1857 годзе на загад расійскага цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у Мінску знішчылі будынак [[Мінская ратуша|мінскай ратушы]] і прылеглы да яе сквер з векавых пірамідальных таполяў. Паводле ўспамінаў відавочцаў, ратушу зруйнавалі з прычыны таго, што «''… яна сваім існаваннем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра Магдэбургскае права …''»{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=91}}. У 1857 годзе [[Уладзіслаў Сыракомля]] апублікаваў у [[Вільнюс|віленскім]] часопісе «[[Teka Wileńska]]» свой нарыс «Мінск: беглы позірк на цяперашні стан Мінска», які стаў першай абагульняючай гістарычнай працай, прысвечанай Мінску. У лістападзе 1862 года падчас мінскага дваранскага сходу [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1859—1863) [[Аляксандр Дамінікавіч Лапа]] і яшчэ 254 двараніна Мінскай губерні (з 296 прысутных) падпісалі афіцыйны зварот да расійскага манарха аб іх жаданні злучыць [[Мінская губерня|Мінскую губерню]] (а разам з ёй і іншыя [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскія губерні]]) з польскімі губернямі ў рамках [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў нейкую асобную аўтаномію (якая б ахоплівала тэрыторыі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу ў 1772 годзе]]). [[Файл:Miensk. Менск (1863).jpg|міні|Паўстанцы пад Мінскам, 1863 год]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Daminikanskaja. Менск, Высокі Рынак-Дамініканская (1898).jpg|міні|злева|Пустка на месцы зруйнаванай [[Мінская ратуша|ратушы]] і [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўская царква]] па маскоўскай перабудове, 1898 год]] [[Файл:Kurloŭski rasstrel, Miensk.jpeg|міні|злева|Мітынг перад [[Дом губернатара, Мінск|Домам губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]] 18 (31) кастрычніка 1905 года. Далейшае развіццё прывяло да падзеі, якая ўвайшла ў гісторыю як [[Курлоўскі расстрэл]]]] [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Sadovaja. Менск, Захараўская-Садовая (1944-49).jpg|200пкс|міні|[[Першая мінская электрастанцыя]]]] У 1863—1870 гадах у сувязі з [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем]] царскія ўлады ўвялі ў Мінску ваеннае становішча. Нягледзячы на гэта, гарадчане прынялі ўдзел у выступленніі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|10к}} С. 394.</ref>. У 1866 годзе па задушэнні паўстання расійскія ўлады перайменавалі бальшыню цэнтральных вуліц Мінска (агулам 17 назваў<ref>{{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)|к}} С. 220.</ref>), што з’явілася шараговым захадам царызму ў палітыцы русіфікацыі беларусаў і змаганні з нацыянальна-вызвольным рухам. Іншым кірункам гэтай палітыкі стала руйнаванне расійскімі ўладамі помнікаў сакральнай архітэктуры: у 2-й палове XIX ст. яны знішчылі мураваныя касцёлы [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|баніфатаў]], [[Касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (Мінск)|кармелітаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францішканаў]], знявечылі касцёлы [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|бернардзінцаў]] і [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]], перабудавалі ў маскоўскім стылі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую]] і [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскую]] цэрквы. У 1870-я гады праз Мінск пракладзеныя [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Маскоўска-Брэсцкая]] і [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменская]] чыгункі. У 1873 годзе пачаў дзейнічаць Мінскі камерцыйны банк, у горадзе з’явіўся водаправод. У 1876 годзе было заснавана [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]], якое з канца 1880-х гадоў па сутнасці пачало выконваць у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] многія функцыі, характэрныя для [[земства]]ў, не ўведзеных у [[Заходні край|Заходніх губернях]] паводле расійскай [[земская рэформа|земскай рэформы]]. У 1890 годзе ў Мінску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 года пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстання. 10 траўня 1892 года адбылося ўрачыстае адкрыццё конкі — першага гарадскога грамадскага транспарту. У 1895 годзе ў Мінску адкрылася метэастанцыя, а 12 студзеня 1895 года — [[Першая мінская электрастанцыя|электрастанцыя]]. 26 верасня 1891 года ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Гарадскім садзе]] адбыўся палёт аэранаўта Драўніцкага на паветраным шары і яго спуск на парашуце ўласнага вырабу. На 1897 год у Мінску было 7467 будынкаў, з іх 2110 мураваных, 140 вуліц і завулкаў; дзейнічалі 18 сакральных будынкаў. У 1870—1880-я гады ў Мінску дзейнічалі народніцкія гурткі. 7 красавіка 1876 года адбылася стачка працоўных чыгуначных майстэрняў, першая ў Мінску. 28 траўня 1889 года ў газеце «[[Мінскі лісток (1886)|Минскій листокъ]]» упершыню надрукавалі беларускую паэму «[[Тарас на Парнасе]]». У 1898 годзе ў горадзе адбыўся [[I з’езд РСДРП|першы з’езд РСДРП]], у 1900 годзе ўтварылася [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы]] (СДКПіЛ). 18 студзеня 1900 года адбылася першая ў Мінску вулічная дэманстрацыя працоўных. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]] 16 лютага адбылася палітычная дэманстрацыя і стачка навучэнцаў сярэдніх навучальных устаноў; 18 кастрычніка царскія ўлады расстралялі мітынг на [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]] ([[Курлоўскі расстрэл]]); 8 снежня адбылася ўсеагульная стачка ў Мінску. 1 снежня 1906 года ў Мінску ўтварылася беларускае кніжнае аб’яднанне «[[Мінчук]]». У 1911 годзе ў Мінскай губерні было ўведзена [[земства|земскае самакіраванне]], хоць з вялікімі абмежаваннямі. [[21 жніўня]] [[1911]] года ў прадмесці [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] заснавалі [[Мінская балотная доследная станцыя|Мінскую балотную доследную станцыю]] — першую дзяржаўную навуковую ўстанову на Беларусі. На 1913 год у Мінску было 10,3 тыс. будынкаў (з іх 15 % мураваныя), 305 вуліц і завулкаў, працавалі 104 фабрыкі, заводы і мануфактуры, на якіх было 5,1 тыс. работнікаў. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з кастрычніка [[1915]] года Мінск становіцца прыфрантавым горадам, у якім размяшчаюцца штаб [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] і іншыя франтавыя арганізацыі і ўстановы, шпіталі. Дзейнічаў Мінскі аддзел [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года тут утварыўся [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. [[27 сакавіка]] [[1917]] года створаны [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|мінскі Беларускі нацыянальны камітэт]], які імкнуўся дабіцца стварэння аўтаноміі Беларусі ў складзе федэратыўнай Расійскай рэспублікі; аб’яднаць на аснове салідарнасці ўсе беларускія арганізацыі дзеля агульнанацыянальных беларускіх інтарэсаў; арганізаваць у Беларусі развіццё беларускамоўнай культуры і асветы. У красавіку-ліпені 1917 года адбыліся з’езды беларускіх нацыянальных арганізацый і партый. 20 красавіка (3 траўня) 1917 года жыхары горада змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]]{{Sfn|Tarasiuk D.|2007|с=114—115}}. У лістападзе 1917 года ў Мінску ўтварыўся каардынацыйны цэнтр беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — [[Вялікая беларуская рада]]. 5 снежня ў горадзе распачаўся [[Першы Усебеларускі з’езд]]. У ноч з 17 на 18 снежня (паводле старога стылю) бальшавікі разагналі з’езд. 18 снежня дэлегаты Рады Усебеларускага з’езда, у складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам, патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную беларускую вайсковую раду]] (ЦБВР), а таксама выдзелілі з свайго складу кіроўны орган — Выканаўчы камітэт рады Усебеларускага з’езда. Ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належала Першаму Усебеларускаму з’езду. Выканкам Усебеларускага з’езда атрымаў даручэнне, як толькі будзе магчымым, узяць уладу ў Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да вырашальнага моманту. === Найноўшы час === [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|Беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] над будынкам [[Народны сакратарыят БНР|Народнага сакратарыята БНР]] у колішнім [[Дом губернатара (Мінск)|Доме губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]], [[1918]] год]] Савецкая ўлада была ўстаноўлена ў Мінску 8 лістапада 1917. 13 снежня 1917 года ў горадзе ўведзена ваеннае становішча. Пад ціскам германскіх войск 19 лютага 1918 адбылася эвакуацыя [[Савецкая ўлада|савецкіх]] органаў улады. У гэты час праявілі актыўнасць польскія і беларускія добраахвотныя ваенізаваныя фарміраванні, а на будынку дзяржаўнай адміністрацыі Менска ўпершыню з’явіўся [[бела-чырвона-белы сцяг]] як сцяг беларускай дзяржавы<ref>[http://pk-in-tourism.by/wp-content/uploads/2017/07/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.%D0%AF.%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.pdf Мірановіч Я. Найноўшая гісторыя Беларусі. — Спб., 2003]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда 20 лютага прыняў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі і стварыў першы ўрад — [[Народны Сакратарыят Беларусі]] на чале з [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпам Варонкам]]. [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Školnaja. Менск, Высокі Рынак-Школьная (06.1918) (4).jpg|міні|злева|Нямецкія войскі на Высокім Рынку, 1918 год.]] З 21 лютага горад акупаваны войскамі кайзераўскай Германіі<ref>{{Крыніцы/БЭ|10}} — С. 394</ref>. [[25 сакавіка]] 1918 года ў Менску [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] была абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. У красавіку 1918 года адкрылася Менская вышэйшая музычная школа, неўзабаве пераўтвораная ў Беларускую кансерваторыю. На базе Менскага педагагічнага інстытута рыхтавалася адкрыццё Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, планавалася адкрыццё сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаў<ref>[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 386.</ref>. У кастрычніку-лістападзе 1918 года група мясцовых землеўладальных дваран-кансерватараў выступіла з ініцыятывай стварэння «[[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]». У пачатку [[1919]] года горад занялі бальшавіцкія войскі. [[5 студзеня]] ўрад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] пераязджае ў Менск, ён становіцца яе сталіцай<ref name="at">[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // «Наша Слова» № 34 (822), 5 верасня 2007.</ref>. 8 жніўня 1919 года [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскія войскі]] з невялікімі стратамі занялі горад, які трапляе пад часовую польскую адміністрацыю — Грамадзянскую ўправу ўсходніх зямель і з 15 верасня становіцца адміністрацыйным цэнтрам Мінскай акругі<ref name="DU">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174</ref>. У ліпені—кастрычніку 1920 года Менск займалі бальшавікі, потым зноў палякі. 18 сакавіка 1921 года згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] горад адышоў да [[БССР]]. [[18 красавіка]] [[1921]] года ў Менску адкрыўся [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] і першая навуковая бібліятэка. У 1925 годзе ў Менску і БССР увогуле пачаліся першыя радыёперадачы. У 1928 годзе ў горадзе адкрыўся першы хлебазавод<ref>[http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo Ретро: Хлебопекарни Минска во время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170727115536/http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo |date=27 ліпеня 2017 }}</ref>. 1 студзеня 1929 года [[Інстытут беларускай культуры]], што месціўся ў Менску з 1922 года, рэарганізаваны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускую акадэмію навук]]<ref>{{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 401.</ref>. 13 кастрычніка 1929 года ў горадзе адбыўся пуск трамвая. У 1933 годзе пачаў дзейнічаць [[Аэрапорт Мінск-1|менскі аэрапорт]]. У 1924—1930 гадах цэнтр [[Мінская акруга|Менскай акругі]], з 1934 года — [[Мінскі раён|раёна]], з 1938 года — [[Мінская вобласць|вобласці]]. [[Файл:Savieckaja, Miensk.jpg|міні|злева|[[Праспект Незалежнасці, Мінск|Вуліца Савецкая]]. Праваруч будынак Дзяржбанка, кінатэатр Чырвоная Зорка. Зіма 1933—1934 гадоў]] [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Padhornaja. Менск, Францішканская-Падгорная (1935).jpg|міні|[[Вуліца Леніна, Мінск|Вуліца Ленінская]] ад перакрыжавання з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]], 1935 год]] [[Файл:Miensk - Ratuša.jpg|міні|[[Мінская ратуша|Гарадская ратуша]] на [[Верхні Горад|Высокім Рынку]], адноўленая ў 2004 годзе. На другім плане — [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі]]]] У 1936 годзе савецкія ўлады ўзарвалі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую царкву]], унікальны помнік архітэктуры эпохі [[Адраджэнне|Рэнесанс]]<ref>Квитницкая Е. Д. Особенности средневековых храмов Белоруссии // «Архитектурное наследство» № 23, 1975. С. 85.</ref>{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=60}}<ref name="val68">{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 68.</ref>. У 1937—1941 гадах ва [[Курапаты|ўрочышчы Курапаты]] бальшавікамі былі расстраляныя паводле розных ацэнак ад 30 000 да 250 000 жыхароў Беларусі<ref>Winnicki Z. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. S. 77—78.</ref>. Акрамя Курапатаў, сталінскія расстрэлы адбываліся на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]], у [[Лошыцкі яр|Лошыцкім Яры]], [[Парк Чалюскінцаў|Камароўскім лесе]], [[Трасцянец (Лоеўскі раён)|Трасцянцы]] і іншых месцах і прадмесцях горада. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з [[28 чэрвеня]] [[1941]] да [[3 ліпеня]] [[1944]] года Мінск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У Мінску і яго наваколлях нямецкі рэжым стварыў 9 лагераў і [[Мінскае гета|яўрэйскае гета]], дзе было знішчана больш за 400 тысяч чалавек. Мінск быў моцна зруйнаваны ў ходзе баявых дзеянняў. === Пасляваенны час === [[Файл:Царква Святога Духа Мінск.jpg|міні|злева|Адноўленая ў 2011 годзе [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Царква Святога Духа]]]] У студзені [[1946]] года ў Мінску адбыўся [[Мінскі працэс 1946 года|судовы працэс над нямецкімі ваеннымі злачынцамі]]. Найбольш каштоўныя помнікі архітэктуры Мінска знішчаныя савецкімі ўладамі ў паваенны час: у 1950 годзе быў узарваны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканскі касцёл і кляштар]], на аднаўленне якіх напярэдадні была атрыманая кантрыбуцыя ад Германіі, у 1951 годзе знявечаны [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкі касцёл]] і знішчаная частка [[Мінскі езуіцкі калегіум|калегіума з гадзіннікавай вежай]], у 1950-я скапаная замкавая гара і вывезеная за межы горада<ref>{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 14.</ref>, у сярэдзіне 1960-х знішчаны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцінскі касцёл з кляштарам]], [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (адзіны помнік у Мінску архітэктуры готыкі), знішчаная [[Вуліца Няміга|забудова Нямігі]], у 1962 годзе знішчаная [[Мінская мячэць]], у 1984 годзе знішчаны [[Мінскі гарадскі тэатр|будынак першага гарадскога тэатра]] (колішні палац Радзівілаў). 1 студзеня 1956 года ў Мінску пачаліся тэлевізійныя трансляцыі. 26 чэрвеня 1974 года Мінску прысвоена ганаровае званне «Горад-Герой». 26 чэрвеня 1984 года адбыўся ўвод у эксплуатацыю [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. [[27 ліпеня]] [[1990]] года Мінск становіцца сталіцай незалежнай Беларусі. [[5 верасня]] 1991 года гарадскія ўлады зацвердзілі гістарычна герб Мінска. У [[1993]] годзе ў Мінску адбыўся Першы з’езд беларусаў свету, у 1994 годзе — першая сустрэча беларускай моладзі свету. У 1991 годзе знішчаны [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскі вакзал]]. У лістападзе 2004 года адбудаваная [[мінская ратуша]], у 2011 годзе — [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Царква Святога Духа]], у якой размясцілася дзіцячая філармонія. У сакавіку 2011 года дзеля будаўніцтва гатэля была знішчаная [[Першая мінская электрастанцыя]], помнік прамысловай архітэктуры XIX ст. == Геаграфія == === Геаграфічнае становішча === Мінск знаходзіцца ў цэнтры Беларусі на паўднёва-ўсходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Горад займае плошчу каля 348,84 кв. км<ref name="ate"/><ref name="vl"/>. Сярэдняя вышыня над узроўнем мора складае 220 м. Найбольш прыпаднятая частка Мінска размяшчаецца ў раёне [[Кальварыя (прадмесце)|Кальварыі]]. Яе абсалютная вышыня 280,4 м. Найніжэйшая адзнака (181,4 м) знаходзіцца на паўднёвым усходзе горада ў [[Пойма|абалоне]] [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] ў раёне [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўкі]]. === Клімат === {{main|Клімат Мінска}} Клімат умерана-кантынентальны, са значным уплывам атлантычнага марскога паветра. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — каля 700 мм. Лета цёплае, але не гарачае. Сярэднясутачная тэмпература ў ліпені 18,5&nbsp;°C. Зіма мяккая, з частымі адлігамі, сярэднясутачная тэмпература ў студзені −4.5&nbsp;°C. У апошнія гады намецілася выразная тэндэнцыя да падвышэння тэмпературы ў зімовы перыяд. * Сярэднегадавая тэмпература — 6,7&nbsp;°C * Сярэднегадавая хуткасць ветра — 2,4 м / с * Сярэднегадавая вільготнасць паветра — 77 % {{Клімат горада |Горад_род=Мінска |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/26850.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-4.5 | Сту_сяр_апад=45 | Лют_сяр=-4.4 | Лют_сяр_апад=38 | Сак_сяр=0.0 | Сак_сяр_апад=44 | Кра_сяр=7.2 | Кра_сяр_апад=42 | Май_сяр=13.3 | Май_сяр_апад=65 | Чэр_сяр=16.4 | Чэр_сяр_апад=89 | Ліп_сяр=18.5 | Ліп_сяр_апад=89 | Жні_сяр=17.5 | Жні_сяр_апад=68 | Вер_сяр=12.1 | Вер_сяр_апад=60 | Кас_сяр=6.6 | Кас_сяр_апад=53 | Ліс_сяр=0.6 | Ліс_сяр_апад=48 | Сне_сяр=-3.4 | Сне_сяр_апад=49 | Год_сяр=6.7 | Год_сяр_апад=690 | Сту_сяр_мін=-6.7 | Сту_сяр_макс=-2.1 | Лют_сяр_мін=-7.0 | Лют_сяр_макс=-1.4 | Сак_сяр_мін=-3.3 | Сак_сяр_макс=3.8 | Кра_сяр_мін=2.6 | Кра_сяр_макс=12.2 | Май_сяр_мін=8.1 | Май_сяр_макс=18.7 | Чэр_сяр_мін=11.7 | Чэр_сяр_макс=21.5 | Ліп_сяр_мін=13.8 | Ліп_сяр_макс=23.6 | Жні_сяр_мін=12.8 | Жні_сяр_макс=22.8 | Вер_сяр_мін=8.2 | Вер_сяр_макс=16.7 | Кас_сяр_мін=3.6 | Кас_сяр_макс=10.2 | Ліс_сяр_мін=-1.3 | Ліс_сяр_макс=2.9 | Сне_сяр_мін=-5.5 | Сне_сяр_макс=-1.2 | Год_сяр_мін=3.1 | Год_сяр_макс=10.6 | Сту_а_макс=10.3 | Сту_а_мін=-39.1 | Лют_а_макс=13.6 | Лют_а_мін=-35.1 | Сак_а_макс=18.9 | Сак_а_мін=-30.5 | Кра_а_макс=26.0 | Кра_а_мін=-18.4 | Май_а_макс=30.9 | Май_а_мін=-5.0 | Чэр_а_макс=32.5 | Чэр_а_мін=0 | Ліп_а_макс=33.9 | Ліп_а_мін=3.8 | Жні_а_макс=34.6 | Жні_а_мін=1.7 | Вер_а_макс=30.3 | Вер_а_мін=-4.7 | Кас_а_макс=24.7 | Кас_а_мін=-12.9 | Ліс_а_макс=16.0 | Ліс_а_мін=-20.4 | Сне_а_макс=10.3 | Сне_а_мін=-30.6 | Год_а_макс=34.6 | Год_а_мін=-39.1 |}} === Водная сістэма === [[Файл:View of Minsk.jpg|thumb|Свіслач у цэнтры горада]] Каля горада праходзіць [[водападзел]] басейнаў [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] і [[Чорнае мора|Чорнага мораў]]. Праз Мінск цячэ рака Свіслач (прыток ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]), у якую ў межах горада ўпадаюць яшчэ [[Рэкі Мінска|шэсць невялікіх рэчак]]. Усе яны належаць да Чарнаморскага вадазбору. У 1968—1976 гадах для водазабеспячэння Мінска пабудавана [[Вілейска-Мінская водная сістэма]], якая ў межах горада ўтварае [[водна-зялёны дыяметр Мінска]]. У яго ўваходзяць вадасховішчы [[Вадасховішча Крыніца|Крыніца]], [[Вадасховішча Дразды|Дразды]], [[Камсамольскае возера]], вадаём цэнтральнай часткі горада, [[Лошыцкае вадасховішча|Лошыцкае]] (вадасховішча [[ЦЭЦ-2]]) і [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскае вадасховішчы]]. У 1981—1985 гадах для забеспячэння вадой прамысловых раёнаў пабудавана ўнікальная паводле горадабудаўнічых і ландшафтных асаблівасцяў [[Сляпянская водная сістэма]], якая складалася з [[Цнянскае вадасховішча|Цнянскага]] і [[Чыжоўскае вадасховішча|Чыжоўскага]] вадасховішчаў і [[Цна (прыток Свіслачы)|ракі Цнянкі]], і якую планавалася замкнуць у кальцо [[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкай воднай сістэмай]]. У ліпені 2022 года пачалася рэалізацыя інвестыцыйнага праекта, каб цалкам перавесці Мінск на водазабеспячэнне з падземных [[артэзіянскія воды|артэзіянскіх]] крыніц. У самім горадзе і на найбліжэйшых тэрыторыях дастатковых запасаў вады не было, але яны былі на адлегласці 35-40 кіламетраў ад горада. Каб падняць гэту ваду, было прасвідравана і пабудавана 87 новых свідравін, яшчэ больш за 40 перабурана. Пабудавана 114 кіламетраў трубаправодаў вялікага дыяметра. 10 студзеня 2025 года абвешчана аб поўным пераходзе Мінска на артэзіянскія крыніцы водазабеспячэння. == Насельніцтва == === Гістарычная дынаміка === {| class="wikitable" style="text-align:left" |- ! Насельніцтва Мінска ў XVI—XIX стст. (тыс. чал.) ! Насельніцтва Мінска ў XX—XXI стст. (тыс. чал.) |- |<timeline> ImageSize = width:400 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.4,0.4,0.9) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:100 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1600 from:0 till:5 bar:1667 from:0 till:2 bar:1797 from:0 till:6 bar:1811 from:0 till:11 bar:1827 from:0 till:15 bar:1860 from:0 till:27 bar:1880 from:0 till:42 bar:1897 from:0 till:91 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1600 at: 4 text: 4-5 shift:(-4) bar:1667 at: 4 text: 2 shift:(-4) bar:1797 at: 4 text: 6 shift:(-4) bar:1811 at: 4 text: 11 shift:(-4) bar:1827 at: 4 text: 15 shift:(-4) bar:1860 at: 4 text: 27 shift:(-4) bar:1880 at: 4 text: 42 shift:(-4) bar:1897 at: 4 text: 91 shift:(-4) </timeline> |<timeline> ImageSize = width:400 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.4,0.4,0.9) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:2000 ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1897 from:0 till:91 bar:1910 from:0 till:111 bar:1926 from:0 till:128 bar:1939 from:0 till:239 bar:1959 from:0 till:509 bar:1970 from:0 till:907 bar:1979 from:0 till:1262 bar:1989 from:0 till:1607 bar:1999 from:0 till:1680 bar:2009 from:0 till:1829 bar:2014 from:0 till:1929 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1897 at: 50 text: 91 shift:(-8) bar:1910 at: 50 text: 111 shift:(-8) bar:1926 at: 50 text: 128 shift:(-8) bar:1939 at: 50 text: 239 shift:(-8) bar:1959 at: 50 text: 510 shift:(-8) bar:1970 at: 50 text: 907 shift:(-8) bar:1979 at: 50 text: 1262 shift:(-12) bar:1989 at: 50 text: 1607 shift:(-12) bar:1999 at: 50 text: 1680 shift:(-12) bar:2009 at: 50 text: 1829 shift:(-12) bar:2014 at: 50 text: 1929 shift:(-12) </timeline> |} * 1600 год — 4—5 тыс. чал.; * 1667 год — 2 тыс. чал.; * 1797 год — 5794 чал., з іх [[шляхта|шляхты]] каля 12 %, [[духавенства]] 2,5 %, разначынцаў і часовых жыхароў 4,5 %; * 1800 год — 6656 чал., у тым ліку 3182 [[іўдаізм|іўдзеі]]; * 1811 год — 11,2 тыс. чал.; * 1812 год — 3480 чал.; * 1825 год — 15,6 тыс. чал.; * 1858 год — 23 006 чал., у тым ліку 11 971 [[Іўдаізм|іўдзей]], 10 596 [[Хрысціянства|хрысціян]] (6951 [[Каталіцтва|каталік]], 3 526 [[Праваслаўе|праваслаўных]], 119 [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]]), 439 [[Іслам|магаметан]]; Прырост насельніцтва ў XX—XXI стст. адбываецца за кошт міграцыі. Міграцыйнае сальда ў Мінску ў адрозненне ад іншых рэгіёнаў Беларусі станоўчае. Для Мінска характэрна ўстойлівае перавышэнне колькасці прыбылых над выбылымі. Пачынаючы з 2000 года, штогадовы міграцыйны прырост для Мінска складае ў сярэднім 14&nbsp;843 чалавекі. Найбольшы міграцыйны прырост насельніцтва дае ўнутраная міжабласная міграцыя (у параўнанні з міжнароднай міграцыяй)<ref name="Hurko" />. Паводле апошняга перапісу насельніцтва, які праводзіўся ў кастрычніку 2009 года, ў Мінску пражывала 1&nbsp;836&nbsp;808 чалавек<ref name="2009-Census" />. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.4,0.4,0.9) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:1600 till:2000 ScaleMajor = unit:year increment:100 start:1600 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:20 start:1600 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:2001 from:1600 till:1690 bar:2002 from:1600 till:1699 bar:2003 from:1600 till:1710 bar:2004 from:1600 till:1722 bar:2005 from:1600 till:1745 bar:2006 from:1600 till:1759 bar:2007 from:1600 till:1776 bar:2008 from:1600 till:1795 bar:2009 from:1600 till:1814 bar:2010 from:1600 till:1844 bar:2011 from:1600 till:1864 bar:2012 from:1600 till:1885 bar:2013 from:1600 till:1901 bar:2014 from:1600 till:1922 bar:2015 from:1600 till:1938 bar:2016 from:1600 till:1960 bar:2017 from:1600 till:1975 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:2001 at: 1625 text: 1690 shift:(-12) bar:2002 at: 1625 text: 1699 shift:(-12) bar:2003 at: 1625 text: 1710 shift:(-12) bar:2004 at: 1625 text: 1722 shift:(-12) bar:2005 at: 1625 text: 1745 shift:(-12) bar:2006 at: 1625 text: 1759 shift:(-12) bar:2007 at: 1625 text: 1776 shift:(-12) bar:2008 at: 1625 text: 1795 shift:(-12) bar:2009 at: 1625 text: 1814 shift:(-12) bar:2010 at: 1625 text: 1844 shift:(-12) bar:2011 at: 1625 text: 1864 shift:(-12) bar:2012 at: 1625 text: 1885 shift:(-12) bar:2013 at: 1625 text: 1901 shift:(-12) bar:2014 at: 1625 text: 1922 shift:(-12) bar:2015 at: 1625 text: 1938 shift:(-12) bar:2016 at: 1625 text: 1960 shift:(-12) bar:2017 at: 1625 text: 1975 shift:(-12) </timeline></center> </div> * 2001 год — 1&nbsp;689&nbsp;874 чал.; * 2002 год — 1&nbsp;699&nbsp;347 чал.; * 2003 год — 1&nbsp;709&nbsp;778 чал.; * 2004 год — 1&nbsp;722&nbsp;109 чал.; * 2005 год — 1&nbsp;744&nbsp;598 чал.; * 2006 год — 1&nbsp;758&nbsp;828 чал.; * 2007 год — 1&nbsp;775&nbsp;551 чал.; * 2008 год — 1&nbsp;794&nbsp;747 чал.; * 2009 год — 1&nbsp;814&nbsp;367 чал.; * 2010 год — 1&nbsp;843&nbsp;685 чал.; * 2011 год — 1&nbsp;864&nbsp;090 чал.; * 2012 год — 1&nbsp;885&nbsp;067 чал.; * 2013 год — 1&nbsp;901&nbsp;059 чал.; * 2014 год — 1&nbsp;921&nbsp;807 чал.; * 2015 год — 1&nbsp;938&nbsp;280 чал.; * 2016 год — 1&nbsp;959&nbsp;781 чал.<ref name="mc-belstat"/>; * 2017 год — 1&nbsp;974&nbsp;819 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * 2024 год — 1&nbsp;992&nbsp;862 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|title=Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|website=www.belstat.gov.by|access-date=2024-03-28|archive-date=2 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402055418/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|url-status=dead}}</ref> Нараджальнасць — 11,4 на 1000 насельніцтва, смяротнасць — 9,7 (2008). Колькасць нараджэнняў на 1000 жанчын ва ўзросце 20—24 гады за перыяд 1990—2005 знізілася з 138 нованароджаных да 58, у жанчын 25—29 гадоў — з 95 да 75 адпаведна У 2006 годзе жаночае насельніцтва перавышала мужчынскае: жанчын — 53,7 %, мужчын — 46,3 %. Узроставая структура насельніцтва Мінска: дзяцей — 13,3 %, падлеткаў — 4,5 %, асоб працаздольнага ўзросту — 67,9 %, асоб старэйшых за працаздольны ўзрост — 17,6 %. Доля дзяцей і падлеткаў за апошнія 5 год знізілася з 20,6 % да 17,6 %. Колькасць насельніцтва ў працаздольным узросце павялічылася за гэты перыяд з 66,5 % да 67,9 %; асоб старэйшай узроставай катэгорыі — з 16,5 % да 17,6 %. На 1000 [[шлюб]]аў прыходзіцца 416 [[развод]]аў. У 2008 годзе нарадзілася каля 20,8 тыс. дзяцей. === Нацыянальны склад === {| class="wikitable" |- !Народ ! Перапіс 1926 ! Перапіс 1939<ref name="demoscope"/> ! Перапіс 1959 ! Перапіс 1970 ! Перапіс 1979 ! Перапіс 1989 ! Перапіс 1999 ! Перапіс 2009<ref name="perepic"/> |- | [[Беларусы]] | 55.778 | 124.061 | 325.026 | 601.890 | 871.210 |1.153.991 |1.333.222 |1.455.825 |- | [[Рускія]] | 12.617 | 28.711 | 116.327 | 214.260 | 282.977 | 325.125 | 264.020 | 184.070 |- | [[Украінцы]] | 1.465 | 6.650 | 18.345 | 35.214 | 46.226 | 53.244 | 39.948 | 27.362 |- | [[Палякі]] | 4.481 | 3.364 | 5.580 | 9.419 | 14.647 | 18.479 | 17.581 | 13.420 |- | [[Яўрэі]] | 53.686 | 70.998 | 38.842 | 47.058 | 46.332 | 39.154 | 10.141 | 5.187 |- | [[Армяне]] | 16 | 142 | … | 687 | 1.096 | 1.746 | 2.039 | 1.955 |- | [[Татары]] | | 1.618 | 1.749 | 2.182 | 2.875 | 2.925 | 2.102 | 1.239 |- | [[Азербайджанцы]] | | 39 | | 217 | 591 | 1.102 | 1.559 | 1.517 |- | [[Кітайцы]] | | 10 | … | … | … | … | … | 1.349 |- | [[Туркмены]] | | | | | | | | 1.016 |- | [[Літоўцы]] | | 377 | … | 757 | 695 | 892 | 724 | 935 |- | [[Арабы]] | | | | | | | | 787 |- | [[Грузіны]] | | 147 | … | 324 | 518 | 897 | 828 | 687 |- | [[Цыганы]] | | 111 | … | 953 | 1.056 | 1.369 | 1.239 | 573 |- | [[Малдаване]] | | 21 | … | 360 | 496 | 839 | 511 | 392 |- | [[Казахі]] | | 74 | … | 223 | 297 | 526 | 189 | 386 |- | [[Таджыкі]] | | | | | | | | 326 |- | [[Туркі]] | | 4 | … | … | … | … | … | 314 |- | Усяго | | 238.948 | 509.667 | 917.428 |1.273.496 |1.607.077 |1.680.567 |1.697.340 |} === Жыллё === Пасля Вялікай Айчыннай вайны актыўна будаваліся буйныя заводы (машынабудавання, станкабудавання), што прывяло да прытоку насельніцтва ў горад і ўтварылася ўстойлівае адставанне ўмоў пражывання грамадзян ад колькасці тых, хто прыязджае. Для зніжэння праблем з жыллём актыўна будаваліся інтэрнаты (у 60-70-я гады). У 1990-х гадах змяніліся ўмовы для пастаноўкі на ўлік — з 6 м² жылой плошчы на 15 м² агульнай плошчы, што змяніла 60 тыс. тых, хто мае патрэбу ў жыллі 110 тыс. На пачатак 2010 года ў інтэрнатах пражывае каля 33 тыс. сем’яў<ref name="pron"/>. На 2010 год у арэнду пад жыллё здавалася 32 тысячы кватэр<ref name="bdg"/>. У 2010 годзе аб’ём уводзімага жылля з дзяржпадтрымкай складаў каля 80 %, у 2011 годзе — 75 %, у 2012 годзе не павінен перавысіць 50 % і потым — паступова змяншацца<ref name="belanews"/>. На ўліку тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жыллёвых умоў, на канец 2010 года знаходзілася 855,6 тыс. грамадзян (сем’яў), што на 62,4 тыс. больш, чым на канец 2009 года<ref name="tut-1"/>. На пачатак 2011 года ў Мінску ў чарзе на паляпшэнне жыллёвых умоў знаходзяцца 280 тыс. сем’яў<ref name="tut-2"/>. Кошт 1 м² агульнай плошчы кватэр жылых дамоў вызначае [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]]<ref name="mk-1"/>. Тым не менш, рэальныя кошты на жыллё вызначаюцца рынкам. У 2010 годзе самым дарагім жыллём (па даных [[Нацыянальнае кадастравае агенцтва|Нацыянальнага кадастравага агенцтвы]]) была трохпакаёвая кватэра па вул. Масквіна, 10 (520000 долараў ЗША, 3235,8 долара за м²)<ref name="tut-3"/><ref name="date"/>. Па меркаванні [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] колькасць насельніцтва Мінска варта абмежаваць 1,8 млн чалавек<ref name="tut-4"/>. === Беспрацоўе === Па афіцыйнай статыстыцы, узровень беспрацоўя ў Мінску складае 0,3 % ад агульнага ліку эканамічна актыўнага насельніцтва (3340 чалавек; даныя на люты 2011 года)<ref name="bezrab.1"/>. У той жа час, у [[Мінгарвыканкам]]е прызнаюць існаванне значнага незарэгістраванага беспрацоўя на падставе даных перапісу 2009 года: тады 5,6 % працаздольнага насельніцтва Мінска (каля 70 000 чалавек) вызначылі свой статус як беспрацоўныя<ref name="bezrab.2"/>. У якасці прычын значнага разыходжання афіцыйнага і рэальнага ўзроўня беспрацоўя завуць неабходнасць удзелу ў грамадскіх працах і невялікі памер дапамогі па беспрацоўі<ref name="bezrab.2"/>. Напачатку 2011 года ў Мінску дапамога складала 68,2 тысяч рублёў — $22,5 па курсе на люты 2011 года<ref name="bezrab.1"/> пры сярэднім памеры бюджэту пражытковага мінімуму ў 296,9 тысяч рублёў<ref name="naviny-1"/>, а ў другой палове 2010 года — 50 тысяч ($16), што з’яўляецца адным з самых нізкіх паказчыкаў на тэрыторыі былога СССР<ref name="bezrab.3"/>. У той жа час, Аляксандр Лукашэнка агучыў меркаванне пра неабходнасць памяншэння памераў дапамогі па беспрацоўі як занадта вялікага<ref name="bezrab.3"/>. Па даных Камітэта па працы, занятасці і сацыяльнай абароне Мінгарвыканкама, у сярэднім на пошук працы ў зарэгістраваных беспрацоўных сыходзіла не больш за дзвюх з паловай месяцаў<ref name="bezrab.2"/>. Сярэдні ўзрост зарэгістраванага беспрацоўнага — 34,6 года<ref name="bezrab.2"/>. === Здароўе === Залішняя маса цела: на атлусценне цярпіць ад 10 да 13 % дзяцей <ref name="tut-5"/>. == Кіраванне горадам == {{асноўны артыкул|Кіраўнікі Мінска}} [[Файл:Минский горисполком.jpg|thumb|300px|Будынак [[Мінгарвыканкам]]а]] Прадстаўнічая ўлада прадстаўлена гарадскім Саветам дэпутатаў, выканаўчая — гарадскім выканаўчым камітэтам. Кіраўнік [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінгарвыканкама]] з 2020 года — [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]]. === Адміністрацыйны падзел === {{main|Раёны Мінска}} [[Файл:Minsk all districts color-2011-05-02.png|thumb|300px|{{nobr|1 – [[Цэнтральны раён, Мінск|Цэнтральны раён]]}}; {{nobr|2 – [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкі раён]]}}; {{nobr|3 – [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскі раён]]}}; {{nobr|4 – [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскі раён]]}}; {{nobr|5 – [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі раён]]}}; {{nobr|6 – [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]]}}; {{nobr|7 – [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кастрычніцкі раён]]}}; {{nobr|8 – [[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскі раён]]}}; {{nobr|9 – [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі раён]]}}.]] Адміністрацыйны падзел горада Мінска быў праведзены ў [[1938]] годзе ў сувязі са значным ростам насельніцтва горада (да 218 тыс. чалавек). Пастановай [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] ад [[17 сакавіка]] [[1938]] года былі створаны Сталінскі (з [[2 лістапада]] [[1961|1961 г.]] Заводскі), Варашылаўскі (з [[2 лістапада]] [[1961|1961 г.]] Савецкі) і Кагановіцкі (з [[20 ліпеня]] [[1957|1957 г.]] Кастрычніцкі) раёны. Станам на 2025 год, тэрыторыя Мінска дзеліцца на 9 адміністрацыйных раёнаў, якія кіруюцца раённымі адміністрацыямі. Абмяркоўваецца варыянт злучэння [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] з г. Мінскам у агульны рэгіён са спецыяльным (сталічным) статусам. === Жылыя раёны === {| valign=top |- |valign=top| * [[Жылы раён Азярышча, Мінск|Азярышча]] * [[Жылы раён Акадэмгарадок, Мінск|Акадэмгарадок]] * [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]] * [[Жылы раён Аэрадромная, Мінск|Аэрадромная]] * [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] * [[Валгаградская (мікрараён, Мінск)|Валгаградская]] * [[Жылы раён Вялікая Сляпянка, Мінск|Вялікая Сляпянка]] * [[Вяснянка (жылы раён)|Вяснянка]] * [[Дражня (жылы раён)|Дражня]] * [[Жылы раён Дразды, Мінск|Дразды]] * [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]] * [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёны Луг]] |valign=top| * [[Каменная Горка (жылы раён, Мінск)|Каменная Горка]] * [[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчына]] * [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] * [[Лошыца (жылы раён)|Лошыца]] * [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] * [[Жылы раён Малы Трасцянец, Мінск|Малы Трасцянец]] * [[Масюкоўшчына (жылы раён, Мінск)|Масюкоўшчына]] * [[Паўднёвы Захад (жылы раён, Мінск)|Паўднёвы Захад]] * [[Жылы раён Паўночны Пасёлак, Мінск|Паўночны Пасёлак]] * [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] * [[Сокал (жылы раён, Мінск)|Сокал]] * [[Сосны (Мінск)|Сосны]] |valign=top| * [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] * [[Жылы раён Сцяпянка, Мінск|Сцяпянка]] * [[Жылы раён Сярова, Мінск|Сярова]] * [[Уручча (жылы раён)|Уручча]] * [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]] * [[Жылы раён Усходні, Мінск|Усходні]] * [[Жылы раён Харкаўская, Мінск|Харкаўская]] * [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]] * [[Красны Бор (жылы раён, Мінск)|Чырвоны Бор]] * [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] * [[Жылы раён Трактарны, Мінск|Трактарны]] |} === Афіцыйныя сімвалы горада === {{main|Герб Мінска|Сцяг Мінска|Гімн Мінска}} [[Герб]] быў нададзены Мінску [[12 студзеня]] [[1591]] года велікакняжацкім прывілеем. На гербе і сцягу адлюстравана Ушэсце Багародзіцы: [[Багародзіца]] ў чырвона-фіялетавай адзежы на срэбным воблаку, яе ўзносяць у неба два анёлы, якія ляцяць, а над імі два [[херувім]]ы. Паводле легенды абраз з выявай Ушэсця прыбыў у горад уверх па цячэнню Свіслачы з [[Кіеў|Кіева]], разбуранага [[татары|татарамі]]. Герб і сцяг г. Мінска зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад 27 сакавіка [[2001]] г. № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб гербе горада Мінска і палажэння аб сцягу горада Мінска». == Эканоміка == Мінск забяспечвае 31,2 % валавога ўнутранага прадукту краіны (па выніках 2024 года). Высокая доля Мінска ў ВУП абумоўлена канцэнтрацыяй бізнесу, дзяржаўных структур, навукі, IT-сектара і гандлю — так, гандаль займае 15,6 % эканомікі сталіцы, а сфера інфармацыйных тэхналогій — 11,5 %. Доля прамысловасці ў эканоміцы горада адносна нізкая, нягледзячы на наяўнасць мноства прамысловых аб’ектаў — 16,9 %<ref>[https://officelife.media/article/60651-kazhdyy-vtoroy-rubl-v-ekonomiku-belarusi-prinosyat-minsk-i-minskaya-oblast/ Каждый второй рубль в экономику Беларуси приносят Минск и Минская область]{{ref-ru}}</ref>. == Транспартная сістэма == {{main|Транспарт у Мінску}} Сталіца мае развітую сістэму гарадскога транспарту, якая ахоплівае ўсе раёны і ўключае [[Мінскі метрапалітэн|метро]], [[Мінскі аўтобус|аўтобусы]], [[Мінскі тралейбус|тралейбусы]], [[Мінскі трамвай|трамваі]], [[Мінскае маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] і [[Мінскія гарадскія лініі|гарадскія чыгуначныя лініі]]. У горадзе дзейнічае адзін аэрапорт — [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальны аэрапорт «Мінск»]]. == Культура == === Музеі === У Мінску 18 музеяў: * [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Нацыянальны музей гісторыі і культуры Рэспублікі Беларусь]] * [[Літаратурны музей Янкі Купалы]] * [[Літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]] * [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча]] * [[Літаратурны музей Петруся Броўкі]] * [[Мемарыяльны музей Заіра Азгура]] * [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]] * [[Музей гісторыі беларускай літаратуры]] * [[Мінскі музей сучаснага выяўленчага мастацтва]] * [[Мінскі музей гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] * Мінскі музей гісторыі медыцыны * [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]] * Музей ваеннай гісторыі Рэспублікі Беларусь * [[Дом Ваньковічаў|Мінскі музей Ваньковічаў]] * [[Дом-музей І з’езда РСДРП|Дом-музей]] [[I з’езд РСДРП|I з’езда РСДРП]] * [[Музей валуноў]] * [[Музей старажытнабеларускай культуры]] === Тэатры === Станам на 1 красавіка 2024 года, у горадзе 12 тэатраў: * [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] * [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] * [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага]] * [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі]] * [[Дзяржаўны маладзёжны тэатр эстрады]] * [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр]] * [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача]] * [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек]] * [[Беларускі дзяржаўны маладзёжны тэатр]] * [[Новы драматычны тэатр (Мінск)|Новы драматычны тэатр]] * [[Драматычны тэатр Беларускай арміі]] * [[Тэатр-студыя кінаакцёра]] Раней таксама дзейнічалі тэатры: * [[Сучасны мастацкі тэатр, Мінск|Сучасны мастацкі тэатр]] * [[ІнЖэст]] * [[Эксперыментальны тэатр EYE]] * [[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»]] * [[Тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор»]]<center><gallery caption="Тэатры Мінска" widths="220" heights="150"> Выява:Minsk Drama Theatre.jpg|[[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага]] Выява:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] Выява:Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы (Менск).jpg|[[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] </gallery></center> Працуюць: [[Беларуская дзяржаўная філармонія]], [[Мінскі цырк]], кінастудыя «[[Беларусьфільм]]», [[Мінскі заапарк]]. 11 дамоў культуры, 9 палацаў культуры, у т.л. [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]]. 8 народных тэатраў. === Кінатэатры === {{main|Кінатэатры Мінска}} [[Файл:Multiplex Belarus.JPG|thumb|230px|Мультыкомплекс «[[кінатэатр Беларусь, Мінск|Беларусь]]»]] На студзень 2021 года ў Мінску працуюць наступныя кінатэатры ==== Сетка УП «Кінавідэапракат» Мінгарвыканкам<ref>{{Cite web |url=https://kinominska.by/objects |title=Архіўная копія |access-date=19 студзеня 2021 |archive-date=3 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303213603/https://kinominska.by/objects |url-status=dead }}</ref><u>:</u> ==== * [[Аўрора (кінатэатр, Мінск)|Аўрора]] * [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|Беларусь]] * [[Бярэсце (кінатэатр, Мінск)|Бярэсце]] * [[Дом кіно (Мінск)|Дом Кіно]] * [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|Кіеў]] * [[Камсамолец (кінатэатр, Мінск)|Камсамолец]] * [[Мір (кінатэатр, Мінск)|Мір]] * [[Масква (кінатэатр, Мінск)|Масква]] * [[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]] * [[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Перамога]] * [[Піянер (кінатэатр, Мінск)|Піянер]] * [[Ракета (кінатэатр, Мінск)|Ракета]] * [[Салют (кінатэатр, Мінск)|Салют]] * [[Дом па праспекце Незалежнасці, 13#Цэнтральны|Цэнтральны]] ==== Прыватныя сеткі кіназалаў: ==== * 3D Кіно ў Замку * 3D Кіно ў Карона-сіці * Falcon Club буцік Кіно * Silver Screen у «Галілео» * Silver Screen у «ArenaCity» * Silver Screen у «[[Dana Mall]]» * АртКінатэатр у «Еўропа» * АртКінатэатр у «Тытан» 3D-кіназала [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] — малы зал == Адукацыя == {{main|Адукацыя ў Мінску}} У Мінску знаходзяцца 22 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] дзяржаўнай формы ўласнасці<ref name="minedu-1"/> (у тым ліку [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт]], [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]], і іншыя), 9 прыватных вну і 1 прафсаюзны ([[Міжнародны інстытут працоўных і сацыяльных зносін]])<ref name="minedu-2"/>. У першай палове 1990-х гадоў працаваў [[Польскі народны ўніверсітэт у Мінску|Польскі народны ўніверсітэт]]. Таксама ў горадзе дзейнічае больш 200 сярэдніх агульнаадукацыйных [[школа|школ]], больш 25 [[гімназія|гімназій]], 33 [[сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова|сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў]]<ref name="minedu-3"/>. == Грамадства == {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} == Спорт == {{састарэла}} {{Урэзка | Выраўноўванне = right | Загаловак = Спартыўныя збудаванні | Утрыманне = :* '''Футбольныя''': * [[Дынама (стадыён, Мінск)|Стадыён «Дынама»]] (41 020 месцаў) * [[Трактар (стадыён, Мінск)|Стадыён «Трактар»]] (17 600) * [[Тарпеда (стадыён, Мінск)|Стадыён «Тарпеда»]] (5200) * Стадыён «[[Дынама-Юні]]» (4500) * Стадыён «Лакаматыў» * Футбольны манеж<ref name="chatoff"/> :* '''Хакейныя''': * [[Мінск-Арэна]] (15 000) * Лядовая пляцоўка [[Палац спорту (Мінск)|Палаца спорту]] (3311) * [[Мінскі лядовы палац спорту]] (1823) * Крыты каток парку імя Горкага (767) :* '''Іншыя''': * [[Палац спорту (Мінск)|Палац спорту]] * Палац тэніса * Палац воднага спорту * Скейтпарк<ref name="tut-6"/> | Подпіс =}} У 2007 у Мінску 3519 спартыўных будынкаў, у т.л. 18 буйных стадыёнаў, 664 спартыўныя залі, 57 плавальных басейнаў, 6 манежаў, 5 спартыўных будынкаў са штучным лёдам, 138 стралковых ціраў. У ліку найболей буйных: «[[Мінск-Арэна]]», [[Мінскі палац спорту]], палац воднага спорту, [[Футбольны манеж]], [[Мінскі лядовы палац спорту]], [[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па тэнісе|палац тэніса]], стадыёны «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]», «[[Трактар (стадыён, Мінск)|Трактар]]», спартыўны аздараўленчы комплекс «Алімпійскі» і інш. У горадзе маюцца дзве футбольныя каманды, якія ўваходзяць у вышэйшую лігу [[Беларусь|Беларусі]] — «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і «[[ФК Мінск|Мінск]]». Раней у вышэйшай лізе ўдзельнічалі прафесійныя футбольныя каманды з Мінска «[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]» (у 2004 годзе клуб збанкрутаваўся, выступае ў ніжэйшых лігах), «[[ФК Партызан Мінск|Партызан]]» (раней — «МТЗ-РІПА»; з 2012 года па фінансавых прычынах клуб выступае ў ніжэйшых лігах), «[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]]» (выступае ў другой лізе), «Лакаматыў» (цяпер — [[ФК СКВІЧ|СКВІЧ]], выступае ў Першай лізе), «[[ФК Атака Мінск|Атака]]» (спыніў існаванне ў 1997 годзе), «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-93]]» (спыніў існаванне ў 1998 годзе). У горадзе базуюцца хакейныя клубы «[[ХК Дынама Мінск|Дынама]]» ([[Кантынентальная хакейная ліга|КХЛ]]), «[[Юнацтва-Мінск]]» ([[Вышэйшая хакейная ліга|ВХЛ]]), «Юніёр» ([[Беларуская экстраліга]]) і «[[ХК Юнацтва-Мінск|Юнацтва]]» ([[Моладзевая хакейная ліга|МХЛ]]). Таксама ў горадзе ёсць 3 мужчынскіх баскетбольных клуба: [[Цмокі-Мінск]], Віталюр, Бдуір, і 2 жаночых: Цмокі-Мінск і Гарызонт. У горадзе ёсць тытулаваная мужчынская каманда па [[гандбол]]у — клуб [[ГК СКА Мінск|СКА]], а таксама створаны ў 2008 годзе клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]». == Экалогія == [[Файл:Chimneys in Minsk.jpg|thumb|злева|Трубы [[ЦЭЦ-2]]]] Мінск знаходзіцца на другім месцы ў Беларусі па ўзроўню забруджвання паветра (31 тыс. тон супраць 50 тыс. тон у Наваполацку)<ref name="telegraf"/>. Узровень забруджвання значна скараціўся за 20 год удвая з 65 тыс. тон<ref name="nn.1"/>. Агульны ўзровень забруджвання ў Мінску склаў 247,4 тыс. тон, у тым ліку 85 % — ад аўтамабіляў<ref name="nav.1"/>. Найбольш распаўсюджаныя небяспечныя забруджвальнікі — азон, хром-VI, дыяксід азоту і вуглевадароды C12-C19<ref name="nav.1"/>. [[Рэспубліканскі цэнтр радыяцыйнага кантролю і маніторынгу навакольнага асяроддзя]] кантралюе сярэднесутачныя [[Канцэнтрацыя часціц|канцэнтрацыі]] [[цвёрдая часціца|цвёрдых часціц]] [[РМ-10]], [[дыяксід азоту|дыяксіду азоту]], узровень [[фармальдэгід]]у, [[дыяксід вугляроду|дыяксіду вугляроду]], дозы [[Гама-выпраменьванне|гама-выпраменьвання]]<ref name="tut-7"/> Часам у Мінску назіраецца перавышэнне дазволенага ўзроўню фармальдэгіду і [[аміяк]]у ў паветры<ref name="nav.1"/>. У 2008 годзе былі агучаны планы вынясення [[МАЗ]] і [[МТЗ]] за гарадскую мяжу<ref name="nn.1"/>. == Архітэктура і славутасці == {{main|Храмы Мінска|Фантаны Мінска|Славутасці Мінска}} {{main|Спіс вуліц Мінска|Плошчы Мінска|Масты Мінска}} [[Файл:Minsk Catholic Mary church.jpg|thumb|140px|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] У Мінску створана 5 ахоўных зон: * [[Траецкае прадмесце]], * [[Ракаўскае прадмесце]], * [[Верхні горад]], * [[Новы Горад (Мінск)|Новы горад]], * ахоўныя аб’екты даваеннай забудовы. Каля былога [[Мінскае замчышча|Мінскага замчышча]] сфарміравалася ахоўная зона гісторыка-культурнай спадчыны. Захаваліся помнікі архітэктуры: * Мінская Марыі-Магдалінская царква, * Мінская Аляксандра-Неўская царква, * [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа|Мінскі Свята-Духаўскі кафедральны сабор]], * Мінскі Петра-Паўлаўскі сабор, * [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі|Мінскі касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] і кляштар езуітаў, * Мінскі касцёл святога Іосіфа і манастыр бернардынцаў, * [[Касцёл святога Сымона і святой Алены|Мінскі касцёл Сімяона і Алены]] (Чырвоны касцёл), * Мінскі Крыжаўзвядзенскі касцёл (Кальварыйскі касцёл) і брама (1839—1841), * Мінскі касцёл Найсвяцейшай Троіцы (Траецкі залатагорскі касцёл святога Роха), * [[Пішчалаўскі замак|Мінскі Пішчалаўскі замак]], * Мінскія гандлёвыя рады, * [[Гасціны двор (Мінск)|гасціны двор]] (18—20 ст.), * будынкі [[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Мінск)|мужчынскага духоўнага вучылішча]] (2-я пал. 18 ст.), * ваенны шпіталь (1830-я), * будынак Мінскай жаночай гімназіі, * духоўнай кансісторыі (19 ст.), * [[Будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Мінск)|жаночай Марыінскай гімназіі]] (1879), * адміністрацыйны будынак (1852), * будынак гарадскога тэатра (1890), * Мінская гарадская сядзіба (Белая дача), * [[Ваньковічы|Мінскія сядзібы Ваньковічаў]], * [[Сінагога Зальцмана]] * шэраг будынкаў—помнікаў жылой, грамадскай, культавай і прамысловай архітэктуры 19 — пач. 20 ст. === Страчаная спадчына === * [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскі вакзал]] ([[1890]]) [[Файл:Miensk, Śviatoha Ducha. Менск, Сьвятога Духа (XIX).jpg|thumb|125px|злева|Грэка-каталіцкая [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]] (адбудавана ў 2011 годзе)]] * Сакральныя збудаванні: ** Грэка-каталіцкія (уніяцкія): [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]] ([[XVII стагоддзе|XVII ст.]]), царква Уваскрэшання Хрыстова (XVIII ст.) [[Файл:Mechet Minsk.jpg|thumb|Мінская мячэць]] [[Файл:Miensk, daminikany. Менск, дамініканы (XIX, I).jpg|thumb|123px|злева|[[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў, Мінск|Касцёл Святога Тамаша Аквінскага]]]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2004-253, Weißrussland, Minsk, ehemalige Synagoge.jpg|thumb|Халодная сінагога (1928)]] ** Магаметанскія: [[Мінская мячэць|мячэць]] ([[1905]]) ** Праваслаўныя: капліца Святога Аляксандра Неўскага (1869), манастыр Праабражэння Гасподняга (1618), царква Маці Божай Казанскай (1912—1914), царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы ў [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскім падвор’і]] ([[1885]]) ** Пратэстанцкія: [[Лютэранская кірха (Мінск)|Лютэранская кірха]] ([[1846]]), царква Святога Мікалая на Нямецкіх могілках ([[XIX стагоддзе|XIX ст.]]) ** Рымска-каталіцкія: [[Мінскі езуіцкі калегіум|калегіум езуітаў]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (вядомы таксама як Фарны касцёл<ref name="nv"/>, [[1390]], [[1720]]), [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.), [[Касцёл Святога Роха і кляштар рахітаў (Мінск)|касцёл Святога Роха і кляштар рахітаў]] ([[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]), [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак]] ([[1640]]), [[Касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (Мінск)|касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў]] ([[1763]]), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бенедыкцінаў (Мінск)|касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар бенедыкцінаў]] ([[XVIII стагоддзе|XVIII]]—[[XIX стагоддзе|XIX]] стст.), [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў]] ([[1605]]—[[1640]]), [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў]] ([[1709]]), [[Кляштар марыявітак (Мінск)|кляштар марыявітак]], [[Юбілейная капліца (Мінск)|Юбілейная капліца]] ([[1826]]) ** Іўдзейскія: [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (1590) [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Kojdanaŭskaja. Менск, Высокі Рынак-Койданаўская (1918) (3).jpg|thumb|[[Калегіум езуітаў, Мінск|Калегіум езуітаў]]]] * [[Мінскае капішча]] * [[Мінскі замак]] ([[XI стагоддзе|XI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.) * [[Мінскі гарадскі тэатр|Гарадскі тэатр]] ([[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]]) * [[Нізкі Рынак]] * [[Няміга (гістарычна-архітэктурны комплекс)|Няміга]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XIX стагоддзе|XIX]] стст.) * Палацы, сядзібы: [[Палац Сапегаў (Мінск)|гарадская сядзіба Сапегаў]] ([[XVII стагоддзе|XVII ст.]]), [[Палац Чапскага (Мінск)|палац Чапскага]] ([[1894]]) * [[Плябанскія млыны]] * [[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Польскі банк]] ([[1910-я]]) * [[Цёмныя Крамы]] ([[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст.) {{Панарама|Belarus-Minsk-Independence Square-5.jpg|1000px|Панарамны від плошчы Незалежнасці ўначы|100%}} === Сады і паркі === {{main|Водна-зялёны дыяметр Мінска|Сады і паркі Мінска}} У Мінску налічваецца 26 [[парк]]аў, 159 [[сквер]]аў і 26 [[бульвар]]аў агульнай плошчай больш 2 тыс.га. Шматлікія паркі пабудаваны яшчэ ў [[1980-я|80-я гады]] [[XX стагоддзе|XX-га стагоддзі]] і на сапраўдны момант маюць патрэбу ў рэканструкцыі. Акрамя таго, тэмпы будаўніцтва новых аб’ектаў зялёнай гаспадаркі адстаюць ад тэмпаў узвядзення жылля. Таму ў [[2011]]—[[2015]] гадах у Мінску будзе рэалізавана праграма будаўніцтва і рэканструкцыі паркаў, сквераў і бульвараў<ref name="tut-8"/>. Вакол Мінска і ў гарадскіх межах створаныя зоны адпачынку мясцовага значэння: * [[Мінскае мора]], * [[Пціч]], * [[Вяча (вадасховішча)|Вяча]] і інш. Побач з горадам размешчаны курорт рэспубліканскага значэння «Ждановічы». У прыгараднай зоне адпачынку находзяцца спартыўна-аздараўленчыя комплексы «[[Стайкі, спартыўны комплекс|Стайкі]]» і «[[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Раўбічы|Раўбічы]]». {{Сады і паркі Мінска}} === Помнікі === {{main|Помнікі Мінска}} [[Файл:Victory-square.jpg|thumb|Плошча Перамогі]] * На [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] ўстаноўлены [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумент Перамогі]], * на праспекце Пераможцаў — архітэктурна-скульптурны комплекс «[[Мінск — горад-герой]]», * на [[Востраў слёз|востраве мужнасці і смутку]] на р. Свіслач — мемарыяльная капліца-помнік «Сынам айчыны, якія загінулі за яе межамі» і інш. * [[Помнік Янку Купалу (Мінск)|Я. Купалу]], [[Помнік Якубу Коласу (Мінск)|Я. Коласу]], [[Помнік Максіму Багдановічу|М. Багдановічу]], [[Помнік Адаму Міцкевічу (Мінск)|А. Міцкевічу]], [[Помнік Язэпу Драздовічу (Мінск)|Я. Драздовічу]], [[Помнік Максіму Горкаму (Мінск)|М. Горкаму]], [[Помнік Дзяржынскаму (Мінск)|Ф. Дзяржынскаму]], [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Мінск)|У. Леніну]], [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Т. Шаўчэнку]], [[Помнік Аляксандру Пушкіну, Мінск|А. Пушкіну]], [[Помнік Сяргею Іванавічу Грыцаўцу (Мінск)|С. Грыцаўцу]], [[Помнік Канстанціну Цыялкоўскаму (Мінск)|К. Цыялоўскаму]], [[Помнік Марату Казею|М. Казею]]; * на тэрыторыі ўніверсітэцкага гарадка [[БДУ]] помнікі Е. Полацкай, К. Тураўскаму, Ф. Скарыну, М. Гусоўскаму, С. Буднаму, В. Цяпінскаму. === Фантаны === {{main|Фантаны Мінска}} == Міжнародныя адносіны == '''Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый'''<ref name="Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый у Мінску"/> * [[Сусветны банк]] * [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця]] * Офіс [[АБСЕ]] (закрыты ў 2011 годзе<ref name="АБСЕ"/>) * [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] * Міжнародная федэрацыя таварыства [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] * [[Міжнародная фінансавая карпарацыя]] * [[Міжнародны валютны фонд]] * [[Міжнародны навукова-тэхнічны цэнтр]] * Прадстаўніцтва [[Еўракамісія|Еўракамісіі]] * Прадстаўніцтва [[ААН]]/[[ПРААН]] * Прадстаўніцтва [[ЮНІСЕФ|Дзіцячага Фонду ААН (ЮНІСЕФ)]] * Штаб кватэра/Выканаўчы Камітэт [[СНД|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]] * [[Эканамічны суд Садружнасці Незалежных Дзяржаў|Эканамічны Суд СНД]] Гл. таксама [[Спіс дыпламатычных місій у Беларусі]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг ААЭ}} [[Абу-Дабі]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] (з [[2007]] года) * {{Сцяг Турцыі}} [[Анкара]], [[Турцыя]] (з [[2007]] года) * {{Сцяг Індыі}} [[Бангалор]], [[Індыя]] (з [[1986]] года) * {{Сцяг Кыргызстана}} [[Бішкек]], [[Кыргызстан]] (з [[1997]] года) * {{Сцяг Германіі}} [[Бон]], [[Германія]] (з [[1993]] года) * {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] (з [[2005]] года) * {{Сцяг Турцыі}} [[Газіянтэп]], [[Турцыя]] (з 2018 года) * {{Сцяг Таджыкістана}} [[Душанбэ]], [[Таджыкістан]] (з [[1998]] года) * {{Сцяг Пакістана}} [[Ісламабад]], [[Пакістан]] (з 2015 года) * {{Сцяг Расіі}} [[Калуга]], [[Расія]] (з 2015 года) * {{Сцяг Малдовы}} [[Кішынёў]], [[Малдова]] (з [[2000]] года) * {{Сцяг Францыі}} [[Ліён]], [[Францыя]] (з [[1976]] года) * {{Сцяг Польшчы}} [[Лодзь]], [[Польшча]] (з [[1992]] года) * {{Сцяг Расіі}} [[Мурманск]], [[Расія]] (з 2014 года) * {{Сцяг Расіі}} [[Новасібірск|Навасібірск]], [[Расія]] (з 2012 года) * {{Сцяг Расіі}} [[Ніжні Ноўгарад]], [[Расія]] (з 2017 года) * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Нотынгем]], [[Вялікабрытанія]] (з [[1986]] года) * {{Сцяг Кітая}} [[Пекін]], [[Кітай]] (з [[2016]] года) * {{Сцяг Японіі}} [[Сэндай]], [[Японія]] (з [[1973]] года) * {{Сцяг Грузіі}} [[Тбілісі]], [[Грузія]] (з [[2015]] года) * {{Сцяг Ірана}} [[Тэгеран]], [[Іран]] (з [[2006]] года) * {{Сцяг Расіі}} [[Ульянаўск]], [[Расія]] (з 2015 года) * {{Сцяг Расіі}} {{Сцяг Башкартастана}} [[Уфа]], [[Башкартастан]], [[Расія]] (з 2017 года) * {{Сцяг В’етнама}} [[Ханой]], [[В’етнам]] (з 2004 года) * {{Сцяг Зімбабвэ}} [[Харарэ]], [[Зімбабвэ]] (з 2023 года) * {{Сцяг В’етнама}} [[Хашымін]], [[В’етнам]] (з 2008 года) * {{Сцяг Кітая}} [[Чанчунь]], [[Кітай]] (з [[1992]] года) * {{Сцяг Кітая}} [[Шэньчжэнь]], [[Кітай]] (з 2014 года) * {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Эйндхавен]], [[Нідэрланды]] (з [[1994]] года)<ref>{{cite web|url = https://minsk.gov.by/ru/city/|title = Международные связи г. Минска|publisher = Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20191214030723/https://minsk.gov.by/ru/city/|archive-date = 14 снежня 2019|access-date = 22 кастрычніка 2018|url-status = dead}}</ref> == Вядомыя асобы == {{Асноўны артыкул|Вядомыя асобы Мінска}} == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="ate">Адзіны рэестр адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь (гэта лічба актуальная з 26.03.2012 года) [http://ate.nca.by/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200326232349/http://ate.nca.by/ |date=26 сакавіка 2020 }}</ref> <ref name="vl">[http://vl.nca.by/lcounter.php?fnum=Minsk.zip Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь. ДУП «Нацыянальнае кадастравае агенцтва». гл. файл «Табліца кадастравых коштаў земляў ацэначных зон г. Мінск.xlsx»]{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="ahlamieracyja">{{Cite web |url=http://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BC%20%D0%93.%D0%97.,%20%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%98.%D0%98.%20%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A3%20%D0%9E%20%D0%92%D0%AB%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A6%20%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98%20-%20%D0%A1.%20109-112.pdf |title=К ВОПРОСУ О ВЫДЕЛЕНИИ ГРАНИЦ МИНСКОЙ АГЛОМЕРАЦИИ Озем Г. З., Запрудский И. И. |access-date=13 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522202557/http://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BC%20%D0%93.%D0%97.,%20%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%98.%D0%98.%20%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A3%20%D0%9E%20%D0%92%D0%AB%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A6%20%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98%20-%20%D0%A1.%20109-112.pdf |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Лукашэвіч1812 203-229">Беларусь и война 1812 года: Документы / сост. А. М. Лукашевич, Д. Л. Яцкевич; редкол.: В. И. Адамушко (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Беларусь, 2011. — С. 203—229.</ref> <ref name="Zaharuĺski">''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь IX—XIII стст. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 240 с. — ISBN 985-09-0152-7.</ref> <ref name="Hurko">Этнокультурные процессы Центральной Беларуси в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.] ; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Фил. «Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. К. Крапивы». – Минск : Беларуская навука, 2016. – 539 с. С. 408-409</ref> <ref name="mc-belstat">[http://minsk-city.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/sotsialnaya-sfera/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislennost-i-estestvennyi-prirost-naseleniya_2/ Численность и естественный прирост населения Минска.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827002652/http://minsk-city.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/sotsialnaya-sfera/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislennost-i-estestvennyi-prirost-naseleniya_2/ |date=27 жніўня 2017 }} {{Ref-ru}}</ref> <ref name="2009-Census">Перепись населения Республики Беларусь. Численность населения областей и районов. [https://web.archive.org/web/20100918143235/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-5.pdf Город Минск]. {{ref-ru}}</ref> <ref name="demoscope">[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=20&gor=3&Submit=OK Дэмаскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> <ref name="perepic">https://web.archive.org/web/20100918152111/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-5.pdf</ref> <ref name="pron">[http://news.pro-n.by/655-article.html Часопіс «Пра нерухомасць» № 7 ад 5 красавіка 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101108045901/http://news.pro-n.by/655-article.html |date=8 лістапада 2010 }}</ref> <ref name="bdg">{{Cite web |url=http://bdg.by/news/society/12953.html |title=У Мінску пабудуюць два прыбытковых дома |access-date=24 снежня 2011 |archive-date=1 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101130245/http://bdg.by/news/society/12953.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="belanews">[http://belanews.ru/2011/10/17/22588/ Каго выкінуць з «чаргі» на жыллё і што будзе з льготнымі крэдытамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111223055655/http://belanews.ru/2011/10/17/22588/ |date=23 снежня 2011 }}</ref> <ref name="tut-1">[http://news.tut.by/society/219920.html Чарга тых, хто мае патрэбу ў паляпшэнні жылля, за год вырасла больш за на 62 тысячы сем'яў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113072936/http://news.tut.by/society/219920.html |date=13 лістапада 2011 }}</ref> <ref name="tut-2">[http://news.tut.by/geonews/216166.html Будаўніцтва жылля для чаргоўнікаў у Мінску падаражэе не больш чым на 12 %] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110226014858/http://news.tut.by/geonews/216166.html |date=26 лютага 2011 }}</ref> <ref name="mk-1">{{Cite web |url=http://mk.by/2010/10/21/30937/ |title=Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт: Рашэнне ад 23 верасня 2010 года № 2214 |access-date=24 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127135006/http://mk.by/2010/10/21/30937/ |archive-date=27 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="tut-3">[http://news.tut.by/economics/218757.html У Мінску пачалі скупляць кватэры коштам ды мільёна долараў і даражэй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113085239/http://news.tut.by/economics/218757.html |date=13 лістапада 2011 }}</ref> <ref name="date">[http://news.date.bs/culture_221020.html Топ-10 самых дарагіх кватэр Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825210200/http://news.date.bs/culture_221020.html |date=25 жніўня 2011 }}</ref> <ref name="tut-4">[http://news.tut.by/geonews/219812.html Лукашэнка: «Не трэба збіраць у Мінску ўсё насельніцтва Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110427102916/http://news.tut.by/geonews/219812.html |date=27 красавіка 2011 }}</ref> <ref name="bezrab.1">{{cite news|url=http://telegraf.by/2011/02/v-minske-srednee-posobie-po-bezrabotice-sostavljaet-okolo-22-dollarov.html|title=У Мінску сярэдні дапаможнік па беспрацоўі складае каля 22 долараў|date=2011-02-28|publisher=telegraf.by}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="bezrab.2">{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/society/2011/02/23/ic_articles_116_172587/|title=Колькі рэальна беспрацоўных у Мінску?|date=2011-02-23|publisher=[[Беларускія навіны]]|access-date=24 снежня 2011|archive-date=11 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111203529/http://naviny.by/rubrics/society/2011/02/23/ic_articles_116_172587/|url-status=dead}}</ref> <ref name="naviny-1">{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/03/ic_news_113_360693/|title=Бюджэт пражытковага мінімуму павялічылі амаль на 5%|date=2011-02-03|publisher=[[Беларускія навіны]]|access-date=24 снежня 2011|archive-date=11 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111091821/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/03/ic_news_113_360693/|url-status=dead}}</ref> <ref name="bezrab.3">{{cite news|url=http://telegraf.by/2010/09/lukashenko-potreboval-postepenno-umen-shit--posobija-po-bezrabotice.html|title=Лукашэнка запатрабаваў паменшыць дапамогу па беспрацоўі|date=2010-09-16|publisher=telegraf.by}}{{Недаступная спасылка}}</ref> <ref name="tut-5">[http://news.tut.by/health/247413.html Каля чвэрці мінскіх школьнікаў маюць залішнюю масу цела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113085317/http://news.tut.by/health/247413.html |date=13 лістапада 2011 }}</ref> <ref name="afn">{{cite news|url=http://afn.by/news/i/131974|title=Чацвёртую частку паступленняў у бюджэт Мінска забяспечылі 5 платнікаў|publisher=[[afn.by]]|date=2011-02-23}}</ref> <ref name="bdg.top10">{{cite news|url=http://bdg.by/news/bussiness/14579.html|title=Топ-10 найбуйнейшых падаткаплатнікаў Мінска|publisher=[[Беларуская дзелавая газета]]|date=2011-04-22|access-date=23 снежня 2011|archive-date=1 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111101094000/http://bdg.by/news/bussiness/14579.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="belapan.1">{{cite news|url=http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/|title=Больш 55% паступленняў у бюджэт Мінска за першы квартал забяспечана платнікамі недзяржаўнага сектара эканомікі|date=2011-04-22|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=23 снежня 2011|archive-date=22 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522010630/http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |title=Архіўная копія |access-date=23 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522010630/http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |title=Архіўная копія |access-date=23 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522010630/http://belapan.info/archive/2011/04/22/465781/ |archive-date=22 мая 2013 |url-status=dead }}</ref> <ref name="bdg.2">{{cite news|url=http://bdg.by/news/finance/13645.html|title=Мінск - асноўны плацельшчык ПДВ|publisher=[[Беларуская дзелавая газета]]|date=2010-01-26|access-date=23 снежня 2011|archive-date=8 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008110034/http://bdg.by/news/finance/13645.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="naviny-2">{{cite news|url=http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/04/ic_news_113_360782/|title=Чвэрць падатковых паступленняў у бюджэт Мінска прыйшло ад малога бізнесу|publisher=[[Беларускія навіны]]|date=2011-02-04|access-date=23 снежня 2011|archive-date=11 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111105149/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/02/04/ic_news_113_360782/|url-status=dead}}</ref> <ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/245901.html У Мінску 15 гасцініц прывядуць у адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130525114809/http://news.tut.by/economics/245901.html |date=25 мая 2013 }}</ref> <ref name="kluby">[http://kluby-minska.narod.ru/ Начныя клубы і дыскатэкі Мінска]</ref> <ref name="mk-2">[http://mk.by/2010/03/02/9674/ В минувшем году минчане и гости столицы личным авто и такси чаще предпочитали общественный транспорт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303222226/http://mk.by/2010/03/02/9674/ |date=3 сакавіка 2016 }}, ''[[Минский курьер]]'' (2 марта 2010)</ref> <ref name="gandliar">[http://gandliar.com/foto/belarus/minsk/airport-minsk.html Аэрапорты Мінска]</ref> <ref name="minedu-1">[http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=104 Спіс дзяржаўных вну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113000917/http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=104 |date=13 студзеня 2009 }}</ref> <ref name="minedu-2">[http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=105 Спіс прыватных вну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071220142345/http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=105 |date=20 снежня 2007 }}</ref> <ref name="minedu-3">[http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=100 Спіс дзяржаўных ССНУ Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090112235856/http://www.minedu.unibel.by/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=100 |date=12 студзеня 2009 }}</ref> <ref name="chatoff">[http://www.chatoff.by/minsk/museums-galleries/futbolniy-manezh Футбольны манеж]</ref> <ref name="tut-6">[http://news.tut.by/tv/232049.html Помнік Максіму Багдановічу ідэальны для катання на скейце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110626082416/http://news.tut.by/tv/232049.html |date=26 чэрвеня 2011 }}</ref> <ref name="telegraf">{{Cite web |url=http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |title=За 2010 год забруджванне паветра ў Беларусі зменшылася на 17,5 % |access-date=12 ліпеня 2011 |archive-date=15 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815231534/http://telegraf.by/2011/03/za_2010_god_zabrudzhvanne_pavetra_belarus_zmenshilasja_na_175 |url-status=dead }}</ref> <ref name="nn.1">[http://nn.by/?c=ar&i=16733 Заводы МАЗ і МТЗ вынесуць за рысу гораду]</ref> <ref name="nav.1">[http://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550/ Не сосновый бор, но дышать можно смело] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327122947/https://naviny.by/rubrics/society/2009/09/18/ic_articles_116_164550 |date=27 сакавіка 2019 }}</ref> <ref name="tut-7">Анастасия Янушевская. [http://news.tut.by/society/133642.html Данные мониторинга свидетельствуют об ухудшении состояния атмосферного воздуха в Минске за последнюю неделю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090918210318/http://news.tut.by/society/133642.html |date=18 верасня 2009 }} // «[[БелаПАН]]», [[4 красавіка]] [[2009]].</ref> <ref name="nv">[[Аляксей Ярмоленка]]. [http://media.catholic.by/nv/n44/art7.htm Мінская Фара] // «[[Наша Вера]]», № 2 (44), 2008.</ref> <ref name="tut-8">[http://news.tut.by/summer/249459.html Паркі Мінска з 12 верасня пераходзяць на восеньскі рэжым працы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113065605/http://news.tut.by/summer/249459.html |date=13 лістапада 2011 }}</ref> <ref name="Прадстаўніцтвы міжнародных арганізацый у Мінску">[http://mfa.gov.by/ru/about/foreign_missions/ Дыпламатычныя прадстаўніцтвы замежных дзяржаў у Рэспубліцы Беларусь<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090331042020/http://www.mfa.gov.by/ru/about/foreign_missions/ |date=31 сакавіка 2009 }}</ref> <ref name="АБСЕ">[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/51297/ ПРАВА.RU — У Мінску зачынены офіс АБСЕ<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} * ''[[Томас Бон (1963)|Бон, Т.]]'' «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч; навук. рэд. [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Г. Сагановіч]]. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с. * {{кніга|загаловак = [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т.]]|адказны = рэд. Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя|год = 2005|том = 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч|старонак = 788|isbn = 985-11-0378-0}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-1}} * {{кніга|загаловак = Гісторыя Мінска. 1-е выданне.|месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 2006|isbn = 985-11-0344-6|ref=Гісторыя Мінска}} * {{кніга|аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Денисов В. Н.]]|загаловак = Площадь Свободы в Минске|месца = Минск|выдавецтва = Полымя|год = 1985|старонак = 80}} * {{кніга|аўтар = Карповіч Т.|загаловак = Культурнае жыццё Мінска I паловы XIX стагоддзя|месца = Мінск|выдавецтва = Рыфтур|год = 2007|старонак = 64|isbn = 978—985-6700-57-9}} * {{кніга|аўтар = Лакотка А.|загаловак = Сілуэты старога Мінска. Нарысы драўлянай архітэктуры|месца = Мінск|выдавецтва = Полымя|год = 1991|старонак = 126}} * {{кніга|загаловак = Мінск на старых паштоўках|адказны = Уклад. [[Вячка Целеш|Целеш В. М.]]|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1984|старонак = 128}} * {{кніга|загаловак = Мінск. Стары і новы|адказны = аўт.-склад У. Валажынскі; пад рэд. З. Шыбекі|месца = Мінск|выдавецтва = Харвест|год = 2007|старонак = 272|isbn = 978-985-16-0092-8}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Минск}} * {{кніга|аўтар = Пазняк З.|загаловак = Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў|месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1985|старонак = 111|ref=Пазняк З.}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|2}} * {{кніга|загаловак = Страчаная спадчына|адказны = Т. Габрусь, А. Кулагін, Ю. Чантурыя, М. Ткачоў: Уклад. Т. Габрусь|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|старонак = 351|isbn = 985-01-0415-5}} * {{Кніга|аўтар = [[Захар Васільевіч Шыбека|Шыбека З. В.]]|загаловак = Минскъ сто гадоў таму|месца = Мінск|выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]|год = 2007|старонак = 304|isbn = 978-985-01-0729-9|тыраж = 3000|ref=Шыбека З.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{кніга|аўтар = Tarasiuk D.|загаловак = Między nadzieją a niepokojem: Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918|месца = Lublin|выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej|год = 2007|старонак = 211|isbn = 978-83-227-2629-7|ref=Tarasiuk D.}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Minsk|Мінск}} * [https://locator.by/minsk Карта Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180806025036/https://locator.by/minsk |date=6 жніўня 2018 }} {{OSM relation|59195|Мінск}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.minsk-old-new.com/ Старонка пра стары і новы Мінск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130202043427/http://www.minsk-old-new.com/ |date=2 лютага 2013 }} {{Ref-ru}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/minsk-mensk.html Здымкі на Radzima.org] * [http://mensk.by МЕНСК.BY] * [https://www.youtube.com/watch?v=Yg30CXQoO7A Як будаваўся Мінск. Фільм 1954 года] {{Сталіцы Еўропы}} {{Адміністрацыйны падзел Мінска}} {{Жылыя раёны Мінска}} {{Адміністрацыйны падзел Беларусі}} {{Гарады-героі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Мінск| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] n62jqa28eegdwxg74uzciszb0mjsghd 0 2429 5211591 5198529 2026-10-05T08:06:12Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5211591 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Памір |Выява = Kevron.jpg |Подпіс = Даліна ракі [[Пяндж]] |Найвышэйшая вяршыня = пік [[Кангур (гара)|Кангур]] |Вышыня = 7719 |Пазіцыйная карта = Азія |Тып=Горная сістэма}} '''Памі́р''' — высакагорная сістэма ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Азія|Цэнтральнай Азіі]], частка [[Паміра-Алай|Паміра-Алая]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Кангур (гара)|Кангур]] (7719 м). == Геаграфія == Галоўная частка Паміра ляжыць у [[Таджыкістан]]е, усходняя і паўднёвая частка ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Афганістан]]е. На поўначы, на мяжы [[Кыргызстан]]а, абмежаваны [[Заалайскі хрыбет|Заалайскім хрыбтом]], на ўсходзе — [[Сарыкольскі хрыбет|Сарыкольскім]] і Кашгарскім хрыбтамі, на поўдні — ракой Памір і вярхоўямі ракі [[Пяндж]], на захадзе — мерыдыянальным адрэзкам даліны ракі Пяндж. Пытанне аб прырожных межах дыскусійнае. Найвышэйшыя пункты размешчаны ў Кашгарскіх гарах (гара [[Кангур (гара)|Кангур]], 7719 м; гара Музтагата, 7546; [[пік Ісмаіла Самані]], 7495 м; [[пік Леніна]]). Паводле асаблівасцей рэльефу Памір падзяляюць на Заходні і Усходні. == Геалогія і рэльеф == Для Заходняга Паміра характэрна сістэма высокіх хрыбтоў амаль шыротнага распасцірання. Буйнейшыя антыклінорыі маюць крышталічныя ядры [[палеазой]]скага ўзросту, якія прарваны гранітоіднымі інтрузіямі. Схілы хрыбтоў расчлянёны глыбокімі цяснінамі рэк. Усходні Памір складзены з парод палеазою і мезазою, трапляюцца вулканагенна-асадкавыя адклады палеагену. Для рэльефу характэрны плоскія днішчы вялізных далін і катлавін, якія падняты на вышыню 3500—4500 м і запоўнены прадуктамі разбурэння гор, у грунтах трапляецца вечная мерзлата. Над імі ўзвышаюцца хрыбты вышынёй больш за 6000 м. Найвышэйшыя грабяні маюць горна-ледавіковыя формы, якія вылучаюцца на агульным фоне старажытнага рэльефу. Памір — моцна сейсмічная вобласць, землетрасенні дасягаюць 8—9 балаў. Радовішчы [[золата]], [[малібдэн]]у, [[вальфрам]]у, горнага хрусталю, [[азбест]]у, [[Слюда|слюды]], [[лазурыт]]у. == Клімат і гідраграфія == [[Клімат]] суровы, рэзка кантынентальны. У далінах Захдняга Паміра на вышыні каля 2100 м сярэднія тэмпературы студзеня −7,4 °C, ліп. 22,5 °C, гадавая колькасць ападкаў да 800 мм (на [[Ледавік Федчанкі|ледавіку Федчанкі]]). На Усходнім Паміры клімат больш суровы. На вышыні каля 4000 м сярэдняя тэмпература студзеня −20 °C, ліпеня +8 °C, ападкаў 100 мм за год. Снегавая мяжа ў Заходнім Паміры размешчана на вышыні 3600—3800 м, на ледавіку Федчанкі — на вышыні 4400 м, ва Усходнім Паміры — 5200—5240 м. Плошча зледзянення ў межах Таджыкістана больш за 7500 км² (больш за 10 % паверхні Паміра), агульная колькасць [[ледавік]]оў каля 7110. Тыпы ледавікоў: каравыя, вісячыя, схілавыя, складаныя далінныя альпійскага і туркестанскага тыпаў. Найбольшыя ледавікі: [[Ледавік Федчанкі|Федчанкі]] (даўжыня 77 км) і Грум-Гржымайлы (37 км). Рэкі адносяцца пераважна да басейна [[Амудар’я|Амудар’і]], якая ў верхнім цячэнні называецца Пяндж. Найбольшыя рэкі: Кызыл-Суу, Кызылсу, Сурхоб, [[Вахш]]. Рэкі Усходняга Паміра адносяцца да басейнаў Яркенда і Кашгара. Яны маюць бурнае цячэнне, ледавікова-снегавое жыўленне, летнія паводкі. Найбольшыя азёры: [[Каракуль]], [[Возера Рангкуль|Рангкуль]], [[Шаркуль]], [[Заркуль]], [[Яшылькуль]], [[Сарэзскае возера|Сарэзскае]]. == Глебы, расліннасць, жывёльны свет == [[Глебы]] халодных высакагорных пустынь Паміра: саланцаватыя, шэразёмы, такырна-саланчаковыя, шкілетныя на камяністым і пясчаным субстраце; у месцах лепшага ўвільгатнення — бурыя пустынна-стэпавыя. На Усходнім Паміры — участкі камяністай горнай тундры з вечнай мерзлатой, выкапнёвым лёдам, камяністымі многавугольнікамі. На Заходнім Паміры ў далінах расліннасць пустынная палыновая, на вышынях 2600—3200 м — дзярнова-злакавыя стэпы з калючымі падушкамі астрагалаў і аканталімонаў. На выш. 3200—3800 м кавыльныя стэпы, якія змяняюцца кабрэзіевымі лугамі. 3 выш. 4500 м пачынаецца [[субальпійскі пояс]] з марозаўстойлівай нізкатраўнай і паўхмызняковай расліннасцю. Па берагах рэк растуць таполі, бярозы, вербы, якія ўтвараюць невялікія гаі. На Усходнім Паміры днішчы далін і катлавіны заняты высакагорнай пустыняй з рэдкімі раслінамі падушкападобнай формы. На выш. 3500—4200 м найбольш характэрны паўхмызнячок тэраскен (адзіны від расліннага паліва). Ва ўмовах большай вільготнасці развіваюцца рэдкатраўныя высакагорныя стэпы з ціпчаку ўсходняга, кавылю, палыну. Вышэй за 4200 м пераважаюць падушачнікі з вастралодкі, аканталімону, сібальдыі. Каля рэк і ручаёў Усходняга Паміра сустракаюцца кабрэзіевыя і асаковыя [[луг]]і, нярэдка саланчакавыя і купінаватыя. Жывёльны свет Паміра прадстаўлены горным баранам архарам, даўгахвостым сурком, чырвонай пішчухай; з птушак — тыбецкім уларам, серпадзюбам, тыбецкім крумкачом і жаваранкам, снегавым гімалайскім грыфам, горнай, або індыйскай гуссю. == Насельніцтва і гаспадарка == Асноўны занятак насельніцтва — жывёлагадоўля і горнае земляробства. Вырошчваюць [[ячмень]], [[гарох]], на паліўных землях — [[Вінаград культурны|вінаград]], шаўкоўніцу, [[грэцкі арэх]], [[абрыкос]]ы. Займаюцца гадоўляй [[як]]аў. Сфаміравалася арэальная сукупнасць роднасных [[Памірскія мовы|памірскіх моў]]. == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Памір|Лаўрыновіч М.|}} == Спасылкі == {{Commons|Pamir Mountains}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Памір| ]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Афганістана]] [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] br1439epude1bdse4avzg5p4wmx3rr0 5211592 5211591 2026-10-05T08:06:57Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5211592 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Памір |Выява = Kevron.jpg |Подпіс = Даліна ракі [[Пяндж]] |Найвышэйшая вяршыня = пік [[Кангур (гара)|Кангур]] |Вышыня = 7719 |Пазіцыйная карта = Азія |Тып=Горная сістэма}} '''Памі́р''' — высакагорная сістэма ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Азія|Цэнтральнай Азіі]], частка [[Паміра-Алай|Паміра-Алая]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Кангур (гара)|Кангур]] (7719 м). == Геаграфія == Галоўная частка Паміра ляжыць у [[Таджыкістан]]е, усходняя і паўднёвая частка ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Афганістан]]е. На поўначы, на мяжы [[Кыргызстан]]а, абмежаваны [[Заалайскі хрыбет|Заалайскім хрыбтом]], на ўсходзе — [[Сарыкольскі хрыбет|Сарыкольскім]] і Кашгарскім хрыбтамі, на поўдні — ракой Памір і вярхоўямі ракі [[Пяндж]], на захадзе — мерыдыянальным адрэзкам даліны ракі Пяндж. Пытанне аб прырожных межах дыскусійнае. Найвышэйшыя пункты размешчаны ў Кашгарскіх гарах (гара [[Кангур (гара)|Кангур]], 7719 м; гара [[Музтагата]], 7546; [[пік Ісмаіла Самані]], 7495 м; [[пік Леніна]]). Паводле асаблівасцей рэльефу Памір падзяляюць на Заходні і Усходні. == Геалогія і рэльеф == Для Заходняга Паміра характэрна сістэма высокіх хрыбтоў амаль шыротнага распасцірання. Буйнейшыя антыклінорыі маюць крышталічныя ядры [[палеазой]]скага ўзросту, якія прарваны гранітоіднымі інтрузіямі. Схілы хрыбтоў расчлянёны глыбокімі цяснінамі рэк. Усходні Памір складзены з парод палеазою і мезазою, трапляюцца вулканагенна-асадкавыя адклады палеагену. Для рэльефу характэрны плоскія днішчы вялізных далін і катлавін, якія падняты на вышыню 3500—4500 м і запоўнены прадуктамі разбурэння гор, у грунтах трапляецца вечная мерзлата. Над імі ўзвышаюцца хрыбты вышынёй больш за 6000 м. Найвышэйшыя грабяні маюць горна-ледавіковыя формы, якія вылучаюцца на агульным фоне старажытнага рэльефу. Памір — моцна сейсмічная вобласць, землетрасенні дасягаюць 8—9 балаў. Радовішчы [[золата]], [[малібдэн]]у, [[вальфрам]]у, горнага хрусталю, [[азбест]]у, [[Слюда|слюды]], [[лазурыт]]у. == Клімат і гідраграфія == [[Клімат]] суровы, рэзка кантынентальны. У далінах Захдняга Паміра на вышыні каля 2100 м сярэднія тэмпературы студзеня −7,4 °C, ліп. 22,5 °C, гадавая колькасць ападкаў да 800 мм (на [[Ледавік Федчанкі|ледавіку Федчанкі]]). На Усходнім Паміры клімат больш суровы. На вышыні каля 4000 м сярэдняя тэмпература студзеня −20 °C, ліпеня +8 °C, ападкаў 100 мм за год. Снегавая мяжа ў Заходнім Паміры размешчана на вышыні 3600—3800 м, на ледавіку Федчанкі — на вышыні 4400 м, ва Усходнім Паміры — 5200—5240 м. Плошча зледзянення ў межах Таджыкістана больш за 7500 км² (больш за 10 % паверхні Паміра), агульная колькасць [[ледавік]]оў каля 7110. Тыпы ледавікоў: каравыя, вісячыя, схілавыя, складаныя далінныя альпійскага і туркестанскага тыпаў. Найбольшыя ледавікі: [[Ледавік Федчанкі|Федчанкі]] (даўжыня 77 км) і Грум-Гржымайлы (37 км). Рэкі адносяцца пераважна да басейна [[Амудар’я|Амудар’і]], якая ў верхнім цячэнні называецца Пяндж. Найбольшыя рэкі: Кызыл-Суу, Кызылсу, Сурхоб, [[Вахш]]. Рэкі Усходняга Паміра адносяцца да басейнаў Яркенда і Кашгара. Яны маюць бурнае цячэнне, ледавікова-снегавое жыўленне, летнія паводкі. Найбольшыя азёры: [[Каракуль]], [[Возера Рангкуль|Рангкуль]], [[Шаркуль]], [[Заркуль]], [[Яшылькуль]], [[Сарэзскае возера|Сарэзскае]]. == Глебы, расліннасць, жывёльны свет == [[Глебы]] халодных высакагорных пустынь Паміра: саланцаватыя, шэразёмы, такырна-саланчаковыя, шкілетныя на камяністым і пясчаным субстраце; у месцах лепшага ўвільгатнення — бурыя пустынна-стэпавыя. На Усходнім Паміры — участкі камяністай горнай тундры з вечнай мерзлатой, выкапнёвым лёдам, камяністымі многавугольнікамі. На Заходнім Паміры ў далінах расліннасць пустынная палыновая, на вышынях 2600—3200 м — дзярнова-злакавыя стэпы з калючымі падушкамі астрагалаў і аканталімонаў. На выш. 3200—3800 м кавыльныя стэпы, якія змяняюцца кабрэзіевымі лугамі. 3 выш. 4500 м пачынаецца [[субальпійскі пояс]] з марозаўстойлівай нізкатраўнай і паўхмызняковай расліннасцю. Па берагах рэк растуць таполі, бярозы, вербы, якія ўтвараюць невялікія гаі. На Усходнім Паміры днішчы далін і катлавіны заняты высакагорнай пустыняй з рэдкімі раслінамі падушкападобнай формы. На выш. 3500—4200 м найбольш характэрны паўхмызнячок тэраскен (адзіны від расліннага паліва). Ва ўмовах большай вільготнасці развіваюцца рэдкатраўныя высакагорныя стэпы з ціпчаку ўсходняга, кавылю, палыну. Вышэй за 4200 м пераважаюць падушачнікі з вастралодкі, аканталімону, сібальдыі. Каля рэк і ручаёў Усходняга Паміра сустракаюцца кабрэзіевыя і асаковыя [[луг]]і, нярэдка саланчакавыя і купінаватыя. Жывёльны свет Паміра прадстаўлены горным баранам архарам, даўгахвостым сурком, чырвонай пішчухай; з птушак — тыбецкім уларам, серпадзюбам, тыбецкім крумкачом і жаваранкам, снегавым гімалайскім грыфам, горнай, або індыйскай гуссю. == Насельніцтва і гаспадарка == Асноўны занятак насельніцтва — жывёлагадоўля і горнае земляробства. Вырошчваюць [[ячмень]], [[гарох]], на паліўных землях — [[Вінаград культурны|вінаград]], шаўкоўніцу, [[грэцкі арэх]], [[абрыкос]]ы. Займаюцца гадоўляй [[як]]аў. Сфаміравалася арэальная сукупнасць роднасных [[Памірскія мовы|памірскіх моў]]. == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Памір|Лаўрыновіч М.|}} == Спасылкі == {{Commons|Pamir Mountains}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Памір| ]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Афганістана]] [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] 6iqx19nonnr5l91mhc0r8zuggtqlnlg 0 2845 5211390 5171366 2026-10-04T17:35:02Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравыя выявы на вектарныя 5211390 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ушацкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of arms of Ušačy.svg |Сцяг = Flag of Ušačy.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Ушачы]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 88,2 %, [[руская мова|руская]] 10,46 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 76,56 %, руская 18,53 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 15&nbsp;970 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 20 |Шчыльнасць = 10,72 |Месца па шчыльнасці = 18 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 94,83 %, <br /> [[рускія]] — 3,99 %, <br /> іншыя — 1,18 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;489,38<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 16 |Максімальная вышыня = 239 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = 127 |Шырата = |Даўгата = |Карта = Ušačy District in Viciebsk voblasć.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://ushachi.vitebsk-region.gov.by |Заўвагі = }} '''Уша́цкі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Мяжуе з [[Шумілінскі раён|Шумілінскім]], [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім]], [[Лепельскі раён|Лепельскім]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]] і [[Полацкі раён|Полацкім]] раёнамі. Адміністрацыйны цэнтр — гарадскі пасёлак [[Ушачы]]. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Ушачы]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Весніцкі сельсавет|Весніцкі]], [[Вялікадолецкі сельсавет|Вялікадолецкі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Ушацкі раён)|Гарадзецкі]], [[Жарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Жарскі]], [[Завячэльскі сельсавет|Завячэльскі]], [[Кубліцкі сельсавет|Кубліцкі]], [[Маладолецкі сельсавет|Маладолецкі]], [[Мосарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Мосарскі]], [[Плінскі сельсавет|Плінскі]], [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскі]], [[Ушацкі сельсавет|Ушацкі]], [[Чарапоўшчынскі сельсавет|Чарапоўшчынскі]]. 24 верасня 1926 года з Завячэльскага сельсавета выдзелены [[Вацлавоўскі нацыянальны латышскі сельсавет]], Ушацкі сельсавет перайменаваны ў [[Востраў-Сарочынскі сельсавет|Востраў-Сарочынскі]]. У 1930 годзе вёска [[Кублічы]] аднесена да катэгорыі мястэчак. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Гарбаціцкі сельсавет|Гарбаціцкі]], [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскі]], [[Зарачанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Зарачанскі (Зарэцкі)]] і [[Усайскі сельсавет]]ы скасаванага [[Ульскі раён|Ульскага раёна]]. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года — у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 5 ліпеня 1938 года скасаваны Вацлавоўскі нацыянальны латышскі сельсавет. 27 верасня 1938 года мястэчка Ушачы аднесена да катэгорыі гарадскіх пасёлкаў, мястэчка Кублічы — да катэгорыі паселішчаў сельскага тыпу (вёска). З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. 9 верасня 1946 года Глыбачанскі, Зарачанскі і Усайскі сельсаветы перададзены адноўленаму Ульскаму раёну. З 8 студзеня 1954 года раён у складзе Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Завячэльскі, Маладолецкі і Чарапоўшчынскі сельсаветы, Гарадзецкі сельсавет перайменаваны ў [[Старынкаўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Старынкаўскі]], Востраў-Сарочынскі сельсавет — у [[Лутаўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Лутаўскі]], Плінскі сельсавет — у [[Селішчанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Селішчанскі]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Глыбачанскі, [[Дубраўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Дубраўскі]], Зарачанскі і [[Усвейскі сельсавет]]ы скасаванага Ульскага раёна. 19 лютага 1958 года скасаваны Зарачанскі і Усвейскі сельсаветы. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны [[Бабыніцкі сельсавет|Бабыніцкі]] і [[Варонецкі сельсавет]]ы скасаванага [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Ушачы, Весніцкі, Вялікадолецкі, Гарбаціцкі, Глыбачанскі, Дубраўскі, Жарскі, Кубліцкі, Лутаўскі, Мосарскі, Сарочынскі, Селішчанскі, Старынкаўскі сельсаветы перададзены [[Лепельскі раён|Лепельскаму раёну]], Бабыніцкі і Варонецкі сельсаветы — Полацкаму раёну. 30 ліпеня 1966 года Ушацкі раён утвораны зноў, у склад раёна перададзены гарадскі пасёлак Ушачы, Вялікадолецкі, Гарбаціцкі, Глыбачанскі, Дубраўскі, Жарскі, Кубліцкі, Лутаўскі, Мосарскі, Сарочынскі, Селішчанскі сельсаветы і 10 населеных пунктаў [[Пышнянскі сельсавет|Пышнянскага сельсавета]] ([[Антунова (Вялікадолецкі сельсавет)|Антунова]], [[Ветча]], [[Казімірова (Ушацкі раён)|Казімірова]], [[Лагі (Ушацкі раён)|Лагі]], [[Малыя Дольцы]], [[Мацюшы (Ушацкі раён)|Мацюшы]], [[Мірны (Ушацкі раён)|Мірны]], [[Новая Жызнь (Ушацкі раён)|Новая Жызнь]], [[Пуцілкавічы]] і [[Храмёнкі]]) Лепельскага раёна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 10 сельсаветаў, 280 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|62}}</ref>. 22 красавіка 1980 года Гарбаціцкі сельсавет перайменаваны ў [[Вяркудскі сельсавет|Вяркудскі]]. 20 кастрычніка 1995 года Ушацкі раён і гарадскі пасёлак Ушачы аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 8 красавіка 2004 года скасаваны Дубраўскі, Мосарскі і Селішчанскі сельсаветы, Лутаўскі сельсавет перайменаваны ва [[Ушацкі сельсавет|Ушацкі]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Прырода == Большая частка тэрыторыі раёна знаходзіцца ў межах [[Ушацка-Лепельскае ўзвышша|Ушацка-Лепельскага ўзвышша]]. Паўночна-ўсходняя частка размешчана ў межах [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіны]]. Паверхня пераважна плоскахвалістая, на захадзе — узгорыстая. Характэрны рэзкія ваганні адносных вышынь каля шматлікіх азёрных і балотных катлавін. 50 % тэрыторыі ляжыць на вышыні 150—200 метраў. Каля вёскі Гушчынская Слабодка знаходзіцца самы высокі пункт вышынёй 238 м, найбольш нізкі — 127 м (урэз вады [[Янова (возера)|возера Янова]]). У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да паўночна-ўсходняй часткі Вілейскага пахаванага выступу [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]]. Сучасная паверхня складзена з паазерскіх марэнных, флювіягляцыяльных і азёрна-ледавіковых адкладаў, ніжэй утварэнні сожскага, дняпроўскага, у ледавіковых лагчынах — бярэзінскага зледзяненняў. З карысных выкапняў ёсць пясчана-жвіровы матэрыял, будаўнічыя пяскі, гліны, [[сапрапель]], [[торф]]. Вядомы 40 невялікіх радовішчаў торфу (найбольшае Выдрыца); 2 радовішчы пясчана-жвіровага матэрыялу (найбольшае Наташына); 2 радовішчы пяскоў (найбольшае Кавалеўшчынскае радовішча пяскоў); 2 радовішчы глін. Раён мае значныя запасы сапрапелю. Аб’ём азёрнага сапрапелю ў першачарговых для здабычы аб’ектах складае каля 7 тыс. кубічных метраў. Раён характарызуецца вялікай забяспечанасцю разведанымі радовішчамі ўсіх катэгорый гравійна-пясчанага матэрыялу. Важнейшы прыродны рэсурс — зямельныя ўгоддзі. Агульная плошча складае 83,1 тыс. га, з якіх сельскагаспадарчых угоддзяў — 65,9 тыс. га (79,3 %), раллі — 32,4 тыс. га (38,9 %). Глебы сельгасугоддзяў дзярновыя і дзярнова-карбанатныя, [[дзярнова-падзолістыя]] (85 %), поймавыя забалочаныя, [[тарфяна-балотныя]]. Глебы сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя, тарфяныя. Ушацкі раён характарызуецца добрай забяспечанасцю воднымі рэсурсамі. Найбольшымі [[Рака|рэкамі]] з’яўляюцца [[Заходняя Дзвіна]], яе прыток [[Ушача]] і [[Дзіва|рака Дзіва]]. Усяго ў раёне налічваецца 18 малых і сярэдніх рэк, у тым ліку [[Бельская]], [[Выдрыца (басейн Заходняй Дзвіны)|Выдрыца]]. Па колькасці азёр Ушацкі раён займае адно з вядучых месцаў у краіне. Тут налічваецца звыш 200 азёр, вялікіх і маленькіх. Яны займаюць каля 10 % плошчы раёна. Асабліва выдзяляецца [[Ушацкая група азёр]]. Сярод іншых азёр — [[Вечалле]], [[Ваўчо (возера)|Ваўчо]], [[Дземінец]], [[Доўгі Дземінец]], [[Доўжына]], [[Плесна (возера, Ушацкі раён)|Плесна]], [[Астравіта (возера, Ушацкі раён)|Астравіта]], [[Глыбач|возера Глыбач]], [[Бярозаўскае (возера, Ушацкі раён)|Бярозаўскае]], [[Адворанскае]], [[Акунь (возера)|Акунь]], [[Арэхаўна (возера, Ушацкі раён)|Арэхаўна]], [[Ашыцік]], [[Гародна (возера)|Гародна]], [[Глыбачка (возера)|Глыбачка]], [[Дубраўскае (возера)|Дубраўскае]], [[Лешва]], [[Лешна (возера)|Лешна]], [[Лутава]], [[Лінка]], [[Пліна (возера)|Пліна]], [[Полазна]], [[Рукшанскае]], [[Салонец]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Усвея (возера)|Усвея]], [[Глыбокае (возера, Ушацкі раён)|Глыбокае]]. Іншыя азёры: [[Сверзна]], [[Колпіна (возера)|Колпіна]]. Мінеральныя воды Ушаччыны былі вядомы ўжо ў XVI стагоддзі, пры дапамозе іх вылечвалі захворванні апорна-рухальнага апарату. Лясы раёна займаюць 41 % тэрыторыі раёна. Структура лясоў раёна прадстаўлена рознымі дравеснымі пародамі: [[елка еўрапейская|елка]], [[сасна звычайная|сасна]], [[асіна]], бяроза, дуб, рабіна, арэшнік, вольха, крушына і інш. Хваёвыя лясы займаюць 50,6 % лясной плошчы, дамінуе сасна. На тэрыторыі Ушацкага раёна ёсць біялагічныя мікразаказнікі мясцовага значэння — [[Глыбачанскі гідралагічны заказнік|Глыбачанскі]], [[Чарсцвяцкі гідралагічны заказнік|Чарсцвяцкі]], гідралагічны заказнік — [[Крывое (заказнік)|Крывое]]. == Насельніцтва == На першае студзеня 2007 года ва Ушацкім раёне пражывала 17 800 чалавек. Па колькасці насельніцтва Ушацкі раён займае адно з апошніх месц у Віцебскай вобласці. Дынаміка змянення колькасці насельніцтва раёна: : 2005 — 19,1 тыс. чал. : 2006 — 18,6 тыс. чал. : 2007 — 17,8 тыс. чал. Гарадское насельніцтва раёна складае 31 %. Нацыянальны склад: : [[беларусы]] — 94,1 % : [[рускія]] — 4,5 % : [[украінцы]] — 0,7 % На тэрыторыі раёна налічваецца 256 населеных пунктаў, найбуйнейшыя вёскі: [[Вялікія Дольцы]], [[Кублічы]], [[Сарочына (Ушацкі раён)|Сарочына]], [[Селішча (Ушацкі раён)|Селішча]]. == Адміністрацыйны падзел == Падзяляецца на 7 сельскіх саветаў: Вялікадолецкі, Вяркудскі, Глыбачанскі, Жарскі, Кубліцкі, Сарочынскі, Ушацкі. == Транспарт == Праз Ушацкі раён праходзяць аўтадарогі: Полацк — Ушачы — Лепель — Мінск, Полацк — Лепель — Мінск, Ушачы — Віцебск і інш. Аддаленасць г. п. Ушачы ад г. Мінска — 210 км, ад Віцебска — 150 км. Чыгункі раён не мае. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === Ва Ушацкім раёне працуюць 12 сярэдніх школ, некаторыя з іх называюцца школы-дзіцячыя сады, адна з іх — школа-інтэрнат (Вяркудская). Самая значная, вялікая па колькасці вучняў — Ушацкая СШ, дзе налічваецца 1135 вучняў. У 1998 годзе была адкрыта новая сярэдняя школа ў вёсцы Арэхаўна, якая на сённяшні дзень з’яўляецца «школай — эталонам». У Арэхаўскай СШ з першага дня яе існавання працуе добра ўкамплектаваны камп’ютэрны клас. Праводзіцца значная работа з вучнямі па ахове навакольнага асяроддзя і прыродных рэсурсаў; у школе створаны цудоўны «зялёны куток», дзе растуць рэдкія расліны; ёсць свая цяпліца, дзе вырошчваецца расада розных культур, свой школьны агарод; наладжана цесная сувязь з мясцовым лясніцтвам.<ref>{{Cite web |url=http://vlib.by/PRIDVINIE-11/USHACHI/Culture-USHACHI-1.htm |title=Асвета. |access-date=3 красавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228172732/http://vlib.by/PRIDVINIE-11/USHACHI/Culture-USHACHI-1.htm |archivedate=28 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>. === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ў Ушацкім раёне ажыццяўляе ўстанова аховы здароўя «[[Ушацкая цэнтральная раённая бальніца]]». На тэрыторыі раёна паміж азёрамі [[Баркоўшчына (возера)|Баркоўшчына]] і [[Доўжына]] знаходзіцца [http://lesnie-ozera.sanatorii.by/?main санаторый "Лясныя азёры]. == Вядомыя асобы == * [[Генадзь Аўласенка]] (нар. 1955) — беларускі [[пісьменнік]], [[паэт]], драматург (нарадзіўся ў в. Ліпавец). * [[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) — народны паэт Беларусі (1992), перакладчык (нарадзіўся на хутары Верасоўка паблізу [[Вёска Гарадок, Ушацкі раён|в. Гарадок]]). * [[Пятрусь Броўка]] (1905—1980) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], дзіцячы [[пісьменнік]], [[перакладчык]], грамадскі дзеяч (нарадзіўся ў [[Пуцілкавічы|в. Пуцілкавічы]]). * [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіль Быкаў]] (1924—2003) — беларускі [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, [[Герой Сацыялістычнай Працы]], народны пісьменнік Беларусі (нарадзіўся ў [[Бычкі (Ушацкі раён)|в. Бычкі]]). * [[Марыя Барысаўна Вератнёва|Марыя Вератнёва]] (нар. 1927) — даярка і свінарка, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (нарадзілася ў [[Скачыхі|в. Скачыхі]]). * [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] (1862—1892) — беларускі археолаг і краязнавец (нарадзіўся ў [[Пуцілкавічы|маёнтку Пуцілкавічы]]) * [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] (1816, [[Кублічы]] — 1884) — беларускі [[паэт]], [[драматург]], [[публіцыст]] і даследчык фальклору, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры. * [[Сяргей Знаёмы]] (1909—1944) — беларускі [[журналіст]], [[празаік]], паэт (нарадзіўся ў в. [[Звонь (вёска)|Звонь]]). * [[Еўдакія Лось]] (1929—1977) — беларуская паэтэса (нарадзілася ў в. [[Старына (Вялікадолецкі сельсавет)|Старына]]). * [[Сямён Мацвеевіч Місуноў]] (1923—1989) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1958). == Гл. таксама == * [[Патрыёт (газета)|Газета «Патрыёт»]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн., 2003. — 640 с.: іл. * Урбан, І. Я. Мая Ушаччына святая, мой край зацішкаў і грамоў : краязнаўчыя матэрыялы / І. Я. Урбан. — Ушачы, 2006. — 33 с. : іл. * Ушацкі раён // Рэспубліка Беларусь : вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / аўт.-склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 166—169. * ''Цяцерка, Л. М.'' Геаграфія Ушацкага раёна / Л. М. Цяцерка. — Ушачы, 2006. — 110 с. : іл. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://www.ushachi.vitebsk-region.gov.by/by/ Ушацкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190914092525/http://ushachi.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=14 верасня 2019 }} * [https://www.radzima.net/be/rayon/ushacki.html Спіс населенных пунктаў Ушацкага раёна па сельсаветах] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/ushatski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_ushachi/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304061303/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_vitebsk/regions/reg_ushachi/map.shtml |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://westki.info/usacy Навіны Ушацкага раёна на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130302055236/http://westki.info/usacy |date=2 сакавіка 2013 }} * [https://radzima.org/be/rayon/ushatski.html Фотаздымкі адметных мясцін на сайце Radzima.org] * [http://globustut.by/_regs/ushachs.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C45 Азёры Ушацкага раёна на сайце poseidon.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100721165456/http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C45 |date=21 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}} {{Ушацкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Ушацкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Полацкая акруга|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Полацкая акруга|Полацкай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Лепельская акруга|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Лепельская акруга|Лепельскай акрузе]] (1935—1938)}} |спіс3 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (1938—1944)}} |спіс4 = {{Полацкая вобласць|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці БССР]] (1944—1954)}} |спіс5 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Ушацкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (1954—1962, з 1966)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ушацкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] t35wahfwg6fleebf0dd8d6v5emkysoi 0 2982 5211385 4836007 2026-10-04T17:27:10Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211385 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Шаркаўшчынскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of arms of Šarkaŭščyna.svg |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Шаркаўшчына]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[15 студзеня]] [[1940]],<br />[[30 ліпеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[17 красавіка]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 89,6 %, [[руская мова|руская]] 9,6 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 80,03 %, руская 15,36 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 18&nbsp;620 чал.<ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 16 |Шчыльнасць = 15,66 |Месца па шчыльнасці = 7 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 91,93 %, <br /> [[рускія]] — 4,99 %, <br /> [[палякі]] — 1,34 %, <br /> іншыя — 1,74 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;189,18<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 21 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Belarus, Viciebskaja voblasć, Šarkaŭščynski rajon.png |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://sharkovshchina.vitebsk-region.gov.by |Заўвагі = }} '''Шаркаўшчынскі раён''' — [[Раён|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Размешчаны ў паўночна-заходняй частцы Віцебскай вобласці. Мяжуе з [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]], [[Мёрскі раён|Мёрскім]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]], [[Пастаўскі раён|Пастаўскім]] раёнамі. Утвораны [[15 студзеня]] [[1940]] года. У 1962 годзе быў скасаваны, у 1966 — адноўлены. Раённы цэнтр — гарадскі пасёлак [[Шаркаўшчына]], размешчаны за 210 км ад [[Віцебск]]а і 195 км ад Мінска. Працягласць тэрыторыі з захаду на ўсход 60 км, з поўдня на поўнач — 30 км. У раёне 7 сельсаветаў: [[Більдзюжскі сельсавет|Більдзюжскі]], Валожынскі, Германавіцкі, Ёдскі, Лужкоўскі, Радзюкоўскі, Станіславоўскі. == Геаграфія == Паверхня раёна плоскаўвагнутая, знаходзіцца ў межах [[Дзісненская нізіна|Дзісненскай нізіны]], якая ўтварылася на месцы былога Дзісенска-Полацкага прыледавіковага вадаёма. З поўначы і паўночнага захаду ўкліньваецца [[Браслаўская града]]. Рэльеф тэрыторыі пераважна раўнінны, што ўскладняе адток атмасферных ападкаў і стварае вялікія плошчы пераўвільготненых зямель. Пераважаюць [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]]. Сярэдняя тэмпература ў студзені −7, ліпені +17,8&nbsp;°C. [[Ападкі|Ападкаў]] 564 мм за год. [[Вегетацыйны перыяд|Вегетатыўны перыяд]] 185 сутак. Найбольшая рака [[Дзісна (рака)|Дзісна]] з прытокамі [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], [[Маціца]], [[Бярэжа (рака)|Бярэжа]] (злева) і [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], [[Паловіца (прыток Галбіцы)|Паловіца]], [[Мнюта (рака)|Мнюта]], [[Ілаўка]] (справа). На тэрыторыі раёна размешчана 11 азёр: [[Алашскае]], [[Асвята]], [[Барысаўка (возера)|Барысаўка]], [[Валозева]], [[Вярхі (возера)|Вярхі]], [[Даўбенішкі]], [[Ілава (возера, Шаркаўшчынскі раён)|Ілава]], [[Карцэя]], [[Княж]], [[Рапсінак]], [[Скно]]. На тэрыторыі Шаркаўшчынскага раёна знаходзяцца: * біялагічны заказнік Забалацце; * гідралагічны заказнік абласнога значэння Стрэчна; * гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння [[Заказнік Ельня|Ельня]]. Таксама ў раёне маюцца 18 тарфяных заказнікаў мясцовага значэння. == Гісторыя == Шаркаўшчынскі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска (з 12 кастрычніка 1940 г. гарадскі пасёлак) [[Шаркаўшчына]]. 12 кастрычніка 1940 года падзелены на 14 сельсаветаў: [[Беладворскі сельсавет|Беладворскі]], [[Більдзюгскі сельсавет|Більдзюгскі]], [[Варонкаўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Варонкаўскі]], [[Германавіцкі сельсавет|Германавіцкі]], [[Ёдскі сельсавет|Ёдскі]], [[Каўшэлеўскі сельсавет|Каўшэлеўскі]], [[Куштальскі сельсавет|Куштальскі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Полаўскі сельсавет|Полаўскі]], [[Пяліцкі сельсавет|Пяліцкі]], [[Ручайскі сельсавет|Ручайскі]], [[Слабадскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Слабадскі]], [[Шкунціцкі сельсавет|Шкунціцкі]], [[Юзафоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Юзафоўскі]]. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Беладворскі, Варонкаўскі, Каўшэлеўскі, Куштальскі, Слабадскі і Юзафоўскі сельсаветы, Навасёлкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Буйкаўскі сельсавет|Буйкаўскі]], Полаўскі сельсавет — у [[Жукоўшчынскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Жукоўшчынскі]], утвораны [[Дулінаўскі сельсавет|Дулінаўскі]] і [[Корніцкі сельсавет]]ы. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 15 кастрычніка 1960 года скасаваны Ёдскі сельсавет. 17 красавіка 1962 года раён скасаваны: Більдзюгскі і Корніцкі сельсаветы перададзены [[Браслаўскі раён|Браслаўскаму раёну]], гарадскі пасёлак Шаркаўшчына, Буйкаўскі, Германавіцкі, Дулінаўскі, Жукоўшчынскі, Пяліцкі, Ручайскі, Шкунціцкі сельсаветы — [[Мёрскі раён|Мёрскаму раёну]]. 30 ліпеня 1966 года Шаркаўшчынскі раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Шаркаўшчына, Буйкаўскі, Германавіцкі, [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскі]], Пяліцкі, Ручайскі сельсаветы Мёрскага раёна, Більдзюгскі і [[Ёдскі сельсавет]]ы Браслаўскага раёна, Дулінаўскі і Шкунціцкі сельсаветы [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. 23 кастрычніка 1970 года Пяліцкі сельсавет перайменаваны ў [[Станіславоўскі сельсавет|Станіславоўскі]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Шаркаўшынскага раёна 9 сельсаветаў, 371 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|65}}</ref>. 31 студзеня 1983 года ўсе населеныя пункты, якія ўваходзілі ў склад Шаркаўшчынскага пассавета, за выключэннем Шаркаўшчыны, перададзены ў склад Дулінаўскага сельсавета. 9 снежня 1987 года Дулінаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Радзюкоўскі сельсавет|Радзюкоўскі]], скасаваны Шкунціцкі сельсавет. 16 кастрычніка 1989 года Буйкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Валожынскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Валожынскі]]. 20 кастрычніка 1995 года гарадскі пасёлак Шаркаўшчына і Шаркаўшчынскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 8 красавіка 2004 года скасаваны Ручайскі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>, 10 кастрычніка 2013 года — Валожынскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 |date=11 мая 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == * 2001 — 23,2 тыс. * 2005 — 21,4 тыс. * 2014 — 16 316 чалавек Буйнейшае паселішча — [[Шаркаўшчына]] (6,9 тыс. чал., 2009). Буйнымі сельскімі населенымі пунктамі з’яўляюцца Більдзюгі, [[Германавічы]], Ёды, Гарадзец, [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкі]], Радзюкі, [[Станіславова (Шаркаўшчынскі раён)|Станіславова]]. Паводле нацыянальнага складу (перапіс насельніцтва 1999) пераважаюць беларусы — 89 %, рускіх — 6,9, палякаў — 2,7 %, украінцаў — 0,7 %. == Гаспадарка == Буйныя прадпрыемствы: * Шаркаўшчынскі кансервава-агароднінасушыльны завод * Шаркаўшчынскі камбінат кааператыўнай прамысловасці Раён па статыстыцы мае самыя нізкія зарплаты ў Беларусі{{крыніца?}}. == Вядомыя асобы == * [[Антоні Клімантовіч]] — рэлігійны дзеяч, ксёндз * [[Міхась Машара]] — беларускі паэт, празаік, драматург і перакладчык * [[Алена Міхалюк]] (нар. [[15 мая]] [[1930]], вёска [[Лонскія]]) — дзеяч беларускай эміграцыі * [[Павел Піліпавіч Дубашынскі]] — акцёр * [[Алег Іванавіч Табола|Алег Табола]] ([[1929]], в. [[Заазерцы (Шаркаўшчынскі раён)|Заазерцы]] — [[2003]]) — беларускі грамадскі дзеяч, сябра [[Глыбокае|глыбоцкай]] групы беларускай моладзевай падпольнай паваеннай арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]] (СБП) == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Шаркаўшчынскага раёна}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} * Памяць: Шаркаўшчынскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. Л. М. Лабачэўская; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004 * Шаркоўшчынскі раён // Энцыклапедыя прыроды Беларусі: у 5 т. / рэдкал.: І. П. Шамякін і інш. — Мн., 1986. — Т. 5. — С. 370—371. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/sharka-shchynski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [https://www.radzima.net/be/rayon/sharkaushchynski.html Спіс населенных пунктаў Шаркаўшчынскага раёна па сельсаветах] * [http://westki.info/sarkouscyna Навіны Шаркаўшчынскага раёна на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130227023224/http://westki.info/sarkouscyna |date=27 лютага 2013 }} * [https://radzima.org/be/rayon/sharkaushchynski.html Адметныя мясціны Шаркаўшчынскага раёна на сайце radzima.org] * [http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C47 Азёры Шаркаўшчынскага раёна на сайце poseidon.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100724052637/http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C47 |date=24 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}} {{Шаркаўшчынскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Шаркаўшчынскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Вілейская вобласць|child|загаловак=Шаркаўшчынскі раён у [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Полацкая вобласць|child|загаловак=Шаркаўшчынскі раён у [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс3 = {{Маладзечанская вобласць|child|загаловак=Шаркаўшчынскі раён у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] (1954—1960)}} |спіс4 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Шаркаўшчынскі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (1960—1962, з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Шаркаўшчынскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1966 годзе]] 05c30d39itsz30yqzs25f9u3bp01qce 0 8032 5211467 5159015 2026-10-05T01:03:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211467 wikitext text/x-wiki [[Выява:Histvalue sign export.svg|thumb]] '''Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь''' — спіс аб'ектаў [[архітэктура|архітэктуры]], [[гісторыя|гісторыі]], [[археалогія|археалогіі]], [[мастацтва]], паркавыя комплексы, музейныя калекцыі і [[кніга|кнігі]], якія знаходзяцца пад [[Ахова гісторыка-культурнай спадчыны|дзяржаўнай аховай]] [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]]. Матэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Беларусі падзяляюцца на наступныя 4 катэгорыі, пазначаныя лічбамі: <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''0'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці, уключаныя або прапанаваныя да ўключэння ў спіс сусветнай спадчыны; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''1'''</div> унікальныя мастацкія, эстэтычныя і дакументальныя аб'екты міжнароднага значэння; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''2'''</div> аб'екты гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''3'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці рэгіянальнага значэння. <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 100px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''без катэгорыі'''</div> матэрыяльныя культурныя каштоўнасці, якія ўваходзяць у склад комплексу, ансамбля, камплекта, калекцыі матэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей, але якім асобна не нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці падзяляюцца на наступныя катэгорыі: <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''А'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці, поўная аўтэнтычнасць і дакладнасць якіх безумоўныя і нязменныя; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''Б'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці, якія поўнасцю або часткова адноўлены (зафіксаваны) на другасным матэрыяле ці адметныя духоўныя, мастацкія і (або) дакументальныя вартасці якіх аб’ектыўна з часам могуць змяняцца. == Наданне і пазбаўленне статусу == Матэрыяльныя аб'екты Беларусі, якія могуць уяўляць гісторыка-культурную каштоўнасць, выяўляюцца шляхам прафесійнага або выпадковага вызначэння. Часцей за ўсё прапановы па наданні аб'екту статусу гісторыка-культурнай спадчыны паступаюць па выніках прафесійнага вызначэння. Рашэнне аб наданні такога статусу прымае [[Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны]] пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры]]. Статус гісторыка-культурнай каштоўнасці надаецца аб'ектам з улікам іх мастацкай каштоўнасці і адлюстравання найбольш значных падзей, з'яў, гістарычных фактаў<ref name="blr.belta.by">[https://blr.belta.by/printv/culture/view/spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounastsej-u-belarusi-za-chatyry-gady-papounili-139-abektau-27796-2014 Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей у Беларусі за чатыры гады папоўнілі 139 аб'ектаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190605200315/https://blr.belta.by/printv/culture/view/spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounastsej-u-belarusi-za-chatyry-gady-papounili-139-abektau-27796-2014 |date=5 чэрвеня 2019 }} // [[БЕЛТА]]</ref>. У выпадку страты адметных духоўных, мастацкіх і дакументальных асаблівасцей, якія абумовілі наданне аб'екту статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці, а таксама ў выпадку іх знішчэння, страты ў выніку ўздзеяння прыродных фактараў або іншых сітуацый і пры немагчымасці іх аднаўлення па заключэнні спецыялістаў рады Савет Міністраў пазбаўляе аб'ект статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці<ref name="blr.belta.by"/>. == Колькасць аб'ектаў == У [[2007]] Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей складалі 4811 аб'ектаў.<ref>БЕЛТА, 16.02.2007</ref> На [[2010]] г. у Дзяржаўным спісе гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі 4911 аб'ектаў спадчыны (з іх 4779 нерухомыя, 73 рухомыя і 59 нематэрыяльныя). У [[2013]] Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей складалі 5533 аб'ектаў. У тым ліку 1763 помнікаў архітэктуры, 1191 — гісторыі, 60 — мастацтва, 2350 — археалогіі, 11 — горадабудаўніцтва, 4 запаведныя мясцовасці, 77 рухомых гісторыка-культурных каштоўнасцей, 77 нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей<ref name="2супр">[http://news.tut.by/culture/344816.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=floating-news&utm_campaign=relevant-news Историко-культурное наследие Беларуси сегодня охраняют два сотрудника Министерства культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305082500/http://news.tut.by/culture/344816.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=floating-news&utm_campaign=relevant-news |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У [[2014]] Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей складалі 5527 аб'ектаў спадчыны, з іх матэрыяльных нерухомых — 5373, матэрыяльных рухомых — 78, нематэрыяльных праяў творчасці чалавека — 76. Матэрыяльныя аб'екты спадчыны прадстаўлены 2336 помнікамі археалогіі, 1759 помнікамі архітэктуры, 1192 помнікамі гісторыі, 60 помнікамі мастацтва, 11 помнікамі горадабудаўніцтва, 4 запаведнымі мясцінамі<ref name="ReferenceA">[http://blr.belta.by/all_news/culture/Sps-gstoryka-kulturnyx-kashtonastsej-Belarus-kljuchae-bolsh-za-55-tys-abekta_i_73533.html Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі ўключае больш за 5,5 тыс. аб'ектаў] {{Архівавана|url=https://archive.today/20141202094242/http://blr.belta.by/all_news/culture/Sps-gstoryka-kulturnyx-kashtonastsej-Belarus-kljuchae-bolsh-za-55-tys-abekta_i_73533.html |date=2 снежня 2014 }} // [[БЕЛТА]]</ref>. Згодна з дзяржаўнай праграмай «[[Культура Беларусі, дзяржаўная праграма|Культура Беларусі]]» на [[2011]]—[[2015]] гады запланавана павелічэнне колькасці гісторыка-культурных каштоўнасцей у дзяржаўным спісе на 1000 адзінак<ref name="blr.belta.by"/>. У перыяд з [[2008]] па [[2014]] год такога статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці былі пазбаўлены 33 аб'екты<ref name="blr.belta.by"/>. == Шчыльнасць == Пры ўмоўным разліку шчыльнасці помнікаў на квадратны кіламетр тэрыторыі і па колькасці насельніцтва атрымліваецца, што ў Беларусі адзін помнік прыпадае на 38 кв.км або на 1 737 чалавек<ref name="ReferenceA"/>. == Шыфр == Шыфр гісторыка-культурнай каштоўнасці складаецца з дзесяці знакаў па наступнай схеме: x x x x xxxxxx Першы знак у шыфры дае спасылку на месца, дзе пастаянна знаходзіцца гісторыка-культурная каштоўнасць, па наступнай нумарацыі: : 1 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Брэсцкай вобласці|Брэсцкая вобласць]]; : 2 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Віцебскай вобласці|Віцебская вобласць]]; : 3 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гомельскай вобласці|Гомельская вобласць]]; : 4 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гродзенскай вобласці|Гродзенская вобласць]]; : 5 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Магілёўскай вобласці|Магілёўская вобласць]]; : 6 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Мінскай вобласці|Мінская вобласць]]; : 7 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Мінска|г. Мінск]]; : 8 — па-за межамі Рэспублікі Беларусь; другі знак у шыфры адпавядае віду гісторыка-культурнай каштоўнасці: : 1 — матэрыяльныя нерухомыя гісторыка-культурныя каштоўнасці; : 2 — матэрыяльныя рухомыя гісторыка-культурныя каштоўнасці; : 3 — нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці; трэці знак у шыфры — катэгорыя гісторыка-культурнай каштоўнасці; чацвёрты знак у шыфры прадстаўляе звесткі аб гісторыка-культурнай каштоўнасці ў адпаведнасці з яе характарыстыкамі: : А — дакументальныя помнікі; : Б — запаведныя мясціны; : В — помнікі археалогіі; : Г — помнікі архітэктуры; : Д — помнікі гісторыі; : Е — помнікі горадабудаўніцтва; : Ж — помнікі мастацтва; : М — калекцыя; : Н — камплект; шэсць апошніх знакаў — нумар гісторыка-культурнай каштоўнасці па парадку ўключэння ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь (замест лічбаў нумара, якія адсутнічаюць, прастаўляюцца нулі). У выпадках змены звестак аб гісторыка-культурнай каштоўнасці ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь уносяцца неабходныя змены<ref name="КОДЭКС">[http://kultura.gov.by/temp/Of_the_Code_of_the_culture.doc КОДЭКС РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ. АБ КУЛЬТУРЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160606134253/http://kultura.gov.by/temp/Of_the_Code_of_the_culture.doc |date=6 чэрвеня 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * http://gosspisok.gov.by/{{Недаступная спасылка}} * [http://www.kultura.by/uploads/files/Gosspisok-na-sajt-07.07.2020-1.docx Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь (абноўлены ў 2020 годзе)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201017023008/http://www.kultura.by/uploads/files/Gosspisok-na-sajt-07.07.2020-1.docx |date=17 кастрычніка 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20130208162423/http://www.president.gov.by/by/press10640.html Гісторыка-культурны патэнцыял Беларусі]// [http://www.president.gov.by/ Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208162423/http://www.president.gov.by/by/press10640.html |date=8 лютага 2013 }} * [http://www.sb.by/post/98329/ Неоконченные списки] {{ref-ru}} * [http://www.levonevski.net/pravo/norm2013/num12/d12742.html Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 21.09.2010 № 1351 «Аб наданні статусу і катэгорый гісторыка-культурнай каштоўнасці, пазбаўленні статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці i ўнясенні змяненняў і дапаўненняў у пастанову Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 мая 2007 г. № 578»] {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Ахова гісторыка-культурнай спадчыны ў Беларусі]] k9v63r5e725usa9ssfayi154l7yuq4b 0 14886 5211299 5211252 2026-10-04T14:35:10Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ дапаўненне 5211299 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] czpmj7fie9r07smbbgv48u9vj2de40x 5211313 5211299 2026-10-04T14:54:54Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ дапаўненне 5211313 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] g9uf6wksijafqmoh6tjztrkshd2diyh 5211321 5211313 2026-10-04T15:05:00Z K.shytal 58227 /* Назва */ афармленне 5211321 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] mko74pwj3lkfwcfayk82qbbwkc4di51 5211322 5211321 2026-10-04T15:06:01Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ стыль 5211322 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] r9ssh9kdcrppldz2bpndp45tzft5vgk 5211325 5211322 2026-10-04T15:09:22Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ абнаўленне звестак, дапаўненне, удакладненне 5211325 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а яе ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва і пазней стаў [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. У 1608 годзе ён заснаваў у Докшыцах касцёл і парафіяльную школу падараваў яму фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 4fbdt524k00xooh48wpdwky8jl43fi7 5211328 5211325 2026-10-04T15:18:10Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ абнаўленне звестак, дапаўненне 5211328 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref>. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] lamx958fedmh69e52ewl1w0zxokqxva 5211335 5211328 2026-10-04T15:53:32Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне 5211335 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] mus9c3xon2az61hpbrzju13gtpzwk0s 5211345 5211335 2026-10-04T16:15:34Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ удакладненне 5211345 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]<ref name=":3" />. Левабярэжную частку Докшыц у другой палове XVII стагоддзя набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдыцкі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 8pg8w7lmiaopbus58f887hm78mfa2f6 5211684 5211345 2026-10-05T10:49:55Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне 5211684 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]<ref name=":3" />. Левабярэжную частку Докшыц у другой палове XVII стагоддзя набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдыцкі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}</ref>. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] o76bdd3ieull504qtwfr1vu1c0m4rm7 5211707 5211684 2026-10-05T11:10:14Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне 5211707 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]<ref name=":3" />. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}</ref>. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. Не пазней за другую палову XVII стагоддзя левабярэжная частка Докшыц стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}</ref>. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] fuatj69kvld3l0qq33dd5zsa7ty7t9e 5211721 5211707 2026-10-05T11:34:53Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дапаўненне 5211721 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]<ref name=":3" />. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}</ref>. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. Не пазней за другую палову XVII стагоддзя частка Докшыц на левым беразе Бярэзіны (''Докшыцкая Слабада'') стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}</ref>. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. Не пазней за першую палову XVIII стагоддзя ў Докшыцах пачалі сяліцца яўрэі. У 1756 годзе на прадмесці Докшыцкая Слабада было 18 яўрэйскіх сем'яў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|title=Описания|website=Архіў гісторыка Анішчанкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905075954/http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|archive-date=2019-09-05}}</ref>. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] ngz4u6si6c86sbwwkq52kgb3kwrpue7 5211723 5211721 2026-10-05T11:36:30Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ абнаўленне звестак 5211723 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]<ref name=":3" />. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}</ref>. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. Не пазней за другую палову XVII стагоддзя частка Докшыц на левым беразе Бярэзіны (''Докшыцкая Слабада'') стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}</ref>. Не пазней за першую палову XVIII стагоддзя ў Докшыцкай Слабадзе пачалі сяліцца яўрэі: у 1756 годзе там жылі 18 яўрэйскіх сем'яў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|title=Описания|website=Архіў гісторыка Анішчанкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905075954/http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|archive-date=2019-09-05}}</ref>. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] jauc5x94gc1e150ez0vdf9pavh3engh 5211752 5211723 2026-10-05T11:54:15Z K.shytal 58227 /* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ абнаўленне звестак, дапаўненне, удакладненне 5211752 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''<ref name="pamiać" /><ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}</ref>, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая === ''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]''''' Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''"даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]"'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}</ref><ref name=":2" />. У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]<ref name=":1" />. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква<ref name=":1" />. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]<ref name=":3">{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}</ref>. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Вецяра|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]<ref name=":3" />. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}</ref>. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}</ref>. Не пазней за другую палову XVII стагоддзя частка Докшыц на левым беразе Бярэзіны (''Докшыцкая Слабада'') стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне<ref>{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}</ref>. Не пазней за першую палову XVIII стагоддзя ў Докшыцкай Слабадзе пачалі сяліцца яўрэі: у 1756 годзе там жылі 18 яўрэйскіх сем'яў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|title=Описания|website=Архіў гісторыка Анішчанкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905075954/http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|archive-date=2019-09-05}}</ref>. У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}</ref>. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. У час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1708 годзе праз Докшыцы праходзіў корпус шведскага генерала [[А. Левенгаўпт|Адама Левенгаўпт]]а. Шведскія войскі спалілі касцёл. Новы касцёл быў збудаваны ў 1745 годзе, асвечаны ў 1754 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=28-30|isbn=83-87229-02-4}}</ref>. У 1781 годзе са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пры касцёле заснаванае [[брацтва]] Святой Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 851nzkxrnar84mz7xa5rf61q10cvbm6 0 16281 5211405 5203977 2026-10-04T18:32:23Z Modallwmbw 165843 5211405 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Рагачоў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Рагачоў |арыгінальная назва = Рагачоў |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat_of_Arms_of_Rahačoŭ%2C_Belarus.png |сцяг = Flag of Rahačoŭ.svg |выява = Рагачоўскія краявіды 02.jpg |подпіс = У цэнтры горада |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 6|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 3|lon_sec = |CoordAddon = type:city(111770)_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1142 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =14,64 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = UTC+2, летом UTC+3 |DST = ёсць |тэлефонны код = 2339 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Rahačoŭ |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978971 }} '''Рагачо́ў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Rahačoŭ}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. За 121 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. [[Рагачоў (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Магілёў]] — [[Жлобін]]. Аўтадарогі на [[Бабруйск]], [[Магілёў]], [[Слаўгарад]], Жлобін. Прыстань на рацэ [[Дняпро]]. == Гісторыя == === Старажытнасць === Умацаваны цэнтр старажытнага Рагачова — Замкавая гара — размешчаны на месцы гарадзішча [[Мілаградская культура|мілаградскай]] і [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] культур. Гарадзішча займала край мыса каля сутокаў Друці з Дняпром. Пляцоука блізкая да трохвугольнай, ад карэннага берага аддзялялася лугападобным ровам. 3 трох бакоў была ахавана высокімі стромкімі схіламі, а з боку поля — ровам. Штучныя ўмацаванні не захаваліся, уезд размяшчаўся з паўднёвага боку. Знойдзены прылады працы ([[нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Разец|разцы]], [[Сякера|сякеры]] і інш.), прадметы побыту (фрагменты замкоў і [[Ключ (інструмент)|ключы]], [[Шыла|шылы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[пісала]] і інш.), зброя і рыштунак конніка ([[наканечнік]]і [[Страла|стрэл]], фрагменты шпор, дэталі цугляў), ювелірныя вырабы (шпількі, [[Пярсцёнак|пярсцёнкі]], паясныя [[Спражка|спражкі]]), касцяныя вырабы (арнаментаваныя накладкі, абломак шахматнай фігуры), а таксама рыбалоўныя кручкі, фрагменты ганчарнага посуду. Старажытнае насельніцтва Рагачова займалася [[земляробства]]м, [[жывёлагадоўля]]й, [[рыбалоўства]]м, [[паляванне]]м, былі развіты апрацоўка жалеза, каляровых металаў, косці, дрэва і інш., існавалі гандлёвыя сувязі з [[Кіеў|Кіевам]] і [[Валынь|Валынню]]. На думку [[Пётр Фёдаравіч Лысенка|П. Ф. Лысенкі]], паселішча на Замкавай гары ўзнікла ў [[XI]] ст. Найбольш верагодна, што горад вырас з феадальнага замка. === Перыяд Кіеўскай Русі === Упершыню ўпамінаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] пад [[1142]] г. пры апісанні раздачы [[Вялікія князі кіеўскія|кіеўскім князем]] [[Усевалад Ольгавіч|Усеваладам Ольгавічам]] сваім братам гарадоў Тураўскай і Уладзімірскай зямель. Уваходзіў, верагодна, у [[Тураўскае княства]]. Другі раз згадваецца ў летапісе пад [[1188]] г. пры апісанні аблогі [[Святаслаў Усеваладавіч|Святаславам Усеваладавічам]] горада [[Друцк]]а. === У складзе Вялікага Княства Літоўскага === Звесткі [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] і позніх [[Беларуска-літоўскія летапісы|беларуска-літоўскіх летапісаў]] пра ўладанне Рагачовам ў XIII ст. міфічным літоўскім князем Даўмонтам легендарныя і неверагодныя. У XIV—XVIII стст. цэнтр [[Рагачоўская воласць|Рагачоўскай воласці]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], кіраваўся намеснікамі або старостамі. У 1509 годзе пінскі князь [[Фёдар Іванавіч Яраславіч]] і яго жонка Алена завяшчалі Рагачоў у ліку іншых гарадоў вялікаму князю літоўскаму [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонту Старому]]. У 1548 годзе ў Рагачове вядома царква св. Кузьмы і Дзям’яна. У XVI ст. на месцы старажытнага дзядзінца пабудаваны [[Рагачоўскі замак]] з [[Рагачоўскі палац|Рагачоўскім палацам]], які меў стратэгічнае значэнне і ў XVII ст. ўваходзіў у сістэму абароны на Дняпры, спалены ў 1654 годзе, канчаткова знішчаны ў 1780 годзе. У 1566 годзе згадваецца царква святых Кузьмы і Дзям’яна<ref>НГАБ, ф. 1783, воп. 1, спр. 6, с. 483</ref>. Пад час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ 1534—1537 гадоў]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1657 гадоў]] горад некалькі разоў захоплівалі маскоўскія войскі, значна пацярпеў ад ваенных дзеянняў. У канцы XVI ст. ў ваколіцах Рагачова дзейнічалі казацка-сялянскія атрады [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]] і Дубіны. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалитай]] [[1772]] г. у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]]. У [[1777]]—[[1796]] гг. і з [[1802]] г. у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], у [[1796]]—[[1802]] гг. у [[Беларуская губерня|Беларускай]] губернях. [[16 жніўня]] [[1781]] г. атрымаў герб (у залатым полі чорны барановы рог). Падчас [[Паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі Рагачоўскага павета|паўстання 1863—1864 гадоў у Рагачоўскім павеце]] Рагачоў стаў месцам утрымання і пакарання ўдзельнікаў паўстанцкага руху. Гарадская турма і тры прыватныя дамы выкарыстоўваліся для ўтрымання арыштаваных па палітычных справах. {{СС|28|ліпеня|1863|16}} у Рагачове паводле прысуду ваенна-палявога суда быў расстраляны камандзір мясцовага паўстанцкага атрада [[Тамаш Міхайлавіч Грыневіч|Тамаш Грыневіч]].<ref name="ПаўстаннеРагачоў">{{cite web |url=https://www.zhlobin.site/paustanne-1863-ga/ |title=Паўстанне 1863 года |website=Гісторыя Жлобіна |date=4 студзеня 2026 |access-date=24 жніўня 2026 |language=be}}</ref> У [[1880]] г. — 560 дамоў, 2 цагельні, канатны, піваварны, мылаварны і 2 гарбарныя заводы. У [[1900]] г. працавала 36, у [[1913]] г. — 50 фабрык и заводащ. У [[1902]] г. праз Рагачоў пракладзена чыгунка [[Магілёў]] — [[Жлобін]]. Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыя 1905—1907 гг.]] У горадзе прайшлі забастоўкі працоўных. У [[1906]] г. адкрыта [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]], пазней [[Рагачоўская настаўніцкая семінарыя]]. === Перыяд рэвалюцый і Грамадзянскай вайны === Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] створаны Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. [[31 мая]] [[1917]] г. у горадзе аформілася бальшавіцкая арганізацыя, у лістападзе 1917 г. створаны атрад Чырвонай гвардыі і Ваенна-рэвалюцыйны камітэт. З [[13 студзеня|13]] да [[30 студзеня]] [[1918]] г. горад быў заняты 1-м польскім корпусам на чале з [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Р. Доўбар-Мусніцкім]]. З лютага да 22 лістапада 1918 г. горад быў акупаваны войскамі [[Германская імперыя|кайзераўскай Германіі]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана аб прыналежнасці тэрыторыі да [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Дзейнічала [[Рагачоўскае камуністычнае падполле]]. === У складзе савецкай дзяржавы === З 1 студзеня 1919 г. згодна з пастановай І з’езду КП(б) Беларусі горад увайшоў у склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ЦК РКП(б) пастанавіў уключыць яго ў састаў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. З мая [[1919]] г. у [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], з [[1924]] г. у [[БССР]], цэнтр [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] (да 1930 г.), з 1938 г. — [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1936—1941 гг. і з 1944 г. дзейнічаў [[Рагачоўскі настаўніцкі інстытут|настаўніцкі інстытут]]. [[2 ліпеня]] [[1941]] г. акупіраваны нямецкімі войскамі, [[13 ліпеня]] [[1941]] г. вызвалены Чырвонай Арміяй у ходзе [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя 1941|Рагачоўска-Жлобінскай аперацыі 1941]] г. З [[14 жніўня]] [[1941]] да [[24 лютага]] [[1944]] гг. зноў акупіраваны. За ўвесь час акупацыі ў горадзе і раёне загублена 6,3 тыс. чал. Дзейнічала [[Рагачоўскае патрыятычнае падполле]]. Вызвалены ў ходзе [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя 1944|Рагачоўска-Жлобінскай аперацыі 1944 г.]] войскамі 1-й і 50-й арміі 1-га Беларускага фронту. 13 вайсковым часцям і злучэнням нададзены ганаровыя найменні «Рагачоўскіх». У [[1971]] г. знойдзены [[Рагачоўскі манетны скарб]]. З [[27 лютага]] [[1978]] г. горад абласнога падпарадкавання<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР № 1818—IX ад 27 лютага 1978 г. Аб аднясенні горада раённага падпарадкавання Рагачова Гомельскай вобласці да катэгорыі гарадоў абласнога падпарадкавання // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 7 (1561).</ref>. У 1988 годзе ў склад горада ўключана вёска [[Задруцце (Рагачоўскі раён)|Задруцце]] [[Лучынскі сельсавет|Лучынскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка і 28 красавіка 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 16 (1930).</ref>. === Сучаснасць === 1 снежня 1998 года [[Рагачоўскі раён]] і горад Рагачоў аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Рагачоўскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Рагачоў<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39800563&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 1 декабря 1998 года № 563 "Об объединении районов и городов областного подчинения, имеющих общий административный центр, в одну административно-территориальную единицу"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408001953/https://etalonline.by/document/?regnum=p39800563&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1880 from:0 till:4500 bar:1897 from:0 till:9038 bar:1939 from:0 till:15200 bar:1959 from:0 till:10200 bar:1970 from:0 till:16000 bar:2006 from:0 till:34100 bar:2009 from:0 till:33600 bar:2016 from:0 till:34937 bar:2026 from:0 till:31323 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1880 год — 4,5 тыс. чал.; 1897 год — 9&nbsp;038 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1939 год — 15,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1959 год — 10,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1970 год — 16 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 34,1 тыс. чал.; 2009 год — 33,6 тыс. чал.; 2016 год — 34&nbsp;937 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 34&nbsp;825 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2026 год — 31&nbsp;323 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Гасцініца «Днепр». Дзейнічае найбуйнейшае прадпрыемства па вытворчасці [[Згушчанае малако|згушчанага малака]] і іншых відаў малочных кансерваў у Беларусі — [[Рагачоўскі малочнакансервавы камбінат]]. == Культура == * [[Рагачоўскі музей народнай славы]]. === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гомельскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БК000134}}. == Славутасці == [[Файл:Рагачоў. (21).jpg|thumb|Графіці на жылым доме адлюстроўвае [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], які шмат часу правёў у Рагачове]] * Жылыя дамы (XIX — пач. XX ст.). * [[Рагачоўскае гарадзішча|Гарадзішча старажытнага Рагачова]] ([[1-е тысячагоддзе да н.э.]] — пачатак [[2-е тысячагоддзе н.э.|2-га тысячагоддзя н.э.]]), на паўднёвай ускраіне горада, урочышча Замкавая Гара — {{ГККРБ 4|313В000586}}. * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку ([[1-е тысячагоддзе да н.э.]]- [[1-е тысячагоддзе н.э.]]), на паўднёва-ўсходняй ускраіне горада — {{ГККРБ 4|313В000587}}. * [[Касцёл Святога Антонія (Рагачоў)|Касцёл]] ([[1912]]), вул. Валадарскага — {{ГККРБ 4|313Г000588}}. * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Рагачоў)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]] ([[1989]]) * [[Дом купца Беленькага]] (канец [[ХІХ]] стагоддзя), вул. Леніна, 34 — {{ГККРБ 4|313Г000589}}. * [[Дом Уладзіміра Караткевіча (Рагачоў)|Дом]], дзе жыў [[Уладзімір Караткевіч]] ([[1914]]), вул. Караткевіча, 59. * [[Будынак земскай управы (Рагачоў)|Будынак былой земскай управы]] ([[1914]]—[[1916]] гады), вул. Уладзіміра Леніна, 64 (інв. № 322/С-22407) — {{ГККРБ 4|313Г000590}}. * [[Будынак рэальнага вучылішча (Рагачоў)|Будынак былога рэальнага вучылішча]] ([[1903]]—[[1907]]), вул. Цымермана, 36 — {{ГККРБ 4|313Г000592}}. * [[Тры капліцы на старых могілках]] (канец ХІХ — пачатак XX стагоддзя) — {{ГККРБ 4|313Г000593}}. * Курганная група (X—XIII стагоддзі), на ўсходнім беразе воз. [[возера Камарын|Камарын]] — {{ГККРБ 4|313В000594}}. * Курганны могільнік перыяду ранняга сярэднявечча (X—XIII стагоддзі), за 3 км ад горада, каля шашы Рагачоў — [[Доўск]] — {{ГККРБ 4|313В000595}}. * Брацкая магіла (1944), на могілках — {{ГККРБ 4|313Д000596}}. * [[Брацкая магіла (Піянерскі парк, Рагачоў)|Брацкая магіла]] (1941—1944), вул. Леніна, у Піянерскім парку — {{ГККРБ 4|313Д000591}}. * Памятны знак [[Тамаш Міхайлавіч Грыневіч|Тамашу Грыневічу]], камандзіру паўстанцкага атрада ў Рагачоўскім павеце. Усталяваны 30 жніўня 2016 года на старых гарадскіх могілках на месцы меркаванага пахавання паўстанца.<ref name="ПаўстаннеРагачоў" /> * Алея спартыўнай славы (30.09.2026)<ref>{{Cite web|url=https://slova.by/news/tak-derzhat-v-rogacheve-otkryli-alleyu-sportivnoy-slavy/|title=В Рогачеве открыли Аллею спортивной славы}}</ref>. Размешчана каля басейна і стадыёна. На алеі ўстаноўлены таблічкі. На таблічках – імёны дванаццаці выдатных спартсменаў і трэнераў, чый лёс непарыўна звязаны з рагачоўскай школай веславання. Сярод іх – [[Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]], [[Антаніна Аляксееўна Мельнікава|А. А. Мельнікава]], [[Сяргей Іванавіч Калеснік|С. І. Калеснік]], [[Віктар Яфімавіч Вараб’ёў|В. Я. Вараб’ёў]], [[Алеся Уладзіміраўна Бакунова|А. У. Бакунова]], [[Наталля Васільеўна Рычаго|Н. В. Рычаго]], [[Таццяна Васільеўна Рычаго|Т. В. Рычаго]], [[Віталь Фёдаравіч Борыкаў|В. Ф. Борыкаў]], [[Сафія Рыгораўна Юрчанка|С. Р. Юрчанка]], [[Андрэй Віктаравіч Зуеў|А. В. Зуеў]], [[Віктар Іванавіч Крэз|В. І. Крэз]], [[Юрый Аляксеевіч Сталяроў|Ю. А. Сталяроў]]. На кожнай таблічцы – спіс дасягненняў і архіўныя фота спартсменаў. Алея спартыўнай славы працягне папаўняцца імёнамі новых знакамітых рагачоўцаў. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Rahačoŭ. Рагачоў (4.07.2009).jpg|Уваход на гарадзішча Рагачоў. Касцёл (01).jpg|Аднаўленне касцёла Рагачоў. Царква (01).jpg|Свята-Аляксандра-Неўская царква Rahačoŭ, kamianica (3.07.2009).jpg|Дом купца Беленькага Rahačoŭ. Рагачоў (3.07.2009).jpg|Будынак былой земскай управы Рагачоўскія замалёўкі (08).jpg|Будынак былога рэальнага вучылішча Рагачоўскія краявіды 03.jpg|Капліца на могілках Рагачоў. Дом Уладзіміра Караткевіча (03).jpg| Дом, дзе жыў [[Уладзімір Караткевіч]] Помнік Тамашу Грыневічу ў Рагачове, 2025 год.jpg|Памятны знак [[Тамаш Міхайлавіч Грыневіч|Тамашу Грыневічу]] <ref name="ПаўстаннеРагачоў" /> </gallery> == Узнагароды == 19 красавіка 2010 года горад узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны». == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Рагачова|Ганаровыя грамадзяне Рагачова}} * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў]] — міністр аўтамабільнага транспарту Беларускай ССР. * [[Віктар Лявонцьевіч Більдзюкевіч]] — дзяржаўны дзеяч БССР. * [[Самуіл Залманавіч Галкін]] — [[паэт]] і [[драматург]]. * [[Леанід Бенецыянавіч Гельфанд]] (нар. 1936) — беларускі архітэктар. * [[Аляксандр Ільіч Гінцбург]] — беларускі кінарэжысёр. * [[Якаў Абрамавіч Гольбін]] (нар. 1925) — вучоны-[[эканаміст]]<ref>[https://www.ekonomika.by/ekonomisty/golbin-yakov-abramovich Гольбин Яков Абрамович // ekonomika.by] {{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. * [[Уладзімір Міхайлавіч Говар-Бандарэнка]] — беларускі [[акцёр]]. * [[Васіль Барысавіч Далгалёў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Іосіф Абрамовіч Збароўскі]] (нар. 1936) — беларускі архітэктар. * [[Віталь Міхайлавіч Калеснікаў]] (1922—1964) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1944)<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 463.</ref>. * [[Настасся Фёдараўна Кудасава]] — беларуская [[паэт]]эса. * [[Берта Ізраілеўна Кузняцова]] — беларускі савецкі [[мастак]]. * [[Уладзімір Мехаў]] — беларускі [[празаік]]. * [[Рагачоўскі гаон|Ёсеф Розэн]] * [[Аляксандр Васільевіч Сукала]] — беларускі вучоны ў галіне [[Педыятрыя|педыятрыі]]. * [[Людміла Аляксандраўна Шагалава]] — савецкая актрыса. * [[Антаніна Аляксееўна Мельнікава]] (нар. 1958) — беларуская байдарачніца. == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рагачоў|Ваганава, А.|39}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Рагачоў|612—613}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Rahačoŭ|Рагачоў}} {{OSM relation|3551849|Рагачоў}} * {{ГБ|http://globustut.by/rogachev/index.htm}} * [http://rogax.livejournal.com/53681.html ХРАНАЛОГІЯ РАГАЧОЎСКАГА КРАЮ Ў ЧАСЫ ВКЛ І РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ] {{Рагачоўскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рагачоў| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] 1i71qljn1w9tz4jnf6ozqte7autgh82 0 16801 5211285 5177291 2026-10-04T14:08:51Z Ciepiersia 162280 /* У складзе Расійскай імперыі */ вікіфікацыя 5211285 wikitext text/x-wiki [[Файл:1189 (950 hadoŭ z času pieršaha piśmovaha ŭpaminannia Minska).jpg|thumb|[[Паштовы блок]] Беларусі, прысвечаны 950-годдзю першага пісьмовага ўпамінання Мінска.]] '''[[Мінск]]''' (ранейшыя назвы ''Меньск'', ''Менеск'', ''Менск'') — сталіца [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], горад рэспубліканскага падпарадкавання, цэнтр [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і раёна. Найбуйнейшы горад, палітычны, эканамічны і культурны цэнтр краіны, галоўны транспартны вузел. Размешчаны на р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)]], на паўднёва-ўсходнім схіле [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Першая згадка пра горад у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» датуецца [[1067]] годам. == Узнікненне Менска == [[Файл:Battle on Nemiga 02.jpg|міні|[[Бітва на Нямізе]]. Выява з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] Дакладная дата заснавання Менска невядомая. Паводле археалагічных звестак, самыя раннія паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада вядомыя з [[IX]] стагоддзя, калі даліну [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] засялялі [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскія]] плямёны [[крывічы|крывічоў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]. Каля [[980]] года тэрыторыя ўваходзіць у склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. Упершыню згадваецца (''Меньскъ'', ''Менскъ'', ''Менескъ'') у «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» пад [[1067]] годам, калі быў спалены аб’яднанымі войскамі Яраславічаў (вялікага князя кіеўскага — Ізяслава, князя пераяслаўскага — Святаслава, князя чарнігаўскага — Усевалада) у часе вайны з [[Усяслаў Брачыславіч|Усяславам Полацкім]]. Месца і час узнікнення Менска ў наш час выклікае дыскусіі: адны даследчыкі (А. Ясінскі, [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. Штыхаў]] і інш.) лічаць, што горад узнік яшчэ ў даславянскія часы на рацэ Менцы, прытоку Пцічы, за 16 км на захад ад сучаснага цэнтру горада, дзе захаваўся [[Гарадзішча на рацэ Менка|комплекс археалагічных помнікаў]], і быў перанесены на цяперашняе месца пасля 1085 года, калі ў другі раз быў спалены ўжо [[Уладзімір Манамах|Уладзімірам Манамахам]]. Іншыя даследчыкі лічаць, што дзяцінец (пазней [[Менскі замак]]) пабудаваны на правым беразе ракі Свіслач пры ўпадзенні ў яе ракі [[Няміга (рака)|Няміга]] ў 2-й палове XI ст., гэта значыць напярэдадні падзей 1067 года, для абароны паўднёвых межаў [[Полацкае княства|Полацкага княства]]. == Менскае княства == [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|міні|Пячатка [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]], першага менскага князя]] У канцы XI — пачатку XII стагоддзяў Менск становіцца сталіцай удзельнага [[Менскае княства|Менскага княства]]. У сярэдзіне XII ст. ён быў вядомы як адзін з буйных гарадоў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]], значны рамесна-гандлёвы цэнтр. Геаграфічнае месцазнаходжанне вызначала яго ролю як аднаго з перавалачных пунктаў на гандлёвым водным шляху ад Кіева да берагоў Балтыйскага мора. Сухапутныя дарогі звязвалі Менск з іншымі гарадамі. Менскія князі вялі барацьбу за дамінуючае становішча горада ў Полацкай зямлі і за полацкі прастол. Першым [[менскі князь|менскім князем]] быў [[Глеб Усяславіч]], потым княствам валодалі яго нашчадкі Глебавічы. У [[1116]] годзе Менск вытрымаў амаль 2-месячную аблогу войскаў [[кіеўскі князь|кіеўскага князя]] [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], але ў [[1119]] годзе горад быў захоплены і далучаны да яго ўладанняў, князь [[Глеб Усяславіч]] быў зняволены і памёр у кіеўскай турме. З сярэдзіны XII ст. Менск зноў становіцца цэнтрам незалежнага княства і адным з буйных гарадоў [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]]<ref name="Zaharuĺski">''Загарульскі Э. М.'' Заходняя Русь IX—XIII стст. — Мн.: Універсітэцкае, 1998. — 240 с. — ISBN 985-09-0152-7.</ref>. У 1140-я гг. у горадзе аднавілася княжанне Глебавічаў: з 1146 г. княжыў [[Расціслаў Глебавіч]], потым яго брат [[Валадар Глебавіч]]. У 1159, 1160 і 1161 гадах горад беспаспяхова спрабаваў захапіць князь полацкі і друцкі [[Рагвалод Барысавіч]]. Палітычнае ўзвышэнне і зручнае геаграфічнае становішча спрыялі эканамічнаму росту Менска. Археалагічныя даследаванні паказалі, што ўмацаванні менскага дзядзінца мелі два этапы будаўніцтва. Першапачаткова шырыня яго падножжа, насыпанага з буйназярністага пяску, складала каля 14 м. Унутраны схіл вала быў пакрыты [[дзірван]]ом. На другім этапе, відаць, пасля таго як Менск стаў сталіцай княства, вал дзядзінца ўдвая пашырылі і значна павялічылі ў вышыню. Для ўмацавання вала выкарыстоўвалі камень, нарыхтаваны для будаўніцтва царквы. Сама канструкцыя вала была шырока вядомай у заходніх славян і прымянялася ў іх, калі ўмацаванні будаваліся побач з забалочанай або затопленай мясцовасцю, каб надаць валу дадатковую трываласць на выпадак паводак. На думку [[Э. М. Загарульскі|Э. М. Загарульскага]], профіль вала з вонкавага боку меў стромкі пад’ём пад вуглом 45-50°, таксама, па яго версіі, у Менску былі двухвежавыя вароты, вежы злучаліся паміж сабой зрубавай устаўкай над варотамі, мелі чатыры ярусы, тры з іх — баявыя. Па іншай версіі ([[Ю. А. Заяц]], [[Г. В. Штыхаў]]), вароты былі аднавежавыя. У ХІІ-ХІІІ ст. на поўдзень, паўднёвы захад і паўднёвы ўсход ад дзядзінца вырас рамесны пасад з гандлёвай плошчай. Тады ж узніклі паселішчы і на паўночны захад ад Замчышча — Пятніцкі канец. Таксама былі паселішчы і на левым беразе Свіслачы, каля [[Траецкая Гара|Траецкай гары]], адны даследчыкі лічаць, што яны таксама ўзніклі ў У ХІІ-ХІІІ ст., іншыя — што гэтае паселішча ёсць колішнім горадам Нямігай. Агульная плошча, якую займаў у старажытнасці Мінск, складала каля 20 га. Амаль увесь горад знаходзіўся на правым беразе Свіслачы. Найбольшая магутнасць культурнага пласта адносіцца да ХІІІ ст. Напластаванні ХІІ ст. у Мінску нязначныя (каля 0,5 м), а пласта ХІ ст. на Замчышчы практычна няма. == За часам Вялікага Княства Літоўскага == [[Файл:Miensk. Менск (1772) (2).jpg|міні|злева|160пкс|Гравюра Менска, [[1772]] год]] [[Файл:Miensk. Менск (1591).gif|міні|160пкс|Пячатка з выявай [[Герб Мінска|герба Менска]] ў 1591 годзе]] [[Файл:Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720).jpg|міні|160пкс|Герб [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], каля 1720 года]] У XIII ст. узмацніліся сувязі Менскага княства з [[Навагрудак|Наваградкам]], пазней — з [[Вільня]]й і [[Трокі|Трокамі]]<ref name="evkl285">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=285|артыкул=Менск|аўтар=[[Расціслаў Баравы|Баравы Р.]]}}</ref>. Напэўна ўжо ў XIII ст. Менскае княства прызнавала сюзерэнітэт [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], але пад 1326 годам яшчэ згадваецца менскі князь Васіль, як адзін з паслоў вялікага князя літоўскага [[Гедзімін]]а ў [[Ноўгарад]]. У грамаце 1387 года Менск выступае другім пасля [[Полацк]]а горадам у цэнтральнай і ўсходняй частках сучаснай Беларусі. У 1390 годзе вялікі князь [[Ягайла]] заснаваў на [[Траецкае прадмесце|Траецкай Гары]] першы касцёл. У велікакняскай грамаце 1444 года Менск названы сярод найболей развітых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. У 1499 годзе Менск атрымаў [[Магдэбургскае права ў Мінску|магдэбургскае права]]. Аднак падчас пажару ў [[Менскі замак|Менскім замку]] прывілей і іншыя «лісты» на вольнасці згарэлі, у 1522 годзе мяшчане звярнуліся да вялікага князя за пацвярджэннем і атрымалі адноўлены прывілей на магдэбургскае права<ref>Российский государственный архив древних актов. Ф. 389. Д. 28. Л. 115 обр.—177 отб.</ref> З 1565—1566 гадоў Менск — цэнтр [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]], самага вялікага ваяводства Княства. Паводле дакументаў канца XVI ст. у Менску 10 прыходскіх цэркваў і 4—5 манастырскіх. З канца XVI ст. тут праходзілі паседжанні вышэйшага судовага органа ВКЛ — [[Трыбунал ВКЛ|Трыбунала ВКЛ]]. У 1591 годзе горад атрымаў яшчэ адзін пацвярджальны прывілей ад [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта IV Вазы]] на магдэбургскае права з наданнем герба на гарадскую пячатку<ref>Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией. Т. 1: 1361—1598 / [под редакцией Н. И. Костомарова]. — СПб.: Типография Э. Праца, 1863. — [6], 301, 15 с. — С. 135—137. Пазней абодва пацвярджальныя прывілеі былі апублікаваны Д. І. Даўгялам у Беларускі архіў = Archivum alboruthenicum Weissrussisches archiv: [у 3 т.] Т. 3: (XV―XVIII) / Беларуская акадэмія навук; [дакументы сабраны і згуртаваны Археаграфічнай камісіяй Беларускай акадэміі навук; змест актаў, датоўку іх, заўвагі і паказальнікі ўкладаў Зм. Даўгяла]. — Менск: выданне Беларускай акадэміі навук, 1930 (вокладка 1931). — XXV, 413 с. — С. 16—18; 42—47.</ref>, які ўключае прывілей 1552 года. Архітэктуру ў XVI—XVII стст. вызначалі вуліцы, прылеглыя да [[Менскі замак|Менскага замка]], [[Верхні Горад|Верхняга горада]] (рынку), [[Нізкі Рынак|Ніжняга рынку]] і [[Траецкая Гара|Траецкай гары]], забудаваныя дамамі [[Шляхта|шляхты]], купцоў, багатых рамеснікаў. На плошчы Верхняга рынку сфарміраваўся ансамбль, мастацкі сілуэт якога стваралі групы культавых будынкаў ([[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак]], [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў]], [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]] і кляштар [[Ордэн Базыльян|базыльянаў]], [[Мінская ратуша|ратуша]] і інш.). Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] горад разбураны. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны (1700—1721)]] у 1708 годзе Мінск спалены адступаючымі расійскімі войскамі і заняты войскамі [[Карл XII|Карла XII]], а ў 1710—1711 гадах перажыў эпідэмію [[чума|чумы]]. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Горад у мастацтве XVIII—XIX стагоддзяў"> Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка]], [[Верхні Горад|Высокі Рынак]] Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (J. Pieška, 1800).jpg|Юзаф Пешка, [[Валокі Полацкія]] Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (H. Hierasimovič, 1839).jpg|Г. Герасімовіч, [[Верхні Горад|Высокі Рынак]]. Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Б. Лявэрнь, [[Верхні Горад|Высокі Рынак]] Miensk, Trajeckaja hara. Менск, Траецкая гара (Lauvergne, 1840) (2).jpg|Б. Лявэрнь, панарама з боку Барысаўскага гасцінца Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (D. Strukov, 1864).jpg|Д. Струкаў, [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Кафедра]] Miensk, Niamiha-Rakaŭskaja. Менск, Няміга-Ракаўская (D. Strukov, 1864).jpg|Д. Струкаў, [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Саборная царква]] Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (N. Orda, 1870-77).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[Высокі Рынак]] </gallery></center> == У складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] == [[Файл:Miensk, Radzivił. Менск, Радзівіл (1800).jpg|міні|Будынак [[Мінскі гарадскі тэатр|Мінскага гарадскога тэатра]] на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. У Гарадскім тэатры адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія»]] [[Файл:Minsk COA (Minsk Governorate) (1796).gif|120пкс|міні|злева|Герб горада пад расійскай акупацыяй]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Мінск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. [[14 мая]] [[1795]] года расійскія ўлады скасавалі [[Магдэбургскае права ў Мінску|Магдэбургскае права]], а 29 снежня 1796 года далі гораду новы герб з [[Герб Расіі|двухгаловым арлом]]. У 1793 годзе ўтвораная [[Мінская епархія]] [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]], 28 студзеня 1798 года — [[Мінская дыяцэзія]] Рымска-Каталіцкай царквы, адкрылася каталіцкая духоўная семінарыя (дзейнічала да 1869 года)<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=564}}</ref>. У 1799 годзе ў горадзе з’явілася першая муніцыпальная лякарня. На 1800 год у Мінску было 1009 дамоў, з іх 39 мураваных. У 1803 годзе ўтварыўся аркестр, які выступаў з публічнымі канцэртамі ў гарадскім парку, а ў святочныя дні — у галерэі ратушы. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 8 ліпеня ў Мінск увайшлі французскія войскі. 27 ліпеня горад стаў цэнтрам дэпартамента адноўленага [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага]]. Адміністрацыйная рада Мінскага дэпартамента наладзіла выпуск першай мінскай газеты «[[Tymczasowa gazeta Mińska|Тымчасовая газета Мінская]]» ({{lang-pl|«Tymczasowa gazeta Mińska»}}). 16 лістапада горад зноў занялі расійскія войскі. У часе вайны горад быў моцна разбураны і разрабаваны французамі і рускімі. [[30 мая]] [[1835]] года адбыўся [[Пажар у Мінску (1835)|моцны пажар]], які знішчыў амаль усю цэнтральную частку Мінска. У 1836 годзе ў горадзе адкрылася першая публічная бібліятэка, у 1837 годзе з’явілася ўласная пажарная каманда. У выніку эпідэміі халеры [[1848]] года ў Мінску загінула 1,1 тыс. чалавек. У 1859 годзе адбыўся ўвод у эксплуатацыю першай на Беларусі тэлеграфнай лініі Мінск—[[Бабруйск]]. У 1839 годзе, нягледзячы на гвалт з боку ўлад Расійскай імперыі, прадстаўнікі [[Троіцкі манастыр базыльянак|мінскіх уніятаў]] адмовіліся далучацца да [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="HistoryjaMinska">{{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)|к}}</ref>{{rp|187}}. 9 лютага 1852 года, нягледзячы на забарону расійскіх улад<ref>Ярмалінская В. Дзе нарадзілася «Ідылія» // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=421}}</ref>, на сцэне Мінскага гарадскога тэатра адбылася прэм’ера першай беларускамоўнай оперы «Ідылія» на музыку [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] і К. Крыжаноўскага, лібрэта напісаў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. У [[1857]] годзе на загад расійскага цара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] у Мінску знішчылі будынак [[Мінская ратуша|мінскай ратушы]] і прылеглы да яе сквер з векавых пірамідальных таполяў. Паводле ўспамінаў відавочцаў, ратушу зруйнавалі з прычыны таго, што «''…яна сваім існаваннем нагадвала жыхарам пра звычаі мінулага часу, пра Магдэбургскае права…''»{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=91}}. [[Файл:Miensk. Менск (1863).jpg|міні|Паўстанцы пад Мінскам, 1863 год]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Daminikanskaja. Менск, Высокі Рынак-Дамініканская (1898).jpg|міні|злева|Пустка на месцы зруйнаванай [[Мінская ратуша|ратушы]] і [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўская царква]] па маскоўскай перабудове, 1898 год]] [[Файл:Kurloŭski rasstrel, Miensk.jpeg|міні|злева|Мітынг перад [[Дом губернатара (Мінск)|Домам губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]] 18 (31) кастрычніка 1905 года. Далейшае развіццё прывяло да падзеі, якая ўвайшла ў гісторыю як [[Курлоўскі расстрэл]]]] [[Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Sadovaja. Менск, Захараўская-Садовая (1929).jpg|200пкс|міні|[[Першая мінская электрастанцыя]]]] У 1863—1870 гадах у сувязі з [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем]] царскія ўлады ўвялі ў Мінску ваеннае становішча. Нягледзячы на гэта, гараджане ўзялі ўдзел у выступленні<ref name="belenc_10_394">{{Крыніцы/БЭ|10|||394}}</ref>. У 1866 годзе па задушэнні паўстання расійскія ўлады перайменавалі большасць цэнтральных вуліц Мінска (агулам 17 назваў<ref name="HistoryjaMinska"/>{{rp|220}}), што з’явілася шараговым захадам царызму ў палітыцы русіфікацыі беларусаў і змаганні з нацыянальна-вызвольным рухам. Іншым кірункам гэтай палітыкі стала руйнаванне расійскімі ўладамі помнікаў сакральнай архітэктуры: у 2-й палове XIX ст. яны знішчылі мураваныя касцёлы [[Касцёл Святога Яна і кляштар баніфратаў (Мінск)|баніфатаў]], [[Касцёл Святой Марыі Магдалены і кляштар кармелітаў (Мінск)|кармелітаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францішканаў]], знявечылі касцёлы [[Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў (Мінск)|бернардзінцаў]] і [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]], перабудавалі ў маскоўскім стылі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую]] і [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскую]] цэрквы. У 1870-я гады праз Мінск пракладзеныя [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Маскоўска-Брэсцкая]] і [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменская]] чыгункі. У 1873 годзе пачаў дзейнічаць Мінскі камерцыйны банк, у горадзе з’явіўся водаправод. У 1890 годзе ў Мінску наладзілі тэлефонную сувязь, а з 1896 года пачала дзейнічаць першая на Беларусі тэлефонная станцыя агульнага карыстання. 10 траўня 1892 года адбылося ўрачыстае адкрыццё конкі — першага гарадскога грамадскага транспарту. У 1895 годзе ў Мінску адкрылася метэастанцыя, а 12 студзеня 1895 года — [[Першая мінская электрастанцыя|электрастанцыя]]. 26 верасня 1891 года ў [[Цэнтральны дзіцячы парк імя Максіма Горкага (Мінск)|Гарадскім садзе]] адбыўся палёт аэранаўта Драўніцкага на паветраным шары і яго спуск на парашуце ўласнага вырабу. На 1897 год у Мінску было 7467 будынкаў, з іх 2110 мураваных, 140 вуліц і завулкаў; дзейнічалі 18 сакральных будынкаў. У 1870—1880-я гады ў Мінску дзейнічалі народніцкія гурткі. 7 красавіка 1876 года адбылася стачка працоўных чыгуначных майстэрняў, першая ў Мінску. 28 траўня 1889 года ў газеце «[[Мінскі лісток (1886)|Минскій листокъ]]» упершыню надрукавалі беларускую паэму «[[Тарас на Парнасе]]». У 1898 годзе ў горадзе адбыўся [[I з’езд РСДРП|першы з’езд РСДРП]], у 1900 годзе ўтварылася [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы]] (СДКПіЛ). 18 студзеня 1900 года адбылася першая ў Мінску вулічная дэманстрацыя працоўных. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]] 16 лютага адбылася палітычная дэманстрацыя і стачка навучэнцаў сярэдніх навучальных устаноў; 18 кастрычніка царскія ўлады расстралялі мітынг на [[Прывакзальная плошча (Мінск)|Прывакзальнай плошчы]] ([[Курлоўскі расстрэл]]); 8 снежня адбылася ўсеагульная стачка ў Мінску. 1 снежня 1906 года ў Мінску ўтварылася беларускае кніжнае аб’яднанне «[[Мінчук]]». [[21 жніўня]] [[1911]] года ў прадмесці [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] заснавалі [[Мінская балотная доследная станцыя|Мінскую балотную доследную станцыю]] — першую дзяржаўную навуковую ўстанову на Беларусі. На 1913 год у Мінску было 10,3 тыс. будынкаў (з іх 15 % мураваныя), 305 вуліц і завулкаў, працавалі 104 фабрыкі, заводы і мануфактуры, на якіх было 5,1 тыс. работнікаў. У часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з кастрычніка [[1915]] года Мінск становіцца прыфрантавым горадам, у якім размяшчаюцца штаб [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] і іншыя франтавыя арганізацыі і ўстановы, шпіталі. Дзейнічаў Мінскі аддзел [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. Па [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года тут утварыўся [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]]. У красавіку — ліпені ў Мінску адбыліся з’езды беларускіх нацыянальных арганізацый і партый. 20 красавіка (3 траўня) 1917 года жыхары горада змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцця [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]]{{Sfn|Tarasiuk D.|2007|с=114—115}}. У лістападзе 1917 года ў Мінску ўтварыўся каардынацыйны цэнтр беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — [[Вялікая беларуская рада]]. 5 снежня ў горадзе распачаўся [[Першы Усебеларускі з’езд]]. У ноч з 17 на 18 снежня (паводле старога стылю) бальшавікі разагналі з’езд. 18 снежня дэлегаты Рады Ўсебеларускага з’езда, у складзе 56 чалавек на чале з Язэпам Лёсікам, патаемна сабраліся ў чыгуначным дэпо пад аховай рабочай дружыны і пастанавілі падпарадкаваць сабе [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную беларускую вайсковую раду]] (ЦБВР), а таксама выдзелілі са свайго складу кіроўны орган — Выканаўчы камітэт рады Усебеларускага з’езда. Ён стаў юрыдычным і маральным пераемнікам усёй улады, якая належала Першаму Усебеларускаму з’езду. Выканкам Усебеларускага з’езда атрымаў даручэнне, як толькі будзе магчымым, узяць уладу ў Беларусі ў свае рукі і рыхтавацца да вырашальнага моманту. <center><gallery caption="Горад на старых здымках і паштоўках" widths="150" heights="150" perrow="4"> Miensk, Trajeckaje pradmieście. Менск, Траецкае прадмесьце (1863).jpg|Панарама з боку [[Татарская Слабада|Татарскіх агародаў]], 1863 г. Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (1865).jpg|[[Верхні Горад|Высокі Рынак]], каля 1865 г. Miensk, Vysoki Rynak-Vałockaja. Менск, Высокі Рынак-Валоцкая (1865) (2).jpg|Высокі Рынак ў бок вуліцы Валоцкай і [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёла Тамаша Аквінскага]], каля 1865 г. Miensk, Chłusaŭ most. Менск, Хлусаў мост (1915).jpg|Хлусаў мост Miensk, Franciškanskaja-Juraŭskaja. Менск, Францішканская-Юраўская (1901-10).jpg|[[Вуліца Леніна (Мінск)|Губернатарская (гістарычная Францішканская)]] у бок Высокага Рынку Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская (1915).jpg |[[Таварыства ўзаемнага крэдыту (Мінск)|Польскі банк]] на Захар’еўскай Miensk, Zacharaŭskaja. Менск, Захараўская (1905).jpg|[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Захар’еўская]] — галоўная вуліца Мінска пач. XX ст. Miensk, Nabiarežnaja. Менск, Набярэжная (1912).jpg|[[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Паліцэйская вуліца]] </gallery></center> == Рэвалюцыйныя падзеі == Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 17.3.1917 г. бальшавікі горада і [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]] стварылі [[Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] (з 15.8.1917 г. старшыня [[К. Ландар]]). 17.3.1917 г. была таксама арганізавана народная міліцыя на чале з [[М. Фрунзэ]]. Мінск стаў і адным з цэнтраў беларускага нацыянальнага руху, месцам дзейнасці розных партый і грамадскіх арганізацый. Да восені 1917 года ў горадзе сярод іншых з’ездаў і сходаў адбыліся: 7—9 красавіка — [[з’езд беларускіх нацыянальных арганізацый (1917)]], у якім прынялі ўдзел 150 чал., абраны Беларускі нацыянальны камітэт; 20—30 красавіка — 1-ы з’езд ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту; 28 мая — 8 чэрвеня — з’езд настаўнікаў Мінскай губерні; 4—7 чэрвеня — з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў Заходняй вобласці; 6—7 чэрвеня — з’езд беларускага каталіцкага духавенства; 21—23 ліпеня — [[з’езд беларускіх арганізацый і партый (1917)]], на якім было каля 50 дэлегатаў. Апошні быў скліканы [[Беларускі нацыянальны камітэт (Мінск)|Беларускім нацыянальным камітэтам]] (старшыня [[Р. Скірмунт]]) па ініцыятыве [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. На з’ездзе быў абраны Выканаўчы камітэт Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый ([[У. Галубок]], [[Я. Лёсік]], [[Ядвігін Ш.]], [[А. Смоліч]], [[У. Фальскі]]), які ўзначаліў беларускі нацыянальны рух. 28—6.11.1917 года ў Мінску ўтвораны каардынацыйны камітэт беларускага нацыянальна-вызвольнага руху — [[Вялікая беларуская рада]] (ВБР; кіраўнікі [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|В. Адамовіч]], А. Прушынскі ([[Алесь Гарун]]), А. Смоліч). 31.10—6.11.1917 на з’ездзе вайскоўцаў-беларусаў Заходняга фронту, 12-й арміі Паўночнага фронту і Балтыйскага флоту ў Мінску абраны часовы выканаўчы камітэт Цэнтральнай беларускай вайсковай рады ([[ЦБВР]]). Намаганнямі кіраўніка рады [[С. Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]] ў лістападзе 1917 створаны беларускі полк. Восенню 1917 на аснове вучнёўскага гуртка «Вянок» навучэнцамі сярэдніх навучальных устаноў горада ўтворана [[Мінская беларуская вучнёўская грамада]] (дзейнічала да ліпеня 1920 г.). Савецкая ўлада была ўстаноўлена ў Мінску 8 лістапада 1917. 13 снежня 1917 года ў горадзе ўведзена ваеннае становішча. [[Першы Усебеларускі з’езд]] быў разагнаны салдатамі Мінскага гарнізона. [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|міні|Беларускі нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]] над будынкам [[Народны сакратарыят БНР|Народнага сакратарыята БНР]] у колішнім [[Дом губернатара (Мінск)|Доме губернатара]] на [[Плошча Свабоды (Мінск)|Саборнай плошчы]], [[1918]] год]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak-Školnaja. Менск, Высокі Рынак-Школьная (06.1918) (4).jpg|міні|злева|Нямецкія войскі на Высокім Рынку, 1918 год]] Пад ціскам германскіх войск [[19 лютага]] [[1918]] адбылася эвакуацыя [[Савецкая ўлада|савецкіх]] органаў улады. У гэты час праявілі актыўнасць польскія і беларускія добраахвотныя ваенізаваныя фарміраванні (гл. [[Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года]]), а на будынку дзяржаўнай адміністрацыі Мінска ўпершыню з’явіўся [[бела-чырвона-белы сцяг]] як сцяг беларускай дзяржавы<ref>Мірановіч Я. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=15778-1.pdf Найноўшая гісторыя Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250616223909/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=15778-1.pdf |date=16 чэрвеня 2025 }}. — СПб., 2003.</ref>. Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда 20 лютага прыняў [[Першая Устаўная грамата|Першую Устаўную грамату]] да народаў Беларусі і стварыў першы ўрад — [[Народны Сакратарыят Беларусі]] на чале з [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпам Варонкам]]. З 21 лютага горад акупаваны войскамі кайзераўскай Германіі<ref name="belenc_10_394"/>. [[25 сакавіка]] 1918 года ў Менску [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] была абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. У красавіку 1918 года адкрылася Менская вышэйшая музычная школа, неўзабаве пераўтвораная ў Беларускую кансерваторыю. На базе Менскага педагагічнага інстытута рыхтавалася адкрыццё Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, планавалася адкрыццё сельскагаспадарчага і політэхнічнага інстытутаў<ref>[[Анатоль Сідарэвіч|Сідарэвіч А.]] Беларуская Народная Рэспубліка // {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} С. 386.</ref>. 10 снежня 1918 года, калі ў горад увайшлі часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], [[Рада БНР]] пакінула Мінск. Да канца года ў горадзе былі ўтвораны Мінскія ваенны Савет і губернскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт, якія кіравалі працай па ўстанаўленню Савецкай улады. == Сталіца БССР == У пачатку [[1919]] года горад занялі бальшавіцкія войскі. [[5 студзеня]] ўрад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] пераязджае ў Менск, ён становіцца яе сталіцай<ref name="at">[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] [http://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/05/Невядомыя_беларускія_дзяржавы.html Вялікае Княства Смаленскае] // «Наша Слова» № 34 (822), 5 верасня 2007.</ref>. 8 жніўня 1919 года [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскія войскі]] з невялікімі стратамі занялі горад, які трапляе пад часовую польскую адміністрацыю — Грамадзянскую ўправу ўсходніх зямель і з 15 верасня становіцца адміністрацыйным цэнтрам Мінскай акругі<ref name="DU">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 19, poz. 174</ref>. У ліпені—кастрычніку 1920 года Менск займалі бальшавікі, потым зноў палякі. 18 сакавіка 1921 года згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] горад адышоў да [[БССР]]. [[18 красавіка]] [[1921]] года ў Менску адкрыўся [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] і першая навуковая бібліятэка. У 1925 годзе ў Менску і БССР увогуле пачаліся першыя радыёперадачы. У 1928 годзе ў горадзе адкрыўся першы хлебазавод<ref>[http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo Ретро: Хлебопекарни Минска во время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170727115536/http://www.ctv.by/retro-hlebopekarni-minska-vo-vremya-voyny-fotovideo |date=27 ліпеня 2017 }}</ref>. 1 студзеня 1929 года [[Інстытут беларускай культуры]], што месціўся ў Менску з 1922 года, рэарганізаваны ў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускую акадэмію навук]]<ref>{{Крыніцы/Гісторыя Беларусі (у кантэксце сусветных цывілізацый)|к}} С. 401.</ref>. 13 кастрычніка 1929 года ў горадзе адбыўся пуск трамвая. У 1933 годзе пачаў дзейнічаць [[Аэрапорт Мінск-1|менскі аэрапорт]]. У 1924—1930 гадах Мінск — цэнтр [[Мінская акруга|акругі]], з 1934 — [[Мінскі раён|раёна]], з 1938 года — [[Мінская вобласць|вобласці]]. [[Файл:Savieckaja, Miensk.jpg|міні|злева|[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Вуліца Савецкая]]. Праваруч будынак Дзяржбанка, кінатэатр Чырвоная Зорка. Зіма 1933—1934 гадоў]] [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Padhornaja. Менск, Францішканская-Падгорная (1935).jpg|міні|[[Вуліца Леніна (Мінск)|Вуліца Ленінская]] ад перакрыжавання з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]], 1935 год]] У 1936 годзе савецкія ўлады ўзарвалі [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|Духаўскую царкву]], унікальны помнік архітэктуры эпохі [[Адраджэнне|Рэнесанс]]<ref>Квитницкая Е. Д. Особенности средневековых храмов Белоруссии // «Архитектурное наследство» № 23, 1975. С. 85.</ref>{{Sfn|Пазняк З.|1985|с=60}}<ref name="StaryINovy">{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}}</ref>{{rp|68}}. У 1937—1941 гадах ва [[Курапаты|ўрочышчы Курапаты]] бальшавікамі былі расстраляныя, паводле розных ацэнак, ад 30 000 да 250 000 жыхароў Беларусі<ref>Winnicki Z. Szkice kojdanowskie. — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. S. 77—78.</ref>. Акрамя Курапатаў, сталінскія расстрэлы адбываліся на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]], у [[Лошыцкі яр|Лошыцкім Яры]], [[Парк Чалюскінцаў|Камароўскім лесе]], [[Трасцянец (Лоеўскі раён)|Трасцянцы]] і іншых месцах і прадмесцях горада. У [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікую Айчынную вайну]] акупіраваны, дзейнічала антыфашысцкае падполле. У Мінску і яго наваколлях акупацыйны рэжым стварыў 9 лагераў і [[Мінскае гета|яўрэйскае гета]], дзе было знішчана больш за 400 тыс. чалавек, горад ператвораны ў руіны. Адноўлены ў 1946—1950-я. У студзені 1946 года ў Мінску адбыўся [[Мінскі працэс 1946 года|судовы працэс над нямецкімі ваеннымі злачынцамі]]. Найбольш каштоўныя помнікі архітэктуры Мінска знішчаныя савецкімі ўладамі ў паваенны час: у 1950 годзе быў узарваны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканскі касцёл і кляштар]], на аднаўленне якіх напярэдадні была атрыманая кантрыбуцыя ад Германіі, у 1951 годзе знявечаны [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкі касцёл]] і знішчаная частка [[Мінскі езуіцкі калегіум|калегіума з гадзіннікавай вежай]], у 1950-я скапаная замкавая гара і вывезеная за межы горада<ref name="StaryINovy"/>{{rp|14}}, у сярэдзіне 1960-х знішчаны [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцінскі касцёл з кляштарам]], [[Мінская халодная сінагога|Халодная сінагога]] (адзіны помнік у Мінску архітэктуры готыкі), знішчаная [[Вуліца Няміга|забудова Нямігі]], у 1962 годзе знішчаная [[Мінская мячэць]], у 1984 годзе знішчаны [[Мінскі гарадскі тэатр|будынак першага гарадскога тэатра]] (колішні палац Радзівілаў). 1 студзеня 1956 года ў Мінску пачаліся тэлевізійныя трансляцыі. 26 чэрвеня 1974 года Мінску прысвоена ганаровае званне «Горад-Герой». 26 чэрвеня 1984 года адбыўся ўвод у эксплуатацыю [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]]. == Рэспубліка Беларусь == З 1991 года Мінск — сталіца [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Гэты статус горада замацаваны ў [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]] і ў Законе Рэспублікі Беларусь ад 12 ліпеня 2000 № 410-з «Аб статусе сталіцы Рэспублікі Беларусь — горада Мінска». Перспектывы развіцця горада вызначаюцца «Генеральным планам г. Мінска з прылеглымі тэрыторыямі ў межах перспектыўнай гарадской рысы»<ref>{{Cite web|url=http://old.minsk.gov.by/aktual/genplan/aktual.shtml|title=Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316113613/http://old.minsk.gov.by/aktual/genplan/aktual.shtml |archivedate=16 сакавіка 2010 |lang=ru}}</ref>. Эканамічныя цяжкасці 1990-х пэўным чынам стрымалі развіццё горада. Актыўнае будаўніцтва разгарнулася ў канцы 1990-х — пачатку 2000-х. У цяперашні час вядзецца будаўніцтва новага шматфункцыянальнага раёна [[Мінск-Сіці]], [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі]] [[Мінскі метрапалітэн|метрапалітэна]] і іншых аб’ектаў, разглядаецца магчымасць будаўніцтва трэцяга гарадскога кольца ад [[Вуліца Прытыцкага (Мінск)|вуліцы Прытыцкага]] да [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]]. Мінск быў адным з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]. Падчас пратэстаў адбыліся масавыя сутыкненні з міліцыяй, тая ўжывала слёзатачывы газ, святлошумавыя гранаты, вадамёты і гумовыя кулі. 10 жніўня 2020 года быў застрэлены ва ўпор супрацоўнікамі спецпадраздзялення ўдзельнік пратэстаў [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандр Тарайкоўскі]]<ref>{{Cite web|date=2021-05-06|title=Заключэнне экспертаў і аналітыкаў ПЦ "Вясна" па крымінальнай справе Аляксандра Кардзюкова і Генадзя Шутава|url=http://spring96.org/be/news/103275|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508073243/http://spring96.org/be/news/103275|archivedate=2021-05-08|accessdate=2021-05-08|website=|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=be|quote=За два дні да здарэння ў г. Мінску супрацоўнікам спецпадраздзялення быў застрэлены ва ўпор Аляксандр Тарайкоўскі; яго гібель афіцыйныя СМІ спрабавалі прадставіць як тое, што адбылося па яго ўласнай неасцярожнасці.}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Замах на Курлова]] * [[Камароўскае балота]] * [[Музей гісторыі горада Мінска]] * [[Мінская мячэць]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Томас Бон (1963)|Бон, Т. М.]]'' «Минский феномен». Городское планирование и урбанизация в Советском Союзе после Второй мировой войны / Томас М. Бон; [пер. Е. Слепович]. — Москва : РОССПЭН, 2013. — 416 с. * ''[[Томас Бон (1963)|Бон, Т. М.]]'' «Мінскі феномен». Гарадское планаванне і ўрбанізацыя ў Савецкім Саюзе пасля 1945 г. / Томас М. Бон; пер. з ням. мовы М. Рытаровіч; навук. рэд. [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Г. Сагановіч]]. — Мінск : Зміцер Колас, 2016. — 436 с. * {{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)}} * {{кніга|аўтар = Пазняк З.|частка = |загаловак = Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1985|том = |старонкі = |старонак = 111|серыя = |isbn = |тыраж = |ref=Пазняк З.}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Минск}} * ''[[Захар Васільевіч Шыбека|Шыбека, З. В.]]'' Минскъ сто гадоў таму / З. В. Шыбека. — Мінск : Беларусь, 2007. — 304 с. * {{Крыніцы/Мінск. Стары і новы}} * {{кніга|аўтар = Tarasiuk D.|частка = |загаловак = Między nadzieją a niepokojem: Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905–1918|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Lublin|выдавецтва = Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 211|серыя = |isbn = 978-83-227-2629-7|тыраж = |ref=Tarasiuk D.}} == Спасылкі == * [http://www.mensk.ru/ Гістарычныя даты Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091125153909/http://www.mensk.ru/ |date=25 лістапада 2009 }} * [http://www.belhistory.com/course24.shtml Фатаграфіі дарэвалюцыйнага Мінску] {{Гістарычныя раёны Мінска}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска| ]] msmhi5qrvw320vqbl990i8oj7hlbkph 0 16910 5211392 5047495 2026-10-04T17:35:43Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравыя выявы на вектарныя 5211392 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Ушачы |арыгінальная назва = Ушачы |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of arms of Ušačy.svg |сцяг = Flag of Ušačy.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Ушачы. Касцёл Святога Лаўрэна (02).jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы)|Касцёл святога Лаўрэна]] |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 37|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Ушацкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 1938 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 148 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2158 |паштовы індэкс = 211480 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Ušačy |сайт = http://ushachi.vitebsk-region.gov.by/ |мова сайта = ru |мова сайта 2 = en |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978948 }} '''Уша́чы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Ušačy}}; мясцовае: '''Вуша́ча''') — гарадскі пасёлак у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]], на р. [[Ушача]]. За 150 км на захад ад [[Віцебск]]а і 36 км ад чыгуначнай станцыі Лепель. Вузел аўтамабільных дарог на [[Мінск]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Глыбокае]], [[Докшыцы]]. На заходняй ускраіне пасёлка возера [[Чаравечае]]. Насельніцтва 5&nbsp;948 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == Назва Ушачы ад назвы ракі [[Ушача]], якая балцкага паходжання.{{няма АК|15|07|2025}} Гэты корань таксама ў трох гідронімах Уша (прыток Віліі, Нёмана, Бярэзіны).{{няма АК|15|07|2025}} {{няма АК 2|Корань ''Uš-'' з’яўляецца варыянтам кораня ''Us-''. Абодва аднолькава ад індаеўрапейскага *''aus- / *us-'' «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае ''aušra'' «зара», ''apy-ūšris'' «час перад світанкам», латышскае ''*Ūss'' (балцкае боства зары).|15|07|2025}} {{няма АК 2|Водныя назвы з коранем ''Us- / Uš-'' матываваныя блішчастасцю воднай паверхні. Назва ракі Ушача значыць «Блішчастая (рака)».|15|07|2025}} == Гісторыя == Вядомыя з XVI стагоддзя. Належалі полацкаму стольніку [[Юзаф Кляноўскі|Ю. Кляноўскаму]], з 1672 года — Д. Радзімінскаму-Францкевічу, [[Шчыты (род)|Шчытам]], затым [[Плятэры|Плятэрам]]. У 1716 годзе падваявода полацкі [[Валерыян Антоні Жаба|В. Жаба]] заснаваў касцёл і дамініканскі кляштар з шпіталем і школай. У 1758 годзе атрымалі [[магдэбургскае права]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Ушачы сталі цэнтрам той часткі [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], што засталася ў Рэчы Паспалітай. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе як заштатны горад, мястэчка, цэнтр [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]] Ушачы ўвайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1805 года яны — цэнтр воласці ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1846 годзе ў мястэчку 95 жыхароў, 22 двары. Тут быў вадзяны млын, стаялі 2 карчмы. У 1880 годзе дзейнічалі вінакурны завод, млын, былі 2 царквы, касцёл, 18 крам, 3 яўрэйскія малітоўныя школы, з 1890 года працавала царкоўнапрыходская школа. Паводле перапісу 1897 года ў мястэчку 1268 жыхароў, 170 двароў, былі гарбарны і паташны заводы, млын, лячэбніца, аптэка, 16 крам, 8 шынкоў, заезныя дамы. У 1919 годзе Ушачы знаходзіліся ў складзе [[РСФСР]], у 1924 годзе ўвайшлі ў [[БССР]] і сталі цэнтрам Ушацкага раёна [[Полацкая акруга|Полацкай]], у 1935—1938 гадах [[Лепельская акруга|Лепельскай]] акруг. 27 верасня 1938 года Ушачам нададзены статус гарадскога пасёлка Віцебскай вобласці. У 1941 годзе ў пасёлку было 2,7 тыс. жыхароў, 600 двароў. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 7 ліпеня 1941 года Ушачы акупіравалі нацысцкія захопнікі. Яны загубілі тут 735 чалавек. Ва Ушачах і раёне дзейнічала патрыятычнае падполле. У канцы верасня 1942 года партызаны разграмілі мясцовы варожы гарнізон і вызвалілі Ушацкі і суседнія з ім раёны ад гітлераўскіх захопнікаў. Была створана [[Полацка-Лепельская партызанская зона]]. У снежні 1943 — красавіку 1944 гадоў ва Ушачах дыслацыраваліся штабы Полацка-Лепельскай аператыўнай групы ЦК КП(б)Б і [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускага штаба партызанскага руху]], [[Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева (У. В. Мельнікаў)|партызанскай брыгады імя В. Чапаева]]. Тут размяшчалася падпольная друкарня, дзейнічалі партызанскі тэлефонны вузел, электрастанцыя, лесазавод. 30 красавіка 1944 года Ушачы былі захоплены гітлераўцамі. Вызвалены войскамі [[1-ы Прыбалтыйскі фронт|1-га Прыбалтыйскага фронту]] 29 чэрвеня 1944 года. З 1944 года Ушачы былі ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 1954 года — [[Віцебская вобласць|Віцебскай абласцей]]. У 1962—1966 гадах уваходзілі ў [[Лепельскі раён]]. У 2011 годзе ў склад пасёлка ўвайшлі вёскі [[Гарадок (Сарочынскі сельсавет)|Гарадок]] і [[Пралетарый (Ушацкі раён)|Пралетарый]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-62/2011_62_9_41329.pdf «Об изменении границ городского поселка Ушачи, Сорочинского и Ушачского сельсоветов Ушачского района». Решение Витебского областного Совета депутатов от 14 апреля 2011 г. № 104] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920004227/https://pravo.by/pdf/2011-62/2011_62_9_41329.pdf |date=20 верасня 2020 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Забудова == [[Файл:Ушачы. Гістарычная забудова на вуліцы Ленінскай.jpg|міні|злева|Гістарычная забудова на вуліцы Ленінскай]] Цэнтр пасёлка захаваў гістарычную планіроўку. Рака Ушача падзяляе пасёлак на 2 часткі. Левы бераг забудаваны пераважна індывідуальнымі дамамі сядзібнага тыпу. На правым беразе знаходзіцца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр і асноўная жылая забудова. У цэнтры, які захаваў гістарычную планіроўку, пастаўлены 2—5-павярховыя дамы. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=240|height=240|type=rect|x=1833,1846,1897,1941,1969,2009,2010,2016,2017|y=567,95,1268,2700,2459,5600,5500,6030,5948}}</div> * 1846 год — 95 чал. * 1897 год — 1&nbsp;268 чал. (перапіс) * 1941 год — 2,7 тыс. чал. * 1969 год — 2&nbsp;459 чал. * 2009 год — 5,6 тыс. чал. * 2010 год — 5,5 тыс. чал. * 2016 год — 6&nbsp;030 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * 2017 год — 5&nbsp;948 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы лясной і дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасці. Вытворчая зона размешчана на паўднёвы ўсход ад пасёлка. Тут працуюць камунальнае унітарнае прадпрыемства «Ушацкі камбінат прамысловых тавараў», адкрытае акцыянернае таварыства «Ушацкі льнозавод», унітарнае вытворчае прадпрыемства «Ушацкі агароднінасушыльны завод» і інш. == Адукацыя і культура == [[Файл:Ушачы. Савецкая забудова (03).jpg|міні|злева|Помнік Леніну і гандлёвы цэнтр]] [[Файл:Ушачы. Музей народнай славы (01).jpg|thumb|[[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка]]]] [[Файл:Ушачы. Савецкая забудова (07).jpg|міні|злева|Рэстаран]] Ёсць сярэдняя, дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, Цэнтр пазашкольнай работы з дзецьмі. Дзейнічаюць Дом культуры, 2 бібліятэкі, Дом рамёстваў, дзіцячая школа мастацтваў. Працуюць 9 калектываў аматарскай мастацкай творчасці, 2 народныя: клубы «Ветэран» і народных майстроў, 1 узорны — дзіцячы хор школы мастацтваў. Створаны [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|Ушацкі музей народнай славы ім. В. Е. Лабанка]]. == Славутасці == [[Файл:Мемарыяльный комплекс Прарыў.jpg|міні|справа|Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]] * Гарадзішча днепра-дзвінскай культуры і часоў Русі (на ўсходняй ускраіне) * [[Касцёл Святога Лаўрэна (Ушачы)|Касцёл Святога Лаўрэна]] пачатку XX стагоддзя * [[Брацкія могілкі (Ушачы)|Брацкія могілкі]] * [[Мемарыяльны комплекс «Прарыў»]] == Вядомыя асобы == [[Файл:Ушачы. Магіла Рыгора Барадуліна (01).jpg|thumb|Магіла Рыгора Барадуліна]] * [[Анатоль Юр’евіч Барышнікаў]] — заслужаны дзеяч навукі Расіі, доктар медыцынскіх навук. * [[Галіна Вячаславаўна Дзербіна]] — беларускі гісторык права. * [[Хаім Жытлоўскі]] — яўрэйскі сацыяліст, філосаф. * [[Таццяна Віктараўна Логінава]] (нар. 1984) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Нападаючы (футбол)|нападаючая]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. Ва Ушачах пахаваны [[Народны паэт Беларусі]] [[Рыгор Іванавіч Барадулін]] (1935—2014). == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * ''Барадулін, Р''. Паклон табе… : нарыс / Р. Барадулін // Маладосць. — 1970. — № 11. — С. 118—121; * Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Ушацкага раёна / рэдкал. Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн., 2003. — 640 с.: іл. * Ушачы // Гарады і гарадскія пасёлкі Беларусі / рэд. Л. К. Калошына. — Мн., 1981. — С. 244—245; * Ушачы // Рэспубліка Беларусь : вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / аўт. — склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 165—166; * ''Ожешковская И. Н.'' Архитектурный облик Успенской церкви базилианского монастыря в местечке Ушачи во второй половине XIX в.: новые исследования / И. Н. Ожешковская // Архитектура : сборник научных трудов. — 2013. — Вып. 6. — С. 50 — 55. * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Ушачи}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Ušačy|Ушачы}} {{OSM relation|1180578|Ушачы}} * [http://www.westki.info/ushachy Ушачы — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090502192613/http://westki.info/ushachy |date=2 мая 2009 }} * [https://www.gismeteo.by/weather-ushachi-11023/ Надвор’е ў гарадскім пасёлку Ушачы] * {{Cite web|url=https://proza.ru/2017/10/14/1055|title=Партизанский прорыв под Ушачами в 1944 году|publisher=}} * {{Cite web|url=https://proza.ru/2021/04/22/725|title=Полоцко-Лепельская битва. Партизанский прорыв 5 мая 1944 года|publisher=}} * {{Cite web|url=https://proza.ru/2023/08/31/653|title=Партизанская бригада имени Чапаева|publisher=}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://www.tvr.by/videogallery/khronikalno-dokumentalnye/voyna-narodnaya/tsel-osobennoy-operatsii-zvezdochka-partizany-belarusi/|title=Проект «Война народная» (6 серия): Цель особенной операции «Звездочка». Партизаны Беларуси (видео)|website=www.tvr.by -- государственный телеканал «Беларусь 1».|date=2023-08-07|access-date=2024-02-10}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=1hka2a4m3tU|title=Цель особенной операции «Звездочка». Партизаны Беларуси. Проект телеканала «Беларусь 1» «Война народная»|website=|date=2023-08-07|publisher=дублікат сюжэта tvr.by на youtube.com|access-date=2024-02-10}} {{Ушацкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Ушачы| ]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] 5j9ss98l1x92jcymy45bpmgga1w0r0p 0 18837 5211379 4434848 2026-10-04T17:20:16Z ~2026-53678-32 175025 /* */ 5211379 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[Расійская імперыя|Імператрыца Усерасійская]] | імя = Елізавета I Пятроўна | парадак-жонак = | выява = Elizabeth of Russia by V.Eriksen.jpg | шырыня = 300px | апісанне выявы = | сцяг = | сцяг2 = | перыядпачатак = {{СС|6|снежня|1741|25|лістапада}} | каранацыя = {{СС|6|мая|1742|25|красавіка}} | перыядканец = {{СС|5|студзеня|1762|25|снежня|1761}} | папярэднік = [[Іван VI]] | пераемнік = [[Пётр III]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | муж = | дынастыя = | бацька = | маці = | аўтограф = SignatureElizabethPetrovna.jpg | манаграма = Imperial Monogram of Empress Elizabeth I of Russia.svg | шырыня манаграмы = 50px | узнагароды ={{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Андрэя Першазванага}} {{!!}} {{Ордэн Святой Кацярыны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Белага арла, Рэч Паспалітая}} {{!!}} {{Ордэн Чорнага арла}} {{!}}} | вікісховішча = Elizabeth of Russia }} '''Лізавета Пятроўна''' ({{lang-ru|Елизавета Петровна}}; {{ДН|29|12|1709}} — {{ДС|5|1|1762}}) — расійская імператрыца (1741—1762), дачка [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] і Марты Скаўронскай (будучай [[Кацярына I (імператрыца расійская)|Кацярыны I]]). == Да ўступлення на прастол == Пасля шлюбу бацькоў насіла тытул [[цэсарэўна|цэсарэўны]]. З дзяцінства надзвычайна прыгожая, Лізавета праводзіла малалецтва і юнацкасць у балях і забаўках і не цікавілася дзяржаўнымі справамі. Завяшчанне Кацярыны I 1727 г. прадугледжвала правы Лізаветы і яе нашчадства на пасад пасля Пятра II і [[Ганна Пятроўна|Ганны Пятроўны]]. У апошні год кіравання Пятра II, пасля звяржэння і ссылкі Меншыкавых, шэраг прыдворных разглядаў магчымасць шлюбу паміж цёткай і пляменнікам, якіх злучалі ў гэты час прыяцельскія адносіны. Пасля смерці Пятра II, заручанага з Кацярынай Далгарукавай, ад воспы ў студзені 1730 г. Лізавета, нягледзячы на завяшчанне Кацярыны I, фактычна не разглядалася як адна з прэтэндэнтак на прастол, які быў перададзены яе стрыечнай сястрэ [[Ганна Іаанаўна|Ганне Іаанаўне]]. У яе кіраванне (1730—1740) цэсарэўна Лізавета знаходзілася ў няміласці; незадаволеныя Ганнай Іаанаўнай і Бироном ускладалі на дачку Пятра Вялікага вялікія надзеі. Карыстаючыся падзеннем аўтарытэту і ўплывы ўлады ў перыяд рэгенцтва [[Ганна Леапольдаўна|Ганны Леапольдаўны]], Лізавета Пятроўна пры падтрымцы гвардыі ажыццявіла [[Палацавыя перавароты|дзяржаўны пераварот]] 25 лістапада ([[6 снежня]]) [[1741]], падчас якога зрынула [[Іван VI|Івана VI]] і кіраўніцу-рэгентку [[Ганна Леапольдаўна|Ганну Леапольдаўну]]. == Імператрыца == Асноўнымі прынцыпамі ўнутранай і знешняй палітыкі Лізавета абвясціла вяртанне да пятроўскіх ператварэнняў. Скасавала ўзніклыя пасля смерці бацькі дзяржаўныя інстытуты (Кабінет міністраў і інш.), аднавіла ролю [[Урадавы сенат|Сената]], калегій, Галоўнага магістрата. Адмяніла [[смяротная кара|смяротную кару]] ([[1756]]). Ліквідавала ўнутрыдзяржаўныя мытні. У [[1754]] стварыла Улажэнную камісію для выпрацоўкі новага збору законаў. Камісія распрацавала праекты рэформ, накіраваных на секулярызацыю царкоўных земляў, заканадаўчае афармленне дваранскіх прывілеяў і т. п. У цэлым унутраная палітыка Лізаветы Пятроўны адрознівалася стабільнасцю і нацэленасцю на рост аўтарытэту і мошчы дзяржаўнай улады. Па цэлым шэрагу прыкмет можна сказаць, што курс Лізаветы Пятроўны быў першым крокам да палітыкі асвечанага абсалютызму, якая ажыццяўлялась затым пры [[Кацярына II|Кацярыне II]]. Актыўнай была і знешняя палітыка Лізаветы. Падчас [[Руска-шведская вайна 1741-1743|руска-шведскай вайны 1741—1743]] [[Расія]] атрымала значную частку [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Спрабуючы супрацьстаяць узрослай моцы [[Каралеўства Прусія|Прусіі]], Лізавета адмовілася ад традыцыйных адносін з [[Францыя]]й і склала антыпрускі саюз з [[Аўстрыйская манархія|Аўстрыяй]]. [[Расійская імперыя|Расія]] пры Лізавеце паспяхова ўдзельнічала ў [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайне]]. Пасля ўзяцця [[Кенігсберг]]а Лізавета выдала ўказ аб далучэнні [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] да Расіі на правах яе правінцыі. Кульмінацыяй ваеннай славы Расіі пры Лізавеце стала ўзяцце [[Берлін]]а ў [[1760]] годзе. Імператрыца надавала вялікае значэнне развіццю рускай культуры, адукацыі, навукі. У [[1755]] па яе загаду быў адчынены першы ў краіне [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскі ўніверсітэт]]. Была заснавана Акадэмія мастацтваў, створаны выбітныя помнікі культуры ([[Царскае сяло|царскасельскі]] [[Екацярынінскі палац, Пушкін|Екацярынінскі палац]] і інш.). Аказвала падтрымку [[Міхаіл Васілевіч Ламаносаў|М. В. Ламаносаву]] і іншым прадстаўнікам рускай навукі і культуры. У апошні перыяд менш займалася пытаннямі дзяржаўнага кіравання, перадаручыўшы яго П. І. і [[Іван Іванавіч Шувалаў|І. І. Шувалавым]], М. І. і Р. І. Варанцовым і інш. У [[1744]] заключыла таемны [[марганатычны шлюб]] з [[Аляксей Рыгоравіч Разумоўскі|А. Г. Разумоўскім]], ад якога, па сведчаннях сучаснікаў, нарадзіла некалькіх дзяцей (пасля смерці Лізаветы Пятроўны з’явілася нямала самазванцаў, якія называлі сябе яе дзецьмі ад гэтага шлюбу. У іх ліку найбольш вядомай фігурай стала так званая [[Лізавета Тараканава|князёўна Тараканова]]). Перыяд царствавання Лізаветы — перыяд раскошы і празмернасцей. Пры двары стала праводзіліся балі-маскарады, якія моцна спусташалі казну, прычым часцяком дамы прыбіраліся ў мужчынскія гарнітуры, а мужчыны залазілі ў дамскія ўборы. Сама Лізавета Пятроўна задавала тон і была заканадаўцам мод. Гардэроб імператрыцы налічвае да 12 тысяч сукенак. Афіцыйным спадчыннікам прастолу Лізавета неўзабаве пасля пачатку царствавання прызначыла свайго пляменніка (сына сястры Анны) — герцага Галштынскага Петера Ульрыха ([[Пётр III|Пятра Фёдаравіча]]). Памерла Лізавета Пятроўна 25 снежня 1761 ([[5 студзеня]] [[1762]] па новым стылю). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Elizabeth of Russia}} {{Імператары Расіі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Елізавета Пятроўна| ]] [[Катэгорыя:Цэсарэўны]] [[Катэгорыя:Асяроддзе Пятра I]] [[Катэгорыя:Імператары расійскія]] [[Катэгорыя:Раманавы]] 9xo0t0bag6gkgpt39t1paleobutqhjl 0 19144 5211382 5207353 2026-10-04T17:23:09Z Ciepiersia 162280 /* Пачатак вайны */ вікіфікацыя 5211382 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654-1667 гадоў |частка = |выява = Jan Chryzostom Pasek pod Lachowiczami.JPG |загаловак = [[Ян Хрызастом Пасек]] пад Ляхавічамі, малюнак [[Юліуш Косак|Юліуша Косака]] |дата = чэрвень [[1654]]–студзень [[1667]] |месца = [[Рэч Паспалітая]] |прычына = Падтрымка Маскоўскай дзяржавай [[паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмяльніцкага]] |змены = Далучэнне да Маскоўскай дзяржавы Левабярэжжа, Кіева і Смаленска |вынік = Перамога Маскоўскай дзяржавы, [[Андрусаўскае перамір’е]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br /> {{Сцяг|Крым|Крымскія татары}} [[Крымскае ханства]] <small>(1654—1666)</small><br /> {{Сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Войска Запарожскае]] <small>(1660—1663)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Правабярэжнае Войска Запарожскае]] <small>(1663—1666)</small> |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Маскоўская дзяржава}}<br /> {{Сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Войска Запарожскае]] <small>(1654—1657; 1659—1660)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Левабярэжнае Войска Запарожскае]] <small>(з 1663)</small> |камандзір1 = {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} '''[[Ян II Казімір]]'''<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Стэфан Чарнецкі]] †<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Станіслаў Рэвера Патоцкі|Станіслаў Патоцкі]]<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] <small>(да 1655)</small><br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Вінцэнт Корвін Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] †<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Павел Ян Сапега]] †<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Міхал Казімір Пац]]<br /> {{Сцяг|Крым|Крымскія татары}} '''[[Мехмед IV Герай]]'''<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Іван Яўстаф'евіч Выгоўскі|Іван Выгоўскі]]''' † <small>(1658—1659)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Юрый Хмяльніцкі]]''' <small>(1660—1663)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Павел Іванавіч Цяцера|Павел Цяцера]]'''<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Пётр Дарашэнка]]''' <small>(1665—1666)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Іван Багун]] † |камандзір2 = {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} '''[[Аляксей Міхайлавіч]]'''<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Аляксей Трубяцкой]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Васіль Барысавіч Шэрамецеў|Васіль Шэрамецеў]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Васіль Васільевіч Бутурлін|Васіль Бутурлін]] †<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Рыгор Рамаданаўскі]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Іван Андрэевіч Тараруй Хаванскі|Іван Хаванскі]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Юрый Мікіціч Барацінскі|Юрый Барацінскі]]<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Багдан Хмяльніцкі]]''' †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Іван Залатарэнка]] †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Іван Яўстаф'евіч Выгоўскі|Іван Выгоўскі]]''' <small>(1657—1658)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Іван Бяспалы]] †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Юрый Хмяльніцкі]]''' <small>(1657; 1659—1660)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Якім Сямёнавіч Самко|Якім Самко]] †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Іван Брухавецкі]]''' |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |заўвага = }} {{Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654 — 1667}}<!-- {{Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654-1667}} {{войны Расіі з Рэччу Паспалітай}}--> '''Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў''', вядомая таксама як '''Патоп''', у [[Расійская гістарыяграфія|расійскай]] і [[Савецкая гістарыяграфія|савецкай]] гістарыяграфіі '''руска-польская вайна 1654—1667 гадоў''' — вайна [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пачалася 20 мая 1654 года і скончылася [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскім перамір’ем]] 1667 года. == Перадумовы == Палітыка «збірання земляў Русі» [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] прычынілася серыі войн спачатку з [[ВКЛ|Вялікім Княствам Літоўскім]], а потым з Рэччу Паспалітай. Яны скончыліся спусташэннем Маскоўскай дзяржавы і канчатковым прызнаннем [[Смаленск]]а, які пераходзіў з рук у рукі, за Рэччу Паспалітай. Маскоўская дзяржава, нягледзячы на заключэнне [[Палянаўскі мір|Палянаўскага міру 1634 года]], не збіралася адмаўляцца ад страчаных тэрыторый. Нагода надарылася падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання]] ў 1648 годзе пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. Паўстанцы, пераважна казакі, а таксама ўкраінскія і беларускія сяляне, узялі шэраг перамог над польскім войскам і заключылі з Рэччу Паспалітай [[Збораўскі мірны дагавор]], які надаў казакам аўтаномію. Неўзабаве, вайна аднавілася, гэтым разам няўдала для паўстанцаў, якія пацярпелі цяжкае паражэнне ў чэрвені 1651 годзе пад Берасцечкам. У 1653 годзе Багдан Хмяльніцкі, бачачы немагчымасць перамогі паўстання, звярнуўся да вялікага князя маскоўскага [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] з просьбай прыняць украінскія тэрыторыі ў яе склад. У кастрычніку 1653 годзе [[Земскі сабор]] прыняў рашэнне задаволіць просьбу Хмяльніцкага і абвясціў вайну Рэчы Паспалітай. У студзені 1654 годзе ў [[Пераяслаў|Пераяславе]] адбылася [[Пераяслаўская Рада|Рада]], якая выказалася за ўваходжанне ў склад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. Хмяльніцкі перад маскоўскім пасольствам прынёс прысягу на вернасць вялікаму князю Аляксею Міхайлавічу. == Падрыхтоўка да вайны == Падрыхтоўка да вайны вялася яшчэ з пачатку царавання [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], з 1646 года, калі пачаўся набор афіцэраў і жаўнераў. З лютага 1653 года падрыхтоўкай заняліся асабліва актыўна. Дзеля наступу былі створаны тры арміі: паўночна-заходняя (у [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]]), цэнтральная (знаходзілася ў [[Масква|Маскве]]) і паўднёва-заходняя (у [[Бранск]]у), на дапамогу якой, [[Багдан Хмяльніцкі]] выслаў 20 тыс. казакоў, на чале з [[Іван Залатарэнка|Іванам Залатарэнкам]]. Агульная колькасць расійскіх войскаў складала ля 80-100 тыс. чалавек. [[Вялікае Княства Літоўскае]] у адказ магло выставіць толькі 10-12 тысяч войска на чале з [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]]. [[Сойм Рэчы Паспалітай|Вальны сойм]] у [[Берасце|Берасці]], скліканы [[Ян II Казімір|Янам Казімірам]] 24 сакавіка 1653 года, ухваліў каштарыс на 15 тысяч салдат. Даведаўшыся ад злоўленых маскоўскіх [[шпег]]аў, што цар найперш хоча ўдарыць па [[Смаленск]]у, [[сойм]] паслаў рэвізораў для агляду смаленскіх умацаванняў з тым, каб забяспечыць гэтую фартэцыю [[зброя]]й, боепрыпасамі, [[правіянт]]ам, падправіць муры і валы. Умацоўвалі таксама замкі ў [[Віцебскія замкі|Віцебску]] і [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацку]], павялічвалі іх залогі. Усходнія паветы Княства былі вызваленыя ад абавязку высылаць [[паспалітае рушэнне]] да галоўнага абозу, каб маглі самі абараняць сваю тэрыторыю. Шляхецкі соймік [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] ў жніўні 1653 года вызначыў нормы мабілізацыі рушэння: з трох службаў па старых разліках трэба было выстаўляць аднаго чалавека з [[мушкет]]ам ці [[ручніца]]й і [[сякера]]й, а таксама з запасам [[порах]]у, [[волава]] і [[харч]]у на 4 дні. Але гэтых захадаў было недастаткова для стрымлівання велізарных па колькасці маскоўскіх армій. == Пачатак вайны == Непасрэднай падставай для пачатку вайны стала памылка паслоў Рэчы Паспалітай у напісанні царскага тытулу. Усе тры царскія арміі павінны былі ўдарыць адначасова. Галоўныя сілы пачалі рухацца з Масквы 15 мая 1654 года. Ход вайны ад самага пачатку агрэсіі разгортваўся надта ўдала для заваёўнікаў. Добра ведаючы [[Канфесійная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім XVI—XVIII стагоддзяў|канфесійныя праблемы Вялікага Княства Літоўскага]], маскоўскі ўрад рабіў стаўку на яго [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўных жыхароў]]. Царскія граматы, што папярэдне засылаліся ў Рэч Паспалітую, мусілі пераконваць людзей у лаяльнасці Масквы да іх, схіляць праваслаўных на бок царскіх ратнікаў. 29 ліпеня царскія войскі захапілі [[Полацк]]. 25 чэрвеня царскія войскі ўзялі ў [[Аблога Смаленска (1654)|аблогу]] [[Смаленск]] і пасля моцнага супраціўлення занялі горад 29 верасня. 24 жніўня праз здраду [[Канстанцін Паклонскі|Канстанціна Паклонскага]] здаўся [[Магілёў]], 29 жніўня капітулявала [[Друя]], а [[Дзісна]] ўзята штурмам і спалена. 12 кастрычніка здалася [[Дуброўна]], пасля чаго з горада выгналі ўсіх людзей, [[шляхта|шляхту]] выправілі да цара пад [[Смаленск]], а сам горад спалілі. 22 лістапада [[В. П. Шарамецеў]] з баямі [[Аблога Віцебска (1654)|ўзяў Віцебск]], пасля чаго зноў разаслаў усіх, хто аказаў супраціў, у розныя гарады Маскоўскай дзяржавы. Працягваў [[Абарона Быхава (1654—1655)|аказваць супраціўленне толькі Стары Быхаў]], моцная крэпасць. Толькі тады, 18 чэрвеня, атрымаўшы ад караля на Варшаўскім сойме булаву [[Вялікі гетман ВКЛ|вялікага гетмана]], [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] кінуўся дзейнічаць. Проста з сойму ён рушыў на тэрыторыю ваенных дзеянняў і стаў збіраць пад [[Орша]]й [[абоз]]. У канцы чэрвеня гетман фармальна меў {{nobr|11 261}} чалавека. Але на справе шмат з іх было хворымі і параненымі. 12 жніўня пад [[Шклоў|Шкловам]] той [[Бітва пад Шкловам (1654)|прыняў бой]] з арміяй [[Якаў Чаркаскі|Якава Чаркаскага]]. Пры вялізнай дыспрапорцыі сіл (у Чаркаскага было не менш за 20 тысяч) ён здолеў нанесці непрыяцелю надзвычай цяжкія страты — ад 3 да 7 тысяч — і нават захапіць 610 палонных, а ў яго загінула ўсяго каля 700 чалавек. Але ўжо 24 жніўня пад мястэчкам [[Шапялевічы]] Радзівіл [[Бітва пад Шапялевічамі|пацярпеў паражэнне]] ад войска [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|А. М. Трубяцкога]]. Загінула пад тысячу чалавек — вялікія страты для 6—8-тысячнага корпуса. Сам гетман быў паранены. Разбітае войска рассеялася па лесе. Арміі Вялікага Княства Літоўскага больш не існавала. Ужо ў верасні 1654 года Януш Радзівіл абвясціў, што войска Вялікага Княства адроджана і гатовае да дзеянняў. Праўда, сабраная сіла была намнога меншая, чым ухваленыя соймам 15 тысяч жаўнерскіх ставак. Сам вялікі гетман лічыў, што яго мабільныя часткі могуць скласці толькі 6 тысяч, астатніх лепей скарыстаць дзеля ўмацавання гарадоў. Баявыя дзеянні 1654 года скончыліся толькі глыбокай восенню. == Кампанія 1655 года == Кампанія 1655 года пачалася ў студзені наступам войскаў Радзівіла на расійскія войскі пад [[Стары Быхаў|Старым Быхавам]]. 5 лютага [[Паклонскі]] перайшоў на бок Рэчы Паспалітай і дазволіў увайсці ў [[Магілёў]] войскам Януша Радзівіла і [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]]. Але княжацкія войскі змаглі заняць толькі Ніжні замак. Радзівіл не змог вызваліць Верхні замак і ў маі зняў [[Аблога Магілёва (1655)|аблогу]]. На пачатак года галоўныя царскія сілы былі накіраваны на [[Беларусь]]. Мэтай кампаніі стаў захоп астатняй тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Вільня|Вільні]], [[Стары Быхаў|Старога Быхава]], [[Слуцк]]а, [[Брэст]]а. Паход пачаўся ў сакавіку. У гэтым месяцы казацкае войска гетмана [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], якое было на службе ў вялікага князя маскоўскага, здолела ўзяць [[Бабруйск]], [[Казімір (горад)|Казімір]] (Каралеўскую Слабаду) і [[Глуск]]. У маі з [[Бранск]]а на Магілёў рушыла армія Трубяцкога. Казакі ж разам з Шарамецевым спрабавалі [[Абарона Быхава (1654—1655)|здабыць старабыхаўскую крэпасць]]. У той жа час войска княства было фізічна стомленае і дэмаралізаванае. Гаспадарка краіны была ўжо падарваная вайной, а ледзь не палова тэрыторыі наогул [[акупацыя|акупаваная]]. У земскі скарб дзяржавы зборы амаль не паступалі. Летам 1655 года замест 2 мільёнаў [[злоты]]х падымнага падатку рэальна можна было сабраць толькі 200 тысяч, з-за чаго было немагчыма наняць добрае наёмнае войска. [[Паспалітае рушэнне]], і раней мала на што здатнае, цяпер канчаткова страчвала сваё значэнне. На [[Менск]] рухаўся перадавы, вялікі і старажавыя палкі цэнтральнай арміі і [[3 ліпеня]], царскія войскі захапілі [[Менск]]. Шлях на [[Вільня|Вільню]] быў адкрыты. Абараніць сталіцу было немагчыма, а на дапамогу [[Польшча|Польшчы]] надзей не было, бо ўжо ў сакавіку на Рэч Паспалітую [[Шведскі патоп|пачала агрэсію]] [[Швецыя]]. У 20-х днях ліпеня на галоўны віленскі тракт пачалі выходзіць і [[авангард]]ныя часткі маскоўскага войска, і 20-тысячнае казацкае злучэнне І. Залатарэнкі. [[8 жніўня]] войскі Чаркаскага і Залатарэнкі разам пайшлі на штурм Вільні і захапілі яе, зрабіўшы ў горадзе бойню, у якой загінула каля 8 тыс. жыхароў — гэта каля паловы горада. Пасля захопу горада, [[Януш Крыштафавіч Радзівіл|Януш Радзівіл]], падпісаў з [[Швецыя]]й [[Кейданская унія|Кейданскую унію]], па якой [[Вялікае Княства Літоўскае]] пераходзіла пад [[пратэктарат]] [[Швецыя|Швецыі]]. Але праект уніі не падтрымала большая частка [[шляхта|шляхты]]. У верасні з [[Кіеў|Кіева]] на лодках выйшаў у паход атрад маскоўскіх войскаў на чале з князем {{нп5|Дзмітрый Валконскі|Дзмітрыем Валконскім|ru|Дмитрий Волконский}}. 15 верасня быў захоплены [[Тураў]], 20 верасня спалены [[Столін]], затым [[Пінск]]. == Кампанія 1655—1657 гадоў == Два гады вайны прывялі дзяржаву да краі бездані. У [[Польшча|Кароне Польскай]] пасля цяжкіх паражэнняў ад шведаў — 29 верасня {{нп5|Бітва пад Гарадком|пад Гарадком|ru|Битва под Городком}}, 30 верасня {{нп5|Бітва пад Новым Дваром|пад Новым Дваром|ru|Битва при Новы-Двуре}} і 3 кастрычніка {{нп5|Бітва каля Войніча|каля Войніча|ru|Битва при Войниче}} — пасля капітуляцыі [[Варшава|Варшавы]] і [[Кракаў|Кракава]] і ўцёкаў караля [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]] ў [[Сілезія|Сілезію]] дзяржава і войска былі канчаткова разваленыя. [[Віцебскі ваявода]] [[Павел Ян Сапега|Павел Сапега]] з восені 1655 года стаў пераймаць ролю галоўнага начальніка над рэшткамі арміі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Ягоную ўладу добраахвотна прызналі канфедэраты, якія кінулі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Да яго пачалі сыходзіцца дробныя ваенныя аддзелы, якія агулам склалі каля 6 тысяч. Уся гэтая сіла фактычна бяздзейнічала, бо Павел Сапега вёў перамовы адначасова і з кароннымі гетманамі, і з маскоўскімі ваяводамі, і са шведамі, якія дамагаліся яго пераходу на бок [[Швецыя|Швецыі]]. Пры канцы 1655 года Сапега паспеў-такі напісаць каралю [[Карл Х Густаў|Карлу Х Густаву]], што і ён згаджаецца на шведскую пратэкцыю, аднак фактычна пасля гэтага захоўваў адданасць каралю. Тым часам Януш Радзівіл запёрся ў [[Тыкоцін]]е, на [[Падляшша|Падляшшы]]. [[Замак у Тыкоціне|Тыкоцінскі замак]] аблажылі войскі Сапегі, які лічыў Радзівіла сваім асабістым сапернікам. Тут, у аблозе, 31 снежня 1655 года, абвешчаны ворагам Айчыны, памёр Януш Радзівіл. Пакуль групоўка Паўла Сапегі стаяла на [[Падляшша|Падляшшы]] і [[Брэсцкае ваяводства|Берасцейшчыне]], Ян Казімір пасылаў яму загады з патрабаваннем ісці да [[Сандамір]]а і ваяваць супраць шведаў разам з ваяводам [[Стэфан Чарнецкі|Стэфанам Чарнецкім]]. Аднак Сапега накіраваў туды толькі 2 тысячы на чале з Палубінскім. Дзесьці ў сярэдзіне лютага 1656 года Сапега быў афіцыйна прызначаны [[вялікі гетман|вялікім гетманам]] і атрымаў [[Віленскае ваяводства]], а ўвесну ён ужо павёў асноўныя сілы ў Польшчу на дапамогу каралеўскай арміі. Пасля гэтага войска Вялікага Княства Літоўскага вяло баявыя дзеянні ў асноўным супраць [[шведы|шведаў]]. Умяшанне маладога Карла Густава ў вайну выклікала абвастрэнне супярэчнасцей паміж [[Расія|Маскоўскай дзяржавай]] і Швецыяй, і расійскі цар Аляксей Міхайлавіч абвясціў вайну Швецыі. Яшчэ на пачатку 1656 года кіруючыя колы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] распрацавалі праграму выратавання дзяржавы. Планавалася паслабіць пазіцыі шведаў, схіліць на свой бок [[Спіс кіраўнікоў Брандэнбурга|брандэнбургскага курфюрста]] {{нп5|Фрыдрых Вільгельм I, курфюрст Брандэнбурга|Фрыдрыха Вільгельма I|ru|Фридрих Вильгельм I (курфюрст Бранденбурга)}}, пасварыць з Расіяй [[казакі|казакаў]], дамагчыся дапамогі ад [[крымскі хан|крымскага хана]] [[Мехмед IV Гірэй|Мехмеда IV Гірэя]], нейтралізаваць [[трансільванскі князь|трансільванскага князя]] [[Дзьёрдзь II Ракацы|Дзьёрдзя II Ракацы]] і, што было асабліва важна, падпісаць мір з Аляксеем Міхайлавічам. У справе апошняга кароль Ян Казімір заручыўся пасярэдніцтвам імператара [[Фердынанд III Габсбург|Фердынанда III]]. [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскія]] паслы браліся дапамагчы памірыць дзве адвеку варагуючыя краіны. Тады была падпісаны т. зв. Віленскі дагавор<ref>Віленскі дагавор быў падпісаны паміж Лівонскім ордэнам і Вялікім Княствам Літоўскім 31 жніўня 1559 года падчас Лівонскай вайны</ref>, які спыняў баявыя дзеянні паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй. == Кампанія 1658—1660 гадоў == 16 верасня 1658 года падпісаны [[Гадзяцкі дагавор]], якое вызначаў ўзаемаадносіны [[Украіна|Украіны]] і [[Польская Карона|Польскай Кароны]]. 14 лютага 1659 года маскоўскія войскі {{нп5|Аблога Старога Быхава, 1659|штурмам узялі Стары Быхаў|ru|Осада Старого Быхова (1659)}}, дзе знаходзіліся казацкія войскі, што перайшлі на бок Рэчы Паспалітай, і жорстка расправіліся з імі. 1659 год — аблога расійскімі войскамі горада [[Чачэрск]]а. [[Файл:Czarniecki WKL 1660.svg|thumb|Кампанія аб’яднанага вялікалітоўскага і польскага войска ў 1660—1661 гадах]] Пачынаючы з 1658 года амаль уся Беларусь была ахоплена паўстаннямі казакоў і шляхты. Гэтыя выступленні выкарысталі кіруючыя колы Рэчы Паспалітай для вяртання сваёй улады. Такім чынам 18 чэрвеня 1660 года пад [[Ляхавічы|Ляхавічамі]] быў разбіты шматлікі корпус на чале з ваяводам [[Іван Хаванскі|І. А. Хаванскім]]. 28 чэрвеня таго ж года аб’яднанае вялікалітоўскае і польскае войска [[П. Я. Сапега|П. Я. Сапегі]] і [[С. Чарнецкі|С. Чарнецкага]] [[Бітва пад Палонкай|разбіла каля мястэчка Палонка]] маскоўскую армію І. А. Хаванскага. Пазней, 3 ліпеня, гэтае ж аб’яднанне вызваліла [[Менск]] і тэрыторыю Беларусі да [[Бярэзіна|Берэзіны]]. 8 кастрычніка 1660 года вялікалітоўскія і польскія войскі адбілі каля [[Чавусы|Чавусаў]] наступленне маскоўскай арміі і вымусілі адступіць да [[Смаленск]]а. == Кампанія 1661—1667 гадоў == [[Файл:Czarniecki_WKL_1661.svg|thumb|Ваенныя дзеянні ў Вялікім Княстве Літоўскім ўвосень 1661 года]] 1 лютага 1661 года адбылося [[Магілёўскае паўстанне (1661)|паўстанне ў Магілёве]]. У выніку гараджане знішчылі маскоўскі гарнізон, узялі ў палон двух ваявод і іншых афіцэраў. Пазней, у красавіку таго ж года, антымаскоўскія паўстанні ўспыхнулі ў [[Дзісна|Дзісне]], [[Себеж]]ы і [[Гомель|Гомелі]]. 3 лістапада 1661 года пацярпела [[Бітва пад Кушлікамі|паражэнне]] група маскоўскіх войск на чале з Хаванскім і Ардын-Нашчокіным каля вёскі [[Кушлікі]]. На тры дні пазней войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з С. Чарнецкім разбілі каля [[Глыбокае|Глыбокага]] маскоўскае войска (каля 12 тыс. чалавек) на чале з І. А. Хаванскім. [[2 снежня]] войскі ВКЛ вызвалілі [[Вільня|Вільню]]. Пасля гэтага варожыя бакі не мелі ні сіл, ні сродкаў для актыўнага працягу вайны. Але ўжо ў 1664 годзе казацкія і маскоўскія войскі аблажылі гарады [[Пінск]] і [[Магілёў]], у Магілёве быў спалены [[Магілёўскі замак|замак]]. [[Файл:1664_Jan_Kazimierz.svg|thumb|Кампанія 1663—1664 гадоў]] == Андрусаўскае перамір’е == Пасля даўгіх перамоў 30 студзеня 1667 года было заключана [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскае перамір’е]]. Згодна з ім Смаленская, Чарнігаўская і Ноўгарад-Северская землі заставаліся ў складзе Вялікага Княства Маскоўскага, а беларускае Падзвінне вярталася Вялікаму княству Літоўскаму. Украіна была падзелена па Дняпры: левабярэжжа адыходзіла да Масковіі, правабярэжжа замацоўвалася за Рэччу Паспалітай. Вывезены падчас вайны шматтысячны палон вяртанню не падлягаў. == Акупацыйная палітыка маскоўскіх улад == Уладу ў вызваленых правінцыях бралі ў свае рукі царскія ваяводы. Імкнучыся знайсці падтрымку мясцовых жыхароў, Аляксей Міхайлавіч пакідаў [[Магдэбургскае права]] гарадам, прывілеі і г. д. Асабліва падтрымлівалася [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўная царква]], ёй раздавалі землі ўніятаў і каталікоў. Узвышэнне праваслая прывяло да закрыцця ўсіх [[каталіцтва|каталіцкіх]] [[касцёл]]аў і навучальных устаноў. Цяжка было [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскаму]] насельніцтву. Умацоўваючы праваслаўную царкву ў Беларусі, царскі ўрад імкнуўся цалкам узалежніць яе ад Масквы. У 1655 годзе Магілеўскае епіскапства было падпарадкавана непасрэдна патрыярху Нікану. Цяпер епіскапа зацвярджала Масква, даходы ішлі ў Маскву, яна ж трымала пад пільным наглядам мясцовае духавенства. На ўзроўні мясцовай царскай адміністрацыі стаўленне новых уладаў да аднавернага насельніцтва Беларусі выглядала ўжо не так прывабна, як урадавая палітыка. Войска ж наогул не зважала на праваслаўнасць мясцовых жыхароў. Частку насельніцтва новыя улады перасялілі на тэрыторыю Маскоўскай дзяржавы. Масавых перасяленняў нявольнікаў з захопленых тэрыторый маскоўскі ўрад пазбягаў, бо ў такім выпадку войска пазбаўлялася кармавой базы. У першую чаргу насельніцтва перасялялі з тэрыторый, якія менш лаяльна ставіліся да новых уладаў. Так, у ліпені 1654 года цар аддаў загад «чтоб Бельского, Дорогбужского и Смоленского уездов Белорусцов односильно не имали, и к Москве и деревни не посылали… И которые Боярские и всяких чинов люди повезут к Москве полоняников мужеского полу и женска, и тех всех полоняников велено на заставах роспрашивать, кто котораго города и уезду, и какой человек, и какия веры, и которые скажуться Мстиславского и иных зарубежных городов литовские Люди, Католичкия Смяцкия веры, и Жиды, и Мурзы и вские некрещенные люди и тех пропущать к Москве…»<ref>{{Кніга|спасылка=https://runivers.ru/include/lib/download.php?file=34679|загаловак=Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том I. 1649 - 1675 гг.|адказны=Под редакцией М.М. Сперанского|год=1830|месца=СПб|выдавецтва=Тип. II Отделения Собственной Его Императорского Величества Канцелярии|старонкі=349-350|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528071643/https://runivers.ru/include/lib/download.php?file=34679}}</ref>. Перасяляючы насельніцтва з ВКЛ, царскія ўлады вырашалі некалькі задач: 1) нівеліравалі страты ад эпідэміі чумы ў Маскве, тым самым засяляючы «беларусцаў» у вольныя дамы; 2) пазбаўляліся ад дысідэнтаў на захопленых тэрыторыях; 3) эканамічна слабелі Літву ў выпадку пераходу нелаяльных тэрыторый назад пад уладу караля. Апроч сялян у Маскву вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас чумы. Цар Аляксей Міхайлавіч загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні Маскоўскай дзяржавы, а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў ВКЛ. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 г. віцебскага ваяводы Н. М. Бабарыкіна расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са Шклова, Магілёва, Копысі і інш. == Вынікі вайны == {{асноўны артыкул|Андросаўскае перамір’е}} Мірныя перагаворы пачаліся ў вёсцы [[Андрусава (Смаленская вобласць)|Андросава]] на мяжы [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводстваў]]. Яны цягнуліся амаль 4 гады. Дэлегацыю Масковіі прадстаўляў пасол {{нп3|Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардзін-Нашчокін|А. Ардзін-Нашчокін|ru|Ордин-Нащокин, Афанасий Лаврентьевич}}, Рэчы Паспалітай — [[жамойцкі староста]] [[Ю. Глябовіч]]. Адбылося 39 сустрэч-пасяджэнняў паміж бакамі. У выніку 30 студзеня 1667 года было падпісана [[Андросаўскае перамір’е]] тэрмінам на 13.5 года. Масковія атрымала [[Смаленшчына|Смаленшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжную Украіну]] і [[Кіеў]]. Землі [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Беларускага Падзвіння]], а гэта [[Віцебшчына]], [[Полаччына]], вярталіся назад у склад Вялікага Княства Літоўскага. Тэрыторыя Княства паменшылася з 370 да 312 тыс.кв.км. Войны мелі драматычныя вынікі для Вялікага Княства Літоўскага. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларускія землі]] знаходзіліся ў стане эканамічнай разрухі, аслабла каралеўская ўлада, значна пашырыліся правы [[магнат]]аў. У Рэчы Паспалітай узмацніліся ганенні супраць [[Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім|пратэстантаў]], [[арыяне (пратэстанты)|арыян]], [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўных]], што прывяло да скасавання рэлігійнай талерантнасці. Дзяржава ўступіла ў паласу працяглага [[крызіс]]у. == Гл. таксама == * [[Бітва пад Кушлікамі|Бітва пад Кушлікамі, 1661]] * [[Радноцкі дагавор]] * [[Братэрскі хаўрус]] * [[Канфедэрацыя Кміціча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Сагановіч НВ}} * Малов А. В. Русско-польская война 1654—1667 гг. М.: Цейхгауз, 2006 г. ISBN 5-94038-111-1 * https://www.academia.edu/resource/work/175880880 * Bobiatyński K. «Od Smoleńska do Wilna. Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654—1655». * Заборовский Л. В. «Великое княжество Литовское и Россия во время польского Потопа (1655—1656 гг.): Документы, исследование». * Kossarzecki K. «Kampania roku 1660 na Litwie». * Gawęda Marcin «Połonka-Basia 1660». * Romański Romuald «Cudnów 1660». * Kubala Ludwik «Wojna Moskiewska. 1654—1655». Том III. * Wisner Henryk «Zygmunt III Waza». * «Litwa w epoce Wazów». * Kroll Piotr «Od ugody Hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658—1660». {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)| ]] c49oherebaqoce34byv8hqzn5xtee67 5211383 5211382 2026-10-04T17:23:44Z Ciepiersia 162280 /* Пачатак вайны */ вікіфікацыя 5211383 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654-1667 гадоў |частка = |выява = Jan Chryzostom Pasek pod Lachowiczami.JPG |загаловак = [[Ян Хрызастом Пасек]] пад Ляхавічамі, малюнак [[Юліуш Косак|Юліуша Косака]] |дата = чэрвень [[1654]]–студзень [[1667]] |месца = [[Рэч Паспалітая]] |прычына = Падтрымка Маскоўскай дзяржавай [[паўстанне Хмяльніцкага|паўстання Хмяльніцкага]] |змены = Далучэнне да Маскоўскай дзяржавы Левабярэжжа, Кіева і Смаленска |вынік = Перамога Маскоўскай дзяржавы, [[Андрусаўскае перамір’е]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br /> {{Сцяг|Крым|Крымскія татары}} [[Крымскае ханства]] <small>(1654—1666)</small><br /> {{Сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Войска Запарожскае]] <small>(1660—1663)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Правабярэжнае Войска Запарожскае]] <small>(1663—1666)</small> |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Маскоўская дзяржава}}<br /> {{Сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Войска Запарожскае]] <small>(1654—1657; 1659—1660)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Гетманшчына|Левабярэжнае Войска Запарожскае]] <small>(з 1663)</small> |камандзір1 = {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} '''[[Ян II Казімір]]'''<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Стэфан Чарнецкі]] †<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Станіслаў Рэвера Патоцкі|Станіслаў Патоцкі]]<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] <small>(да 1655)</small><br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Вінцэнт Корвін Гасеўскі|Вінцэнт Гасеўскі]] †<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Павел Ян Сапега]] †<br /> {{Сцяг|Рэч Паспалітая}} [[Міхал Казімір Пац]]<br /> {{Сцяг|Крым|Крымскія татары}} '''[[Мехмед IV Герай]]'''<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Іван Яўстаф'евіч Выгоўскі|Іван Выгоўскі]]''' † <small>(1658—1659)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Юрый Хмяльніцкі]]''' <small>(1660—1663)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Павел Іванавіч Цяцера|Павел Цяцера]]'''<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Пётр Дарашэнка]]''' <small>(1665—1666)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Іван Багун]] † |камандзір2 = {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} '''[[Аляксей Міхайлавіч]]'''<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Аляксей Трубяцкой]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Васіль Барысавіч Шэрамецеў|Васіль Шэрамецеў]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Васіль Васільевіч Бутурлін|Васіль Бутурлін]] †<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Рыгор Рамаданаўскі]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Іван Андрэевіч Тараруй Хаванскі|Іван Хаванскі]]<br /> {{Сцяг|Маскоўская дзяржава}} [[Юрый Мікіціч Барацінскі|Юрый Барацінскі]]<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Багдан Хмяльніцкі]]''' †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Іван Залатарэнка]] †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Іван Яўстаф'евіч Выгоўскі|Іван Выгоўскі]]''' <small>(1657—1658)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Іван Бяспалы]] †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Юрый Хмяльніцкі]]''' <small>(1657; 1659—1660)</small><br /> {{сцяг|Гетманшчына}} [[Якім Сямёнавіч Самко|Якім Самко]] †<br /> {{сцяг|Гетманшчына}} '''[[Іван Брухавецкі]]''' |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |заўвага = }} {{Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654 — 1667}}<!-- {{Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай, 1654-1667}} {{войны Расіі з Рэччу Паспалітай}}--> '''Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў''', вядомая таксама як '''Патоп''', у [[Расійская гістарыяграфія|расійскай]] і [[Савецкая гістарыяграфія|савецкай]] гістарыяграфіі '''руска-польская вайна 1654—1667 гадоў''' — вайна [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пачалася 20 мая 1654 года і скончылася [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскім перамір’ем]] 1667 года. == Перадумовы == Палітыка «збірання земляў Русі» [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] прычынілася серыі войн спачатку з [[ВКЛ|Вялікім Княствам Літоўскім]], а потым з Рэччу Паспалітай. Яны скончыліся спусташэннем Маскоўскай дзяржавы і канчатковым прызнаннем [[Смаленск]]а, які пераходзіў з рук у рукі, за Рэччу Паспалітай. Маскоўская дзяржава, нягледзячы на заключэнне [[Палянаўскі мір|Палянаўскага міру 1634 года]], не збіралася адмаўляцца ад страчаных тэрыторый. Нагода надарылася падчас [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання]] ў 1648 годзе пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. Паўстанцы, пераважна казакі, а таксама ўкраінскія і беларускія сяляне, узялі шэраг перамог над польскім войскам і заключылі з Рэччу Паспалітай [[Збораўскі мірны дагавор]], які надаў казакам аўтаномію. Неўзабаве, вайна аднавілася, гэтым разам няўдала для паўстанцаў, якія пацярпелі цяжкае паражэнне ў чэрвені 1651 годзе пад Берасцечкам. У 1653 годзе Багдан Хмяльніцкі, бачачы немагчымасць перамогі паўстання, звярнуўся да вялікага князя маскоўскага [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] з просьбай прыняць украінскія тэрыторыі ў яе склад. У кастрычніку 1653 годзе [[Земскі сабор]] прыняў рашэнне задаволіць просьбу Хмяльніцкага і абвясціў вайну Рэчы Паспалітай. У студзені 1654 годзе ў [[Пераяслаў|Пераяславе]] адбылася [[Пераяслаўская Рада|Рада]], якая выказалася за ўваходжанне ў склад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. Хмяльніцкі перад маскоўскім пасольствам прынёс прысягу на вернасць вялікаму князю Аляксею Міхайлавічу. == Падрыхтоўка да вайны == Падрыхтоўка да вайны вялася яшчэ з пачатку царавання [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], з 1646 года, калі пачаўся набор афіцэраў і жаўнераў. З лютага 1653 года падрыхтоўкай заняліся асабліва актыўна. Дзеля наступу былі створаны тры арміі: паўночна-заходняя (у [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]]), цэнтральная (знаходзілася ў [[Масква|Маскве]]) і паўднёва-заходняя (у [[Бранск]]у), на дапамогу якой, [[Багдан Хмяльніцкі]] выслаў 20 тыс. казакоў, на чале з [[Іван Залатарэнка|Іванам Залатарэнкам]]. Агульная колькасць расійскіх войскаў складала ля 80-100 тыс. чалавек. [[Вялікае Княства Літоўскае]] у адказ магло выставіць толькі 10-12 тысяч войска на чале з [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]]. [[Сойм Рэчы Паспалітай|Вальны сойм]] у [[Берасце|Берасці]], скліканы [[Ян II Казімір|Янам Казімірам]] 24 сакавіка 1653 года, ухваліў каштарыс на 15 тысяч салдат. Даведаўшыся ад злоўленых маскоўскіх [[шпег]]аў, што цар найперш хоча ўдарыць па [[Смаленск]]у, [[сойм]] паслаў рэвізораў для агляду смаленскіх умацаванняў з тым, каб забяспечыць гэтую фартэцыю [[зброя]]й, боепрыпасамі, [[правіянт]]ам, падправіць муры і валы. Умацоўвалі таксама замкі ў [[Віцебскія замкі|Віцебску]] і [[Гарадскія ўмацаванні Полацка|Полацку]], павялічвалі іх залогі. Усходнія паветы Княства былі вызваленыя ад абавязку высылаць [[паспалітае рушэнне]] да галоўнага абозу, каб маглі самі абараняць сваю тэрыторыю. Шляхецкі соймік [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] ў жніўні 1653 года вызначыў нормы мабілізацыі рушэння: з трох службаў па старых разліках трэба было выстаўляць аднаго чалавека з [[мушкет]]ам ці [[ручніца]]й і [[сякера]]й, а таксама з запасам [[порах]]у, [[волава]] і [[харч]]у на 4 дні. Але гэтых захадаў было недастаткова для стрымлівання велізарных па колькасці маскоўскіх армій. == Пачатак вайны == Непасрэднай падставай для пачатку вайны стала памылка паслоў Рэчы Паспалітай у напісанні царскага тытулу. Усе тры царскія арміі павінны былі ўдарыць адначасова. Галоўныя сілы пачалі рухацца з Масквы 15 мая 1654 года. Ход вайны ад самага пачатку агрэсіі разгортваўся надта ўдала для заваёўнікаў. Добра ведаючы [[Канфесійная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім XVI—XVIII стагоддзяў|канфесійныя праблемы Вялікага Княства Літоўскага]], маскоўскі ўрад рабіў стаўку на яго [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўных жыхароў]]. Царскія граматы, што папярэдне засылаліся ў Рэч Паспалітую, мусілі пераконваць людзей у лаяльнасці Масквы да іх, схіляць праваслаўных на бок царскіх ратнікаў. 29 ліпеня царскія войскі захапілі [[Полацк]]. 25 чэрвеня царскія войскі ўзялі ў [[Аблога Смаленска (1654)|аблогу]] [[Смаленск]] і пасля моцнага супраціўлення занялі горад 29 верасня. 24 жніўня праз здраду [[Канстанцін Паклонскі|Канстанціна Паклонскага]] здаўся [[Магілёў]], 29 жніўня капітулявала [[Друя]], а [[Дзісна]] ўзята штурмам і спалена. 12 кастрычніка здалася [[Дуброўна]], пасля чаго з горада выгналі ўсіх людзей, [[шляхта|шляхту]] выправілі да цара пад [[Смаленск]], а сам горад спалілі. 22 лістапада {{нп3|Васіль Пятровіч Шарамецьеў|В. П. Шарамецьеў|ru|Шереметев, Василий Петрович}} з баямі [[Аблога Віцебска (1654)|ўзяў Віцебск]], пасля чаго зноў разаслаў усіх, хто аказаў супраціў, у розныя гарады Маскоўскай дзяржавы. Працягваў [[Абарона Быхава (1654—1655)|аказваць супраціўленне толькі Стары Быхаў]], моцная крэпасць. Толькі тады, 18 чэрвеня, атрымаўшы ад караля на Варшаўскім сойме булаву [[Вялікі гетман ВКЛ|вялікага гетмана]], [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]] кінуўся дзейнічаць. Проста з сойму ён рушыў на тэрыторыю ваенных дзеянняў і стаў збіраць пад [[Орша]]й [[абоз]]. У канцы чэрвеня гетман фармальна меў {{nobr|11 261}} чалавека. Але на справе шмат з іх было хворымі і параненымі. 12 жніўня пад [[Шклоў|Шкловам]] той [[Бітва пад Шкловам (1654)|прыняў бой]] з арміяй [[Якаў Чаркаскі|Якава Чаркаскага]]. Пры вялізнай дыспрапорцыі сіл (у Чаркаскага было не менш за 20 тысяч) ён здолеў нанесці непрыяцелю надзвычай цяжкія страты — ад 3 да 7 тысяч — і нават захапіць 610 палонных, а ў яго загінула ўсяго каля 700 чалавек. Але ўжо 24 жніўня пад мястэчкам [[Шапялевічы]] Радзівіл [[Бітва пад Шапялевічамі|пацярпеў паражэнне]] ад войска [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|А. М. Трубяцкога]]. Загінула пад тысячу чалавек — вялікія страты для 6—8-тысячнага корпуса. Сам гетман быў паранены. Разбітае войска рассеялася па лесе. Арміі Вялікага Княства Літоўскага больш не існавала. Ужо ў верасні 1654 года Януш Радзівіл абвясціў, што войска Вялікага Княства адроджана і гатовае да дзеянняў. Праўда, сабраная сіла была намнога меншая, чым ухваленыя соймам 15 тысяч жаўнерскіх ставак. Сам вялікі гетман лічыў, што яго мабільныя часткі могуць скласці толькі 6 тысяч, астатніх лепей скарыстаць дзеля ўмацавання гарадоў. Баявыя дзеянні 1654 года скончыліся толькі глыбокай восенню. == Кампанія 1655 года == Кампанія 1655 года пачалася ў студзені наступам войскаў Радзівіла на расійскія войскі пад [[Стары Быхаў|Старым Быхавам]]. 5 лютага [[Паклонскі]] перайшоў на бок Рэчы Паспалітай і дазволіў увайсці ў [[Магілёў]] войскам Януша Радзівіла і [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Гасеўскага]]. Але княжацкія войскі змаглі заняць толькі Ніжні замак. Радзівіл не змог вызваліць Верхні замак і ў маі зняў [[Аблога Магілёва (1655)|аблогу]]. На пачатак года галоўныя царскія сілы былі накіраваны на [[Беларусь]]. Мэтай кампаніі стаў захоп астатняй тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]: [[Вільня|Вільні]], [[Стары Быхаў|Старога Быхава]], [[Слуцк]]а, [[Брэст]]а. Паход пачаўся ў сакавіку. У гэтым месяцы казацкае войска гетмана [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], якое было на службе ў вялікага князя маскоўскага, здолела ўзяць [[Бабруйск]], [[Казімір (горад)|Казімір]] (Каралеўскую Слабаду) і [[Глуск]]. У маі з [[Бранск]]а на Магілёў рушыла армія Трубяцкога. Казакі ж разам з Шарамецевым спрабавалі [[Абарона Быхава (1654—1655)|здабыць старабыхаўскую крэпасць]]. У той жа час войска княства было фізічна стомленае і дэмаралізаванае. Гаспадарка краіны была ўжо падарваная вайной, а ледзь не палова тэрыторыі наогул [[акупацыя|акупаваная]]. У земскі скарб дзяржавы зборы амаль не паступалі. Летам 1655 года замест 2 мільёнаў [[злоты]]х падымнага падатку рэальна можна было сабраць толькі 200 тысяч, з-за чаго было немагчыма наняць добрае наёмнае войска. [[Паспалітае рушэнне]], і раней мала на што здатнае, цяпер канчаткова страчвала сваё значэнне. На [[Менск]] рухаўся перадавы, вялікі і старажавыя палкі цэнтральнай арміі і [[3 ліпеня]], царскія войскі захапілі [[Менск]]. Шлях на [[Вільня|Вільню]] быў адкрыты. Абараніць сталіцу было немагчыма, а на дапамогу [[Польшча|Польшчы]] надзей не было, бо ўжо ў сакавіку на Рэч Паспалітую [[Шведскі патоп|пачала агрэсію]] [[Швецыя]]. У 20-х днях ліпеня на галоўны віленскі тракт пачалі выходзіць і [[авангард]]ныя часткі маскоўскага войска, і 20-тысячнае казацкае злучэнне І. Залатарэнкі. [[8 жніўня]] войскі Чаркаскага і Залатарэнкі разам пайшлі на штурм Вільні і захапілі яе, зрабіўшы ў горадзе бойню, у якой загінула каля 8 тыс. жыхароў — гэта каля паловы горада. Пасля захопу горада, [[Януш Крыштафавіч Радзівіл|Януш Радзівіл]], падпісаў з [[Швецыя]]й [[Кейданская унія|Кейданскую унію]], па якой [[Вялікае Княства Літоўскае]] пераходзіла пад [[пратэктарат]] [[Швецыя|Швецыі]]. Але праект уніі не падтрымала большая частка [[шляхта|шляхты]]. У верасні з [[Кіеў|Кіева]] на лодках выйшаў у паход атрад маскоўскіх войскаў на чале з князем {{нп5|Дзмітрый Валконскі|Дзмітрыем Валконскім|ru|Дмитрий Волконский}}. 15 верасня быў захоплены [[Тураў]], 20 верасня спалены [[Столін]], затым [[Пінск]]. == Кампанія 1655—1657 гадоў == Два гады вайны прывялі дзяржаву да краі бездані. У [[Польшча|Кароне Польскай]] пасля цяжкіх паражэнняў ад шведаў — 29 верасня {{нп5|Бітва пад Гарадком|пад Гарадком|ru|Битва под Городком}}, 30 верасня {{нп5|Бітва пад Новым Дваром|пад Новым Дваром|ru|Битва при Новы-Двуре}} і 3 кастрычніка {{нп5|Бітва каля Войніча|каля Войніча|ru|Битва при Войниче}} — пасля капітуляцыі [[Варшава|Варшавы]] і [[Кракаў|Кракава]] і ўцёкаў караля [[Ян Казімір Ваза|Яна Казіміра]] ў [[Сілезія|Сілезію]] дзяржава і войска былі канчаткова разваленыя. [[Віцебскі ваявода]] [[Павел Ян Сапега|Павел Сапега]] з восені 1655 года стаў пераймаць ролю галоўнага начальніка над рэшткамі арміі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Ягоную ўладу добраахвотна прызналі канфедэраты, якія кінулі [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]]. Да яго пачалі сыходзіцца дробныя ваенныя аддзелы, якія агулам склалі каля 6 тысяч. Уся гэтая сіла фактычна бяздзейнічала, бо Павел Сапега вёў перамовы адначасова і з кароннымі гетманамі, і з маскоўскімі ваяводамі, і са шведамі, якія дамагаліся яго пераходу на бок [[Швецыя|Швецыі]]. Пры канцы 1655 года Сапега паспеў-такі напісаць каралю [[Карл Х Густаў|Карлу Х Густаву]], што і ён згаджаецца на шведскую пратэкцыю, аднак фактычна пасля гэтага захоўваў адданасць каралю. Тым часам Януш Радзівіл запёрся ў [[Тыкоцін]]е, на [[Падляшша|Падляшшы]]. [[Замак у Тыкоціне|Тыкоцінскі замак]] аблажылі войскі Сапегі, які лічыў Радзівіла сваім асабістым сапернікам. Тут, у аблозе, 31 снежня 1655 года, абвешчаны ворагам Айчыны, памёр Януш Радзівіл. Пакуль групоўка Паўла Сапегі стаяла на [[Падляшша|Падляшшы]] і [[Брэсцкае ваяводства|Берасцейшчыне]], Ян Казімір пасылаў яму загады з патрабаваннем ісці да [[Сандамір]]а і ваяваць супраць шведаў разам з ваяводам [[Стэфан Чарнецкі|Стэфанам Чарнецкім]]. Аднак Сапега накіраваў туды толькі 2 тысячы на чале з Палубінскім. Дзесьці ў сярэдзіне лютага 1656 года Сапега быў афіцыйна прызначаны [[вялікі гетман|вялікім гетманам]] і атрымаў [[Віленскае ваяводства]], а ўвесну ён ужо павёў асноўныя сілы ў Польшчу на дапамогу каралеўскай арміі. Пасля гэтага войска Вялікага Княства Літоўскага вяло баявыя дзеянні ў асноўным супраць [[шведы|шведаў]]. Умяшанне маладога Карла Густава ў вайну выклікала абвастрэнне супярэчнасцей паміж [[Расія|Маскоўскай дзяржавай]] і Швецыяй, і расійскі цар Аляксей Міхайлавіч абвясціў вайну Швецыі. Яшчэ на пачатку 1656 года кіруючыя колы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] распрацавалі праграму выратавання дзяржавы. Планавалася паслабіць пазіцыі шведаў, схіліць на свой бок [[Спіс кіраўнікоў Брандэнбурга|брандэнбургскага курфюрста]] {{нп5|Фрыдрых Вільгельм I, курфюрст Брандэнбурга|Фрыдрыха Вільгельма I|ru|Фридрих Вильгельм I (курфюрст Бранденбурга)}}, пасварыць з Расіяй [[казакі|казакаў]], дамагчыся дапамогі ад [[крымскі хан|крымскага хана]] [[Мехмед IV Гірэй|Мехмеда IV Гірэя]], нейтралізаваць [[трансільванскі князь|трансільванскага князя]] [[Дзьёрдзь II Ракацы|Дзьёрдзя II Ракацы]] і, што было асабліва важна, падпісаць мір з Аляксеем Міхайлавічам. У справе апошняга кароль Ян Казімір заручыўся пасярэдніцтвам імператара [[Фердынанд III Габсбург|Фердынанда III]]. [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскія]] паслы браліся дапамагчы памірыць дзве адвеку варагуючыя краіны. Тады была падпісаны т. зв. Віленскі дагавор<ref>Віленскі дагавор быў падпісаны паміж Лівонскім ордэнам і Вялікім Княствам Літоўскім 31 жніўня 1559 года падчас Лівонскай вайны</ref>, які спыняў баявыя дзеянні паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй. == Кампанія 1658—1660 гадоў == 16 верасня 1658 года падпісаны [[Гадзяцкі дагавор]], якое вызначаў ўзаемаадносіны [[Украіна|Украіны]] і [[Польская Карона|Польскай Кароны]]. 14 лютага 1659 года маскоўскія войскі {{нп5|Аблога Старога Быхава, 1659|штурмам узялі Стары Быхаў|ru|Осада Старого Быхова (1659)}}, дзе знаходзіліся казацкія войскі, што перайшлі на бок Рэчы Паспалітай, і жорстка расправіліся з імі. 1659 год — аблога расійскімі войскамі горада [[Чачэрск]]а. [[Файл:Czarniecki WKL 1660.svg|thumb|Кампанія аб’яднанага вялікалітоўскага і польскага войска ў 1660—1661 гадах]] Пачынаючы з 1658 года амаль уся Беларусь была ахоплена паўстаннямі казакоў і шляхты. Гэтыя выступленні выкарысталі кіруючыя колы Рэчы Паспалітай для вяртання сваёй улады. Такім чынам 18 чэрвеня 1660 года пад [[Ляхавічы|Ляхавічамі]] быў разбіты шматлікі корпус на чале з ваяводам [[Іван Хаванскі|І. А. Хаванскім]]. 28 чэрвеня таго ж года аб’яднанае вялікалітоўскае і польскае войска [[П. Я. Сапега|П. Я. Сапегі]] і [[С. Чарнецкі|С. Чарнецкага]] [[Бітва пад Палонкай|разбіла каля мястэчка Палонка]] маскоўскую армію І. А. Хаванскага. Пазней, 3 ліпеня, гэтае ж аб’яднанне вызваліла [[Менск]] і тэрыторыю Беларусі да [[Бярэзіна|Берэзіны]]. 8 кастрычніка 1660 года вялікалітоўскія і польскія войскі адбілі каля [[Чавусы|Чавусаў]] наступленне маскоўскай арміі і вымусілі адступіць да [[Смаленск]]а. == Кампанія 1661—1667 гадоў == [[Файл:Czarniecki_WKL_1661.svg|thumb|Ваенныя дзеянні ў Вялікім Княстве Літоўскім ўвосень 1661 года]] 1 лютага 1661 года адбылося [[Магілёўскае паўстанне (1661)|паўстанне ў Магілёве]]. У выніку гараджане знішчылі маскоўскі гарнізон, узялі ў палон двух ваявод і іншых афіцэраў. Пазней, у красавіку таго ж года, антымаскоўскія паўстанні ўспыхнулі ў [[Дзісна|Дзісне]], [[Себеж]]ы і [[Гомель|Гомелі]]. 3 лістапада 1661 года пацярпела [[Бітва пад Кушлікамі|паражэнне]] група маскоўскіх войск на чале з Хаванскім і Ардын-Нашчокіным каля вёскі [[Кушлікі]]. На тры дні пазней войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з С. Чарнецкім разбілі каля [[Глыбокае|Глыбокага]] маскоўскае войска (каля 12 тыс. чалавек) на чале з І. А. Хаванскім. [[2 снежня]] войскі ВКЛ вызвалілі [[Вільня|Вільню]]. Пасля гэтага варожыя бакі не мелі ні сіл, ні сродкаў для актыўнага працягу вайны. Але ўжо ў 1664 годзе казацкія і маскоўскія войскі аблажылі гарады [[Пінск]] і [[Магілёў]], у Магілёве быў спалены [[Магілёўскі замак|замак]]. [[Файл:1664_Jan_Kazimierz.svg|thumb|Кампанія 1663—1664 гадоў]] == Андрусаўскае перамір’е == Пасля даўгіх перамоў 30 студзеня 1667 года было заключана [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскае перамір’е]]. Згодна з ім Смаленская, Чарнігаўская і Ноўгарад-Северская землі заставаліся ў складзе Вялікага Княства Маскоўскага, а беларускае Падзвінне вярталася Вялікаму княству Літоўскаму. Украіна была падзелена па Дняпры: левабярэжжа адыходзіла да Масковіі, правабярэжжа замацоўвалася за Рэччу Паспалітай. Вывезены падчас вайны шматтысячны палон вяртанню не падлягаў. == Акупацыйная палітыка маскоўскіх улад == Уладу ў вызваленых правінцыях бралі ў свае рукі царскія ваяводы. Імкнучыся знайсці падтрымку мясцовых жыхароў, Аляксей Міхайлавіч пакідаў [[Магдэбургскае права]] гарадам, прывілеі і г. д. Асабліва падтрымлівалася [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўная царква]], ёй раздавалі землі ўніятаў і каталікоў. Узвышэнне праваслая прывяло да закрыцця ўсіх [[каталіцтва|каталіцкіх]] [[касцёл]]аў і навучальных устаноў. Цяжка было [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскаму]] насельніцтву. Умацоўваючы праваслаўную царкву ў Беларусі, царскі ўрад імкнуўся цалкам узалежніць яе ад Масквы. У 1655 годзе Магілеўскае епіскапства было падпарадкавана непасрэдна патрыярху Нікану. Цяпер епіскапа зацвярджала Масква, даходы ішлі ў Маскву, яна ж трымала пад пільным наглядам мясцовае духавенства. На ўзроўні мясцовай царскай адміністрацыі стаўленне новых уладаў да аднавернага насельніцтва Беларусі выглядала ўжо не так прывабна, як урадавая палітыка. Войска ж наогул не зважала на праваслаўнасць мясцовых жыхароў. Частку насельніцтва новыя улады перасялілі на тэрыторыю Маскоўскай дзяржавы. Масавых перасяленняў нявольнікаў з захопленых тэрыторый маскоўскі ўрад пазбягаў, бо ў такім выпадку войска пазбаўлялася кармавой базы. У першую чаргу насельніцтва перасялялі з тэрыторый, якія менш лаяльна ставіліся да новых уладаў. Так, у ліпені 1654 года цар аддаў загад «чтоб Бельского, Дорогбужского и Смоленского уездов Белорусцов односильно не имали, и к Москве и деревни не посылали… И которые Боярские и всяких чинов люди повезут к Москве полоняников мужеского полу и женска, и тех всех полоняников велено на заставах роспрашивать, кто котораго города и уезду, и какой человек, и какия веры, и которые скажуться Мстиславского и иных зарубежных городов литовские Люди, Католичкия Смяцкия веры, и Жиды, и Мурзы и вские некрещенные люди и тех пропущать к Москве…»<ref>{{Кніга|спасылка=https://runivers.ru/include/lib/download.php?file=34679|загаловак=Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое. Том I. 1649 - 1675 гг.|адказны=Под редакцией М.М. Сперанского|год=1830|месца=СПб|выдавецтва=Тип. II Отделения Собственной Его Императорского Величества Канцелярии|старонкі=349-350|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528071643/https://runivers.ru/include/lib/download.php?file=34679}}</ref>. Перасяляючы насельніцтва з ВКЛ, царскія ўлады вырашалі некалькі задач: 1) нівеліравалі страты ад эпідэміі чумы ў Маскве, тым самым засяляючы «беларусцаў» у вольныя дамы; 2) пазбаўляліся ад дысідэнтаў на захопленых тэрыторыях; 3) эканамічна слабелі Літву ў выпадку пераходу нелаяльных тэрыторый назад пад уладу караля. Апроч сялян у Маскву вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас чумы. Цар Аляксей Міхайлавіч загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні Маскоўскай дзяржавы, а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў ВКЛ. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 г. віцебскага ваяводы Н. М. Бабарыкіна расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са Шклова, Магілёва, Копысі і інш. == Вынікі вайны == {{асноўны артыкул|Андросаўскае перамір’е}} Мірныя перагаворы пачаліся ў вёсцы [[Андрусава (Смаленская вобласць)|Андросава]] на мяжы [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Смаленскае ваяводства|Смаленскага ваяводстваў]]. Яны цягнуліся амаль 4 гады. Дэлегацыю Масковіі прадстаўляў пасол {{нп3|Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардзін-Нашчокін|А. Ардзін-Нашчокін|ru|Ордин-Нащокин, Афанасий Лаврентьевич}}, Рэчы Паспалітай — [[жамойцкі староста]] [[Ю. Глябовіч]]. Адбылося 39 сустрэч-пасяджэнняў паміж бакамі. У выніку 30 студзеня 1667 года было падпісана [[Андросаўскае перамір’е]] тэрмінам на 13.5 года. Масковія атрымала [[Смаленшчына|Смаленшчыну]], [[Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыну]], [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжную Украіну]] і [[Кіеў]]. Землі [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Беларускага Падзвіння]], а гэта [[Віцебшчына]], [[Полаччына]], вярталіся назад у склад Вялікага Княства Літоўскага. Тэрыторыя Княства паменшылася з 370 да 312 тыс.кв.км. Войны мелі драматычныя вынікі для Вялікага Княства Літоўскага. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларускія землі]] знаходзіліся ў стане эканамічнай разрухі, аслабла каралеўская ўлада, значна пашырыліся правы [[магнат]]аў. У Рэчы Паспалітай узмацніліся ганенні супраць [[Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім|пратэстантаў]], [[арыяне (пратэстанты)|арыян]], [[Праваслаўная царква ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўных]], што прывяло да скасавання рэлігійнай талерантнасці. Дзяржава ўступіла ў паласу працяглага [[крызіс]]у. == Гл. таксама == * [[Бітва пад Кушлікамі|Бітва пад Кушлікамі, 1661]] * [[Радноцкі дагавор]] * [[Братэрскі хаўрус]] * [[Канфедэрацыя Кміціча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Сагановіч НВ}} * Малов А. В. Русско-польская война 1654—1667 гг. М.: Цейхгауз, 2006 г. ISBN 5-94038-111-1 * https://www.academia.edu/resource/work/175880880 * Bobiatyński K. «Od Smoleńska do Wilna. Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654—1655». * Заборовский Л. В. «Великое княжество Литовское и Россия во время польского Потопа (1655—1656 гг.): Документы, исследование». * Kossarzecki K. «Kampania roku 1660 na Litwie». * Gawęda Marcin «Połonka-Basia 1660». * Romański Romuald «Cudnów 1660». * Kubala Ludwik «Wojna Moskiewska. 1654—1655». Том III. * Wisner Henryk «Zygmunt III Waza». * «Litwa w epoce Wazów». * Kroll Piotr «Od ugody Hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658—1660». {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)| ]] tg08hk56sf3akgxcgxw4gecxkngaxai 0 19665 5211670 4962345 2026-10-05T10:29:46Z Ілля Касакоў 21245 5211670 wikitext text/x-wiki {{Комплексная навука | Тэма =[[Прыродазнаўства]] | Назва = Фізіка | Іншыя назвы = Φυσική | Ілюстраванне = [[Image:CollageFisica.jpg|250px|Прыклады розных фізічных з'яў]] | Прадмет вывучэння = Матэрыя (у выглядзе рэчыва і палёў) і найбольш агульныя формы яе руху, а таксама фундаментальныя узаемадзеянні прыроды, што кіруюць рухам матэрыі. | Перыяд зараджэння = [[V стагоддзе да н. э.]] — [[XVI стагоддзе]] | Асноўныя кірункі = | Дапаможныя дысцыпліны = | Цэнтры даследаванняў = | Катэгорыі на Вікісховішчы = }} '''Фізіка''' — [[навука]] аб уласцівасцях, формах і будове [[Матэрыя (фізіка)|матэрыі]] ([[рэчыва]] і [[Поле (фізіка)|поля]]), найбольш агульных законах яе руху і пераўтварэнняў. Слова паходзіць ад [[грэчаская мова|грэчаскага]] «фюсіс» ({{lang|grc|φύσις}} — прырода) і было ўведзена [[Арыстоцель|Арыстоцелем]] як назва аднаго з яго трактатаў. == Уводзіны == Фізіка — галіна навукі, якая вывучае прыроду ў самым агульным сэнсе. Яна вывучае рэчыва і энергію, а таксама [[фундаментальныя ўзаемадзеянні]] прыроды, кіруючыя рухам матэрыі. Некаторыя заканамернасці з’яўляюцца агульнымі для ўсіх матэрыяльных сістэм, напрыклад, захаванне энергіі, — такія ўласцівасці называюць [[Фізічны закон|фізічнымі законамі]]. Фізіку часам называюць «фундаментальнай навукай», бо іншыя прыродазнаўчыя навукі апісваюць толькі некаторы клас матэрыяльных сістэм, якія падпарадкоўваюцца законам фізікі. Фізіка цесна звязана з [[матэматыка]]й: па сутнасці, для фізікі матэматыка з’яўляецца нечым падобным да мовы, з дапамогай якой фармулююцца фізічныя законы. Фізічныя тэорыі амаль заўсёды запісваюцца ў выглядзе матэматычных выразаў, прычым, у параўнанні з большасцю іншых навук, у фізіцы выкарыстоўваюцца больш складаныя і абстрактныя матэматычныя паняцці. І наадварот, развіццё многіх абласцей матэматыкі стымулявалася патрэбамі фізічных тэорый. Паняцці і законы фізікі ляжаць у аснове ўсіх прыродазнаўчых навук ([[хімія|хіміі]], [[біялогія|біялогіі]], [[навукі аб Зямлі]], [[астраномія|астраноміі]]). Адкрыццё фізічных законаў ажыццяўляецца на аснове фактаў, устаноўленых доследным шляхам. Самі фізічныя законы фармулююцца ў выглядзе колькасных суадносін паміж [[Фізічная велічыня|фізічнымі велічынямі]]. Асаблівае значэнне ў фізіцы маюць [[законы захавання]], якія звязаны з прынцыпамі [[Сіметрыя (фізіка)|сіметрыі]] [[прастора|прасторы]] і [[час]]у. == Гісторыя == {{Галоўны артыкул|Гісторыя фізікі}} === Старажытнасць === Са старажытных часоў людзі спрабавалі зразумець паводзіны і ўласцівасці матэрыі: чаму прадметы падаюць на зямлю, калі́ яны губляюць сваю крэпасць, чаму розныя матэрыялы маюць розныя ўласцівасці, і падобнае. Таямніцаю была і прырода [[Сусвет]]у, сама форма [[Планета Зямля|Зямлі]], паводзіны і рух [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. Розныя тэорыі спрабавалі растлумачыць гэтыя з’явы, аднак большасць з іх не былі пацверджана эксперыментальна. Аднак былі людзі, якія прапаноўвалі гіпотэзы і знаходзілі доказы для іх, і пасля, у будучыні, гэтыя законы сталі асновай фізікі. Паводле [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], фізіка ў аснове сваёй абстрактная. Першасныя якасці матэрыі — дзве пары процілегласцей: «цёплае — халоднае» і «сухое — вільготнае». Злучэнню «халоднага з сухім» адпавядае зямля, «цёплага з вільготным» — паветра, «цёплага з сухім» — агонь. Вядомы даследаванні Арыстоцеля ў механіцы, акустыцы, оптыцы. Знакаміта яго праца «Метафізіка», з якой пачынаецца эра развіцця старажытнай фізічнай і механічнай навук. Шмат адкрыццяў і вынаходак у матэматыцы, фізіцы і астраноміі належаць [[Архімед]]у. У прыватнасці, Архімед пабудаваў машыну для арашэння палёў, вінт, рычаг, блок, ваенныя кідальныя машыны. Заклаў асновы [[гідрастатыка|гідрастатыкі]] (аднаго з раздзелаў механікі). Адкрыў закон дзеяння вадкасці і газу на пагружанае ў іх цела ([[закон Архімеда]])<ref name="ReferenceA">Физика: учеб. для 7-го кл. учреждений общ. сред. образования с рус. яз. обучения / Л. А. Исаченкова, Ю. Д. Лещинский; под ред. Л. А. Исаченковой. — 2-е изд., пересмотр. — Минск: Нар. асвета, 2013. — 183 с.: ил.</ref>. Адным з заснавальнікаў сучасных ідэй аб атамна-малекулярнай будове рэчываў фізічных цел з’яўляецца старажытны філосаф-матэрыяліст [[Дэмакрыт]]. Паводле яго ідэй (якія маюць назву [[атамістыка|атамістыкі]]), усе целы, якія існуюць у навакольнай прасторы, складаюцца з дробных непадзельных часціц — атамаў. === XVI—XVII стагоддзі === Навука пашыралася, набывала моцную матэматычную і тэарэтычную аснову. Прапанаваліся розныя тэорыі, адкрываліся фундаментальныя законы. Пачала складвацца механічная карціна свету, фундамент якой стварылі такія знакамітыя вучоныя-фізікі, як [[Галілеа Галілей]] (1564—1642) і [[Ісаак Ньютан]] (1643—1727). Таму менавіта ў іх гонар [[класічная механіка]] часта называецца механікай Галілея — Ньютана. Але разам з імі асновы класічнай фізікі закладвалі такія выдатныя вучоныя, як [[Блез Паскаль]] (1623—1662), [[Эванджэліста Тарычэлі]] (1608—1647), {{нп5|Эдм Марыёт||ru|Мариотт, Эдм}} (1620—1684), [[Роберт Бойль]] (1627—1691), [[Роберт Гук]] (1635—1703), [[Хрысціян Гюйгенс]] (1629—1695) і іншыя. Iтальянскі фізік і астраном [[Галілеа Галілей]] даказаў пастаянства [[паскарэнне свабоднага падзення|паскарэння свабоднага падзення]], першым устанавіў заканамернасці руху па інерцыі (што стала асновай для закона інерцыі Ньютана). У 1609 годзе пабудаваў першую [[падзорная труба|падзорную трубу]] ([[тэлескоп]]). Вынайшаў {{нп5|тэрмаскоп||ru|Термоскоп}} (правобраз [[тэрмометр]]а), сканструяваў гідрастатычныя вагі, распрацоўваў [[Геліяцэнтрычная сістэма свету|геліяцэнтрычную сістэму светабудовы]] [[Мікалай Капернік|Каперніка]]. Ад Галілея бярэ пачатак фізіка як навука. У 1643 годзе італьянскі фізік і матэматык [[Эванджэліста Тарычэлі]] адкрыў існаванне [[атмасферны ціск|атмасфернага ціску]]. Вынайшаў [[ртутны барометр]]. Сфармуляваў закон выцякання вадкасці праз адтуліны сасуда і вывеў формулу скорасці выцякання ([[формула Тарычэлі (гідрадынаміка)|формула Тарычэлі]]). У 1653 годзе французскі матэматык, фізік і філосаф [[Блез Паскаль]] адкрыў асноўны закон гідрастатыкі ([[закон Паскаля]]). Сваімі працамі пацвердзіў існаванне атмасфернага ціску і яго залежнасць ад вышыні. Таксама даказаў, што [[паветра]] мае вагу<ref name="ReferenceA"/>. У 1676 годзе знакаміты англійскі вучоны-фізік і матэматык [[Роберт Гук]] сфармуляваў закон залежнасці модуля [[сіла пругкасці|сілы пругкасці]] ад абсалютнай [[дэфармацыя|дэфармацыі]] цела пры [[пругкая дэфармацыя|пругкіх дэфармацыях]] ([[закон Гука]]) у сваёй анаграмме «Ut tension sic vis» («Як напружанне, так сіла»). У сваёй знакамітай фундаментальнай працы па фізіцы «Матэматычныя асновы натуральнай філасофіі» (1687) вялікі англійскі вучоны, фізік, матэматык і астраном [[Ісаак Ньютан]] сфармуляваў адкрытыя ім [[закон сусветнага прыцягнення]] і асноўныя законы механікі ([[законы Ньютана|першы, другі і трэці законы Ньютана]], або закон інэрцыі, асноўны закон дынамікі і закон дзеяння і супрацьдзеяння адпаведна). Шмат работ Ньютан прысвяціў вывучэнню [[трэнне|трэння]], стварыў фізічную карціну свету, шмат адкрыццяў зрабіў у [[оптыка|оптыцы]]<ref>Физика: учеб. пособие для 10-го кл. общеобразоват. шк. с рус. яз. обучения / В. В. Жилко, А. В. Лавриненко, Л. Г. Маркович. — Минск: Нар. асвета, 2001. — 319 с.: ил.</ref>. === XVIII—XIX стагоддзі === 18 стагоддзе было багатае на значныя адкрыцці ў [[тэрмадынаміка|тэрмадынаміцы]]. У 1733 г. [[Данііл Бернулі]], з дапамогай статыстычных метадаў класічнай механікі, атрымаў шэраг вынікаў у [[малекулярна-кінетычная тэорыя газаў|кінетычнай тэорыі газаў]], тым самым даўшы пачатак развіццю [[статыстычная механіка|статыстычнай механікі]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя [[Уільям Томсан (лорд Кельвін)|Уільям Томпсан (лорд Кельвін)]] і [[Рудольф Юліус Эмануэль Клаўзіус|Рудольф Клаўзіус]] залажылі асновы [[тэрмадынаміка|тэрмадынамікі]]. У 1847 г. [[Юліус Роберт Маер|Юліус Маер]] і [[Джэймс Прэскат Джоўль|Джэймс Джоўль]] сфармулявалі агульны [[закон захавання энергіі]]. Электрычнасць і магнетызм былі вывучаны [[Майкл Фарадэй|Фарадэем]], [[Георг Ом|Омам]], і іншымі навукоўцамі. У 1855 г. [[Джэймс Клерк Максвел|Максвел]] аб’яднаў гэтыя дзве з’явы ў адзінай тэорыі [[электрамагнетызм]]у, апісаўшы іх [[ураўненні Максвела|ураўненнямі]]. З гэтае тэорыі вынікала, што святло ўяўляе сабою [[электрамагнітныя хвалі]]. У 1895 г. [[Вільгельм Конрад Рэнтген|Рэнтген]] адкрыў [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|Х-выпраменьванне]] — [[электрамагнітнае выпраменьванне]] з вельмі высокаю [[частата|частатою]], што падштурхнула да вывучэння [[радыеактыўнасць|радыеактыўнасці]], якая была адкрыта ў 1896 г. [[Антуан Анры Бекерэль|Анры Бекерэлем]] і вывучана [[П’ер Кюры|П’ерам]] і [[Марыя Складоўская-Кюры|Марыяй Кюры]], а таксама іншымі даследчыкамі. Гэта заклала асновы новай вобласці — [[ядзерная фізіка|ядзернай фізікі]]. У 1897 г. [[Джозеф Джон Томсан|Джозеф Томсан]] адкрыў [[электрон]], адзін з асноўных носьбітаў [[электрычны зарад|зараду]]. У 1904 г. прапанаваў [[Мадэль атама Томсана|першую мадэль атама]]. (Існаванне [[атам]]аў было прадказана [[Джон Дальтан|Джонам Дальтанам]] у 1808 г.). === XX—XXI стагоддзі === У 1905 г. [[Альберт Эйнштэйн]] сфармуляваў асноўныя палажэнні [[тэорыя адноснасці|тэорыі адноснасці]] і стварыў новую [[рэлятывісцкая тэорыя гравітацыі|рэлятывісцкую тэорыю гравітацыі]]. Ён быў адным з вучоных, што стаялі ля вытокаў [[Квантавая фізіка|квантавай фізікі]]. У 1911 г. [[Эрнэст Рэзерфорд]] правёў шэраг эксперыментаў з рассейваннем [[альфа-часціца|альфа-часціц]] і даказаў існаванне кампактнага дадатна [[электрычны зарад|зараджанага]] [[Атамнае ядро|ядра атама]]. Нейтральна зараджаныя часціцы — [[нейтрон]]ы, былі выяўлены [[Джэймс Чэдвік|Джэймсам Чэдвікам]] у 1932 г. У пачатку XX ст. [[Макс Планк|Планк]], [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]], [[Нільс Бор|Бор]] і іншыя растлумачылі выяўленыя ў эксперыментах анамаліі (якія, як высветлілася, былі праявамі квантавай прыроды матэрыі), а затым прадставілі канцэпцыю дыскрэтных энергетычных узроўняў. У 1925 г. [[Вернер Карл Гейзенберг|Гейзенберг]] і [[Эрвін Шродзінгер|Шродзінгер]] сфармулявалі асноўныя палажэнні [[квантавая механіка|квантавае механікі]], якая ўключала набытыя раней веды пра квантавы свет і тлумачыла вынікі многіх эксперыментаў. У квантавай механіцы фізічныя вымярэнні маюць [[імавернасць|імавернасны]] характар. У рамках квантавай механікі былі распрацаваны тэарэтычныя метады для вывучэння ўласцівасцей цвёрдых цел і вадкасцей, у тым ліку такіх з’яў, як [[крышталічная структура]], [[Электрычная праводнасць|праводнасць]], [[звышправоднасць]] і [[звышцякучасць]]. Сярод першапраходцаў у гэтай вобласці фізікі вылучаюць [[Фелікс Блох|Блоха]], які здолеў растлумачыць паводзіны электронаў у крышталічных структурах. Падчас [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]], усе ваюючыя бакі праводзілі інтэнсіўныя даследаванні ў галіне [[ядзерная фізіка|ядзернай фізікі]], жадаючы зрабіць [[атамная бомба|атамную бомбу]]. [[Нямецкая ядзерная праграма|Намаганні немцаў]] не ўвянчаліся поспехам, але [[Манхэтэнскі праект]] дасягнуў мэты. У Амерыцы ў 1942 г. каманда на чале з [[Энрыка Фермі|Фермі]] дасягнула першай штучнай [[ланцуговая ядзерная рэакцыя|ланцуговай ядзернай рэакцыі]], а ў 1945 г. першы ядзерны выбух прагрымеў у [[Нью-Мексіка]]. У сярэдзіне XX ст. было апісана [[электрамагнітнае ўзаемадзеянне]]. [[Квантавая тэорыя поля]] паслужыла асновай для сучаснай тэорыі часціц, якая займаецца вывучэннем [[фундаментальныя ўзаемадзеянні|фундаментальных сіл]] прыроды і [[элементарная часціца|элементарных часціц]]. У трэцяй чвэрці 20 ст. [[Янг Чжэньнін|Янг]] і [[Роберт Мілс|Мілс]] паспяхова апісалі ўсе вядомыя на дадзены момант часціцы. == Галіны фізікі == [[Image:STS41B-35-1613 - Bruce McCandless II during EVA (Retouched).jpg|thumb|Касманаўт і Зямля — абое знаходзяцца ў [[свабоднае падзенне|свабодным падзенні]]]] * [[класічная механіка]] * [[малекулярная фізіка]] і [[тэрмадынаміка]] * [[электрастатыка]], [[электрадынаміка]] і фізіка [[электрамагнетызм|электрамагнітных з’яў]] * фізіка [[электрамагнітныя хвалі|электрамагнітных хваль]] і [[оптыка]] * [[рэлятывісцкая фізіка]] * [[квантавая фізіка]] * [[атамная фізіка|атамная]] і [[ядзерная фізіка]] == Гл. таксама == * [[Фізіка ў Беларусі]] * [[Неразвязаныя праблемы сучаснай фізікі]] * [[Фундаментальныя фізічныя пастаянныя]] * [[Спіс фізічных часопісаў]] * [[Фізічны гумар]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://physfak.org.harmony.neolocation.net/ Неафіцыйная старонка фізфака БДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304130956/http://physfak.org.harmony.neolocation.net/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://byenergy.org/ Альтэрнатыўная энергетыка. Погляд з Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215004115/http://byenergy.org/ |date=15 снежня 2009 }} {{Прыродазнаўства}} {{Навука}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізіка| ]] [[Катэгорыя:Дакладныя навукі]] [[Катэгорыя:Прыродазнаўчыя навукі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] rrtrykgiy7hka7tz58p3oas9bymi5m5 0 20165 5211343 5210675 2026-10-04T16:12:40Z Için warum 153459 /* Назва */ 5211343 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бобрык}} {{Рака |Назва = Бобрык 2 |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 44 |Плошча басейна = 710 |Басейн = Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора |Басейн рэк = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= вусце Азёрнага канала |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52.338822|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28.140049|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Прыпяць |Месцазнаходжанне вусця = каля вёскі [[Конкавічы]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52.152838|m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28.691918|m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл ракі = 0,4 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Петрыкаўскі раён/Жыткавіцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бобрык''', '''Бобрык Другі''', '''Бобрыч, Бобрычы''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] і [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім]] раёнах [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], левы [[прыток]] ракі [[Прыпяць]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 44 км. Плошча [[вадазбор]]у 710 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,4 [[праміле|‰]]. == Назва == Паводле беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва ракі Бобрык відавочна звязаная з назвай жывёлы ''бабёр''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 29.</ref>. Паводле [[:uk:Лучик Василь Вікторович|В. Лучыка]], шматлікія дняпроўскія гідронімы і айконімы Бобрык з'яўляюцца памяншальнымі ўтварэннямі на ''-ык'' з асновай апелятыва ''бабёр''<ref>В. В. Лучик. Етимологічний словник топонімів України. Київ, 2014. С. 54.</ref>. На думку геолага П. Туткоўскага, правільная назва ракі - Бобрыч ці Бобрычы, а не Бобрык, як яе таксама называюць<ref>Геологические исследования на территории бывшей Минской губернии. По данным научной литературы и собственным исследованиям составил профессор и академик П. А. Тутковский. Часть II. Витебск, 1925. С. 282.</ref>. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Babrūngas'', ''Babrūnė'', ''Babrinis'', ''Babrūtė'' выводзіў ад літоўскага ''babras'' «бабёр» (больш распаўсюджаны варыянт ''bebras'')<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 55.</ref>''. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Вісліца]], [[Азёрны канал]], [[Капцэвіцкі канал (правы прыток Бобрыка 2)|Капцэвіцкі канал]]. '''Злева''': [[Капцэвіцкі канал (левы прыток Бобрыка 2)|Капцэвіцкі канал]], [[Міхедава-Грабаўскі канал]]. == Агульнае == Пачаткам ракі лічыцца вусце Азёрнага канала, якое знаходзіцца за 2 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Капцэвічы (вёска, Капцэвіцкі сельсавет)|Капцэвічы]] Петрыкаўскага раёна. Цячэ па [[Прыпяцкая нізіна|Прыпяцкай нізіне]], упадае ў Прыпяць каля вёскі [[Конкавічы]] Петрыкаўскага раёна. [[Даліна]] ў верхнім цячэнні невыразная, ніжэй вёскі [[Аголічы]] пераважна трапецападобная. [[Пойма]] на вялікім працягу невыразная (асушанае [[балота]]). Рэчышча каналізаванае на працягу 40,7 км. Берагі на натуральным участку рэчышча нізкія, пясчаныя. З ракі пачынаецца меліярацыйны канал [[канал Лукіч|Лукіч]] — левы прыток Прыпяці. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Бобрык 2|Гарбатоўскі Л. Н.|314}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Прыпяць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Прыпяці]] ipxw7v7f9018qdvan28jc4yxjsh2ljx 0 23022 5211688 4751912 2026-10-05T10:53:54Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5211688 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Курган (значэнні)}} {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Курган |арыгінальная назва={{lang-ru|Курган}} |падначаленне = |краіна =Расія |герб =Kurgan_coat_of_arms.png |сцяг =Flag of Kurgan (Kurgan oblast).svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat=55.45 |long=65.3334 |lat_dir = |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =65 |lon_min =20 |lon_sec = |CoordAddon=type:city(361500)_region:RU |CoordScale=200000 |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |рэгіён =Курганская вобласць |рэгіён у табліцы = |від рэгіёна =вобласць |раён = |раён у табліцы = |від раёна =раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = Алена Вячаславаўна Сітнікава |заснаваны = |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з =1782 |статус дата = |плошча =390 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =75 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва ={{Падзенне}}322 383<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=30 кастрычніка 2011 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=30 кастрычніка 2011 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=30 кастрычніка 2011 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=30 кастрычніка 2011 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=21 жніўня 2011 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=21 жніўня 2011 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=21 жніўня 2011 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=21 жніўня 2011 }} {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=21 жніўня 2011 }} Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111030173539/http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm |date=30 кастрычніка 2011 }}</ref> |год перапісу =2010 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = {{nobr|[[рускія]] 95,33%}}, {{nobr|[[украінцы]] 1,27%}}, {{nobr|[[татары]] 0,59%}}, {{nobr|[[беларусы]] 0,41%}}, {{nobr|[[казахі]] 0,3%}} |канфесійны склад = |этнахаронім = курга́нцы |часавы пояс =+5 |DST = |тэлефонны код =3522 |паштовы індэкс =640000, 640020 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =45 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons =Kurgan, Kurgan Oblast |сайт =http://www.kurgan-city.ru/ |мова сайта= |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Курган''' ({{lang-ru|Курган}}) — горад (з [[1782]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Курганская вобласць|Курганскай вобласці]]. Насельніцтва 309,3 тыс. чал. ([[2021]]), плошча 390 км². Заснаваны ў [[1679]] годзе.<ref>[http://www.kurgan-city.ru/doc/106046.html Решение Курганской городской Думы «О дате основания города Кургана» от 16 сентября 2009 года № 255]{{Недаступная спасылка}}</ref> Горад размешчаны на рацэ [[Табол]], за 1973 км ад [[Масква|Масквы]]. == Насельніцтва == У свой час рост насельніцтва ў горадзе падштурхнула стварэнне [[6 лютага]] [[1943]] года [[Курганская вобласць|Курганскай вобласці]]. Па некаторых дадзеных, на момант стварэння вобласці, у горадзе пражывала не больш за сто тысяч чалавек. Пасля развалу [[СССР]] колькасць насельніцтва пачынае падаць з максімуму ў 1991 годзе (больш за 360 тысяч жыхароў) да мінімуму ў 2008 (324 тысячы). Назіраецца інтэнсіўны міграцыйны адток. Паводле ўсерасійскага перапісу 2010 года<ref name="etnicheski">{{cite web|url=http://www.kurganstat.ru/perepis_obslel/vpn2010/Pages/Itogi.aspx|title=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Курганской Области - Веб-страницы - Itogi|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8xYwSsd?url=http://www.kurganstat.ru/perepis_obslel/vpn2010/Pages/Itogi.aspx|archivedate=15 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>: {| | valign="top" | {| class="prettytable" |-class="" !Народ !Колькасць чал. ! % ад тых, хто ўказаў нац. |- |рускія | align="right" |304 897 | align="right" |95,9 % |- |украінцы | align="right" |2 768 | align="right" |0,9 % |- |татары | align="right" |1 734 | align="right"|0,5 % |- |казахі | align="right" |1 461 | align="right" |0,4 % |- |іншыя нацыянальнасці менш 1 000 | align="right" |7 230 | align="right" |2,3 % |- |усяго ўказана нацыянальнасць | align="right" |318 090 | align="right" |100,0 % |- |Усяго насельніцтва горада | align="right" |333 606 |- |- |} |} Асобы па якіх няма дадзеных аб нацыянальнай прыналежнасці або не паказаная нацыянальнасць у перапісным лісце складаюць 15 516 чал. або 4,6 % ад усяго насельніцтва горада. З іх 13 871 — няма звестак аб нацыянальнай прыналежнасці, 1 217 — нацыянальнасць у перапісным лісце не паказаная, і 428 — адмова ад адказу. == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч]] (1906—1991) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч. * [[Іосіф Рыгоравіч Гурэвіч]] (нар. 1929) — беларускі вучоны ў галіне цепла- і масаабмену. * [[Юрый Мікалаевіч Дубровін]] — беларускі кінарэжысёр. * [[Лазар Артуравіч Рот]] (1920—2006) — [[фізік-тэарэтык]]<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13|||410}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Курганскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці]] [[Катэгорыя:Курган (горад)| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1679 годзе]] 6nz4f4qhj3cdao1lwvdc4qh0o2o5stn 5211689 5211688 2026-10-05T10:55:20Z Autumndancer 168015 5211689 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Курган (значэнні)}} {{НП-Расія}} '''Курган''' ({{lang-ru|Курган}}) — горад (з [[1782]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Курганская вобласць|Курганскай вобласці]]. Насельніцтва 309,3 тыс. чал. ([[2021]]), плошча 390 км². Заснаваны ў [[1679]] годзе.<ref>[http://www.kurgan-city.ru/doc/106046.html Решение Курганской городской Думы «О дате основания города Кургана» от 16 сентября 2009 года № 255]{{Недаступная спасылка}}</ref> Горад размешчаны на рацэ [[Табол]], за 1973 км ад [[Масква|Масквы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} У свой час рост насельніцтва ў горадзе падштурхнула стварэнне [[6 лютага]] [[1943]] года [[Курганская вобласць|Курганскай вобласці]]. Па некаторых дадзеных, на момант стварэння вобласці, у горадзе пражывала не больш за сто тысяч чалавек. Пасля развалу [[СССР]] колькасць насельніцтва пачынае падаць з максімуму ў 1991 годзе (больш за 360 тысяч жыхароў) да мінімуму ў 2008 (324 тысячы). Назіраецца інтэнсіўны міграцыйны адток. Паводле ўсерасійскага перапісу 2010 года<ref name="etnicheski">{{cite web|url=http://www.kurganstat.ru/perepis_obslel/vpn2010/Pages/Itogi.aspx|title=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Курганской Области - Веб-страницы - Itogi|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8xYwSsd?url=http://www.kurganstat.ru/perepis_obslel/vpn2010/Pages/Itogi.aspx|archivedate=15 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>: {| | valign="top" | {| class="prettytable" |-class="" !Народ !Колькасць чал. ! % ад тых, хто ўказаў нац. |- |рускія | align="right" |304 897 | align="right" |95,9 % |- |украінцы | align="right" |2 768 | align="right" |0,9 % |- |татары | align="right" |1 734 | align="right"|0,5 % |- |казахі | align="right" |1 461 | align="right" |0,4 % |- |іншыя нацыянальнасці менш 1 000 | align="right" |7 230 | align="right" |2,3 % |- |усяго ўказана нацыянальнасць | align="right" |318 090 | align="right" |100,0 % |- |Усяго насельніцтва горада | align="right" |333 606 |- |- |} |} Асобы па якіх няма дадзеных аб нацыянальнай прыналежнасці або не паказаная нацыянальнасць у перапісным лісце складаюць 15 516 чал. або 4,6 % ад усяго насельніцтва горада. З іх 13 871 — няма звестак аб нацыянальнай прыналежнасці, 1 217 — нацыянальнасць у перапісным лісце не паказаная, і 428 — адмова ад адказу. == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Міхайлавіч Барткевіч]] (1906—1991) — беларускі [[педагог]], грамадскі і культурны дзеяч. * [[Іосіф Рыгоравіч Гурэвіч]] (нар. 1929) — беларускі вучоны ў галіне цепла- і масаабмену. * [[Юрый Мікалаевіч Дубровін]] — беларускі кінарэжысёр. * [[Лазар Артуравіч Рот]] (1920—2006) — [[фізік-тэарэтык]]<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13|||410}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Курганскай вобласці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Курганскай вобласці]] [[Катэгорыя:Курган (горад)| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1679 годзе]] ij5duqxyr290o8dris6fvq1e7gmu11f 0 27709 5211417 5209379 2026-10-04T19:19:37Z Için warum 153459 /* Назва */ 5211417 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Сіняя}} {{Рака |Назва = Сіняя |Арыгінальная назва = |Выява = Siniaja_river.jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 23 |Плошча басейна = 508 |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 3 км на захад ад вёскі [[Паплавы (Асіповіцкі раён)|Паплавы]], |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 16|s_lat_sec = 13.6 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec = 15.8 |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Цяплухі]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 20|m_lat_sec = 59.4 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 42|m_lon_sec = 57.0 |Ухіл ракі = 0,5 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = Асіповіцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сі́няя'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Сінія''' — [[рака]] ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Геаграфія == На карце ХІХ ст. (Шуберта) рака Сінія працякае праз [[Пратасевічы]], на сучасных картах гэта [[Пратасевіцкі канал]]. Там, дзе цяпер паўднёвая ўскраіна сучасных [[Асіповічы|Асіповічаў]], у Сінію, згодна з той жа картай, уцякаў прыток з памяншальнай назвай Сi̇́ніца (на сучасных картах гэты прыток пазначаны як рака "Сіняя"). == Назва == На картах ХІХ ст. (Шуберта, Фіцінгофа) рака пазначаная як '''Сінія'''. Гэты варыянт пазначаны адзіным і ў складальніка спісу гідронімаў дняпроўскага басейна П. Маштакова (1913)<ref>П. Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. С.-Петербургъ, 1913. С. 101.</ref>. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] бачыў тут суфікс ''-ija'' і корань, які магчыма звязаны з літоўскімі назвамі ''Seina, Sienis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 207.</ref>. Літоўскія гідронімы ''Seina, Sainas'' [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з літоўскім ''at-sainus'' «павольны, неахайны, лянівы»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.</ref>, далей далей да індаеўрапейскага ''*sei- : si-'' «слабець; вялы, слабы; апускацца, пагружацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.</ref>. Паводле беларускага географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва ракі Сіняя ўтвораная ад асновы ''сінь, сінец'' — выхады закісу жалеза на забалочаным лугу, таксама зараснікі [[сінюха|сінелы, сінюхі]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 344, 343.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 23 км. Плошча [[вадазбор]]у 508 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,5 [[праміле|‰]]. Пачынаецца за 3 км на захад ад вёскі [[Паплавы (Асіповіцкі раён)|Паплавы]], вусце за 2,8 км на паўночны ўсход ад вёскі [[Цяплухі]]. [[Рэчышча]] каналізаванае. '''Асноўныя прытокі''': На карце XVIII ст. (ПГМ) у правы прыток ракі Сініі рэчку Сi̇́ніцу (цяпер на картах яна пазначаецца як рака Сінія) уцякаюць справа прытокі Пярэста (цяпер "канал Халадцова" <ref name="atl" />) і [[Точанка|Крадуч]] (цяпер Точанка, Каранскі канал<ref name="epb5">{{Крыніцы/ЭПБ|5|||95}}</ref><ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22—23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}}</ref>). У сучаснасці пазначаецца таксама рака [[Млынка (рака)|Млынка]]<ref name="atl" /> (справа), [[Пратасевіцкі канал]] (злева, былое цячэнне ракі Сініі). '''На рацэ''': горад [[Асіповічы]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіняя||420}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Сіняя||508}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=22—23|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 км²) Могилёвской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240629092949/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl4.pdf |date=29 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] 6ik5lheomj824tiypg9tqysu7fglsem 0 28067 5211728 5211213 2026-10-05T11:40:56Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5211728 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільня|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя навукоўцы, літаратары і педагогі. Гімназію скончылі або навучаліся паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], дырэктар [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|БІНіМ у Нью-Ёрку]] [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першы дазвол выдалі акупацыйныя ўлады [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года, потым ён пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Беларускай мовай]] спачатку выкладалі ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэннем былі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Працяглы час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод іх Школьнай радай у Вільні, [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] і бацькоўскім камітэтам. Афіцыйна называлася «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і мела рэгістрацыйны нумар 12. Частку вучняў з незаможных сем’яў вызвалялі ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў арашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада 1922 года Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паланіста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка царкоўнаславянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільня)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Пятніцкая царква (Вільня)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільні надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сярэдзіне 1950-х гадоў вярнулася ў Вільню. Памерла ў 1960 годзе, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільня).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 гадах працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 годзе выехала ў Вільню. З 1946 года жыла ў Польшчы ў Любліне, з 1956 года — у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільні. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільні. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільня).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга|аўтар=[[Сяргей Кнырэвіч|Кнырэвіч С. М.]]|загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі = Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku|месца=Praha|выдавецтва=Osvětový spolek Skaryna|адказны=Сяргей Кнырэвіч|год=2020|старонак=269|isbn=978-80-908078-0-8|ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] 7her4qf8kkmvyw00aqar4ox5rnw5wjd 0 29450 5211662 5053083 2026-10-05T10:21:18Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211662 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Аблога Полацка | частка = [[Лівонская вайна]] | выява = Polock 1563.jpg | подпіс = Уяўная выява аблогі Полацка ў 1563 годзе ў тагачасным нямецкім лятучым лістку. | дата = 31 студзеня — 15 лютага 1563 | месца = [[Полацк]] ([[ВКЛ]]) | вынік = Капітуляцыя Полацка | праціўнік1 = [[ВКЛ]] | праціўнік2 = [[Маскоўская дзяржава]] | камандзір1 = [[Станіслаў Станіслававіч Давойна|С. С. Давойна]] | камандзір2 = [[Іван IV]] | сілы1 = | сілы2 = 50&nbsp;000—60&nbsp;000 | страты1 = Невядома | страты2 = Невядома }} '''Аблога Полацка''' (31 студзеня — 15 лютага 1563) — баявая аперацыя войск [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1582 гадоў]] супраць [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], завяршылася капітуляцыяй горада. == Перадумовы == У 1560 годзе завяршыўся першы этап пачатковай часткі Лівонскай вайны, час перамог войскаў Маскоўскай дзяржавы, па гэтым пачала ўскладняцца сітуацыя ў Балтыйскім рэгіёне. Астравы ў [[Рыжскі заліў|Рыжскім заліве]] ў эзельскага біскупа купіла [[Данія]]. У 1561 годзе [[Рэвель]] прысягнуўся каралю [[Швецыя|Швецыі]] [[Эрык XIV|Эрыку XIV]], і тым самым часам землі [[Лівонія|Лівоніі]], яшчэ не занятыя маскоўскімі войскамі, перайшлі пад пратэктарат ВКЛ. Кампаніі 1561 і 1562 гадоў не прынеслі вырашальнага поспеху ні ВКЛ, ні Маскоўскай дзяржаве — перамогі маскоўскіх войскаў пад Пернавам і Тарвастам ураўнаважыліся іх [[Бітва пад Невелем|паражэннем каля Невеля]]. Спроба сватаўства [[Іван IV|Івана IV]] да [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], скончылася няўдала — у 1562 годзе Кацярына Ягелонка выйшла замуж за [[Юхан III|Юхана]], герцага фінляндскага, брата Эрыка XIV. Няўдача была непрыемнай для Івана IV, бо ён лічыў паходжанне шведскіх каралёў нізкародным. Усё гэта толькі паглыбіла ўзаемныя супярэчнасці паміж ВКЛ, Швецыяй і Маскоўскай дзяржавай. Перамовы Маскоўскай дзяржавы з ВКЛ у пачатку 1562 года не скончыліся заключэннем перамір’я. Пагатоў, Жыгімонт Аўгуст вёў перамовы з крымскім ханам [[Даўлет I Гірэй|Даўлет Гірэем]], каб той восенню-зімою 1562 года ўварваўся ў землі Маскоўскай дзяржавы. Усім гэтым рэалізацыя прэтэнзій Маскоўскай дзяржавы на Лівонію была пастаўлена пад сумнеў. Развязаць усе супярэчнасці і нявызначанасць у пытанні належнасці Лівоніі мог вырашальны ваенны поспех. Выбар [[Полацк]]а, як аб’екта вырашальнага ўдару, быў відавочны: у адным з буйнейшых і багацейшых гарадоў дзяржавы ў XVI ст. маскоўскае войска магло разлічваць на вялізную здабычу. Апроч гэтага, узяцце Полацка давала шэраг тактычных пераваг. Полацк навісаў над паўднёвым флангам групоўкі маскоўскіх войск у Лівоніі і ствараў пагрозу адсячэння іх ад унутраных раёнаў Маскоўскай дзяржавы. Захопам Полацка і басейна [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] Маскоўская дзяржава атрымала б магчымасць простай сувязі з Лівоніяй са [[Смаленск]]а па зручным рачным шляху. Страта Полацка стварала б непасрэдную небяспеку [[Вільня|Вільні]]. Полацкі паход быў афіцыйна матываваны ''«многими неправды и неисправления»'' Жыгімонта Аўгуста і клопатам Івана IV ''«о святых иконах и о святых храмех свяшеных, иже безбожная Литва поклонение святых икон отвергше, святые иконы пощепали и многая ругания святым иконам учинили, и церкви разорили и пожгли, и крестьянскую веру и закон оставльше и поправше, и Люторство восприашя»''<ref name="PSRL29">Полное собрание русских летописей. Т. XXIX. Лебедевская летопись. — М., 1965.</ref>{{rp|275}}. Іван IV любіў надаваць сваім палітычным і ваенным акцыям форму святой вайны супраць ворагаў веры і царквы<ref>Федотов Г. П. Святой Филипп митрополит Московский. — М., 1991. — С. 60.</ref>. У паход Іван IV узяў са сваёй казны полацкую святыню, [[крыж Ефрасінні Полацкай]], такім чынам вярнуў яго на месца ўнёску, у [[Полацкі Спаскі манастыр|Спаскі манастыр]]. == Падрыхтоўка і пачатак кампаніі == Захоп Полацка быў запланаваны ў верасні 1562 года, тады пачалася падрыхтоўка. 30 лістапада асноўная групоўка маскоўскіх войскаў на чале з Іванам IV выйшла з Масквы і 4 снежня прыбыла ў [[Мажайск]], адкуль былі аддадзены апошнія распараджэнні войскам, якія рухаліся з розных гарадоў. Агульны збор быў прызначаны на 5 студзеня 1563 года ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]]. У Вялікіх Луках было сканцэнтравана амаль 32 тысячы чалавек, у тым ліку {{nobr|18 105}} памеснай конніцы, {{nobr|7 219}} стральцоў і казакаў, а таксама каля {{nobr|6 000}} татар<ref>Купіш, Д. Полацак 1579 / Дарыюш Купіш // ARCHE. — 2009. — № 4. — С. 186.</ref>. Там сама было завершана фарміраванне палкоў, агулам сфарміравана сем: ертаульны (пярэдняй паходнай заставы), перадавы, правай рукі, вялікі, гасударскі, левай рукі і старажавы. 9 студзеня пачаўся марш да Полацка, палкі выходзілі з інтэрвалам у адзін дзень, каб не было «''воинским людем истомы и затору''». У летапісах згадваецца колькасць {{nobr|280 000}} ратнікаў, {{nobr|80 900}} абозных людзей і 200 гармат, але звесткі гэтыя перабольшаны. Рэальная колькасць — каля {{nobr|50 000}}—{{nobr|60 000}} ратнікаў і {{nobr|20 000}}—{{nobr|30 000}} абозных людзей. Войскам камандаваў асабіста Іван IV, было загадана не высылаць фуражыраў, усе запасы везліся з сабой, каб захаваць раптоўнасць. Аднак у Полацку неўзабаве даведаліся пра набліжэнне праціўніка і паведамілі [[Вялікі гетман літоўскі|вялікаму гетману літоўскаму]] [[Мікалай Радзівіл Чорны|М. Радзівілу]], вялікі князь Жыгімонт Аўгуст тым часам знаходзіўся ў Польшчы на сойме ў Пётракаве. Зразумеўшы, што раптоўнага нападу не атрымаецца, Іван IV прапанаваў полацкаму ваяводсе [[Станіслаў Станіслававіч Давойна|Станіславу Давойне]] здаць горад, аднак не атрымаў адказу, пагатоў, палонны, адпушчаны ў Полацк з гэтым пасланнем, быў пакараны. 30 студзеня, з апошняга паходнага лагера ў 5 мілях ад горада, Іван IV прыязджаў глядзець на Полацк. == Ход аблогі == 31 студзеня горад быў абложаны. Першапачаткова планавалася прыступаць да горада з [[Задзвінне (Полацк)|Задзвіння]] па лёдзе Дзвіны, бо [[Вакольны горад (Полацк)|вакольны горад]] — «Вялікі Астрог» не меў сцен з боку ракі, таму ў Задзвінні размясціліся самыя баяздольныя часткі маскоўскага войска — гасудараў полк, полк правай рукі і перадавы полк. Увечары Іван IV разам са сваім добраахвотніцкім палком пераправіўся на паўднёвы бераг Дзвіны. Ноч з 31 студзеня на 1 лютага правёў у часткова спаленым Барысаглебскім манастыры. Пераправу адзін з рускіх летапісцаў паказаў як гераічную падзею, пішучы пра кулі, якія падалі «на полк вялікага князя так густа, як дождж»<ref name="PSRL29"/>{{rp|308}}. З першага дня аблогі вялася двухбаковая артылерыйская перастрэлка, якая мела лакальны характар. Аднак 3 лютага на Заходняй Дзвіне змянілася лёдавая абстаноўка, і план аблогі давялося змяніць: гасудараў полк перадыслакаваўся ў міжрэчча [[Палата|Палаты]] і Дзвіны для прыступу ўжо праз умацаванні Вялікага Астрога. На дапамогу Полацку ад [[Менск]]а выступіла вялікалітоўскае войска пад камандаваннем вялікага гетмана М. Я. Радзівіла. З войскам колькасцю {{nobr|2 500}}—{{nobr|3 500}} чалавек і 20—25 палявых гармат, Радзівіл не планаваў бітвы: знаходзячыся на адлегласці не менш за 8 міль ад Полацка, ён распускаў чуткі пра шматлікасць свайго войска, каб адцягнуць на сябе частку сіл праціўніка. Гэта збольшага атрымалася, супраць былі пасланы татарскі царэвіч Ібак з ваяводамі кн. Ю. П. Рапніным і кн. А. І. Яраслававым, пры набліжэнні якіх Радзівіл, разбіўшы некалькі іх раз’ездаў, адступіў, яны ж, не пераследуючы яго, вярнуліся да Полацка. 4—5 лютага супраць сцен Вялікага Астрогу пачалі будаваць аблогавыя ўмацаванні і настаўляць гарматы, да гэтага маскоўская артылерыя размяшчалася галоўным чынам каля манастыра Св. Георгія ў міжрэччы Палаты і Заходняй Дзвіны. 5 лютага маскоўскімі войскамі была прадпрынятая першая спроба штурму. Стральцы І. Галахвастава здолелі захапіць вежу над Дзвіной, але былі выбіты адтуль, страціўшы 30 чалавек. Тым самым днём быў першы моцны артылерыйскі абстрэл горада, які доўжыўся да вечара. Пасля абстрэлу абложаныя пачалі перамовы, каб зацягнуць час і, пазбавіўшы горад абстрэлу, дачакацца падыходу М. Я. Радзівіла. Перамовы вяліся на працягу 5—8 лютага. З той прычыны, што С. С. Давойна не абумовіў, каб на час перамоў былі прыпынены абложныя работы, маскоўскія войскі скарысталіся гэтым і ў ноч з 5 на 6 лютага наставілі абложныя машыны і гарматы каля самых сцен Вялікага Астрогу. Увечар 7 лютага да Полацка падышла маскоўская цяжкая артылерыя, і Іван IV на перамовах запатрабаваў безумоўнай капітуляцыі. 8 лютага перамовы былі канчаткова сарваны, бо хтосьці стрэліў у царскага пасла. 8 лютага пачаўся абстрэл горада цяжкай артылерыяй, настаўленыя практычна ўшчыльную да сцен Вялікага Астрога гарматы проста разломлівалі іх, прабіваючы наскрозь. Тым часам загінуў ротмістр Галубіцкі. 9 лютага Станіслаў Давойна прыняў рашэнне, якое лічаць асноўнай прычынай хуткага падзення Полацка, — пакінуць і спаліць Вялікі Астрог. Ротмістры Варшэўскі, Верхлінскі, Хелмскі і малады магнат [[Ян Янавіч Глябовіч|Я. Я. Глябовіч]] настойвалі на працягу абароны Вялікага Астрогу. Я. Я. Глябовіч прапанаваў выдаць зброю «чорным людзям» — простым жыхарам наваколляў Полацка, і самому ўзначаліць іх у вялікай вылазцы супраць маскоўскіх войскаў, каб знішчыць абложныя ўмацаванні. Прапанова ротмістраў і Я. Я. Глябовіча не была прынята, Вялікі Астрог падпалены і пакінуты — гарнізон, полацкія мяшчане і баяры [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] адступілі ў Полацкі замак, а {{nobr|10 000}}—{{nobr|25 000}} «чорных людзей» трапіла ў палон. Пачаўся вялікі пажар, згарэла {{nobr|3 000}} двароў, маскоўскія войскі на плячах абложаных спрабавалі ўварвацца ў замак і сярод пажару завязаўся зацяты бой, які ішоў са зменным поспехам, пакуль рускім не падышло падмацаванне на чале з Д. Ф. Аўчыніным і Д. І. Хварасцініным, якія здолелі адцясніць абложаных у замак, але не здолелі з ходу ўзяць яго. Палонныя «чорныя людзі» паказалі рускім вялікія запасы харчоў у лясных сховішчах каля горада, што было вялікай карысцю для маскоўскага войска. 9—10 лютага цяжкая артылерыя была настаўлена супраць Полацкага замка на пажарышчы Вялікага Астрога, у Задзвінні і Запалоцці. 10—14 лютага гарматы білі суткі без перапынку. Ядры разбівалі замкавую сцяну, дасягаючы процілеглай. У ноч з 12 на 13 лютага абаронцы замка ўсімі сіламі зрабілі вылазку, каб знішчыць маскоўскую артылерыю, аднак вылазка была адбіта. Пасля бесперапыннага абстрэлу на працягу 13—14 лютага ў полацкім замку пачаўся моцны пажар. Тым часам ядрамі была разбіта ўжо 1/5 частка сцен замка, а ў ноч з 14 на 15 лютага маскоўскія стральцы, падабраўшыся да сцен, падпалілі іх у некалькіх месцах. За некалькі гадзін да світанку 15 лютага маскоўскія войскі пачалі падрыхтоўку да генеральнага штурму, становішча абаронцаў замка было безнадзейным. З горада выйшаў полацкі епіскап [[Арсеній (епіскап полацкі)|Арсеній]], праз яго Станіслаў Давойна прасіў перамоў, Іван IV запатрабаваў прыбыцця для гэтага самога Давойны. Перамовы ішлі да вечара 15 лютага і скончыліся капітуляцыяй горада на ўмовах захавання жыцця і маёмасці абложаных. Пасля атрымання весткі пра капітуляцыю Полацка М. Я. Радзівіл са сваім корпусам адступіў для прыкрыцця Вільні, бо чакаў далейшага прасоўвання маскоўскіх войскаў у гэтым кірунку. == Пасля капітуляцыі == Іван IV не стрымаў усіх умоў капітуляцыі. Некаторыя рускія летапісы, а таксама [[Мацей Стрыйкоўскі]] і яго кампілятары паведамляюць, што полацкім яўрэям пад страхам смерці было загадана хрысціцца ў праваслаўе, тыя, хто не згадзіўся, былі патоплены ў Заходняй Дзвіне<ref name="ПЛ1567">Псковский летописный свод 1567 г. / ПЛ, вып. 2. С. 243—244.</ref><ref>Гл., напрыклад: Н. М. Карамзин. История Государства Российского, т. 9, с. 69.</ref>, аднак гэтыя звесткі выклікаюць у некаторых даследчыкаў сумневы. У некаторых крыніцах таксама паведамляецца пра смерць полацкіх бернардзінцаў і дамініканцаў ад татараў з маскоўскага войска, такой магчымасці выключыць нельга (гл. [[Святыя Адам, Дамінік і Пётр Полацкія]]). Да 500—700 палякаў з гарнізона і нямецкіх наймітаў Іван IV паставіўся міласціва, некаторыя найміты перайшлі на маскоўскую службу. Ротмістры палякаў атрымалі падарункам сабаліныя футры, пакрытыя парчой. Ротмістр Верхлінскі пазней быў абвінавачаны ў атрыманні падарункаў ад непрыяцеля, але быў апраўданы судом. Такое стаўленне Івана IV да палякаў тлумачыцца нежаданнем вайны і з Польшчаю, ён планаваў весці ваенныя дзеянні толькі супраць ВКЛ. Полацкія баяры, купецтва, большасць мяшчан, а таксама жыхары полацкага наваколля былі пазбаўлены маёмасці і сагнаныя ў палон; па розных ацэнках, лік палонных склаў ад {{nobr|15 000}} да {{nobr|60 000}}. Шмат каго з палонных прадалі ў рабства, напрыклад, у [[Персія|Персію]] (гл. [[Хаджы Хасроў]])<ref>Літвін Хаджы Хасроў з Полацка — персідскі дыпламат XVI стагоддзя // Спадчына. 2006, № 2. С. 68-80.</ref>. Станіслаў Давойна з жонкай, Ян Янавіч Глябовіч і біскуп Арсеній таксама былі палонены. Практычна адразу пасля ўзяцця горада {{nobr|15 000}} татараў былі накіраваны для дзеянняў па дарозе на Вільню. 21 лютага ў лагер цара прыбыў пасол ВКЛ для перамоў пра перамір’е, якое ў тыя ж дні і было заключана. 27 лютага, пакінуўшы ў Полацку гарнізон і аддаўшы распараджэнні пра ўмацаванне горада, Іван IV з асноўнымі сіламі выйшаў да Масквы. Частка палонных полацкіх баяраў была абмяняна на маскоўскіх палонных або выкуплена ВКЛ у 1566 годзе. Станіслаў Давойна быў абмяняны на маскоўскага палоннага ў 1567 годзе, пазней ён спрабаваў перавезці на радзіму рэшткі сваёй жонкі, якая памерла ў палоне, але не здолеў гэтага зрабіць. Ян Глябовіч быў вызвалены ў абмен на абяцанне схіліць на бок Маскоўскай дзяржавы магнатаў ВКЛ, за гэта яго абвінавачвалі ў здрадзе, але вялікі князь апраўдаў. Біскуп Арсеній адпраўлены ў Спаса-Каменны манастыр паблізу Кубены, разам з ім у зняволенні былі і некаторыя полацкія баяры. == Наступствы == Узяцце і спусташэнне горада і наваколляў было канцом яго велічы і ці не буйнейшай падзеяй Лівонскай вайны. Падзеі аблогі выклікалі міжнародны розгалас: у [[Аўгсбург]]у, [[Любек]]у, [[Нюрнберг]]у, [[Прага|Празе]] і іншых гарадах Еўропы выйшла больш за дзясятак інфармацыйных улётак, прысвечаных падзеям у Полацку. У [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] з трывогай назіралі за поспехамі Маскоўскай дзяржавы. Супернікі імперыі спадзяваліся на пашырэнне супрацоўніцтва з Маскоўскай дзяржавай — дацкі кароль [[Фрэдэрык II (кароль Даніі)|Фрэдэрык II]] павіншаваў Івана IV з узяццем Полацка. У ВКЛ і Польшчы былі ўзрушаны полацкай катастрофай. Сойм у Пётракаве быў спынены весткай пра ўзяцце горада, вялікі князь Жыгімонт Аўгуст паведаміў М. Я. Радзівілу пра неадкладнае сваё вяртанне ў Княства для арганізацыі абароны і загадаў не ўступаць у прамы бой з маскоўскімі войскамі (што, зрэшты, і не было магчымым пры наяўных сілах і без збору паспалітага рушэння), а прыкласці ўсе сілы для абароны Вільні. Падзенне Полацка можна ацэньваць як адну з прычын [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569). Верагодна, наступствам гэтых падзей быў і прывілей Жыгімонта Аўгуста ад 7 чэрвеня 1563 годза, у якім ён пацвярджаў роўнасць правоў баяраў праваслаўнага і каталіцкага веравызнання, хоць такая роўнасць была пацверджана яшчэ ў 1430-х гадоў. Узяцце Полацка было вяршыняй поспехаў Маскоўскай дзяржавы ў Лівонскай вайне, хоць і пасля маскоўскія войскі атрымалі некалькі перамог у Лівоніі. Страта Полацка, крызіснае становішча, у якім з-за гэтага апынулася ВКЛ, прымусіла яго мабілізаваць рэсурсы для жыццёва неабходнага рэваншу. Імкненне Маскоўскай дзяржавы спачатку пашырыць, выкарыстоўваючы атрыманыя тактычныя перавагі, свае поспехі, а неўзабаве хоць бы захаваць іх, стала прычынаю знясільвання яго матэрыяльных і людскіх рэсурсаў, выклікала востры сацыяльна-эканамічны крызіс, узмоцнены паразамі 1571 і 1579—1580 гадоў. Усё гэта, у выніку, прывяло да паражэння Маскоўскай дзяржавы ў Лівонскай вайне. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Янушкевіч А. М. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. Мінск, 2007. * Янушкевіч А. М. Захоп Полацка маскоўскім войскам у 1563 г. // Commentarii Polocenses Historici = Полацкія гістарычныя запіскі. 2005. Т. 2. С. 5-12. * Филюшкин А. И. Причины «Полоцкого взятия» 1563 г. глазами современников и потомков // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 2: История. 2005. Вып. 3. С. 20-31. {{ref-ru}} * Ryszard Mienicki. Egzulanci Poloccy (1563—1580) // Ateneum Wileńskie, Rocznik IX, Wilno, 1934. {{ref-pl}} * Александров Д. Н., Володихин Д. М. Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII—XVI веках / Отв. ред. академик В. Л. Янин. — М.: «Аванта+», 1994. {{ref-ru}} {{Пажары ў Полацку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Лівонскай вайны|Полацк]] [[Катэгорыя:Аблогі XVI стагоддзя|Полацк]] [[Катэгорыя:Бітвы Расіі|Полацк]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі|Полацк]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага|Полацк]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Полацку]] [[Катэгорыя:1563 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1563 года]] [[Катэгорыя:Студзень 1563 года]] [[Катэгорыя:Люты 1563 года]] eai8ibnguvs5zigmbe77r49zezjtdku 0 29979 5211263 5210658 2026-10-04T13:03:09Z Için warum 153459 /* Назва */ крыніцу калі ласка 5211263 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Гальшаны |арыгінальная назва = Гальшаны |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Halszany, Belarus.svg |сцяг = Flag of Halšany.svg |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 160 |выява = Haĺšany_(07).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 00|lon_sec = |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:BY-HR |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ашмянскі |сельсавет = Гальшанскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1280]] |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 1075 |год перапісу = 2006 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 1593 |паштовы індэкс = 231120 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 4 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Halshany |сайт = |мова сайта = ru |мова сайта 2 = de |мова сайта 3 = zh |мова сайта 4 = ml |мова сайта 5 = zw |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242995231 }} '''Гальша́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haĺšany}}, {{lang-ru|Гольшаны}}) — [[аграгарадок]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на левым беразе [[Альшанка (рака)|р. Гальшанка]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гальшанскі сельсавет|Гальшанскага сельсавета]]. Размешчаны за 20 км ад [[Ашмяны|Ашмян]], 12 км ад чыгуначнай станцыі Багданаў; на шашы Ашмяны — [[Валожын]], 1277 жыхароў, 487 двароў ([[1993]]). == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], у 1640 г. згадваюцца як ''Ольшаны'', што дае падставу лічыць пачатковае ''г'' пратэтычным. У аснове, верагодна, назва дрэва [[вольха|вольхі]]<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 76.</ref>. {{Змест злева}} == Гісторыя == Упершыню згадваецца з 13 ст. Паводле [[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага|Хронікі ВКЛ]] і [[Хроніка Быхаўца|Хронікі Быхаўца]], [[Гольша]] заклаў горад на р. Карабель, пачаў там княжыць і назваўся князем Гальшанскім. Гісторыкі 19 ст. лічылі, што гэта адбылося каля [[1280]] года. Гальшаны згадваюцца таксама ў «[[Хроніка Літоўская і Жамойцкая|Хроніцы Літоўскай і Жамойцкай]]», у «[[Наўгародскі летапіс|Наўгародскім летапісе]]» пад [[1387]] і [[1406]] гадамі. Да сяр. 16 ст. уладанне князёў [[Гальшанскія|Гальшанскіх]]. Адсюль паходзіць [[Соф’я Гальшанская]], жонка вял.кн. і караля [[Ягайла|Ягайлы]] — родапачынальніца [[Ягелоны|Ягелонаў]]. У кан. 14 — пач. 15 ст. вядомы як горад, цэнтр гандлю і рамёстваў, у т.л. вырабу з мясцовай гліны кафлі. 3 15 ст. у Гальшанах быў касцёл, з [[1536]] згадваецца праваслаўная царква, у 16 ст. дзейнічаў кальвінскі збор. 3 16 ст. уладанне [[Сапегі|Сапегаў]]. Пры іх у [[1618]] пабудаваны новы будынак касцёла францысканцаў, у 17 ст. жылы корпус кляштара, у канцы 16 ст.— пач. 17 ст. [[Гальшанскі замак]], паперня (існавала да кан. 17 ст.), якая выпускала вялікую колькасць паперы высокай якасці. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721) у выніку баявых дзеянняў мястэчка спалена. 3 [[1795]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цэнтр воласці Ашмянскага павета. У [[Вайна 1812 года|вайну 1812]] года тут адбыліся баі расійскіх і напалеонаўскіх войскаў. Пасля [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] у 1832 закрыты [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар францысканцаў (Гальшаны)|кляштар францысканцаў]], у яго будынках размясціўся расійскі ваенны [[гарнізон]]. Падчас [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]] адзін з арганізатараў паўстанняў [[Зыгмунт Мінейка|З. Мінейка]] планаваў зрабіць Гальшаны цэнтрам паўстання ў павеце. У [[1871]] адбылося выступленне сялян супраць мясцовага памешчыка і царскіх улад. У [[1897]] у Гальшанах 2883 жыхары. У кан. 19 — пач. 20 ст. у мястэчку 4 невялікія заводы, некалькі майстэрняў, гандлёвыя крамы, млыны, касцёл, праваслаўная царква, 2 капліцы, сінагога, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы. Акрамя штотыднёвых таргоў, некалькі разоў на год праводзіліся буйныя гальшанскія кірмашы. Спецыфічным заняткам местачкоўцаў было вязанне рукавіц, панчох, «гальшанскіх каптаноў». Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915—1918 гады Гальшаны акупаваны германскім войскам. На пач. [[1919]] заняты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]. У ваколіцах дзейнічалі антыбальшавіцкія ўзброеныя фарміраванні. У канцы красавіка 1919 года Гальшаны заняла польскае войска, летам 1920 — Чырвоная Армія, пазней зноў палякі. З 1920 у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 — [[Польшча|Польшчы]], цэнтр гміны Ашмянскага павета. Дзейнічалі суд, польская і 2 яўрэйскія школы, касцёл, царква, сінагога, крэдытна-ашчадная каса, пастаялы двор, карчма, пошта, тэлефонная станцыя на 10 абанентаў, аптэка, паліцэйскі ўчастак, банк. Быў развіты [[гандаль]]. На пачатку 1920-х гадоў у ваколіцах Гальшанаў дзейнічалі партызаны. У [[1926]] — 1702 жыхары. З [[1939]] года Гальшаны ў складзе [[БССР]]. У 1941 — 1944 акупаваны. У 1970 — 1945 жыхароў, 425 двароў. == Культура == Раней у будынку кляштара размяшчаўся філіял Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі, але філіял быў зачынены, а будынак кляштара перададзены касцёлу. == Славутасці == * гарадзішча і селішча 12—14 ст. — за 1,5 км да ўсходу ад вёскі * селішча 15—18 ст. — у вёсцы, на левым беразе р. Гальшанка * [[Гальшанскі касцёл і кляштар францысканцаў]] * [[Гальшанскі замак]] (руіны) * [[Свята-Георгіеўская царква (Гальшаны)|Гальшанская Георгіеўская царква]] (пач. 20 ст.) * [[Капліца з драўлянай скульптурай (Гальшаны)|Капліца з драўлянай скульптурай]] (1897) == Вядомыя асобы == * [[Янка Вярсоцкі]] (1888—1937) — беларускі грамадскі дзеяч, каталіцкі святар. * Язэп Германовіч ([[Вінцук Адважны]]) (1890—1978) — паэт, рэлігійны і грамадскі дзеяч. * [[Бен Цыён Гольдберг]] (1895—1972) — яўрэйскі журналіст, псіхолаг. * {{нп5|Рубен Кац||he|ראובן כץ}} * [[Анастаз Людвік Керсніцкі]] (1678—1733) — педагог, каталіцкі публіцыст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Крот]] (нар. 1960) — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі. * [[Віктар Паўлавіч Сазонаў]] (нар. 1963) — беларускі грамадскі дзеяч, палітык, журналіст і літаратар. * [[Канстанцін Канстанцінавіч Стрыеўскі]] (1885—1938) — рэвалюцыйны і дзяржаўны дзеяч. * [[Сара Львоўна Фібіх]] (1895—1947) — яўрэйская тэатральная актрыса. * {{нп5|Меір Шэлі||he|מאיר שלי}} == Цікавыя факты == У ХІХ ст. фіксаваліся слонімскія прозвішчы Гальш, Гальшэўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4S7W-Z?i=190&cat=1054770</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-4SQT-Q?i=221&cat=1054770&lang=ru&cc=4166194</ref>. Ёсць латышскае ''Galšs''.<ref>https://uzvardi.lv/surname/819744</ref> == Галерэя == <gallery widths="px" heights="px"> Файл:Halšany Castle 04.jpg|Адна з замкавых вежаў - від з нутры Файл:Halšany Castle 08.jpg|Сцены замка - від з нутры Файл:Halschany Häuser.JPG|Вуліца ў Гальшанах Файл:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|Руіны замка ў Гальшанах на выяве [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|В. І. Дмахоўскага]].1853 </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Корзун Э. С. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 2. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя», 1994. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/galyshany.html Здымкі на Radzima.org] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гальшанскі сельсавет}} {{DEFAULTSORT:Гальшаны}} [[Катэгорыя:Гальшанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]] [[Катэгорыя:Гальшаны| ]] 4k216tj5dbip63lh8mspuvh662eujh4 0 41777 5211455 5003967 2026-10-04T21:04:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211455 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі | арыгінальнае імя = | партрэт = Dmytro Vyshnevetsky (Baida).png | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = POL COA Korybut.svg | подпіс герба = герб [[Карыбут (герб)|Карыбут]] | тытул = князь | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = староста [[Старосты чаркаскія|чаркаскі]]<ref name=bse /><br />і [[старосты канеўскія|канеўскі]]<br />[[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | перыяд праўлення_2 = з [[1551]]{{sfn|Голобуцький|1994|с=130}}<ref name=Starostvo_sporno>Эварницкий Д. История запорожских казаков. Т. 1. C. 83. Некаторыя гісторыкі, у іх ліку і [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. С. Грушэўскі]], аспрэчваюць гэта сцвярджэнне (Грушевський M. C. Байда-Вишневецький в поезії і історії // Записки укр. наук. товариства в Києві. 1909. Кн. 35. С. 122).</ref> | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = Князь [[князі бялёўскія|бялёўскі]] [[Рускае царства|Царства Рускага]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = запарожскае казацтва, ваявода Рускага царства | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = праваслаўе | узнагароды = | аўтограф = | Commons = Dmytro Vyshnevetsky }} '''Дзмі́трый Іва́навіч Вішняве́цкі''' (каля 1517 — {{ДС|||1564}} або 1563<ref name=bse>{{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Вишневецкий%20Дмитрий%20Иванович/|загаловак=Вишневецкий Дмитрий Иванович|author=Голобуцкий В. А.}}</ref><ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вишневецкие//Дмитрий Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 116 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>, [[Канстанцінопаль]]) — [[праваслаўе|праваслаўны]] [[магнат]] з [[Валынь|Валыні]]<ref name="brockhaus">{{ВТ-ЭСБЕ|Гедиминовичи}}</ref><ref>''Stadnicki'' «Synowie Gedymina», «Olgierd i Kiejstut», «Bracia Wladysława Jagiéłły»; Wolf, «Ród Gedymina»</ref>. Уладальнік буйных маёнткаў у {{нп3|Крамянецкі павет|Крамянецкім павеце|uk|Кременецький повіт (ВКЛ і I Річ Посполита)}}, у тым ліку {{нп3|Вішнявецкі замак|радавой рэзідэнцыі|uk|Вишнівецький палац}} ў [[Вышнівэць|Вішняўцы]]. З 1547 года [[дзяржаўца]] ванячыцкі. Адзін з кіраўнікоў барацьбы [[казацтва|запарожскіх казакоў]] з [[Крымскае ханства|крымскімі татарамі]], [[Асманская імперыя|туркамі]] і [[Малдаўскае княства|малдаўскімі гаспадарамі]], бараніў паўднёвыя межы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. == Біяграфія == З княжацкага роду [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]]. Нарадзіўся, імаверна, напярэдадні [[8 лістапада]] — дня святога {{нп3|Святы Дзмітрый|Дзмітрыя|uk|Дмитро}}, быў старэйшым з чатырох сыноў князя [[Іван Міхайлавіч Вішнявецкі|Івана Міхайлавіча Вішнявецкага]] (каля 1490—1542) і яго першай жонкі Настассі з Алізараў — дачкі Сямёна Алізаровіча і княгіні Астрожскай, сястры князя [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]]. Дзед Дзмітрыя — {{нп3|Міхаіл Васілевіч Вішнявецкі|Міхаіл Вішнявецкі-Збаражскі|ru|Вишневецкий, Михаил Васильевич}} — разам са сваім бацькам і дзядзькамі {{нп3|Фёдар Міхайлавіч Вішнявецкі (старэйшы)|Фёдарам|ru|Вишневецкий, Фёдор Михайлович Старший}} і {{нп3|Аляксандр Вішнявецкі|Аляксандрам|uk|Олександр Вишневецький}} удзельнічаў у [[Бітва пад Вішняўцом (1512)|Вішнявецкай баталіі]]. Род князёў Вішнявецкіх належаў да ліку найбуйнейшых землеўладальнікаў Літвы (іх уладанні былі пераважна ў Заходняй Валыні). Дзмітрый валодаў некалькімі маёнткамі ў [[Крамянецкі павет|Крамянецкім павеце]], сярод якіх былі [[Підгайці|Падгайцы]], [[Окнін]], [[Кумнін]], [[Лапушна (Самбірскі раён)|Лапушна]], {{нп3|Стары Тараж|Стары Тараж|ru|Старый Тараж (Кременецкий район)}}, {{нп3|Камарын (Цярнопальская вобласць)|Камарын|ru|Комарин (Тернопольская_область)}}, {{нп3|Крутнеў|Крутнеў|ru|Крутнев (Кременецкий район)}} і г. д.<ref>Zródła dziejowe. Warszawa. 1877. T. 8. C. 92, 94.</ref>{{sfn|Голобуцький|1994|с=130}} У гістарычных дакументах імя Дзмітрыя Вішнявецкага ўпершыню згадваецца ў 1545 годзе падчас рэвізіі {{нп3|Крамянецкі замак|Крамянецкага замка|uk|Кременецький замок}}<ref>''В.Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.15</ref>. Наступнае ўпамінанне 1548 года: набег на землі [[Ачакіў|Ачакаўскага]] замка, які быў пад уладаю {{нп3|Порта|Высокай Порты|ru|Порта}}<ref>''В.Сергійчук'' «Дмитро Вишневецький» // Володарі гетьманської булави.— К.: «Варта» 1994, ст.8</ref>; у «Рэестры шкод» за перыяд з 14-23 кастрычніка 1548 года, 1 жніўня — 6 лістапада 1549 года як найбольшых спусташальнікаў турэцкіх уладанняў у Паўночным Прычарнамор’і запісалі старосту [[Брацлаўшчына|брацлаўскага]] {{нп3|Богуш Карэцкі|Богуша Карэцкага|uk|Богуш Корецький}}, {{нп3|Барскае староства|старосту барскага|uk|Барське староство}} {{нп3|Бернард Прэтвіч|Бернарда Прэтвіча|uk|Бернард Претвич}}, сыноў гетмана {{нп3|Мікалай Сяняўскі (гетман)|Мікалая Сяняўскага|uk|Микола Сенявський (гетьман)}} -- {{нп3|Іеранім Сяняўскі|Іераніма (Яраслава, Яраша)|ru|Сенявський Ієронім}} і {{нп3|Мікалай Сяняўскі|Мікалая|uk|Сєнявскі Миколай}}, князя Дзмітра Вішнявецкага<ref>''В.Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.44</ref>. === Першыя паходы === Пачаў служыць і набіраць досведу ў складзе фарміраванняў пад камандаваннем {{нп3|Бернард Прэтвіч|Бернарда Прэтвіча|uk|Бернард Претвич}}; узначальваў асобны атрад<ref>''В.Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.45</ref>. У канцы 1540-х гадоў<ref>''В. Сергійчук''. Дмитро Вишневецький, 1994… с. 8</ref>(з 1551 года<ref>''О. П. Реєнт, І.&nbsp;А.&nbsp;Коляда.'' «Усі гетьмани України» / Дмитро Вишневецький с. 7</ref>) кароль [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] прызначыў Дзмітра Вішнявецкага [[староста]]м памежных замкаў [[Чаркасы|Чаркасаў]] і [[Каніў|Канева]]. З таго часу абарона ад татарскіх набегаў стала абавязкам Дзмітра Вішнявецкага. Цэнтрам планаў і амбіцый князя стала закладзеная ў нізоўях [[Дняпро|Дняпра]] крэпасць. == Гарадок каля вострава Хорціцы == {{Асноўны артыкул|Хорціцкая Сеч}} Нягледзячы на папярэджанне Жыгімонта Аўгуста, для абароны ад [[туркі|турэцка]]-[[крымскія татары|татарскіх]] набегаў Вішнявецкі, аб’яднаў казакоў і на ўласныя сродкі пачаў будаўніцтва на дняпроўскім востраве {{нп3|Востраў Байда|Малая Хорціца|ru|Малая Хортица}} {{нп3|Хорціцкая Сеч|драўляна-землянога замка|ru|Хортицкая Сечь}}<ref name="БС"/>, які гісторыкі лічаць прататыпам [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]. Малая Хорціца па выніках археалагічных і гідра-археалагічных даследаванняў 1990-2000-х гадоў атасняюць з востравам {{нп3|Востраў Байда|Байда|ru|Байда (острів)}}, размешчаным на захад ад вострава [[Хорціца]]<ref>[http://www.hortica.org.ua/exposition Музей історії запорозького козацтва Національного заповідника «Хортиця»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080418232108/http://www.hortica.org.ua/exposition |date=18 красавіка 2008 }} {{ref-uk}}</ref>. === Знаходжанне ў Турцыі === Летам 1553 года Дзмітрый Вішнявецкі нечакана пакінуў Малую Хорціцу і з усім сваім войскам адправіўся ў [[Стамбул]], дзе служыў [[султан]]у [[Сулейман I|Сулейману I]] паўгода. Матывы гэтага ўчынку незразумелыя: не маючы дастатковай падтрымкі ад урада, Вішнявецкі спрабаваў стварыць у султана адпаведнае ўражанне і тым самым наладзіць з ім добрыя адносіны, каб праз яго мець уплыў на [[Крымскае ханства|Крымскага]] [[Хан (тытул)|хана]]<ref name="Hr">''М. Грушевський.'' Історія України-Русі, у 12 томах. т. VII, стор. 114—127</ref>. Па іншай версіі, Дзмітрый Вішнявецкі хацеў вызваліць з палону сваякоў загінулага {{нп3|Федзька Вішнявецкі|Федзькі Вішнявецкага|uk|Федько Вишневецький}} (у прыватнасці, яго ўдаву — княгіню Марыю<ref name="Książęta Wisniowieccy 01">[http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/wisniowieccy01.html Książęta Wisniowieccy (01)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160128221725/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/wisniowieccy01.html |date=28 студзеня 2016 }} {{ref-pl}}</ref>)<ref>''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.77</ref>. Верагодна, бяспечнаму знаходжанню ў Стамбуле спрыяла жонка султана [[Раксалана]]<ref>''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.78</ref>. Уплыў на ўрад Вялікага княства (і Польскага каралеўства<ref>''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.73</ref>) ён набыў: дваровыя колы былі ўстрывожаныя, баяліся, што Вішнявецкі навядзе туркаў на Украіну. Пасля вяртання з [[Турцыя|Турцыі]] ў пачатку 1554 года Вішнявецкі ў таварыстве свайго старога сябра ў сутычках супраць арды {{нп3|Ваяводы рускія|ваяводы рускага|uk|Руські воєводи}} {{нп3|Мікалай Сяняўскі, гетман|Мікалая Сяняўскага|uk|Микола Сенявський (гетьман)}}, які ўзяў на сябе місію апраўдваць «Байду» перад каралём і соймам, адправіўся ў Варшаву; тлумачэнні адносна знаходжання ў Порце былі прыняты<ref>''В.Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.79</ref>. Вішнявецкі атрымаў фармальнае даручэнне трымаць абарону супраць татар у закладзенай ім крэпасці. У далейшым ён мог разлічваць толькі на ўласныя сілы. Будаўніцтва Хорціцкай крэпасці ён здзейсніў, мабілізаваўшы казакоў, сялян [[Канеўскае староства|Канеўскага]] і [[Чаркаскае староства|Чаркаскага]] [[староства]]ў. === Барацьба з татарамі і туркамі === Маскоўска-казацкае войска ў 1556 годзе рушыла пад Аслам-горад (або [[Кахоўка|Іслам-Кермен]], які быў цвярдыняй [[іслам]]у, паблізу цяперашняй [[Кахоўка]] і [[Ачакіў|Ачакава]]). Гэты паход быў часткай вялікай аперацыі рускіх войскаў, узначаленай [[дзяк]]ам {{нп3|Мацвей Аляксандравіч Канстанцінаўскі|Мацвеем Ржэўскім|ru|Константиновский, Матвей Александрович}}, супраць [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]]. Паход працягваўся да пачатку лета і быў паспяховым: гэтыя гарады былі здабыты. Казакі захапілі табуны коней, статкі жывёл, а таксама шмат палонных і рушылі назад. Адбіўшы агнём са стрэльбаў пагоню, якую ўзначальваў {{нп3|калга||ru|Калга}}, яны бяспечна дабраліся да [[Чаркасы|Чаркас]]. Жыгімонт II апраўдваўся перад [[Хан (тытул)|ханам]] {{нп3|Даўлет I Герай|Даўлет-Гірэем|ru|Девлет I Герай}} за той паход тым, што гэта была нібыта справа маскоўскіх казакоў, а Вішнявецкі тут ні пры чым. Ён нават спрабаваў запэўніць хана, што Хорціцкая крэпасць будзе карыснай для Крыма супраць маскоўскай экспансіі і Вішнявецкаму даручана гэта справа — трымаць варту на [[Дняпро|Дняпры]] — іменна таму, што Вішнявецкі меў добрыя адносіны з султанам і ханам. Але ўвосень таго ж 1556 года казакі Вішнявецкага зноў напалі на Аслам-горад — ужо ўласнымі сіламі. Замак быў узяты, гарматы з яго былі перавезеныя ў Хорціцкую крэпасць. Даўлет-Гірэй спачатку паспрабаваў дамовіцца з Вішнявецкім, запрашаючы яго да сябе на службу. Згоды ён не атрымаў і ў студзені 1557 года сабраў усю арду і паспрабаваў захапіць Хорціцкую крэпасць. Аблога працягвалася 24 дні, пасля чаго татары з вялікімі стратамі адступілі. Вішнявецкі паведаміў [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонту II]] аб сваёй перамозе і запэўніў яго, што татары не змогуць нападаць на Украіну, пакуль стаіць яго крэпасць. Пры гэтым ён прасіў «узмацніць замак людзьмі і стральбой», але атрымаў ад вялікага князя толькі хвалу, абяцанне даравання і рэкамендацыю не абвастраць адносіны з татарамі. Пераканаўшыся ў няздольнасці кіруючых колаў Вялікага Княства да рашучых дзеянняў, Дзмітрый ізноў звярнуўся ў Маскву, але яму прыслалі толькі грошы, пры гэтым запрашалі на царскую службу. Летам 1557 года Даўлет-Гірэй сабраўся з новымі сіламі ў паход на дняпроўскі замак, з ім ішлі турэцкае войска на лодках і [[Малдавія|малдаўская]] дапамога. Крэпасць на востраве была ўзята ў поўную {{нп3|Ваенная блакада|блакаду|uk|Воєнна блокада}}, пасля працяглай [[аблога|аблогі]] Вішнявецкі вымушаны быў яе пакінуць праз недахоп [[правіянт]]у. Казакі невялікімі групамі пракраліся скрозь турэцка-татарскія заслоны і адправіліся ўверх па Дняпры да Чаркас. Закінутая крэпасць была разбурана. === На Маскоўскай службе === У 1558 годзе Вішнявецкі ў знак пратэсту супраць загаду вялікага князя ВКЛ [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] спыніць наезды на Крым і Турцыю ў 1557 годзе са сваімі казакамі перайшоў на службу да вялікага князя маскоўскага [[Іван IV Грозны|Івана IV Васільевіча]]<ref name="БС"/>. Яму былі падараваны «ў вотчыну» горад [[Бялёў (горад)|Бялёў]] (цяпер у [[Тульская вобласць|Тульскай вобласці]]) і землі ў ваколіцах [[Масква|Масквы]]. Змітру было даручана камандаваць атрадам на паўднёвай мяжы рускай дзяржавы. Перад маскоўскімі палітыкамі Д. Вішнявецкі выклаў свой план барацьбы з татарамі ў саюзе з Літвой, адарваўшы яе ад саюза з Крымам. Гэтая ідэя была ўспрынята са спачуваннем, у пачатку 1558 года была распачата падрыхтоўка да кампаніі супраць Крыма і да перагавораў з Вялікім Княствам Літоўскім. Вішнявецкі з маскоўскім войскам рушыў шляхам папярэдняга паходу {{нп3|Мацвей Аляксандравіч Канстанцінаўскі|Ржэўскага|ru|Константиновский, Матвей Александрович}} (1556 г.), па дарозе збіраючы казакоў. Быў запланаваны паход углыб Крыма. Хан адцягнуў усё войска з {{нп3|Перакопская крэпасць|Перакопа|ru|Перекопська фортеця}} і падрыхтаваўся да абароны. Дзмітрый Вішнявецкі пад Перакопам атрымаў падмацаванне з Масквы на чале з Ржэўскім і планаваў паход на Казлоў (або Гезлеве, цяперашняя [[Еўпаторыя]]). Раптам быў адкліканы ў Маскву: былі даручаныя другарадныя аперацыі на Доне, затым на [[Каўказ]]е, падчас якіх, у 1560 годзе, была заснавана крэпасць Чаркаск (цяпер Старачаркаск — сталіца [[Войска Данское|Войска Данскога]]). Паход углыб Крыма быў ажыццёўлены ў 1559 годзе пад кіраўніцтвам [[ваявода|ваяводы]] {{нп3|Данііл Фёдаравіч Адашаў|Адашава|ru|Адашев Данило Федорович}}, роля Дзмітрыя Вішнявецкага была нязначнай. Гэта было не тое, чаго чакаў Вішнявецкі; у знешняй палітыцы Масквы ў 1558 годзе першачарговай стала задача выхаду да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], справа барацьбы супраць татар была закінута. [[Іван IV Грозны|Іван IV]] распачаў [[Лівонская вайна|Лівонскую вайну]], што абвастрыла маскоўска-літоўскія адносіны, у 1561 Літва ўступіла ў вайну супраць Масквы. Дзмітрый Вішнявецкі апынуўся ў ілжывым становішчы здрадніка, што яго не задавальняла<ref name="БС"/>. Разам са сваімі казакамі ён накіраваўся да Дняпра і, спыніўшыся на востраве Манастырскім (у 30 мілях ніжэй ад Чаркас), з дапамогай стрыечнага брата — тагачаснага старосты Чаркаскага {{нп3|Міхаіл Аляксандравіч Вішнявецкі|Міхаіла Вішнявецкага|uk|Михайло Вишневецький (козацький гетьман)}}, дамогся ад вялікага князя для сябе і сваіх спадарожнікаў {{нп3|Глейт|глейтавых лістоў|uk|Ґлейт}} — пісьмовых гарантый бяспечнага знаходжання на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Жыгімонт II ахвотна прыняў Дзмітрыя Вішнявецкага «ў сваю ласку гаспадарскую». Пазней паслаў [[Іван IV Грозны|Івану IV]] запыт аб паводзінах Дзмітрыя і атрымаў адказ: «Прыйшоў, як сабака, і ўцёк, як сабака, а шкоды ад яго мне, гасудару, і маёй краіне не было». На [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|сойме]] Дзмітрыя Вішнявецкага прымалі, віталі, шануючы, як і раней, вельмі высока. Але крах усіх планаў падарваў яго сілы — ён цяжка захварэў (думаў, што атручаны). Лячылі яго асабістыя лекары Вялікага Князя. === Паход у Малдавію. Здрада і гібель === Вярнуўся з 300-мі казакамі-запарожцамі, 150-ю казакамі атамана Вадап’яна (да гэтага былі на службе ў Івана IV). У снежні 1562 года, у суправаджэнні серадзскага ваяводы<ref>[http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/lascy01.html#E1 Łascy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130927005645/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/lascy01.html#E1 |date=27 верасня 2013 }} {{ref-pl}}</ref> {{нп3|Альбрэхт Ласкі|Альбрэхта Ласкага|ru|Лаский, Альбрехт}} — другога мужа {{нп3|Беата Касцялецкая|Беаты Касцялецкай|ru|Косцелецкая, Беата}} (маці князёўны {{нп3|Эльжбета Астрожская|Гальшкі Астрожскай|ru|Острожская, Эльжбета}}<ref>[http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/ostrogscy01.html#G3 Książęta Ostrogscy (01)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113095854/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/ostrogscy01.html#G3 |date=13 лістапада 2013 }} {{ref-pl}}</ref>) прыбыў на Сойм. Альбрэхт Ласкі не дараваў малдаўскаму гаспадару {{нп3|Дэспат Водэ|Дэспату Водэ|ru|Деспот Водэ}} абразы за адабраную раней [[Хоцінскі замак|Хоцінскую крэпасць]] з навакольнымі селішчамі. Не маючы дастатковай ваеннай сілы, праз каменданта [[Хоцінскі замак|Хоцінскай крэпасці]] і сваяка Байды [[Іван Пясецкі|Яна (Івана) Пясецкага]] вырашыў прыцягнуць да акцыі Дзмітрыя Вішнявецкага, у 1563 годзе падвёўшы яго да паходу на Малдавію, дзе ён прэтэндаваў на сталец (другая жонка малдаўскага гаспадара [[Пётр IV Рарэш|Пятра IV Рарэша]] — Алена Кацярына Бранковіч — старэйшая сястра другой жонкі бацькі Змітра — [[Іван Міхайлавіч Вішнявецкі|Івана Вішнявецкага]]<ref>[http://www.genealogy.euweb.cz/balkan/balkan16.html#MMJ The Brankovici] {{ref-en}}</ref> — Марыі Магдалены Бранковіч-«Дэспат»<ref name="Książęta Wisniowieccy 01"/>); як унук па маці [[Стэфан III Вялікі|Стэфана III Вялікага]], зводны<ref>[http://www.genealogy.euweb.cz/balkan/balkan16.html#MMJ The Brankovici] {{ref-en|}}</ref> стрыечны брат Пятра IV Рарэша<ref>''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.119</ref>. У 1563 годзе ў Малдавіі падняўся [[баяры|баярскі]] мяцеж супраць тагачаснага непапулярнага [[гаспадар]]а-узурпатара, міжнароднага авантурыста {{нп3|Дэспат Водэ|Якава Васілакі Геракліда, або Дэспата|ru|Деспот Водэ}}<ref name="ReferenceA">''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.118</ref>. Якаў Гераклід быў скінуты, яго месца заняў кіраўнік мяцежнікаў баярын {{нп3|Стэфан VII Томша|Стэфан Томжа (Томша)|ru|Стефан VII Томша}}. Змітра Вішнявецкага ўцягнуў у малдаўскую авантуру {{нп3|Альбрэхт Ласкі||ru|Лаский, Альбрехт}}<ref>[http://tin-tina.livejournal.com/37615.html?thread=2172911 Метелики над землею літающе. Людина? Тіні сон]</ref>. Войска вербавалі разам у [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]]. Дэспат прапанаваў каралю стаць сюзерэнам, абараніць {{нп3|Тронная крэпасць|Сучаву|ru|Тронная крепость}} ад магчымага нападзення. Кароль запэўніў, што ніхто з яго падданых не парушыць спакою, у выпадку небяспекі прыйдзе на дапамогу {{нп3|Кашталяны Камянца-Падольскага|кашталян Камянца-Падольскага|uk|Каштеляни Кам'янця-Подільського}} {{нп3|Ежы Язлавецкі||ru|Язловецкий, Ежи}}. Пасля росту колькасці патэнцыяльных удзельнікаў паходу Дэспат звярнуўся да караля Польшчы, які накіраваў ліст-адказ, не атрыманы Дэспатам. Дзмітрый Вішнявецкі і Ян Пясецкі на чале пяцітысячнага атрада сталі на беразе [[Днестр|Днястра]], чакалі падыходу Альбрэхта Ласкага з войскам. Частка баярства, незадаволеная Дэспатам, якую ўзначальваў Ш. Томжа (таксама прэтэндэнт на трон, якога ўжо выбралі гаспадаром), падняла паўстанне, запрасіла Дзмітрыя Вішнявецкага да сябе на валадаранне<ref name="БС"/>, абранне Ш. Томшы называлі часовым. Дзмітрый Вішнявецкі ахвотна пагадзіўся (атрад складаўся толькі з 500 воінаў, аб пастцы не падазравалі<ref>''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с.121-122</ref>), хоць быў тады хворым, слабым, хутка выбраўся ў паход з невялікімі сіламі. Баяры, што яго запрасілі, не далі яму дастатковай падтрымкі, таму казакі былі разгромленыя<ref name="БС"/>. Частка іх і сам Дзмітрый Вішнявецкі патрапілі ў [[Ваеннапалонныя|палон]]; Ш. Томжа адправіў усіх палонных у Стамбул. Па загадзе [[султан]]а [[Сулейман I|Сулеймана I]] Дзмітрыя Вішнявецкага і двух яго таварышаў (у тым ліку, каменданта Хоцінскай крэпасці — сваяка «Байды»<ref name="ReferenceA"/> — Івана (Яна) Пясецкага) пакаралі смерцю<ref name="БС"/> шляхам {{нп3|павешанне за рабро|павешання за рабро|ru|Повешение за ребро}}, радавых казакаў адправілі на галеры. === Пакаранне смерцю === У храніста [[Марцін Бельскі|Марціна Бельскага]] апісана гібель Вішнявецкага<ref name="Kronika_Marcina_Bielskiego">{{кніга|аўтар=[[Марцін Бельскі|Marcin Bielski]]|загаловак=Kronika Marcina Bielskiego|спасылка=http://books.google.com.ua/books?id=Ae4DAAAAYAAJ&hl=ru&pg=PA1149#v=onepage&q=%22za%20%C5%BCebro%20uwi%C4%85z%C5%82%22&f=false|выданне=Widanie Kazimerza Josefa Turowskiego|выдавецтва=Nakł. i druk K. Pollaka|месца=Sanok|год=1856|том=2|старонкі=1149}}</ref> {{пачатак цытаты}} Другія валахі, каторыя Томжы [на сталец] не дапускалі, ў той самы час, калі іншыя Томжу на панства ўзводзілі, па Дзмітра Вішнявецкага паслалі; які — калі яму валахі прысягай абавязаліся, што яго за гаспадара возьмуць, толькі каб ён, аднак, сябе ім паказаў — з казакамі да валахаў прыйшоў, але тыя, што па яго прыслалі, на падмогу яму не прыйшлі; ад Томжыных людзей [Вішнявецкі] быў пагромлены. А сам праз слабае здароўе на возе ехаў, не могучы конна выехаць, у капе сена закрыцца хацеў, але халоп, што прыехаў па сена, яго выдаў; і там жа [Вішнявецкі] быў злоўлены з іншымі некаторымі палякамі, якім сам Томжа вушы і насы рэзаў і, нямала жорсткасцей над імі ўчыніўшы, у Польшчу іх адпусціў, а самога Вішнявецкага з Янам Пясецкім Падольцам герба Забава цару турэцкаму ў Царград паслаў — там яны абодва на круку падвешаныя былі над марскім залівам, што к Галаціі ідзе. Пясецкі лягчэй памёр, бо павіс галавою ўніз, і так яго быстра кроў заліла. А Вішнявецкі зачапіўся рабром і так вачыма [у сэнсе, галавою] абярнуўся ўгору, праз тое быў жывы да трэцяга дня, пакуль яго туркі не застрэлілі з лука, калі ён праклінаў іхняга Магамета. {{oq|pl|Druga Wołosza, którzy na Tomzę nie zezwalali, wtenczas prawie, gdy inszy Tomzę na państwo podnosili, po Dymitra Wiśniowieckiego posłali; który — gdy mu się Wołosza przysięgą obowiązała, że go za pana wezmą, by się im jednak ukazał — z Kozaki do Wołoch przyciągnął, niźli mu ku pomocy ci przyszli, co po niego przysłali; od Tomzinych ludzi był pogromion. A iż sam dla chorego zdrowia na wozie jechał, nie mogąc przed jezdnymi ujechać w kopę siana zakryć się chciał, którego chłop, co przyjechał po siano, wydał; tamże był poiman iz innymi niektórymi Polaki, którym samże Tomza uszy i nosy rzezał i niemałe okrucieństwa nad nimi poczyniwszy do Polski je puścił, a samego Wiśniowieckiego z Janem Piaseckim Podolaninem herbu Zabawa cesarzowi tureckiemu do Carzygroda posłał, którzy tam na haku obadwa zawieszeni byli nad odnogą morską ku Galacie idąc. Piasecki łatwiej skonał, bo głową na dół zawisł, i tak go prędko krew zalała. A Wiszniowiecki za żebro uwiązł i tak oczyma się obrócił ku górze, przeto był żyw do trzeciego dnia, aż go Turcy ustrzelali z łuku, gdy przeklinał ich Machometa.}} {{канец цытаты}}. Вішнявецкага скінулі з вежы на крукі, умураваныя ў сцяну ля марскога заліва. Зачапіўшыся рэбрамі за крук, ён пражыў яшчэ тры дні, пакуль туркі не забілі яго з лукаў за тое, што ён зневажаў іх веру{{sfn|Голобуцький|1994|с=136}}. == Уласнасць == У 1545 годзе каралеўскі камісар {{нп3|Леў Пацей||uk|Лев Потій}} (бацька [[мітрапаліт]]а [[Іпацій Пацей|Іпація Пацея]]<ref>[http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pociejowie01.html Pociejowie (01)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131030095451/http://mariusz.eu.pn/genealogia/rody/pociejowie01.html |date=30 кастрычніка 2013 }} {{ref-pl}}</ref>) праводзіў [[люстрацыя|люстрацыю]] [[Валынскае ваяводства|Валынскага ваяводства]], Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі прыбыў у Крамянец, дзе знаходзілася камісія. З прадстаўленых дакументаў вынікала, што князь валодаў маёнткі ў {{нп3|Сяло Кушлін|Кушліне|uk|Кушлин}} (або Кушцах<ref name="ReferenceB">''В. Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с. 15</ref>), [[Підгайці (Крэмэнэцкі раён)|Падгайцах, Окніне]], [[Тараж]]ы, {{нп3|Сяло Камарын|Камарыне|ru|Комарин (село)}}, {{нп3|Сяло Крутнеў, Крамянецкі раён|Крутневе|uk|Крутнів (Кременецький район)}}, {{нп3|Сяло Лапушнае, Крамянецкі раён|Лапушным|uk|Лопушне (Кременецький район)}}<ref>[http://www.br.com.ua/referats/History_of_Ukraine/2340-1.html Дмитро Байда-Вишневецький] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202232005/http://www.br.com.ua/referats/History_of_Ukraine/2340-1.html |date=2 снежня 2013 }}</ref> (а таксама {{нп3|Сяло Стары Алексінец|Старым Алексінцы|uk|Старий Олексинець}}<ref>''В.Сергійчук.'' Дмитро Вишневецький, 2003… с. 15</ref> і {{нп3|Сяло Бабрыўцы|Бабрыўцах|ru|Бобрівці}}<ref name="ReferenceB"/>). [[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|М. С. Грушэўскі]] высветліў агульны памер маёнткаў Вішнявецкага — 250 тысяч моргаў зямлі. == Паданні пра Дзмітрыя Вішнявецкага == [[Файл:Dmytro Vyshnevetsky Commemorative Hryvnia.jpg|thumb|250px|right|[[Памятная манета]] [[Украіна|Украіны]] ([[рэверс]])]] [[Файл:Stamp of Ukraine s157.jpg|thumb|250px|right|[[Паштовая марка]] [[Украіна|Украіны]], 1997]] Вакол жыцця Дзмітрыя Вішнявецкага, яго смерці створана шмат легенд. У польскіх, літвінскіх, украінскіх колах легенды пачалі стварацца адразу пасля яго трагічнай гібелі<ref name="Hr"/><ref name="a">Д. Яворницький. Історія Запорізьких козаків, у 3-х томах. Том 2-й</ref>. Казалі, нібыта пасля катаванняў яго скінулі з высокай вежы і ён зачапіўся рабром за крук, які тырчэў са сцяны, або што ён быў наўмысна павешаны рабром на крук; што ён пражыў у такім стане тры дні і пры гэтым, не сціхаючы, гучна лаяў туркаў і іх веру; што толькі не сцярпеўшы здзеку са сваёй веры, нехта з туркаў застрэліў Змітра з лука. Апавядалі, што туркі выразалі і з’елі сэрца Вішнявецкага, каб пераняць яго мужнасць і адвагу. Пасля з’явіліся новыя падрабязнасці: што султан завабліваў палоннага Вішнявецкага ў іслам, абяцаючы за гэта разнастайныя выгады, але Зміцер пагрэбаваў усім тым; і яшчэ сам, калі вісеў рабром на круку, страляў з лука ў султана. Аднак [[Францыя|французскі]] пасол, паведамляючы ў канцы кастрычніка (стары стыль) 1563 года са Стамбула пра пакаранне смерцю Вішнявецкага, ні словам не абмовіўся пра такія жудасныя падрабязнасці. Некаторыя гісторыкі атоесніваюць Д. Вішнявецкага з героем папулярнай гістарычнай песні ([[Дума (эпас)|думы]]) — казаком Байдам, які загінуў, будучы падвешаны па загаду султана рабром на крук. Ва ўкраінскай народнай творчасці гэтая легенда ператварылася ў шырока вядомую {{нп3|Дума пра Байду|Думу пра казака Байду|uk|Дума про Байду}}, аднак невядома, ці была гэта апрацоўка адных чутак, ці сапраўды сам Змітро стаў правобразам казака {{нп3|Байда|Байды|ru|Байда}}. Ва ўсякім выпадку, Байда, як гістарычная асоба, з тагачасных крыніц невядомы, і ні ў адным дакуменце таго часу Вішнявецкі не называецца Байдам. У сучаснай папулярнай літаратуры Д. Вішнявецкага<ref>''Грушевський М. С.'' Історія України-Русі, у 12 томах. — Т. VII. — С. 114−127.</ref>{{sfn|''Яворницкий Д. И.''||loc=— Т. 2.}} называюць «заснавальнікам [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]». Казацкі летапісец XVIII ст. {{нп3|Рыгор Іванавіч Грабянка|палкоўнік Грабянка|ru|Грабянка, Григорий Иванович}} называе Вішнявецкага казацкім [[гетман]]ам<ref>[http://litopys.org.ua/grab/hrab3.htm Частина 3. Літопис гадяцького полковника Григорія Грабянки] {{ref-uk}}</ref>, аднак у крыніцах XVI стагоддзя такі тытул у Вішнявецкага не сустракаецца. == Гістарычнае значэнне дзейнасці Дзмітрыя Вішнявецкага == Дзмітрый Вішнявецкі вядомы як першы арганізатар казацкіх войскаў. Яго папярэднікі — {{нп3|Прадслаў Лянцкаронскі||ru|Предслав Лянцкоронський}}, {{нп3|Яўстафій Іванавіч Дашкевіч||ru|Остафій Іванович Дашкевич}}, прыцягваючы атрады ў свае ваенныя аперацыі, выкарыстоўвалі іх як сілу другарадную. Вішнявецкі абапіраўся на казацтва як на галоўную сілу, якою ён падпіраў ўласныя палітычныя амбіцыі. Казацкі летапісец XVIII ст. {{нп3|Рыгор Іванавіч Грабянка|Грабянка|uk|Грабянка Григорій Іванович}} называў яго нават казацкім [[гетман]]ам, у крыніцах XVI стагоддзя такі тытул «Байды» не сустракаецца. Не пацверджаны крыніцамі сцвярджэнні аб тым, што ён заснаваў [[Запарожская Сеч|Запарожскую Сеч]]. Сувязь крэпасці Змітра з {{нп3|Сеч|Сеччу|uk|Січ}} была толькі ідэйнаю<ref name="Hr"/>. Дзейнасць Вішнявецкага толькі паказала кірунак, у якім пайшло далейшае развіццё ўкраінскага казацтва i дала яму магутны штуршок у гэтым кірунку. Гэта прасоўванне казацтва на нізоўі Дняпра і ў канцы каланізацыя прыдняпроўскіх стэпаў, утварэнне арганізацыі не толькі ваеннай, але і палітычнай з міжнароднымі сувязямі, заснаванне казацкіх крэпасцей — сапраўднай {{нп3|Сеч|Сечы|uk|Січ}} ў [[Запарожжа|Запарожжы]]. Нават яго апошні паход, які скончыўся катастрофай у Малдавіі, стаў пралогам шэрагу малдаўскіх паходаў, учыненых казакамі ў наступныя некалькі дзесяцігоддзяў; самымі вядомымі з іх былі паходы {{нп3|Іван Падкова|Івана Падковы|uk|Іван Підкова}} (1577 г.) і {{нп3|Цімафей Багданавіч Хмяльніцкі|Цімаша Хмяльніцкага|ru|Хмельницкий, Тимофей Богданович}} (1653 г.). == Ушанаванне памяці == Названы туркамі «найвялікшым ворагам бліскучай Порты», Дзмітрый Вішнявецкі заслужыў добрую памяць нашчадкаў. [[13 верасня]] [[1997]] года [[Пошта Украіны]] выпусціла [[паштовая марка|паштовую марку]] наміналам 20 [[капейка|капеек]] з выявай Дзмітрыя Вішнявецкага. [[31 сакавіка]] [[1999]] года [[Нацыянальны банк Украіны|Нацыянальным банкам Украіны]] выпушчана [[срэбра|сярэбраная]] памятная [[манета]] наміналам у 10 [[Украінская грыўня|грывень]], прысвечаную князю і казацкаму атаману Дзмітрыю Вішнявецкаму. [[13 кастрычніка]] [[1999]] на востраве Хорціца адкрыты памятны знак Д. Вішнявецкаму (Байдзе) — заснавальніку Запарожскай Сечы; быў ажыццёўлены ўрачысты пад’ём на паверхню казацкай {{нп3|Чайка, човен|чайкі|uk|Чайка (човен)}} XVIII стагодддзя. Ва [[Украіна|ўкраінскіх]] гарадах [[Цярнопаль]], {{нп3|Вуліца Байды Вішнявецкага, Чаркасы|Чаркасы|uk|Вулиця Байди Вишневецького (Черкаси)}}, {{нп3|Вуліца Дмітра Байды-Вішнявецкага|Каламыя|uk|Вулиця Дмитра Байди-Вишневецького}}, [[Ківерцы|Ківерцах]] у гонар Вішнявецкага названы вуліцы, у [[Буча|Бучы]] — вуліца і завулак. Помнікі Вішнявецкаму ёсць ў [[Запарожжа|Запарожжы]] на востраве [[Востраў Хорціца|Хорціца]] і ў {{нп3|Жоўтневы раён, Запарожжа|Жоўтневым раёне|ru|Жовтневый район (Запорожье)}} горада<ref>{{cite web |url=http://alextv.zp.ua/inform/1776-pamyatnik-veshneveckomu.html |publisher=[[ТРК «Алекс»]] |title=Памятник Вишневецкому |date=15.10.2010 |access-date=22 студзеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119165412/http://alextv.zp.ua/inform/1776-pamyatnik-veshneveckomu.html |archivedate=19 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Дзмітрыю Вішнявецкаму ўсталяваны барэльеф на доме Чаркаскага музычнага вучылішча<ref>Засновнику першої Запорозької Січі: [Д.Вишневецькому (Байді) встановлено пам’ятний барельєф на буд. Черкас. муз. училища ім. С. С. Гулака−Артемовського] // Урядовий кур'єр № 123, 6 липня 2006. {{ref-uk}}</ref> Імем Вішнявецкага планавалася назваць вартавы карабель ПСКР праекта 1135.1 «Гетьман Вишневецкий» (былы «Красный вымпел»). У 1992—1993 гадах былі сабраны толькі 5-ы і 6-ы адсекі на стапелі, затым з-за адсутнасці фінансавання ў 1995 годзе карабель разабраны на метал<ref>[http://skr-razitelnyi.narod.ru/stroitelstvo.html Строительство кораблей пр. 1135 и 1135М // СКР «Разительный» (skr-razitelnyi.narod.ru) ]</ref><ref>[http://forum.sevastopol.info/viewtopic.php?f=22&t=18567&start=1350 Военно-Морские силы Украины − просмотр темы // Sevastopol.info Севастопольский городской Форум (forum.sevastopol.info), янв. 2009]</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]]''. Вішнявецкія // {{крыніцы/ЭГБ|2}} * {{кніга|ref=''Эварницкій (Яворницкий)''|аўтар =Эварницкій Д. І.|загаловак=Исторія запорожскихъ козаковъ (в 3-хъ томахъ) 1892-97|месца=СПб.|выдавецтва =|год= |том= |старонак=<br />{{кніга|ref=''Яворницкий Д. И.''|аўтар=Яворницкий Д. И.|частка=|загаловак=История запорожских козаков (в трёх томах)|месца ={{М.}}; [http://www.cossackdom.com/book/bookyvor/ {{К.}}: «Наукова думка», 1990]|выдавецтва =|год= |том= |старонак=}} —<br />{{кніга|ref= ''Яворницький''|аўтар=Яворницький Д. І.|частка=|загаловак=Історія запорізьких козаків (у трьох томах). − З російської переклав Іван Сварник|месца =Львів: «Світ», 1990; {{К.}}:"Наукова думка"|выдавецтва=|год=1991|том=|старонак=}}{{ref-uk}}}} * {{кніга|аўтар={{нп3|Уладзімір Аляксеевіч Галабуцкі|Голобуцький В. О.|ru|Голобуцкий, Владимир Алексеевич}}|частка=Виникнення Запорозької Січі. Князь Дмитро Вишневецький і козаки. Іван Підкова|загаловак=Запорозьке козацтво|спасылка частка=http://litopys.org.ua/holob/hol04.htm|месца=Київ|выдавецтва=Вища школа|год=1994|ref=Голобуцький}} {{ref-uk}} * ''[[Міхаіл Сяргеевіч Грушэўскі|Грушевський М. С.]]'' Байда-Вишневецький в поезії і історії:відбитка з «Записок Українського Наукового Товариства в Київі». {{К.}} III. 1909. — {{К.}}:Друкарня I-ої Київ. Друкарської Спілки. Трьохсвятит. — 1909. — 33 Л. — ЕОУ. — Фотокопія книги на 33 окремих листах {{ref-uk}} * {{кніга|аўтар={{нп3|Любамір Раман Іванавіч Вынар|Винар Л.|ru|Вынар, Любомир Роман Иванович}}|загаловак=Князь Дмитро Вишневецький. Історична студія|спасылка=http://chtyvo.org.ua/authors/Vynar_Liubomyr/Kniaz_Dmytro_Vyshnevetskyi_vyd_1964/|месца=Мюнхен|выдавецтва=Українська Вільна Академія Наук у Німеччині. Історична Секція|старонак=94|год=1964|ref=Винар|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225170342/http://chtyvo.org.ua/authors/Vynar_Liubomyr/Kniaz_Dmytro_Vyshnevetskyi_vyd_1964/|archive-date=25 снежня 2013}} {{ref-uk}} * Дмитро Вишневецький (Байда): Художньо-документальна книжка: Для середнього і старшого шкільного віку − Упоряд. та передмова А.Денисенко. — {{К.}}: «Веселка», 1995. — 77 с. — Гетьмани України {{ref-uk}} * {{артыкул|аўтар=Чухліб Т.|загаловак=Дмитро Вишневецький - герой української середньовічної пісні|выданне=Історія України|год=2005|нумар=5|старонкі=1-4 | мова=uk}} * {{артыкул|аўтар=Романцова Наталя|загаловак=Князь Д.Вишневецький - козак Байда: наукова дискусія з проблеми|выданне="Схід"|год=березень-квітень 2007|нумар=2 (80)|старонкі= | мова=uk | спасылка = http://www.experts.in.ua/baza/analitic/index.php?ELEMENT_ID=23759 | archiveurl=https://archive.today/20130318191759/http://www.experts.in.ua/baza/analitic/index.php?ELEMENT_ID=23759 | archivedate=2013-03-18 }} * ''Ковбаса В.'' Князь Дмитро Вишневецький (Байда) в українському епосі // Київська старовина № 2 — 2008. — С. 150—167. —Бібліогр.: с. 165—167. (Закінч., поч. у № 1, 2008). {{ref-uk}} * ''Куліш П.'' Байда, князь Вишневецький : [драма (1553—1564)] // Драматичні твори: [збірка] − уклад. Савченко О. М. —{{К.}}: ЕЛІБРЕ, 2008. — С. 491—605. {{ref-uk}} == Спасылкі == {{commonscat}} * {{Rodovid|249540}} * [http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm Даведнік з гісторыі Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090410032820/http://history.franko.lviv.ua/dovidnyk.htm |date=10 красавіка 2009 }}{{ref-uk|}}; * [http://genealogy.euweb.cz/poland/wisniow.html Генеалогія роду (дому) Збаразкіх-Вішнявецкіх]{{ref-uk|}} (з выдзяленнем [http://genealogy.euweb.cz/jagelo/jagelo.html роду Ґедымінавічаў]{{ref-uk|}}); * [http://militaryhistory.narod.ru/bajda.html Вайсковая гісторія]{{ref-uk|}}; * [http://www.genealogy.euweb.cz/poland/wisniow.html#AK Род Збараўскіх-Вішнявецкіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131001042848/http://www.genealogy.euweb.cz/poland/wisniow.html#AK |date=1 кастрычніка 2013 }} {{ref-pl|}}, {{ref-en|}} * [http://zhnyborody.te.ua/index.php?option=com_content&view=category&id=197&Itemid=407 Вершы, прысвечаныя Вішнявецкаму]{{ref-uk|}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Дзярждзеяч|Гісторыя}} {{DEFAULTSORT:Вішнявецкі Змітро Іванавіч}} [[Катэгорыя:Старосты чаркаскія]] [[Катэгорыя:Старосты канеўскія]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія|Змітро Іванавіч]] [[Катэгорыя:Украінскае казацтва]] [[Катэгорыя:Запарожскія казакі]] [[Катэгорыя:Военачальнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Збаражскім раёне]] 4duiq1abzgaiehwdukvbupe96ki60dl 0 42585 5211327 5211238 2026-10-04T15:15:43Z M.L.Bot 261 5211327 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя =Уладзімір Святаславіч | арыгінальнае імя =Володимѣръ Свѧтославичь | тытул = [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] | сцяг = Coat of arms of the Kievan Principality (10th–13th century).svg | перыядпачатак =[[11 чэрвеня]] [[980]] | перыядканец = [[15 ліпеня]] [[1015]] | папярэднік =[[Яраполк Святаславіч]] | пераемнік =[[Святаполк Уладзіміравіч]] | тытул_2 = [[Князі наўгародскія|князь наўгародскі]] | перыядпачатак_2 =[[970]] | перыядканец_2 = каля [[988]] | папярэднік_2 =[[Святаслаў Ігаравіч]] | пераемнік_2 =[[Вышаслаў Уладзіміравіч]] | дата нараджэння =каля [[960]] | месца нараджэння =Будуціна пад [[Пскоў|Псковам]] | дата смерці =15.07.1015 | месца смерці =[[Берастава]] пад [[Кіеў|Кіевам]] | пахаваны = [[Дзесяцінная царква]], цяпер месца пахавання невядома | дынастыя =[[Рурыкавічы]] | бацька =[[Святаслаў Ігаравіч]] | маці =[[Малуша]] | у шлюбе=[[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда Полацкая]] (з [[978]]),<br /> 4 невядомых па імёнах жонкі, <br /> [[Ганна Візантыйская]] (з [[989]]) | дзеці =13 сыноў, 10 дачок | рэлігія =[[Паганства]], прыняў [[хрысціянства]] | Commons =Vladimir I of Kiev | Rodovid=565 }} '''Уладзімір Святаславіч''' (каля 960 — {{ДС|||1015}}{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}) — [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] (978—1015), [[Хрышчэнне Русі|хрысціцель Русі]]. У 970 годзе атрымаў ад бацькі ноўгарадскі сталец, у 978 годзе захапіў кіеўскі сталец. У 980-я гады абраў [[хрысціянства]] дзяржаўнай рэлігіяй [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]]. [[хрышчэнне|Ахрышчаны]] пад імем ''Васіль''. Таксама вядомы ў царкоўнай гісторыі як '''Уладзімір Святы''', '''Уладзімір Вялікі''', '''Уладзімір Хрысціцель''', а ў [[быліны|былінах]] як '''Уладзімір Краснае Сонейка'''. [[кананізацыя|Праслаўлены]] як святы [[роўнаапостальны]]; дзень памяці ў [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царкве]] — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. == Паходжанне і выхаванне == Сын кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] і [[Малуша|Малушы]], [[Ключнік|ключніцы]] кіеўскай княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Паходжанне Малушы дыскусійнае: нават з высокім статусам пры двары княгіні Вольгі, яна была [[Рабства|нявольніцай]] («рабой»). Год нараджэння Уладзіміра невядомы<ref>«Летапісец Пераяслаўля Суздальскага» (XIII ст.) паведамляе пра 73-гадовы ўзрост князя на час смерці (ПСРЛ. Т. 41. С. 44). Аднак гісторыкі не давяраюць гэтай інфармацыі, бо іншыя даты Летапісца вельмі разыходзяцца з храналогіяй «Аповесці мінулых часоў». Так, год смерці князя пазначаны як 1035.</ref>. Яго бацька [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] нарадзіўся ў 942 (летапісная храналогія гэтага перыяду ўмоўная), а старэйшы сын Уладзіміра [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]] — каля 977 года, адсюль гісторыкі выводзяць год нараджэння Уладзіміра як 960 з дакладнасцю да некалькіх гадоў. Як паведамляюць пазнейшыя крыніцы ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі|ru|Никоновская летопись}} і Усцюжскі летапісы XVI ст.), Уладзімір Святаславіч нарадзіўся ў сяле Будуціне або Будзяціне: {{цытата|«Володимиръ бо бе отъ Малки, ключници Олжины; Малка же бе сестра Добрыне, — и бе Добрыня дядя Володимиру; и бе рожение Володимеру въ Будутине веси, тамо бо въ гневе отслала ея Олга, село бо бяше ея тамо, и умираючи даде его святей Богородици» ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі летапіс|ru|Никоновская летопись}}).}} Меркаванні даследчыкаў пра лакалізацыю Будзяцінага сяла разыходзяцца, называюць паселішчы пад [[Пскоў|Псковам]] ({{нп3|Буднік (Пскоўская вобласць)|Буднік|ru|Будник (Псковская область)}})<ref>Александров А. А. [http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm Ольгинская топонимика, выбутские сопки и руссы в Псковской земле] // Памятники средневековой культуры. Открытия и версии. СПб., 1994. С. 22-31. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415053022/http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm|date=15 красавіка 2012}}</ref>, [[Гомель|Гомелем]] ([[Будацін]])<ref>Владимир Красно Солнышко рождён в Гомеле? // Брянский регион. — Брянск, 26.01.11</ref> або [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімірам-Валынскім]] ([[Будзяцічы]])<ref>Диба Ю. [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/92-litopysne-budyatyno-pro-mistse-narodzhennya-knyazya-volodymyra-svyatoslavovycha-ta-roztashuvannya-naydavnishoyi-tserkvy-presvyatoyi-bohorodytsi Літописне Будятино (про місце народження князя Володимира Святославовича та розташування найдавнішої церкви Пресвятої Богородиці)] // П’яті «{{нп3|Ольжині читання||ru|Ольжині читання}}». Пліснеськ. 7 травня 2010 року. Львів-Броди, 2011, с. 23-28.</ref><ref>[https://www.academia.edu/30995065/Диба_Юрій._Історично-географічний_контекст_літописного_повідомлення_про_народження_Володимира_Святославовича_локалізація_Будятиного_села Диба Ю. Історично-географічний контекст літописного повідомлення про народження князя Володимира Святославовича: Локалізація Будятиного села] // Княжа доба. Історія і культура. Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України. — Вип. VI. — С. 37-70.</ref><ref>[https://www.academia.edu/31005154/Диба_Юрій._Батьківщина_святого_Володимира_Волинська_земля_у_подіях_X_століття_Міждисциплінарні_нариси_ранньої_історії_Руси-України_._-_Львів_Видавництво_Колір_ПРО_2014._-_484_с._іл._-_Серія_Невідома_давня_Україна_._-_1_St._Vladimir_Homeland_Volynian_land_in_the_events_of_X_century_ Диба Ю. Батьківщина святого Володимира: Волинська земля у подіях X століття] (Міждисциплінарні нариси ранньої історії Руси-України). — Львів: Видавництво «Колір ПРО», 2014. — 484 с.: іл. — (Серія «Невідома давня Україна». — 1)</ref><ref>[http://zbruc.eu/node/45585 Мицько І. Нові монографії про давню Україну]</ref>. Пра далейшы лёс Малушы летапісы не паведамляюць, а малалетні Уладзімір вярнуўся ў Кіеў, дзе быў пад наглядам княгіні Вольгі. Выхаваннем яго, магчыма, займаўся дзядзька па маці [[Дабрыня]]<ref>{{кніга |аўтар = Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. |загаловак = Воители Руси IX-XIII вв. |месца = Москва |выдавецтва = Вече |год = 2006 |старонкі = 56 |isbn = 5-9533-1256-3 }}</ref>, у звычаях Русі было давяраць выхаванне княскага сына старэйшым дружыннікам. == Княжанне ў Ноўгарадзе == Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], Уладзімір сярод сыноў Святаслава быў трэцім па старшынстве пасля [[Яраполк Святаславіч|Яраполка]] і драўлянскага князя {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алега Святаславіча|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}. Таксама ёсць гіпотэза, што на праўдзе ён быў другім (старэйшым за Алега), бо атрымаў ад бацькі пры зыходзе таго на вайну з Візантыяй у 970 годзе [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, другі ў іерархіі сталец у дзяржаве, тым часам як Алег атрымаў толькі [[драўляне|драўлянскую зямлю]] са сталіцай у [[Оўруч]]ы<ref>Паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», Яраполк і Алег адмовіліся ад княжання ў Ноўгарадзе, верагодна, з прычыны вальнадумства і незалежнасці наўгародцаў.</ref>. Настаўнікам і ваяводам дзецкага Уладзіміра ў Ноўгарадзе стаў [[Дабрыня]]. Скандынаўскія сагі распавядаюць, як будучы нарвежскі кароль [[Олаф I Тругвасан|Олаф Тругвасан]] правёў дзяцінства і юнацтва ў Ноўгарадзе. Маці Олафа, Астрыд, бегла ад забойцаў мужа ў Ноўгарад да конунга Вальдэмара (Уладзіміра), якому служыў яе брат {{нп3|Сігурд Эйрыксан|Сігурд|no|Sigurd Eiriksson}}, але дарогай яе з дзіцём захапілі разбойнікі [[эсты]]. Сігурд, які збіраў даніну з эстаў па загадзе Уладзіміра, сустрэў выпадкова Олафа і выкупіў яго з рабства. Олаф рос пад заступніцтвам Уладзіміра, пазней быў узяты ў дружыну, быў паважаны сярод дружыннікаў<ref>[http://www.krotov.info/history/10/988/jakson_1.htm Олав Трюггвасон]: Джаксон Т. Четыре норвежских конунга на Руси: из истории русско-норвежских политических отношений последней трети X — первой половины XI в. — М.: Языки русской культуры, 2002.</ref>. == Кіеўскае княжанне == === Заняцце кіеўскага стальца === Пасля гібелі ў 972 годзе князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] Кіевам валодаў яго сын [[Яраполк Святаславіч|Яраполк]]. У 976 годзе падчас канфлікту Яраполка з братам{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, драўлянскім князем {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алегам Святаславічам|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}, апошні, адступаючы перад войскам Яраполка, упаў з моста і ў рове быў раздушаны коньмі, якія таксама туды падалі. Уладзімір пасля такой весткі збег «за мора», а Яраполк завалодаў усёй Руссю. Уладзімір з Дабрынем набраў у Скандынавіі войска з [[Варагі|варагаў]] і ў 978 годзе вярнуўся ў Ноўгарад, выгнаў [[пасаднік]]а Яраполка{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Уладзімір захапіў [[Полацк]], які перайшоў на бок Кіева, забіў полацкага князя [[Рагвалод]]а і яго сям’ю{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, толькі дачку [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду]], прасватаную ўжо за Яраполка, гвалтам узяў яшчэ адной жонкай{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Затым з вялікім варажскім войскам аблажыў [[Кіеў]], дзе замкнуўся Яраполк. Па версіі летапісу, Яраполкаў ваявода Блуд, падкуплены Уладзімірам, пераканаў Яраполка бегчы ў маленькі горад {{нп5|Горад Родзень|Родзень|ru|Родень}}, напалохаўшы мяцяжом кіеўлян. У Родні Уладзімір запрасіў Яраполка на перамовы, дзе два варагі «паднялі яго мячамі пад пазухі». Удаву Яраполка, магчыма, цяжарную, Уладзімір узяў яшчэ адной жонкай. Калі варагі, нанятыя ў Скандынавіі, запатрабавалі плату за службу, Уладзімір абяцаў ім даніну з кіеўлян, але праз месяц адмовіўся і большасць варагаў адаслаў на службу ў [[Канстанцінопаль]], параіўшы візантыйскаму імператару развесці іх па розных месцах. Нейкую частку варагаў Уладзімір разаслаў па ўласных гарадах. Паводле «Аповесці мінулых часоў», Уладзімір пачаў княжыць у [[Кіеў|Кіеве]] ў 980 годзе{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паводле самага ранняга Жыція Уладзіміра, складзенага манахам {{нп5|Якаў Чарнарызец|Якавам|ru|Иаков Черноризец}} («Памяць і пахвала князю Уладзіміру», 2-я палова XI ст.), гэта адбылося 11 чэрвеня 978 года. Дата 11 чэрвеня 978 года больш верагодная, бо 980 год атрыманы пры пазнейшай расстаноўцы гадоў у летапісе, там жа згадана<ref>[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]. Год 6360 ([[852]]).</ref> пра 37 гадоў княжання Уладзіміра, што таксама паказвае на 978 год як час яго пачатку. === Паганскае праўленне === Новы князь кіеўскі (таксама называўся [[Хазарскі каганат|хазарскім]] тытулам [[Каган (тытул)|каган]]<ref>«{{нп3|Слова пра закон і ласку||ru|Слово о законе и благодати}}» [[Іларыён Кіеўскі|Іларыёна]]. Гл. падрабязней {{нп3|Рускі каганат||ru|Русский каганат}}.</ref>) прыняў меры да рэфармацыі паганскага культу. Узвёў у Кіеве [[капішча]]<ref>Як мяркуецца, гэты пантэон знойдзены археолагамі ў [[1977]] годзе.</ref> з ідаламі шасці галоўных багоў [[Славянская міфалогія|славянскага паганства]] ([[Пярун]]а, {{нп3|Хорс|Хорса|ru|Хорс}}, [[Даждзьбог]]а, [[Стрыбог]]а, {{нп3|Сімаргл|Сімаргла|ru|Симаргл}} і [[Мокаш]]ы, без [[Вялес]]а), таксама ёсць звесткі, што князь увёў, падобна скандынавам, практыку [[ахвярапрынашэнне|чалавечых ахвяраў]] багам.<ref>Старажытныя русы практыкавалі паганскія ахвяры, забіваючы захопленых палонных. Асаблівую вядомасць атрымалі ахвярапрынашэнні русаў пры {{нп3|Паход русі на Царград, 860||ru|Поход руси на Царьград (860)}} і падчас {{нп3|Абарона Дарастола|аблогі візантыйскімі войскамі крэпасці Дарастол|ru|Оборона Доростола}}, дзе замкнуўся Святаслаў у [[971]].</ref>. Паколькі ёсць ускосныя звесткі пра сімпатыі ранейшага князя Яраполка да хрысціянскай веры і яго кантакты з лацінскім Захадам, то вельмі верагодна здагадка пра ''паганскую рэакцыю'' пры Уладзіміры, г. зн. барацьбу з хрысціянствам, якое раней сцвярджалася ў Кіеве. Археалагічным пацвярджэннем гэтага можа служыць знаходка на месцы Уладзімірава пантэона рэшткаў каменнага будынка са слядамі фрэскавага жывапісу — верагодна, царквы, якая існавала пры Яраполку. Падчас ганенняў у Кіеве загінулі адны з першых хрысціянскіх мучанікаў на Русі — [[варагі]] Фёдар і Ян. [[Аповесць мінулых часоў]] так перадае лад жыцця Уладзіміра да хрышчэння: {| |{{пачатак цытаты}} «Быў жа Уладзімір пераможаны пажадлівасцю, і былі ў яго жонкі […], а наложніц было ў яго 300 у Вышгарадзе, 300 у Белгарадзе і 200 на Берастове, у сяльцы, якое завуць цяпер Берастовым. І быў ён ненасытны ў блудзе, прыводзячы да сябе замужніх жанчын і разбэшчваў дзяўчат». {{oq|orv|«Был же Владимир побеждён похотью, и были у него жёны […], а наложниц было у него 300 в Вышгороде, 300 в Белгороде и 200 на Берестове, в сельце, которое называют сейчас Берестовое. И был он ненасытен в блуде, приводя к себе замужних женщин и растляя девиц».}} {{канец цытаты}} |} Царкоўныя крыніцы сцвярджаюць, што князь развёўся з усімі былымі паганскімі жонкамі. Напрыклад, адной з іх ён прапанаваў абраць мужа з баяр, але яна адмовілася і прыняла манаскі пострыг<ref>Прыкладна ў 987 Рагнеда вырашыла забіць мужа, вялікага князя кіеўскага Уладзіміра. Аднак гэтая спроба была няўдалая. За замах на вялікага князя Рагнедзе пагражала смерць. Паводле легенды, разгневаны Уладзімір загадаў жонцы прыбрана апрануцца і ўзяў у рукі меч, аднак на крык прыбег іх першынец [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]] і стаў на абарону маці таксама з мячом у руках. Уладзімір не змог забіць Рагнеду на вачах сына. Замест гэтага ён загадаў саслаць іх абодвух у полацкую вотчыну — горад у вярхоўях ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], названы [[Заслаўе|Ізяслаўль]]. [http://www.pravoslavie.ru/put/070727131828.htm Александр Парменов. Равноапостольный Князь Владимир. Часть 2: Крещение Руси] {{ref}}</ref><ref>[http://www.taday.ru/text/126569.html Ольга Богданова. СВЯТОЙ ВЛАДИМИР И КРЕЩЕНИЕ РУСИ] {{ref}}</ref> === Хрышчэнне === [[Файл:Eggink VelKnVladimir.jpg|thumb|right|250px|Вялікі князь Уладзімір абірае рэлігію. {{нп3|Іван Ягоравіч Эгінк|І. Эгінк|ru|Эггинк, Иван Егорович}}, 1822]] {{main|Хрышчэнне Русі}} {{seealso|Ганна Візантыйская|Руска-візантыйская вайна 988 года}} Летапіснае апавяданне пра «выбары вер» («выпрабаванні вер») Уладзімірам носіць легендарны характар​​. Да двара выклікаліся прапаведнікі [[іслам]]у, [[іўдаізм]]у, заходняга «лацінскага» хрысціянства, але Уладзімір пасля гутаркі з «грэчаскім філосафам» спыніўся на ўсходнім хрысціянстве (пасля расколу Адзінай Царквы з яго вырасце [[праваслаўе]]). Нягледзячы на [[агіяграфія|агіяграфічны]] трафарэт, у апавяданні ёсць гістарычнае зерне. Так, Уладзімір кажа «немцам»: «''Иде́те опять, яко отцы наши сего не прияли суть''» (гэта значыць: ідзіце назад, бо нашы бацькі гэтага не прынялі). У гэтым можна бачыць водгукі падзей 962 года, калі [[Атон I Вялікі|германскі імператар]] дасылаў у Кіеў {{нп3|Адальберт Магдэбургскі|епіскапа|ru|Адальберт Магдебургский}} і святароў па просьбе княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Ці не прынятыя на Русі, яны «''еле спаслись''»<ref>Звесткі пра заходнюю місію ў Кіеў у [[962]] ўтрымліваюцца ў хроніцы прадаўжальнікаў {{нп3|Рэгіно Прумскі|Рэгінона|ru|Регино Прюмский}}. Гісторыкі мяркуюць, што няўдача місіі была выкліканая антыхрысціянскімі перакананнямі Святаслава, які толькі прыступіў да самастойнага праўлення.</ref>. Звесткі пра пасольства ў [[Харэзм]] рускага ўладара 2-й паловы X стагоддзя (імя з арабскага аднаўляецца як Уладзімір), які хацеў, каб яго краіна прыняла [[іслам]], захаваліся ў арабскіх і персідскіх крыніцах. Так, сярэднеазіяцкі лекар і гісторык {{нп3|Шараф аль-Заман аль-Марвазі|аль-Марвазі|en|Sharaf al-Zaman al-Marwazi}} (пачатак XII ст.) паведамляе: <blockquote> «І калі яны звярнуліся ў хрысціянства, рэлігія прытупіла іх мячы, і вера закрыла ім дзверы занятку, і вярнуліся яны да цяжкага жыцця і беднасці, і скараціліся ў іх сродкі існавання. Тады захацелі яны стаць мусульманамі, каб дазволены быў ім набег і святая вайна і вяртанне да таго, што было раней. Тады паслалі яны паслоў да правіцеля Харэзма, чатырох чалавек з набліжаных іх цара, таму што ў іх незалежны цар і называецца іх цар Уладзімір — падобна на тое, як цар цюрак называецца Хакан […] І прыйшлі паслы іх у Харэзм і паведамілі пасланне іх. І ўзрадаваўся Харэзмшах рашэнню іх звярнуцца ў іслам, і паслаў да іх навучыць іх законам ісламу. І звярнуліся яны ў іслам»<ref>[http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. Ч. II. Гл. Х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111216133601/http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 |date=16 снежня 2011 }} {{ref-ru}}</ref><ref name=bra>[http://www.krotov.info/history/10/988/braychevsky_04.htm М. Брайчевский, Утверждение христианства на Руси, гл. IV] {{ref-ru}}</ref>. </blockquote> [[Файл:Vladimir2.jpg|thumb|left|250px|Гутарка Уладзіміра з грэчаскім філасафам пра хрысціянства. [[Радзівілаўскі летапіс]], л. 49 об.]] Паводле летапісу, у 987 годзе Уладзімір пасля рады з баярамі вырашыў ахрысціцца «па законе грэчаскім». У наступным 988 годзе ён захапіў Корсунь ([[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]] у Крыме) і запатрабаваў у жонкі сястру візантыйскіх імператараў [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}}, пагражаючы ў адваротным выпадку пайсці на [[Канстанцінопаль]]. Імператары пагадзіліся, запатрабаваўшы ў сваю чаргу хрышчэння князя, каб сястра выйшла за адзінаверца. Атрымаўшы згоду Уладзіміра, візантыйцы даслалі ў Корсунь Ганну са святарамі. Уладзімір разам са сваёй дружынай прайшоў абрад хрышчэння{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, пасля чаго здзейсніў цырымонію шлюбу і вярнуўся ў Кіеў, дзе адразу ж загадаў перакуліць паганскія ідалы. [[Файл:Chersonesos ruins.jpg|300px|thumb|Руіны [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанеса]] і сабор Св. Уладзіміра]] Паводле манаха Якава («Память и похвала князю Владимиру», XI стагоддзе, больш ранняя крыніца, чым «Аповесць мінулых часоў»), князь Уладзімір хрысціўся ў 988 годзе, узяў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] на трэці год пасля хрышчэння з мэтай захопу хрысціянскіх святынь і толькі потым патрабаваў сабе жонку ад візантыйскіх імператараў. Сірыйскі гісторык XI стагоддзя [[Ях’я Антыяхійскі]] выкладае гісторыю хрышчэння па-іншаму. Супраць візантыйскага імператара [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] збунтаваўся яго военачальнік {{нп3|Варда Фока||ru|Варда Фока}}, які атрымаў некалькі перамог. <blockquote> «…і заахвоціла яго [імператара Васілія] патрэба паслаць да цара русаў — а яны яго ворагі, — каб прасіць іх дапамагчы яму ў гэтым яго становішчы. І пагадзіўся ён на гэта. І яны паміж сабою дамовіліся пра сваяцтва, і ажаніўся цар русаў з сястрой цара Васілія, пасля таго як ён паставіў яму ўмову, каб ён хрысціўся і ўвесь народ яго краіны, а яны народ вялікі […] І паслаў да яго цар Васілій пасля мітрапалітаў і епіскапаў, і яны ахрысцілі цара […] і калі была вырашана паміж імі справа пра шлюб, прыбылі войскі русаў таксама і злучыліся з войскамі грэкаў, якія былі ў цара Васілія, і выправіліся ўсе разам на барацьбу з Вардам Фокам морам і сушай.»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Yahya/text1.phtml Яхъя Антиохийский, Летопись, ч. 4] {{ref-ru}}</ref> </blockquote> Паводле Ях’і, злучаныя сілы русаў і грэкаў разграмілі войскі Фокі пад {{нп3|Ускюдар|Хрысопалем|ru|Ускюдар}}<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы [[Праліў Басфор|Басфора]] насупраць Канстанцінопаля.</ref> у канцы 988 года, а ў красавіку 989 года саюзнікі ў бітве пад [[Абідас (Гелеспонт)|Абідасам]]<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы праліва [[Дарданэлы|Гелеспонт]].</ref> пакончылі з Вардам Фокам. Арабскі гісторык пачатку XIII стагоддзя {{нп3|Ібн аль-Асір||ru|Ибн аль-Асир}} таксама паведаміў пра хрышчэнне русаў у версіі, блізкай да Ях’і Антыяхійскага, але адносіў падзею да 986 года, прычым цар русаў у яго апавяданні спачатку хрысціўся, потым ажаніўся і тады пайшоў ваяваць з Вардам Фокам. Пра памеры рускай ваеннай дапамогі Візантыі і хрышчэнне паведамляе таксама армянскі гісторык {{нп3|Сцепанос Таранецы|Стэфан Таронскі|ru|Степанос Таронеци}}, сучаснік князя Уладзіміра: <blockquote> «Тады ўвесь народ Рузаў [русаў], які там быў [у Арменіі, каля 1000] падняўся на бой; іх было 6 000 чалавек — пешых, узброеных дзідамі і шчытамі, — якіх прасіў цар Васілій у цара Рузаў у той час, калі ён выдаў сястру сваю замуж за апошняга. У гэты ж самы час Рузы паверылі ў Хрыста.»<ref name="bra"/> </blockquote> Дэталі храналогіі — на якім этапе апісаных падзей Уладзімір прыняў хрышчэнне, ці адбылося гэта ў Кіеве, у горадзе Васіліве або [[Херсанес Таўрычаскі|Корсуні]] — былі згубленыя на Русі яшчэ ў пачатку XII стагоддзя, у часы складання «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», пра што летапісец проста паведамляе. Тым больш дыскусійнае гэтае пытанне ў сучаснай гістарыяграфіі. Датай Хрышчэння Русі традыцыйна лічыцца 988 год, як у летапісах, хоць гістарычныя сведчанні паказваюць на 987 як год хрышчэння самога князя Уладзіміра і [[989]] як год Хрышчэння Русі. Асноўныя складнікі сюжэтнай лініі Корсунскай легенды, у якой адлюстраваны падзеі Уладзімірава хрышчэння, літаральна супадаюць з павер’ямі, звязанымі са святой крыніцай і цудатворнай іконай Прасвятой Багародзіцы ў сяле [[Будзятычы|Будзяцічы]] на Валыні (атаясняецца з месцам нараджэння Уладзіміра). Гэта акалічнасць сведчыць, што ў Будзяцічах функцыянавалі легенды пра Свяціцеля Русі<ref>''Диба Ю.'' [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/95-pro-interpretatsiyu-korsunskoyi-lehendy-v-budyatytskiy-tradytsiyi-vshanuvannya-svyatoho-dzherela Інтерпретація Корсунської легенди в Будятицькій традиції вшанування Святого джерела] // Старий Луцьк (Матеріали наукової конференції «Любартівські читання», 30-31 березня 2012 р.). — Луцьк, 2012. — Вип. 8. — С. 26-39.</ref><ref>[http://troyan-ss.yolasite.com/resources/SV-Zbirnyk13.pdf Терський С. Культ Св. Володимира ў переказах та легендах Волині: Питання походження та поширення] // Словянський вісник. Збірник наукових праць. — Рівне, 2012. — Вип. 13. — С. 108—111</ref>. У хрышчэнні Уладзімір прыняў імя ''Васіль'', у імя брата жонкі, уладарнага візантыйскага імператара [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]], што адпавядала тагачаснай практыцы палітычных хрышчэнняў. [[Файл:Vasnetsov Bapt Vladimir fresco in Kiev.jpg|thumb|300px|«Хрышчэнне Уладзіміра». Фрэска [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]]]] У Кіеве хрышчэнне народа прайшло параўнальна мірна, тым часам як у Ноўгарадзе, дзе хрышчэннем кіраваў [[Дабрыня]], адбыліся паўстанні народа, якія былі задушаны сілай. У Растоўска-Суздальскай зямлі, дзе мясцовыя славянскія і фіна-вугорскія плямёны захоўвалі з прычыны аддаленасці пэўную аўтаномію, хрысціяне заставаліся меншасцю і пасля Уладзіміра. Да XIII стагоддзя паганства вызнавалі [[вяцічы]]. Разам з хростам устанаўлівалася царкоўная іерархія. Русь стала адной з [[Мітраполія|мітраполій]] (Кіеўскай) Канстанцінопальскага патрыярхату. Дыяцэзія была створана таксама ў Ноўгарадзе, а па некаторых даных — у {{нп3|Белгарад-Кіеўскі|Белгарадзе-Кіеўскім|ru|Белгород-Киевский}} (''не блытаць з сучасным [[Белгарад]]ам''), [[Пераяслаў|Пераяславе]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Не перашкаджаў Уладзімір і дзейнасці заходніх прапаведнікаў. Калі яго сын Святаполк узяў жонку з Польшчы, разам з ёй каля 1000 года прыбыў [[Райнберн]], біскуп Кольберга ([[Калабжэг]]а), які пазней скончыў жыццё ў вязніцы<ref name="tit">[http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Thietmar/frametext7.htm Титмар Мерзебургский, Хроника, ч. 7]</ref>. Пры дапамозе нямецкага місіянера [[Бруна фон Кверфурт]]а, які асабіста сустракаўся з Уладзімірам, у 1007 годзе была заснаваная дыяцэзія ў [[печанегі|печанегаў]], па ўсёй бачнасці недаўгавечная. === Ваенныя паходы === На працягу ўсяго ўладарства вёў войны, агулам паспяховыя, чым умацаваў пазіцыі Русі, аслабленыя пасля паражэння [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] ў [[Руска-візантыйская вайна (970—971)|вайне з Візантыяй]] (970—971). [[Файл:Vladimir.jpg|thumb|250px|right|Уладзімір ідзе ў паход на вяцічаў. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] У 981 годзе (па іншай версіі, якая зыходзіць з ранейшай даты заняцця стальца Уладзімірам і палітычнага становішча ў Польшчы, — 979) Уладзімір ваяваў з польскім князем [[Мешка I|Мешкам I]] за памежныя тэрыторыі. У выніку Уладзімір атрымаў [[Галічына|Галічыну]] і [[Чырвоная Русь|Чырвоную Русь]] з гарадамі [[Чэрвен (старажытны горад)|Чэрвен]] і [[Пшэмысль|Пшамысль]]. У 981—982 гадах Уладзімір здзейсніў паход на [[вяцічы|вяцічаў]], які скончыўся абкладаннем [[даніна]]й. У 983 годзе Уладзімір перамог балцкія плямёны [[ятвягі|ятвягаў]], устанавіў кантроль над Ятвягіяй-Судовіяй, што адкрывала шляхі да Балтыкі. У 984 годзе Уладзімір здзейсніў паход на [[радзімічы|радзімічаў]], чые землі ляжалі паміж Чарнігавам і Смаленскам, падначаленне радзімічаў спрыяла сувязям паўночных і паўднёвых рэгіёнаў Русі. У 985 годзе Уладзімір ваяваў з «балгарамі». Некаторыя даследчыкі ідэнтыфікуюць іх з дунайскімі балгарамі, аднак паводле «Памяці і пахвалы» праціўнікам Уладзіміра былі «срэбныя», то-бок [[Волжская Булгарыя|волжскія булгары]]. Узяўшы перамогу, Уладзімір заключыў з булгарамі мір на выгадных для Русі ўмовах. У 985 годзе ён абклаў данінай [[Хазарскі каганат|Хазарыю]]. У 988 годзе Уладзімір меркавана заваяваў зямлі [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]]. У 988—989 захапіў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] у [[Крым]]е. Па [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], горад здаўся пасля працяглай аблогі, калі рускія перакапалі трубы, па якіх у горад паступала вада з калодзежаў. Затым візантыйскія імператары даслалі сваю сястру {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}} замуж за Уладзіміра, пасля чаго ён вярнуў горад Візантыі і па вяртанні ў Кіеў прыступіў да хрышчэння народа. У 991 годзе паход у Днястроўскія землі супраць [[белыя харваты|белых харватаў]]. У 992 паспяховая вайна з Польшчай за Чэрвеньскую Русь. [[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|thumb|right|300px|[[Кіеўская Русь|Старажытнаруская дзяржава]] (светлазялёным колерам) у эпоху Уладзіміра Вялікага]] У 994—997 Уладзімір паўтарыў паход супраць [[Волжская Булгарыя|волжска-камскіх булгар]] і рушыў на Паўночны Каўказ. Уладзімір вёў актыўную знешнюю палітыку, за час уладарства заключыў дагаворы з іншымі ўладарамі — венгерскім каралём [[Іштван I Святы|Іштванам]], польскім [[Баляслаў I Храбры|Баляславам Храбрым]], чэшскім [[Баляслаў II Набожны|Баляславам Набожным]], Папам [[Сільвестр II|Сільвестрам II]], візантыйскім імператарам [[Васілій II Балгарабойца|Васіліем II]]. Пасля 988 года войны з заходнімі дзяржавамі спыніліся, але ўвесь час свайго ўладарства Уладзімір вёў войны з печанегамі, якія арганізоўвалі пастаянныя набегі: у 990, 992 на [[Пераяслаў]], 993, у 996 адбылася бітва каля Васілева, у 997 напад на [[Кіеў]], у 1001, у 1013 адбылося польска-печанежскае ўварванне на Русь. Пры Уладзіміры створаны новыя і ўмацаваны старыя крэпасці на памежных з качэўнікамі рэках [[Дзясна|Дзясне]], [[Асцёр (прыток Дзясны)|Астры]], [[Рака Трубеж|Трубяжы]], [[Сула (прыток Дняпра)|Суле]], [[Рака Стугна|Стугне]], іх гарнізоны набіраліся з «лепшых мужоў» з ліку наўгародцаў, крывічоў і вяцічаў, будаваліся [[вартавы курган|вартавыя курганы]]. Па паўднёвых і паўднёва-ўсходніх межах тагачаснай Русі, на правым і левым беразе Дняпра, узведзены шэраг земляных умацаваных пунктаў, каб папярэджваць і стрымліваць напады качэўнікаў. Паміж сабою ўмацаванні звязваліся сістэмай [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[тын]]оў, утваралі на поўдні Русі несуцэльную [[умацаваная лінія|ўмацаваную лінію]]. Кіеў пры Уладзіміры быў акружаны асобнымі ўмацаваннямі, падобнымі па прызначэнні да пазнейшых [[форт|фартоў]] у [[крэпасць|крэпасцях]]. Па сведчанні візантыйскага імператара [[Канстанцін VII Парфірародны|Канстанціна VII Багранароднага]], печанегі качавалі на адлегласці аднаго дзённага пераходу ад Русі. Успаміны пра печанежскую вайну ўжо праз стагоддзе пасля прынялі [[эпас|эпічныя]] формы (легенда пра белгарадскі кісель, [[Кірыла Кажамяка|Мікіту Кажамяку]] і іншыя). У 1006—1007 годзе Кіеў наведаў нямецкі місіянер [[Бруна фон Кверфурт|Бруна Кверфурцкі]], ён ехаў да печанегаў для пропаведзі Евангелля і спыніўся госцем у князя Уладзіміра, якога ў лісце да імператара [[Генрых II Святы|Генрыха II]] называе ўладаром русаў ({{lang-la|senior Ruzorum}}). Князь Уладзімір угаворваў місіянера не ездзіць да печанегаў, кажучы, што ў іх ён не знойдзе душ для выратавання, а хутчэй сам загіне ганебнай смерцю. Князь не мог угаварыць Бруна, толькі праводзіў яго са сваёй дружынай ({{lang-la|cum exercitu}}) да меж Русі, «''якія ён з усіх бакоў засланіў моцным частаколам на вельмі вялікім працягу з прычыны качэўя каля іх непрыяцеля''». Імаверна, Бруна гаварыў пра [[Зміевы валы]], даўжыня якіх у цяперашняй Кіеўскай вобласці складае каля 800 кіламетраў. == Заканадаўства і чаканка манеты == Усе законы Уладзімір прымаў пры ўзгадненні са сваім саветам, які складаўся з яго дружыны (ваенных начальнікаў) і старэйшын, прадстаўнікоў розных гарадоў. Званы былі разам з баярамі і [[пасаднік]]амі і «старейшины по всем градом». Вялікія гарады мелі вайсковую арганізацыю, кожны ўтвараў полк, называны тысячай, ён дзяліўся на сотні і дзясяткі. Тысячай камандаваў выбраны горадам, а потым прызначаны князем тысяцкі, сотнямі і дзясяткамі таксама выбарныя соцкія і дзясяцкія. Старцы, або старэйшыны, гарадскія згадваюцца побач князя, разам з баярамі, у справах кіравання, як і пры ўсіх прыдворных урачыстасцях, утвараючы быццам бы земскую арыстакратыю побач з княжацкай служылай. Уладзіміру прыпісваюць «{{нп3|Царкоўны Статут Уладзіміра|Царкоўны статут|ru|Церковный Устав Владимира}}», які вызначае кампетэнцыю царкоўных судоў. Доўгі час лічыўся падробкай XIII стагоддзя, аднак пазней узяў верх пункт гледжання, згодна з якім гэта сапраўдны статут Уладзіміра, але з пазнейшымі дапаўненнямі і скажэннямі. Па летапісу, Уладзімір спачатку і пагадзіўся з уяўленнямі херсанескага духавенства пра неабходнасць [[смяротная кара|смяротнага пакарання]], але потым, параіўшыся з баярамі і гарадскімі старцамі, усталяваў караць злачынцаў па старому звычаю, [[Віра|вірай]]. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Уладзімір спрабаваў змяніць парадак атрымання пасад. Уладзімір пачаў таксама чаканку манеты — залатой («{{нп3|Злотнік (нумізматыка)|злотнікаў|ru|Златник}}») і срэбнай («{{нп3|срэбранік|срэбранікаў|ru|Сребреник}}»), паўтарыўшы візантыйскія ўзоры таго часу. На большасці манет Уладзіміра намаляваны князь, які сядзіць на троне, і надпіс: [[Файл:Odessa numismatic museum photo 05.jpg|280px|thumb|<small>Срэбранік вялікага Кіеўскага князя Уладзіміра. {{нп3|Адэскі музей нумізматыкі||ru|Одесский музей нумизматики}}</small>]] «Владим{{Unicode|ѣ}}ръ на стол{{Unicode|ѣ}}» (Уладзімір на троне); ёсць варыянты з пагрудным малюнкам (гл. малюнак) і іншым тэкстам легенды, у прыватнасці, на некаторых варыянтах срэбранікаў паказана імя святога Васіля, у гонар якога Уладзімір быў названы ў хрышчэнні. Мяркуючы па няпоўнагалоснай форме слоў (не ''Володим{{Unicode|ѣ}}ръ'', а ''Владим{{Unicode|ѣ}}ръ''; не ''золото'', а ''злато''), манетныя майстры былі балгарамі. [[Злотнік (нумізматыка)|Злотнікі]] і срэбранікі сталі першымі манетамі, выпушчанымі на тэрыторыі Русі. Толькі на іх захаваліся прыжыццёвыя сімвалічныя выявы князя Уладзіміра, чалавека з невялікай барадой і доўгімі вусамі. Па манетах вядомы і {{нп3|Знакі Рурыкавічаў|княжаскі знак|ru|Знаки Рюриковичей}} Уладзіміра — знакаміты {{нп3|трызубец|Трызуб|ru|Трезубец}}, прыняты ў XX ст. [[Украіна]]й як [[герб Украіны|дзяржаўны герб]]. Выпуск манеты быў абумоўлены не сапраўднымі эканамічнымі патрэбамі — Русь выдатна абслугоўвалася візантыйскай і арабскай залатой і срэбнай манетай, — а палітычнымі мэтамі: манета служыла дадатковым знакам суверэнітэту хрысціянскага гаспадара. == Культурна-сацыяльная палітыка == Часы Уладзіміра адзначаны пачаткам распаўсюджвання пісьменнасці на Русі — што звязана з Хрышчэннем. Як і многія іншыя прагрэсіўныя рэформы, праводзілася яна гвалтоўна: <blockquote> «Пасылаў ён збіраць у лепшых людзей дзяцей і аддаваць іх у навучанне кніжнае. Маці ж дзяцей гэтых плакалі пра іх, бо не зацвердзіліся яшчэ яны ў веры і плакалі пра іх як пра мёртвых»<ref>[[Аповесць мінулых часоў]], 988 год</ref>. </blockquote> Настаўнікамі выступалі не столькі візантыйцы, колькі балгары, у тым ліку тыя, што вучыліся на [[Афон]]е. Праз пакаленне на Русі выраслі ўжо выдатныя майстры слова і знаўцы літаратуры, такія, як адзін з першых рускіх пісьменнікаў мітрапаліт [[Іларыён Кіеўскі]]. Пры Уладзіміры пачынаецца маштабнае каменнае будаўніцтва на Русі, хоць першыя пабудовы, якія захаваліся, адносяцца да часу яго сына [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава]]. Закладзены гарады [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьме]] (990 г.), [[Горад Белгарад-Кіеўскі|Белгарад]] (991 г.), Пераяслаў (992 г.) і многія іншыя. Кіяўлян Уладзімір шчодра частаваў на балях кожную нядзелю, нават, паводле падання, загадаў развозіць на калёсах ежу і пітво для нямоглых і хворых. Асаблівую ўвагу аказваў дружыне, з якой раіўся пра справы дзяржаўныя і ваенныя, ні ў чым ёй не адмаўляў, кажучы: «''Срэбрам і золатам не знайду сабе дружыны, а з дружынай здабуду срэбра і золата, як дзед мой і маці з дружынай дашукаўшы золата і срэбра''». == Сям’я і дзеці == [[Файл:Anton Losenko. Vladimir and Rogneda.jpg|thumb|right|Карціна [[Антон Паўлавіч Ласенка|А. П. Ласенкі]] «Уладзімір і Рагнеда» на сюжэт летапіснага аповеду пра Рагнеду. [[1770]]]] Уладзімір да хрышчэння быў вядомы як «вялікі распуснік» ({{lang-la|fornicator maximus}}, паводле нямецкага храніста [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмара Мерзебургскага]]), меў некалькі соцень наложніц у Кіеве і загараднай рэзідэнцыі Берастове. Акрамя гэтага меў некалькі язычніцкіх шлюбаў, у прыватнасці, з Рагнедай, з «чахіняй» (на саюз з Чэхіяй ён, па некаторых звестках, абапіраўся ў барацьбе з Яраполкам, саюзнікам германскага імператара) і «балгарыняй» (з волжскіх або дунайскіх балгар — невядома; па адной з версій, яна была дачкой цара дунайскіх балгараў Пятра, а {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}} і {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}} яе дзеці), з удавой свайго брата Яраполка, грэчаскай манашкай, прывезенай Святаславам падчас аднаго з паходаў, яна нарадзіла сына [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполка]], якога лічылі сынам «ад двух бацькоў»; Уладзімір разглядаў яго як свайго законнага сына, тым часам як сам Святаполк, паводле ўскосных звестак, магчыма, лічыў сябе сынам Яраполка. Пасля хрышчэння Уладзімір быў, як мяркуецца, у двух хрысціянскіх шлюбах — з візантыйскай [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]] і, пасля яе смерці ў 1011 годзе, з невядомай «мачахай Яраслава»<ref>Аб мачысе Яраслава вядома толькі са слоў Цітмара Мерзебургскага. Не выключана, што гаворка ішла пра адну з жонак Уладзіміра ў дахрысціянскі перыяд. Рускія летапісы пра 2-і шлюб замоўчваюць. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|М. Баўмгартэн]] лічыў яе дачкой графа Куна Ёнінгенскага, але гіпотэза не падтрымліваецца іншымі гісторыкамі.</ref>, паланёнай Святаполкам у 1018 годзе. '''Дзеці''' (агулам 13 сыноў і не менш за 10 дачок), паводле адной з летапісных версій, верагоднасць якой аспрэчваецца: # ''З «чахіняй» (паводле «Сагі пра Олафа сына Тругві» — [[Алогія|Алогіі]], паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Тацішчава]] — варажкі Аловы, «нарвежскай княжны Аловы»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004169063#page13?page=54 Родословная книга Всероссiйскаго дворянства]. // Составилъ В. Дурасов. — Ч. I. — Градъ Св. Петра, 1906.</ref>):'' ## [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]], князь [[Вялікі Ноўгарад|наўгародскі]], старэйшы сын Уладзіміра. Памёр да смерці бацькі. # З удавой [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]] (паводле радаводаў — «грэкіні Прадзіславы» (жонка з каля 978):'' ## [[Святаполк Уладзіміравіч]], князь [[князь Тураўскі|тураўскі]], потым [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. Магчыма, быў сынам не Уладзіміра, а [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]], але Уладзімір прызнаў яго сваім сынам. # З [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнедай]], дачкой полацкага князя [[Рагвалод]]а (жонка з каля 977)'': ## [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], князь [[князь полацкі|полацкі]]. Летапіс змяшчае маляўнічы аповед пра тое, як маленькі Ізяслаў заступіўся за маці і быў адпраўлены з ёй на ўдзел у Полацк. Памёр таксама пры жыцці бацькі, маладым, у 1001 годзе. Родапачынальнік [[Ізяславічы Полацкія|полацкай галіны Рурыкавічаў]]. ## Мсціслаў; калі ён згадваецца ў некаторых версіях спісу сыноў Уладзіміра не памылкова (імя Мсціслава паўторана двойчы, гл. ніжэй), напэўна, памёр у маленстве. ## [[Яраслаў Уладзіміравіч]], князь [[растоў]]скі, пасля смерці Вышаслава — [[Наўгародская зямля|наўгародскі]], пасля перамогі над Святаполкам — [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. ## [[Усевалад Уладзіміравіч|Усевалад]], князь Уладзіміра-Валынскі, часам атаясамліваецца з «Вісівальдам, конунгам з Гардарыкі», які загінуў у Швецыі ў 993 годзе. ## [[Прадслава Уладзіміраўна|Прадслава]], зроблена наложніцай польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. ## [[Праміслава Уладзіміраўна|Праміслава]] (пам. 1015), па некаторых крыніцах з 1000 г. жонка венгерскага прынца {{нп3|Ласла Лысы|Ласла Лысага|ru|Władysław Łysy}}<ref>Сустракаецца памылковае ўказанне, што мужам быў [[Андраш I]], аднак ён ажаніўся з яе пляменніцай [[Настасся Яраслаўна|Настассяй Яраслаўнай]]</ref> (пам. 1029). ## [[Мсціслава Уладзіміраўна|Мсціслава]], у 1018 г. сярод іншых дачок Уладзіміра была захоплена польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. # ''З Адэллю (паводле позніх, ненадзейных звестак):'' ## [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціслаў Тмутараканскі]], князь [[Тмутаракань|тмутараканскі]] і [[чарнігаў]]скі, пасля паспяховай вайны з Яраславам кіраўнік паловы Русі; памёр у 1036, не пакінуўшы нашчадкаў. ## [[Станіслаў Уладзіміравіч|Станіслаў]], князь [[Князі смаленскія|смаленскі]] (звесткі пра надзел Станіслава не зусім надзейныя). (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) ## [[Судзіслаў Уладзіміравіч|Судзіслаў]], князь [[Князі пскоўскія|пскоўскі]], у 1024—1059 у зняволенні, памёр у 1063, перажыўшы ўсіх братоў. (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) # ''З «багемскай княжной» Мальфрыдай (паводле позніх звестак)'':<ref>[[Малфрадзь]] згадваецца сярод памерлых членаў княжацкага сямейства пад [[1000]] годам без указання яе сваяцтва, Тацішчаў лічыў яе іншай «чахіняй», жонкай Уладзіміра («Малфреда княжна боемская»). Часам гісторыкі атаясняюць яе з [[Малуша]]й, маці Уладзіміра.</ref> ## {{нп3|Святаслаў Уладзіміравіч, князь драўлянскі|Святаслаў|ru|Святослав Владимирович (князь древлянский)}} (пам. 1015), князь [[драўляне|драўлянскі]]. # ''З «балгарыняй», паводле радаслоўцаў — «балгарскай княжной Мілалікай», некаторыя гісторыкі спрабавалі ідэнтыфікаваць яе з [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]]:'' ## {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}, князь [[растоў]]скі. ## {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}}, князь [[мурам]]скі. # ''Невядома, з якой жонкай:'' ## {{нп3|Позвізд Уладзіміравіч|Позвізд|ru|Позвизд Владимирович}}, мяркуючы з паганскага імя, нарадзіўся да хрышчэння Уладзіміра. (Па некаторых радаслоўцах — таксама «ад балгарыні».) ## [[Марыя Дабранега]] (пам. 1087) — жонка польскага караля [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра I]]. Акрамя таго, ва Уладзіміра было яшчэ некалькі дачок, невядомых імем. Агулам дачок Уладзіміра на 1018 год было не менш за 9, пра што паведамляе [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмар]]. Пэўны лёс усіх іх невядомы. Польскі гісторык {{нп3|Анджэй Попэ||pl|Andrzej Poppe}} выказаў праўдападобную гіпотэзу, што жонка наўгародскага пасадніка [[Астрамір]]а Феафана была дачкой Уладзіміра і Ганны. Акрамя таго, магчыма, дачкой Уладзіміра была жонка маркграфа [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] {{нп3|Бернхард, маркграф Паўночнай маркі|Бернхарда|en|Bernard, Margrave of the Nordmark}} (пам. каля 1051) і маці маркграфа {{нп3|Вільгельм, маркграф Паўночнай маркі|Вільгельма|ru|Вильгельм (маркграф Северной марки)}} (пам. 1056). == Апошнія гады == У апошнія гады жыцця Уладзімір, верагодна, збіраўся змяніць прынцып атрымання пасада і завяшчаць уладу любімаму сыну {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барысу|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}. Ва ўсякім разе, менавіта Барысу ён даверыў сваю дружыну. Двое старэйшых сыноў, якія заставаліся ў жывых — [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк тураўскі]] і [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў наўгародскі]] — амаль адначасова паўсталі супраць бацькі ў 1014 годзе. Таму, калі Уладзімір памёр ад хваробы ў загараднай рэзідэнцыі Берастове 15 ліпеня 1015, прыдворныя не паведамлялі пра яго смерць, бо Святаполк знаходзіўся ў Кіеве і яны не хацелі, каб ён даведаўся раней за гараджан і заняў бацькоўскі сталец. Цела князя, абгорнутае дываном, таемна вывезлі ноччу на санях і прывезлі ў Кіеўскую {{нп3|Дзесяцінная царква|Дзесяцінную царкву|ru|Десятинная церковь}}, дзе і пахавалі; мармуровыя саркафагі Уладзіміра і яго жонкі стаялі пасярэдзіне храма. Дзесяцінная царква разбураная манголамі ў 1240 годзе. У 1632—1636 гг. у Кіеве пры разборы руін былі выяўленыя старыя саркафагі, прынятыя мітрапалітам [[Пётр Магіла|Пятром Магілам]] за пахаванні Уладзіміра і [[Ганна Візантыйская|Ганны]], а потым пасля здабывання парэшткаў закапаныя ізноў. Ідэнтыфікацыя грабніцы (або магільняў) была праведзена па надпісу, які, аднак, відавочна позняга паходжання і змяшчае фактычныя супярэчнасці (датыроўка ад Нараджэння Хрыстова і да т. п.). Месца пахавання было нанава раскапана {{нп3|Мікалай Яфімавіч Яфімаў, архітэктар|М. Я. Яфімавым|ru|Ефимов, Николай Ефимович (архитектор)}} у 1826, сапраўды былі знойдзеныя саркафагі, але яны не адпавядалі апісанням XVII стагоддзя. Рэшткі ([[мошчы]]), вынятыя з пахавання, былі раздадзеныя ў кіеўскія і маскоўскі саборы і да цяперашняга часу апынуліся страчанымі. Сучасныя даследчыкі сумняваюцца ў тым, што гэта сапраўды былі [[Рака|ракі]] Уладзіміра і Ганны. == Памяць пра Уладзіміра Хрысціцеля == === Царкоўнае шанаванне === {{Святы |імя = Уладзімір |тып = хрысціянскі |выява = Крещение Руси.jpg |шануецца = у Праваслаўнай і Каталіцкай Цэрквах |услаўлены = не пазней [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] |у ліку = [[Роўнаапостальны|роўнаапостальнага]] |дзень памяці = [[15 ліпеня]] (па грыгарыянскім і юліянскім календары) |заступнік = Украіны, Расіі |працы = [[Хрышчэнне Русі]] }} Дакладных звестак пра пачатак царкоўнага шанавання (і фармальнай [[Кананізацыя|кананізацыі]], калі такая была) князя Уладзіміра няма. Магчыма, Уладзіміра першапачаткова памінаюць разам з яго сынамі, святымі Барысам і Глебам<ref>{{нп3|Барыс Андрэевіч Успенскі|Б. А. Успенскі|ru|Успенский, Борис Андреевич}} лічыць фразу ў [[берасцяная грамата|берасцяной грамаце]] [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] з пералікам святых: «Бориса и Глеба, оца Василья» — згадваннем бацькі братоў, князя Уладзіміра, які прыняў у хрышчэнні імя Васіль.</ref>. Паводле ўскосных звестак, ужо ў першыя гады пасля яго смерці паўстала агіяграфічная традыцыя, якая прыпадабняе князя да [[Павел (апостал)|апостала Паўла]], прычым жыційныя апавяданні пра зварот Уладзіміра (сляпога і цудоўным чынам вылечанага па малітвах хрысціян) сустракаюцца і ў заходнееўрапейскіх помніках гэтага часу. Ужо ў «Похвале кагану Владимиру» [[Іларыён Кіеўскі|мітрапаліта Іларыёна]] называе князя «[[блажэнны]]м» («{{unicode|О блаженый и треблаженый княже Володимерѣ, благовѣрне, и христолюбиве, и страннолюбче, мъзда твоа многа предъ Богомъ!}}»), хоць гісторыкі царквы прызнаюць яго словы хутчэй пажаданнем кананізацыі, чым дзейсным фактам. Згодна з сербскім Пролагам XIV стагоддзя, узыходзячым да старажытнарускіх арыгіналаў сярэдзіны XII стагоддзя, афіцыйнае прызнанне Уладзіміра святым да сярэдзіны XII стагоддзя яшчэ не адбылося<ref name=fed>[http://www.krotov.info/library/21_f/fed/otov_35.html Г. Федотов, Канонизация святого Владимира.] Журнал московской патриархии, 1999, № 7.</ref>. Рускія летапісы таксама замоўчваюць пра кананізацыю Уладзіміра Хрысціцеля. Першыя надзейныя звесткі пра афіцыйнае шанаванне Уладзіміра як святога роўнаапостальнага адносяцца да XIV стагоддзя: ва ўсіх Пролагах і богаслужбовых кнігах таго часу ёсць памяць св. Уладзіміра пад 15 ліпеня. Некаторыя даследчыкі выказлі гіпотэзу, што пачатак шанавання мог быць звязаны з перамогай наўгародцаў у [[Неўская бітва|Неўскай бітве (15 ліпеня 1240)]], але ў многіх старажытных спісах<ref>Рэдакцыі жыція Аляксандра Неўскага ў Наўгародскім I і Пскоўскім II летапісах.</ref> жыція [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] (пам. 1263) у пераліку святых дня Неўскай бітвы якраз няма імя Уладзіміра. Імаверна, кананізацыя магла адбыцца ў 2-й палове XIII стагоддзя, менавіта гэтым часам датуюць Пролаг з устаўкай з жыція святога Уладзіміра<ref name="fed"/>. У 1635 годзе кіеўскі мітрапаліт [[Пётр Магіла]] знайшоў мошчы Уладзіміра з руін Дзесяціннай царквы, з чаго магло пачацца шанаванне яго рэшткаў. Увага да дня памяці св. Уладзіміра была прыцягнута царкоўна-грамадскімі імпрэзамі з нагоды 900-годдзя [[Хрышчэнне Русі|Хрышчэння Русі]] ў 1888 годзе. Указам {{нп3|Святы Сінод Рускай праваслаўнай царквы|Святога Сінода|ru|Священный Синод Русской православной церкви}} ад 1888 года, «для запечатления навсегда в благоговейной памяти православных чад русской Церкви имени Просветителя русского народа», дзень памяці св. Уладзіміра вызначана аднесці да святаў, якія маюць у Статуце знак крыжа ў паўколе — «имже бдение совершается»; да таго належала поліялейная служба. Тады ж будуюцца ў Расіі Князь-Уладзімірскія храмы, найбольш выдатны з якіх — {{нп3|Уладзімірскі сабор, Кіеў|Уладзімірскі сабор у Кіеве|ru|Владимирский собор (Киев)}}. У [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] царкоўнае шанаванне князя ва ўмовах распачатай у 1929 годзе ў СССР {{нп3|Рэлігія ў СССР|татальнай ліквідацыі|ru|Религия в СССР}} арганізаванай царкоўнасці набыло пэўнае палітычнае гучанне<ref>У сваім «Звароце» мітрапаліт {{нп3|Антоній (Храпавіцкі)||ru|Антоний (Храповицкий)}} пісаў, у прыватнасці: «<…> Цяпер, калі ў Расіі чырвоны [[Камуністычны інтэрнацыянал|інтэрнацыянал]], які пранікае і ў эміграцыю, разбурае нашы храмы і манастыры і раз’ядае рускі царкоўна-нацыянальны арганізм, імкнучыся знішчыць духоўна і нацыянальна рускі народ, асабліва неабходна супрацьпаставіць гэтаму ўсталяванне царкоўна-нацыянальнага свята. <…>» (''Зварот Старшыні Архірэйскага Сінода Рускай Праваслаўнай Царквы ў замежжы Высокаправялебнага Антонія, Мітрапаліта Кіеўскага і Галіцкага ад 2/15 студзеня 1930.'' // «{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архірэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 і 2 (188—189), стар. 1.</ref>; 18/31 снежня 1929 года Архіерэйскі Сінод ([[Руская праваслаўная царква за мяжой]]), паводле даклада мітрапаліта [[Антоній (Храпавіцкі)|Антонія (Храпавіцкага)]], пастанавіў «вызначыць дзень Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра, асветніка Русі, (15 ліпеня ст. ст.) агульным рускім царкоўна-нацыянальным святам і прасіць архіпастыраў і пастыраў Рускай Праваслаўнай Зарубежнай Царквы ў гэты дзень асабліва адзначыць значэнне рускай праваслаўнай культуры і ў царкоўным і дзяржаўным жыцці рускай дзяржавы. <…>»<ref>«{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архіерэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 и 2 (188—189), стар. 2.</ref>. Князь Уладзімір жыў да расколу хрысціянскай царквы ([[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|схізмы 1054]]), таму ён шануецца і [[Каталіцызм|каталікамі]]. [[Файл:Владимир царь Киев Праздничная минея 1619.JPG|thumb|left|140px|«Цар Уладзімір». Святочная [[мінея]] [[1619]] года]] Руская праваслаўная царква здзяйсняе яго памяць у дзень смерці — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. У той жа дзень, 28 ліпеня па Грыгарыянскім календары, святкуюць яе рымакаталікі; св. Уладзімір лічыцца заступнікам украінскіх і расійскіх каталікоў. З 2002 годзе Святы роўнаапостальны вялікі князь Уладзімір лічыцца нябесным заступнікам {{нп3|Унутраныя войскі МУС Расіі|унутраных войскаў МУС Расіі|ru|Внутренние войска МВД России}}. Яго вобраз асвячоны ў Галоўнай іконе ўнутраных войскаў, якая захоўваецца ў [[Храм Хрыста Збавіцеля|Праабражэнскай царквы Храма Хрыста Збавіцеля]]. Пачынанне па здабыццю ўнутранымі войскамі МУС Расіі асабліва шанаванага абраза і святых заступнікаў воінскіх калектываў блаславёна [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Аляксіем II]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090803060933/http://www.mvd.ru/news/17990/ Святой Владимир — небесный покровитель внутренних войск МВД России] {{ref-ru}}</ref>. 24 чэрвеня 2008 года на Архірэйскім Саборы РПЦ [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярх]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] ў сваім дакладзе сказаў: ''«Сёння ў агульнацаркоўным календары дзень 15/28 ліпеня, калі мы шануем памяць роўнаапостальнага князя Уладзіміра, „идолы поправшаго и всю Российскую землю Святым Крещением просветившаго“ ({{нп3|Называнне||ru|Величание}} святому), нават не вылучаны чырвоным колерам і разглядаецца як „сярэдняе“ свята. Але Хрышчэнне Русі, здзейсненае святым князем, духоўным правадыром нашага народа і героем нашых народных былін, стала найвялікшай падзеяй айчыннай гісторыі, без якой не нарадзілася б у ёй усё лепшае і ўзвышанае, што непарыўна звязана з праваслаўнай верай. Мяркую, што дзень вялікага князя Уладзіміра трэба і адзначаць як вялікае свята.»''<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/426666.html Доклад Святейшего Патриарха Московского и всея Руси Алексия II на Архиерейском Соборе Русской Православной Церкви. // 17. Современные вызовы церковному единству и ответ на них.] На официальном сайте МП 24 июня 2008 г. {{ref-ru}}</ref>. === Былінны і фальклорны вобраз === [[Файл:Владимир Красное Солнышко и его жена Апраксия Королевична.jpg|thumb|{{нп3|Андрэй Пятровіч Рабушкін||ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}. «Уладзімір Краснае Сонейка і яго жонка Апраксія Каралевішна». 1895. Ілюстрацыя да кнігі «Рускія былінныя волаты»]] {{main|Князь Уладзімір, персанаж}} У [[быліны|былінах]] вядомы пад імем {{нп3|Князь Уладзімір, персанаж|Уладзіміра Краснае Сонейка|ru|Князь Владимир (персонаж)}}, «ласкавага князя Уладзіміра». Да часу яго кіравання адносяцца подзвігі {{нп3|Тры волаты|трох волатаў|ru|Три богатыря}}. Тыповы вобраз князя Уладзіміра ў былінах — зборны: у ім аб’яднаны рысы некаторых пазнейшых кіраўнікоў, а гістарычная дакладнасць, магчыма, скажоная. Парныя вобразы Уладзіміра (у хрышчэнні — Васіля) і яго маці Малушы прадстаўлены ва ўкраінскіх калядных фальклорных постацях Васіля і Маланкі (Меланкі, Міланкі). У царкоўным календары дзень св. Маланні завяршае гадавы круг, дзень св. Васіля яго пачынае. Гэта каляндарная акалічнасць зблізіла ў народным уяўленні святога Васіля Вялікага і прападобную Меланню рымлянку, ператварыўшы іх ва ўстойлівую фальклорную пару, захаваўшы не толькі згадкі пра рэальных гістарычных персанажаў (Уладзіміра і Малушу), але і цэлы шэраг дэталяў, якія адлюстроўваюць прававыя нормы X стагоддзя і характарызуюць тагачасны побыт<ref>[https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 Диба Ю. Образ матері святого князя Володимира Малуші в українській обрядовій поезії // Минуле і сучасне Волині та Полісся. Християнство в історії і культурі Володимира-Волинського та Волині. Науковий збірник. Випуск 47. Матеріали XLVII Всеукраїнської наукової історико-краєзнавчої конференції. — Луцьк, 2013. — С. 212—227] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131114213547/https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 |date=14 лістапада 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. === Гарады, помнікі, ордэны === * Уладзімір заснаваў у 990 годзе і назваў у гонар сябе горад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], цяпер абласны цэнтр Расійскай Федэрацыі. * У X стагоддзі назваў сваім імем горад [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] на Валыні, цяпер у Валынскай вобласці Украіны. * У 1782 годзе імператрыца [[Кацярына II]] заснавала [[Ордэн Святога Уладзіміра|Імператарскі ордэн Святога Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра]] ў 4 ступенях. * У 1853 годзе князю Уладзіміру быў пастаўлены помнік у [[Кіеў|Кіеве]]. Першапачаткова ідэя, якая нарадзілася ў асяроддзі кіеўскага генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Дзмітрыя Бібікава]], паставіць помнік князю Уладзіміру на пустой высокай гары над новым цэнтрам горада — [[Крашчацік]]ам, выклікала пярэчанні Кіеўскага мітрапаліта [[Філарэт (Амфітэатраў)|Філарэта (Амфітэатрава)]]<ref>[http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html Над горой своей Владимир поднял чёрный крест…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081011144321/http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html |date=11 кастрычніка 2008 }} в журнале «Отрок.ua»</ref>. * У 1957 годзе Руская праваслаўная царква заснавала {{нп3|Ордэн святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра, РПЦ|ордэн Святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра|ru|Орден святого равноапостольного великого князя Владимира}} ў 3 ступенях. * У 1999 годзе ў [[Белгарад]]зе адкрыты помнік святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра — Хрысціцеля Русі. Скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. Вышыня помніка складае 22 метраў. * У 2007 годзе ва Уладзіміры адкрыты помнік Уладзіміру Святому і епіскапу Суздальскаму {{нп3|Феадор, епіскап Уладзімірскі|Феадору|ru|Феодор (епископ Владимирский)}} працы скульптара Сяргея Ісакава. * У 2010 годзе ў г. [[Корасцень]] адкрыты помнік юнаму князю Уладзіміру і яго маці [[Малуша|Малушы]]. <gallery mode="packed"> Файл:Vladimir by klodt.jpg| {{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Кіеў|Помнік Уладзіміру Вялікаму|ru|Памятник Владимиру Великому (Киев)}} ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Украіна]]. Найстарэйшы з помнікаў Уладзіміру Вялікаму, усталяваны ў [[1853]] годзе Файл:Novgorod Monument LOC 06268u.jpg | Помнік [[Тысячагоддзе Расіі]], узведзены ў [[1862]] годзе ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Расія]]. У цэнтры кампазіцыі намаляваны [[Рурык]] са шчытом, злева ад яго Уладзімір Хрысціцель трымае ў руцэ крыж і топча нагой ідала [[Пярун]]а Файл:Statue of St Volodymyr.jpg|{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Лондан|Помнік Уладзіміру|ru|Памятник Владимиру Великому (Лондон)}}, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Лондан]]е, [[Вялікабрытанія]] |{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Белгарад|Манумент Князю Уладзіміру Святаславічу|ru|Памятник Владимиру Великому (Белгород)}} ў [[Белгарад]]зе, [[Расія]] Файл:Vladimir the Great Toronto 2006.jpg|Помнік Уладзіміру Хрысціцелю, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Таронта]], [[Канада]]. Файл:Владимир. памятник князю Владимиру и святителю Фёдору.jpg|Помнік князю Уладзіміру і свяціцелю Феадору ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Расія]] Файл:Ukraine-Ivano-Frankivsk-Cathedral of Holy Resurrection-5.jpg|Статуя Уладзіміра Хрысціцеля ў {{нп3|Сабор Святога Уваскрэсення, Івана-Франкоўск|кафедральным саборы Святога Уваскрэсення|uk|Собор Святого Воскресіння (Івано-Франківськ)}} ў [[Івана-Франкоўск]]у, [[Украіна]] Файл:Казанский собор 003.jpg|Статуя Уладзіміра Святога ў [[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Казанскім саборы]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]] Файл:St. Vladimir Statue, University of Queensland.JPG|Помнік Уладзіміру Святаславічу ў [[Квінслендскі ўніверсітэт|Квінслендскім універсітэце]] ў [[Брысбен]]е, [[Аўстралія]] </gallery> === Князь Уладзімір на грашовых купюрах і манетах === Князь Уладзімір I намаляваны на чатырох розных украінскіх {{нп3|Адна грыўна, манета|банкнотах наміналам 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} ([[1995]]—[[2007]]) і дзвюх манетах. <gallery mode="packed"> Файл:1 grivna vladimir 3.jpg|Украінская {{нп3|Адна грыўна, манета|манета 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} 2006 г. Файл:Vol vel R.jpg|Украінская інвестыцыйная манета 10 грн. </gallery> === Князь Уладзімір у філатэліі === Князь Уладзімір I намаляваны на паштовых марках і канвертах. <gallery mode="packed"> File:VladimirUNR.jpg|Помнік Уладзіміру Вялікаму ў Кіеве. [[Паштовая марка]] УНР (Украіна), [[1919]] г. File:Ukraine2000-VladimirGreat-sheet-small.jpg|Уладзімір Вялікі. [[Паштовая марка]] Украіны. [[2000]] г. File:VladimirGreat-.jpg|Паштовая картка Расіі, 2009. Помнік св. роўнаапостальнаму князю Уладзіміру ў г. [[Белгарад]]зе. File:VladimirGreat-UA.jpg|Канверт Украіны, 2008. 1020-годдзе Хрышчэння Русі св. Уладзімірам. </gallery> === Заліў Уладзіміра === [[Файл:Россия, Японское море, залив Владимира.jpg|thumb|right|250px|{{нп3|Заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}}, [[Японскае мора]]]] У гонар князя Уладзіміра быў названы {{нп3|заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}} [[Японскае мора|Японскага мора]] ([[Прыморскі край]], {{нп3|Ольгінскі раён||ru|Ольгинский район}})<ref>[http://maps.vlasenko.net/?lon=135.45&lat=43.97&addmap1=smtm500&addmap2=smtm500 Заліў Уладзіміра на карце.]</ref>. === Князь Уладзімір на знаках палітычных арганізацый === Згодна з Палажэннем № 65 [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыі]] «Аб рэлігійным значку [[Расійская фашысцкая партыя|У. Ф. П.]]», кожны фашыст павінен быў насіць рэлігійны значок той рэлігіі, да якой ён належаў. Праект рэлігійнага значка нацыянальна-меншаснай арганізацыі павінен быў выпрацоўвацца заснавальнікамі рэлігіі і зацвярджацца Вярхоўным Саветам УФП. Рэлігійным значком Праваслаўных Расійскіх фашыстаў з’яўлялася выява Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра на шчыце блакітнага фону, абрамленага [[Ордэн Святога Уладзіміра|ўладзімірскай стужкай]]<ref>[[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскі]]. [[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завяшчанне Рускага фашыста]]. М.: ФЭРИ-В, 2001.</ref>. === Князь Уладзімір у белетрыстыцы === У эпоху «Уладзіміра-сонца», абмаляванага па «Гісторыі дзяржавы Расійскай» Карамзіна, адбываецца дзеянне «[[Руслан і Людміла|Руслана і Людмілы]]» [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]]. Свае творы Уладзіміру I таксама прысвячалі {{нп3|Феафан Пракаповіч||ru|Феофан Прокопович}}, {{нп3|Якаў Барысавіч Княжнін|Я. Б. Княжнін|ru|Княжнин, Яков Борисович}}, {{нп3|Фёдар Пятровіч Ключароў|Ф. П. Ключароў|ru|Ключарёв, Фёдор Петрович}}, [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|М. М. Хераскаў]], [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедаў]] і {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Мураўёў|А. М. Мураўёў|ru|Муравьёв, Андрей Николаевич}}<ref>Гончарова О. М. Смысловое пространство русской культуры: Память. Традиция. Текст. — СПб.: Изд-во РХГИ, 2005. — С. 78; Минчик С. С. Грибоедов и Крым. — Симферополь: Бизнес-Информ, 2011. — С. 116—145; Хохлова Н. А. Об А. Н. Муравьеве и его поэтическом сборнике «Таврида» // Муравьев А. Н. Таврида. — СПб.: Наука, 2007. — С. 249—250.</ref>. Князь Уладзімір з’яўляецца цэнтральным персанажам шэрагу гістарычных раманаў: «Голуб над Понтам» («Калі паў Херсанес») {{нп3|Антанін Пятровіч Ладзінскі|Антаніна Ладзінскага|ru|Ладинский, Антонин Петрович}}, «Уладзімір» {{нп3|Сямён Дзмітрыевіч Склярэнка|Сямёна Склярэнкі|ru|Скляренко, Семён Дмитриевич}}, «Князь Уладзімір» {{нп3|Юрый Аляксандравіч Нікіцін|Юрыя Нікіціна|ru|Никитин, Юрий Александрович}}, «Дачка імператрыцы» {{нп3|Міхаіл Рыгоравіч Казоўскі|Міхаіла Казоўскага|ru|Казовский, Михаил Григорьевич}} (1999), «Паганец» (2009) і «Княжава Русь» (2010) {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Мазін|Аляксандра Мазіна|ru|Мазин, Александр Владимирович}} і іншых. У раманах «Князь» (2005) і «Герой» (2006) Аляксандра Мазіна згадваецца пра нараджэнне і дзяцінства Уладзіміра. === Князь Уладзімір у кінематографе === Уладзімір Святаславіч з’яўляецца адным з персанажаў фільма {{нп3|Яраслаў Мудры, фільм|«Яраслаў Мудры»|ru|Ярослав Мудрый (фильм)}} ([[Масфільм]] / [[кінастудыя імя А. Даўжэнкі]], 1981); яго ролю выканаў [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]]. У 1983 годзе на [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|кінастудыі імя А. Даўжэнкі]] (Кіеў) зняты фільм «{{нп3|Легенда пра княгіню Вольгу||ru|Легенда о княгине Ольге}}», у якім аповед вядзецца праз прызму ўспамінаў Уладзіміра. Ролю Уладзіміра ў ім сыграў {{нп3|Іван Васілевіч Мікалайчук|Іван Мікалайчук|ru|Миколайчук, Иван Васильевич}}. У 1993 годзе рэжысёр {{нп3|Юрый Валянцінавіч Тамашэўскі|Юрый Тамашэўскі|ru|Томошевский, Юрий Валентинович}} зняў поўнаметражны мастацкі фільм «[[Уладзімір Святы, фільм|Уладзімір Святы]]» (у галоўнай ролі [[Уладзіслаў Ігнатавіч Стржэльчык|Уладзіслаў Стржэльчык]]). У 2005 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Сага старажытных булгар. Лесвіца Уладзіміра Краснае Сонейка||ru|Сага древних булгар. Лествица Владимира Красное Солнышко}}», дзе Уладзіміра сыграў [[Андрэй Міхайлавіч Сухаў|Андрэй Сухаў]]. У 2006 па матывах жыццяпісу св. Уладзіміра быў зняты паўнаметражны [[мультфільм]] «{{нп3|Князь Уладзімір, мультфільм|Князь Уладзімір|ru|Князь Владимир (мультфильм)}}». === Іншае === Маскоўскі аўтазавод [[Масквіч (завод)|Масквіч]] выпускаў {{нп3|Масквіч-2142R5 «Князь Уладзімір»||ru|Москвич-2142R5 «Князь Владимир»}}. {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= '''Уладзімір Святаславіч, вялікі князь Кіеўскі''' |2= [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь Кіеўскі]] |3= [[Малуша]] |4= [[Ігар Рурыкавіч|Ігар Рурыкавіч, вялікі князь Кіеўскі]] |5= [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга, княгіня Кіеўская]] |6= Малк Любечанін |7= |8= [[Рурык|Рурык, князь Наўгародскі]] |9= [[Ефанда]] |10= |11= |12= |13= |14= |15= }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}} * {{крыніцы/РВС-1892|1}} * Історія України в особах: IX—XVIII ст. К.: Видавництво «Україна», 1993, 396 с. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия, 1997. — 446 с. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 738). — 10 000 экз. — ISBN 5-235-02274-2 * Назарко Іриней о. ЧСВВ. Святий Володимир Великий: Володар і христитель Руси-України / 2-е вид. — Жовква: Місіонер, 2012. — 200 с. * Ричка В. Володимир Святий в історичній пам’яті. — Київ: Видавничий дім «Скіф», 2012. — 208 с. * Бурій В. 28 липня — рівноапостольного князя Володимира / Валерій Бурій // Місто робітниче (Ватутіне). — 2013. — 26 лип. — С. 4. * [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn.htm Войтович Л. Княжеские династии Восточной Европы (конец IX — начало XVI в.)]. * {{кніга|аўтар= {{нп5|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= Неизданное свидетельство современника о Владимире Святом и Болеславе Храбром|спасылка= https://ru.wikisource.org/wiki/Неизданное_свидетельство_современника_о_Владимире_Святом_и_Болеславе_Храбром_(Гильфердинг)|месца= {{М.}}|выдавецтва= Тип. Александра Семёна|год= 1856|старонак= 39}} * Древняя Русь в свете зарубежных источников / под редакцией Е. А. Мельниковой. — М.: Логос, 1999. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия — ЖЗЛ; Русское слово, 1997. * {{нп3|Антон Уладзіміравіч Карташоў|Карташёв А. В.|ru|Карташёв, Антон Владимирович}} Религиозно-социальная реформа князя Владимира. * [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|Ключевский В. О.]] [http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm Курс русской истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080113094344/http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm |date=13 студзеня 2008 }} * [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Назаренко А. В.]] Древняя Русь на международных путях. — М.: Языки русской культуры, 2001. * ''Петров А. В.'' [https://www.academia.edu/31327646/ Владимир Святославич и его сыновья в контексте норманнского вопроса] // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. (Παλιορωσια. Альманах. Вып. 3). — СПб., 2015. С. 8-30. * {{нп3|Міхаіл Дзмітрыевіч Прысёлкаў|Присёлков М. Д.|ru|Присёлков, Михаил Дмитриевич}} Очерки по церковно-политической истории Киевской Руси X—XII в. СПб., 1913. * Ульянов О. Г. [http://www.worldhist.ru/library/review/434/8208/?sphrase_id=25680 Венчание на царство Владимира Святого и утверждение царского титула Ивана Грозного в грамоте Константинопольского патриарха Иоасафа II // Историк и общество. Исторический факт и политическая полемика. Сборник статей / Отв. ред. М. П. Айзенштат. М.:ИВИ РАН, 2011. С. 80-97]. * {{нп3|Георгій Пятровіч Фядотаў|Федотов Г. П.|ru|Федотов, Георгий Петрович}} Канонизация Святого Владимира. Владимирский сборник. Белград, 1938. == Спасылкі == {{commonscat|Vladimir I of Kiev}} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1032189 Голубовский П. В. Болгары и хазары, восточные соседи Руси при Владимире Святом на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.krotov.info/acts/11/pohvala.html Похвала равноапостольному князю Владимиру и житие его. Сочинение мниха Иакова] * [http://www.saints.ru/v/vladimir_krest.html Житие святого равноапостольного Великого князя Владимира в святом крещении Василия, крестителя Руси] * [http://www.krotov.info/library/k/kartash/kart102.html Антон Карташев. История Русской церкви. Распространение христианства] * [http://www.sedmitza.ru/index.html?sid=836&did=45510&p_comment=belief А. В. Назаренко. ''Равноапостольный князь Киевский Владимир (Василий) Святославич'' (Фрагмент статьи из VIII т. «Православной энциклопедии», М., 2004)] * [http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 Архиепископ Аверкий (Таушев). Храним ли мы заветы святого князя Владимира?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928134346/http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 |date=28 верасня 2007 }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Plotnikova/ Плотникова О. А. Сакральный образ князя Владимира в системе средневекового «литературного этикета»] * [http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 Карамзин Н. М. Предания веков (отрывки из «Истории государства Российского». М., 1988. Князь Владимир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071103174213/http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 |date=3 лістапада 2007 }} * [http://www.sedmitza.ru/data/702/987/1234/Vest2_005-045.pdf Усачев А. С. Из истории русской средневековой агиографии: два произведения о равноапостольном князе Владимире Святославиче (исследование и тексты) // Вестник церковной истории. 2006. № 2. С. 5-44] {{Уладары Кіеўскай Русі}} {{Праваслаўныя святы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уладзімір Святаславіч}} [[Катэгорыя:Князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Рускія князі X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускія князі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Святыя Украіны]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя князі]] [[Катэгорыя:Роўнаапостальныя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 960-я гады]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Дзесяціннай царкве]] [[Катэгорыя:Конунгі Гардарыкі]] jk72tywvgzjru5bxpdk30032ik7qoit 5211329 5211327 2026-10-04T15:18:33Z M.L.Bot 261 5211329 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя =Уладзімір Святаславіч | арыгінальнае імя =Володимѣръ Свѧтославичь | тытул = [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] | сцяг = Coat of arms of the Kievan Principality (10th–13th century).svg | перыядпачатак =[[11 чэрвеня]] [[980]] | перыядканец = [[15 ліпеня]] [[1015]] | папярэднік =[[Яраполк Святаславіч]] | пераемнік =[[Святаполк Уладзіміравіч]] | тытул_2 = [[Князі наўгародскія|князь наўгародскі]] | перыядпачатак_2 =[[970]] | перыядканец_2 = каля [[988]] | папярэднік_2 =[[Святаслаў Ігаравіч]] | пераемнік_2 =[[Вышаслаў Уладзіміравіч]] | дата нараджэння =каля [[960]] | месца нараджэння =Будуціна пад [[Пскоў|Псковам]] | дата смерці =15.07.1015 | месца смерці =[[Берастава]] пад [[Кіеў|Кіевам]] | пахаваны = [[Дзесяцінная царква]], цяпер месца пахавання невядома | дынастыя =[[Рурыкавічы]] | бацька =[[Святаслаў Ігаравіч]] | маці =[[Малуша]] | у шлюбе=[[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда Полацкая]] (з [[978]]),<br /> 4 невядомых па імёнах жонкі, <br /> [[Ганна Візантыйская]] (з [[989]]) | дзеці =13 сыноў, 10 дачок | рэлігія =[[Паганства]], прыняў [[хрысціянства]] | Commons =Vladimir I of Kiev | Rodovid=565 }} '''Уладзімір Святаславіч''' (каля 960 — {{ДС|||1015}}{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}) — [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] (978—1015), [[Хрышчэнне Русі|хрысціцель Русі]]. У 970 годзе атрымаў ад бацькі ноўгарадскі сталец, у 978 годзе захапіў кіеўскі сталец. У 980-я гады абраў [[хрысціянства]] дзяржаўнай рэлігіяй [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]]. [[хрышчэнне|Ахрышчаны]] пад імем ''Васіль''. Таксама вядомы ў царкоўнай гісторыі як '''Уладзімір Святы''', '''Уладзімір Вялікі''', '''Уладзімір Хрысціцель''', а ў [[быліны|былінах]] як '''Уладзімір Краснае Сонейка'''. [[кананізацыя|Праслаўлены]] як святы [[роўнаапостальны]]; дзень памяці ў [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царкве]] — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. == Паходжанне і выхаванне == Сын кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] і [[Малуша|Малушы]], [[Ключнік|ключніцы]] кіеўскай княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Паходжанне Малушы дыскусійнае: нават з высокім статусам пры двары княгіні Вольгі, яна была [[Рабства|нявольніцай]] («рабой»). Год нараджэння Уладзіміра невядомы<ref>«Летапісец Пераяслаўля Суздальскага» (XIII ст.) паведамляе пра 73-гадовы ўзрост князя на час смерці (ПСРЛ. Т. 41. С. 44). Аднак гісторыкі не давяраюць гэтай інфармацыі, бо іншыя даты Летапісца вельмі разыходзяцца з храналогіяй «Аповесці мінулых часоў». Так, год смерці князя пазначаны як 1035.</ref>. Яго бацька [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] нарадзіўся ў 942 (летапісная храналогія гэтага перыяду ўмоўная), а старэйшы сын Уладзіміра [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]] — каля 977 года, адсюль гісторыкі выводзяць год нараджэння Уладзіміра як 960 з дакладнасцю да некалькіх гадоў. Як паведамляюць пазнейшыя крыніцы ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі|ru|Никоновская летопись}} і Усцюжскі летапісы XVI ст.), Уладзімір Святаславіч нарадзіўся ў сяле Будуціне або Будзяціне: {{цытата|«Володимиръ бо бе отъ Малки, ключници Олжины; Малка же бе сестра Добрыне, — и бе Добрыня дядя Володимиру; и бе рожение Володимеру въ Будутине веси, тамо бо въ гневе отслала ея Олга, село бо бяше ея тамо, и умираючи даде его святей Богородици» ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі летапіс|ru|Никоновская летопись}}).}} Меркаванні даследчыкаў пра лакалізацыю Будзяцінага сяла разыходзяцца, называюць паселішчы пад [[Пскоў|Псковам]] ({{нп3|Буднік (Пскоўская вобласць)|Буднік|ru|Будник (Псковская область)}})<ref>Александров А. А. [http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm Ольгинская топонимика, выбутские сопки и руссы в Псковской земле] // Памятники средневековой культуры. Открытия и версии. СПб., 1994. С. 22-31. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415053022/http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm|date=15 красавіка 2012}}</ref>, [[Гомель|Гомелем]] ([[Будацін]])<ref>Владимир Красно Солнышко рождён в Гомеле? // Брянский регион. — Брянск, 26.01.11</ref> або [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімірам-Валынскім]] ([[Будзяцічы]])<ref>Диба Ю. [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/92-litopysne-budyatyno-pro-mistse-narodzhennya-knyazya-volodymyra-svyatoslavovycha-ta-roztashuvannya-naydavnishoyi-tserkvy-presvyatoyi-bohorodytsi Літописне Будятино (про місце народження князя Володимира Святославовича та розташування найдавнішої церкви Пресвятої Богородиці)] // П’яті «{{нп3|Ольжині читання||ru|Ольжині читання}}». Пліснеськ. 7 травня 2010 року. Львів-Броди, 2011, с. 23-28.</ref><ref>[https://www.academia.edu/30995065/Диба_Юрій._Історично-географічний_контекст_літописного_повідомлення_про_народження_Володимира_Святославовича_локалізація_Будятиного_села Диба Ю. Історично-географічний контекст літописного повідомлення про народження князя Володимира Святославовича: Локалізація Будятиного села] // Княжа доба. Історія і культура. Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України. — Вип. VI. — С. 37-70.</ref><ref>[https://www.academia.edu/31005154/Диба_Юрій._Батьківщина_святого_Володимира_Волинська_земля_у_подіях_X_століття_Міждисциплінарні_нариси_ранньої_історії_Руси-України_._-_Львів_Видавництво_Колір_ПРО_2014._-_484_с._іл._-_Серія_Невідома_давня_Україна_._-_1_St._Vladimir_Homeland_Volynian_land_in_the_events_of_X_century_ Диба Ю. Батьківщина святого Володимира: Волинська земля у подіях X століття] (Міждисциплінарні нариси ранньої історії Руси-України). — Львів: Видавництво «Колір ПРО», 2014. — 484 с.: іл. — (Серія «Невідома давня Україна». — 1)</ref><ref>[http://zbruc.eu/node/45585 Мицько І. Нові монографії про давню Україну]</ref>. Пра далейшы лёс Малушы летапісы не паведамляюць, а малалетні Уладзімір вярнуўся ў Кіеў, дзе быў пад наглядам княгіні Вольгі. Выхаваннем яго, магчыма, займаўся дзядзька па маці [[Дабрыня]]<ref>{{кніга |аўтар = Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. |загаловак = Воители Руси IX-XIII вв. |месца = Москва |выдавецтва = Вече |год = 2006 |старонкі = 56 |isbn = 5-9533-1256-3 }}</ref>, у звычаях Русі было давяраць выхаванне княскага сына старэйшым дружыннікам. == Княжанне ў Ноўгарадзе == Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], Уладзімір сярод сыноў Святаслава быў трэцім па старшынстве пасля [[Яраполк Святаславіч|Яраполка]] і драўлянскага князя {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алега Святаславіча|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}. Таксама ёсць гіпотэза, што на праўдзе ён быў другім (старэйшым за Алега), бо атрымаў ад бацькі пры зыходзе таго на вайну з Візантыяй у 970 годзе [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, другі ў іерархіі сталец у дзяржаве, тым часам як Алег атрымаў толькі [[драўляне|драўлянскую зямлю]] са сталіцай у [[Оўруч]]ы<ref>Паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», Яраполк і Алег адмовіліся ад княжання ў Ноўгарадзе, верагодна, з прычыны вальнадумства і незалежнасці наўгародцаў.</ref>. Настаўнікам і ваяводам дзецкага Уладзіміра ў Ноўгарадзе стаў [[Дабрыня]]. Скандынаўскія сагі распавядаюць, як будучы нарвежскі кароль [[Олаф I Тругвасан|Олаф Тругвасан]] правёў дзяцінства і юнацтва ў Ноўгарадзе. Маці Олафа, Астрыд, бегла ад забойцаў мужа ў Ноўгарад да конунга Вальдэмара (Уладзіміра), якому служыў яе брат {{нп3|Сігурд Эйрыксан|Сігурд|no|Sigurd Eiriksson}}, але дарогай яе з дзіцём захапілі разбойнікі [[эсты]]. Сігурд, які збіраў даніну з эстаў па загадзе Уладзіміра, сустрэў выпадкова Олафа і выкупіў яго з рабства. Олаф рос пад заступніцтвам Уладзіміра, пазней быў узяты ў дружыну, быў паважаны сярод дружыннікаў<ref>[http://www.krotov.info/history/10/988/jakson_1.htm Олав Трюггвасон]: Джаксон Т. Четыре норвежских конунга на Руси: из истории русско-норвежских политических отношений последней трети X — первой половины XI в. — М.: Языки русской культуры, 2002.</ref>. == Кіеўскае княжанне == === Заняцце кіеўскага стальца === Пасля гібелі ў 972 годзе князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] Кіевам валодаў яго сын [[Яраполк Святаславіч|Яраполк]]. У 976 годзе падчас канфлікту Яраполка з братам{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, драўлянскім князем {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алегам Святаславічам|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}, апошні, адступаючы перад войскам Яраполка, упаў з моста і ў рове быў раздушаны коньмі, якія таксама туды падалі. Уладзімір пасля такой весткі збег «за мора», а Яраполк завалодаў усёй Руссю. Уладзімір з Дабрынем набраў у Скандынавіі войска з [[Варагі|варагаў]] і ў 978 годзе вярнуўся ў Ноўгарад, выгнаў [[пасаднік]]а Яраполка{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Уладзімір захапіў [[Полацк]], які перайшоў на бок Кіева, забіў полацкага князя [[Рагвалод]]а і яго сям’ю{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, толькі дачку [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду]], прасватаную ўжо за Яраполка, гвалтам узяў яшчэ адной жонкай{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Затым з вялікім варажскім войскам аблажыў [[Кіеў]], дзе замкнуўся Яраполк. Па версіі летапісу, Яраполкаў ваявода Блуд, падкуплены Уладзімірам, пераканаў Яраполка бегчы ў маленькі горад {{нп5|Горад Родзень|Родзень|ru|Родень}}, напалохаўшы мяцяжом кіеўлян. У Родні Уладзімір запрасіў Яраполка на перамовы, дзе два варагі «паднялі яго мячамі пад пазухі». Удаву Яраполка, магчыма, цяжарную, Уладзімір узяў яшчэ адной жонкай. Калі варагі, нанятыя ў Скандынавіі, запатрабавалі плату за службу, Уладзімір абяцаў ім даніну з кіеўлян, але праз месяц адмовіўся і большасць варагаў адаслаў на службу ў [[Канстанцінопаль]], параіўшы візантыйскаму імператару развесці іх па розных месцах. Нейкую частку варагаў Уладзімір разаслаў па ўласных гарадах. Паводле «Аповесці мінулых часоў», Уладзімір пачаў княжыць у [[Кіеў|Кіеве]] ў 980 годзе{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паводле самага ранняга Жыція Уладзіміра, складзенага манахам {{нп5|Якаў Чарнарызец|Якавам|ru|Иаков Черноризец}} («Памяць і пахвала князю Уладзіміру», 2-я палова XI ст.), гэта адбылося 11 чэрвеня 978 года. Дата 11 чэрвеня 978 года больш верагодная, бо 980 год атрыманы пры пазнейшай расстаноўцы гадоў у летапісе, там жа згадана<ref>[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]. Год 6360 ([[852]]).</ref> пра 37 гадоў княжання Уладзіміра, што таксама паказвае на 978 год як час яго пачатку. === Паганскае праўленне === Новы князь кіеўскі (таксама называўся [[Хазарскі каганат|хазарскім]] тытулам [[Каган (тытул)|каган]]<ref>«{{нп3|Слова пра закон і ласку||ru|Слово о законе и благодати}}» [[Іларыён Кіеўскі|Іларыёна]]. Гл. падрабязней {{нп3|Рускі каганат||ru|Русский каганат}}.</ref>) прыняў меры да рэфармацыі паганскага культу. Узвёў у Кіеве [[капішча]]<ref>Як мяркуецца, гэты пантэон знойдзены археолагамі ў [[1977]] годзе.</ref> з ідаламі шасці галоўных багоў [[Славянская міфалогія|славянскага паганства]] ([[Пярун]]а, {{нп3|Хорс|Хорса|ru|Хорс}}, [[Даждзьбог]]а, [[Стрыбог]]а, {{нп3|Сімаргл|Сімаргла|ru|Симаргл}} і [[Мокаш]]ы, без [[Вялес]]а), таксама ёсць звесткі, што князь увёў, падобна скандынавам, практыку [[ахвярапрынашэнне|чалавечых ахвяраў]] багам.<ref>Старажытныя русы практыкавалі паганскія ахвяры, забіваючы захопленых палонных. Асаблівую вядомасць атрымалі ахвярапрынашэнні русаў пры {{нп3|Паход русі на Царград, 860||ru|Поход руси на Царьград (860)}} і падчас {{нп3|Абарона Дарастола|аблогі візантыйскімі войскамі крэпасці Дарастол|ru|Оборона Доростола}}, дзе замкнуўся Святаслаў у [[971]].</ref>. Ёсць ускосныя звесткі пра сімпатыі ранейшага князя Яраполка да хрысціянскай веры і яго кантакты з лацінскім Захадам, таму імавернай можа быць здагадка пра ''паганскую рэакцыю'' пры Уладзіміры, г. зн. барацьбу з хрысціянствам, якое да гэтага зацвярджалася ў Кіеве. Археалагічным пацвярджэннем гэтага можа служыць знаходка на месцы Уладзімірава пантэона рэштак каменнага будынка са слядамі фрэскавага жывапісу — імаверна, царквы, якая існавала пры Яраполку. Падчас ганенняў у Кіеве загінулі адны з першых хрысціянскіх мучанікаў на Русі — [[варагі]] Фёдар і Ян. [[Аповесць мінулых часоў]] так перадае лад жыцця Уладзіміра да хрышчэння: {| |{{пачатак цытаты}} «Быў жа Уладзімір пераможаны пажадлівасцю, і былі ў яго жонкі […], а наложніц было ў яго 300 у Вышгарадзе, 300 у Белгарадзе і 200 на Берастове, у сяльцы, якое завуць цяпер Берастовым. І быў ён ненасытны ў блудзе, прыводзячы да сябе замужніх жанчын і разбэшчваў дзяўчат». {{oq|orv|«Был же Владимир побеждён похотью, и были у него жёны […], а наложниц было у него 300 в Вышгороде, 300 в Белгороде и 200 на Берестове, в сельце, которое называют сейчас Берестовое. И был он ненасытен в блуде, приводя к себе замужних женщин и растляя девиц».}} {{канец цытаты}} |} Царкоўныя крыніцы сцвярджаюць, што князь развёўся з усімі былымі паганскімі жонкамі. Напрыклад, адной з іх ён прапанаваў абраць мужа з баяр, але яна адмовілася і прыняла манаскі пострыг<ref>Прыкладна ў 987 Рагнеда вырашыла забіць мужа, вялікага князя кіеўскага Уладзіміра. Аднак гэтая спроба была няўдалая. За замах на вялікага князя Рагнедзе пагражала смерць. Паводле легенды, разгневаны Уладзімір загадаў жонцы прыбрана апрануцца і ўзяў у рукі меч, аднак на крык прыбег іх першынец [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]] і стаў на абарону маці таксама з мячом у руках. Уладзімір не змог забіць Рагнеду на вачах сына. Замест гэтага ён загадаў саслаць іх абодвух у полацкую вотчыну — горад у вярхоўях ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], названы [[Заслаўе|Ізяслаўль]]. [http://www.pravoslavie.ru/put/070727131828.htm Александр Парменов. Равноапостольный Князь Владимир. Часть 2: Крещение Руси] {{ref}}</ref><ref>[http://www.taday.ru/text/126569.html Ольга Богданова. СВЯТОЙ ВЛАДИМИР И КРЕЩЕНИЕ РУСИ] {{ref}}</ref> === Хрышчэнне === [[Файл:Eggink VelKnVladimir.jpg|thumb|right|250px|Вялікі князь Уладзімір абірае рэлігію. {{нп3|Іван Ягоравіч Эгінк|І. Эгінк|ru|Эггинк, Иван Егорович}}, 1822]] {{main|Хрышчэнне Русі}} {{seealso|Ганна Візантыйская|Руска-візантыйская вайна 988 года}} Летапіснае апавяданне пра «выбары вер» («выпрабаванні вер») Уладзімірам носіць легендарны характар​​. Да двара выклікаліся прапаведнікі [[іслам]]у, [[іўдаізм]]у, заходняга «лацінскага» хрысціянства, але Уладзімір пасля гутаркі з «грэчаскім філосафам» спыніўся на ўсходнім хрысціянстве (пасля расколу Адзінай Царквы з яго вырасце [[праваслаўе]]). Нягледзячы на [[агіяграфія|агіяграфічны]] трафарэт, у апавяданні ёсць гістарычнае зерне. Так, Уладзімір кажа «немцам»: «''Иде́те опять, яко отцы наши сего не прияли суть''» (гэта значыць: ідзіце назад, бо нашы бацькі гэтага не прынялі). У гэтым можна бачыць водгукі падзей 962 года, калі [[Атон I Вялікі|германскі імператар]] дасылаў у Кіеў {{нп3|Адальберт Магдэбургскі|епіскапа|ru|Адальберт Магдебургский}} і святароў па просьбе княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Ці не прынятыя на Русі, яны «''еле спаслись''»<ref>Звесткі пра заходнюю місію ў Кіеў у [[962]] ўтрымліваюцца ў хроніцы прадаўжальнікаў {{нп3|Рэгіно Прумскі|Рэгінона|ru|Регино Прюмский}}. Гісторыкі мяркуюць, што няўдача місіі была выкліканая антыхрысціянскімі перакананнямі Святаслава, які толькі прыступіў да самастойнага праўлення.</ref>. Звесткі пра пасольства ў [[Харэзм]] рускага ўладара 2-й паловы X стагоддзя (імя з арабскага аднаўляецца як Уладзімір), які хацеў, каб яго краіна прыняла [[іслам]], захаваліся ў арабскіх і персідскіх крыніцах. Так, сярэднеазіяцкі лекар і гісторык {{нп3|Шараф аль-Заман аль-Марвазі|аль-Марвазі|en|Sharaf al-Zaman al-Marwazi}} (пачатак XII ст.) паведамляе: <blockquote> «І калі яны звярнуліся ў хрысціянства, рэлігія прытупіла іх мячы, і вера закрыла ім дзверы занятку, і вярнуліся яны да цяжкага жыцця і беднасці, і скараціліся ў іх сродкі існавання. Тады захацелі яны стаць мусульманамі, каб дазволены быў ім набег і святая вайна і вяртанне да таго, што было раней. Тады паслалі яны паслоў да правіцеля Харэзма, чатырох чалавек з набліжаных іх цара, таму што ў іх незалежны цар і называецца іх цар Уладзімір — падобна на тое, як цар цюрак называецца Хакан […] І прыйшлі паслы іх у Харэзм і паведамілі пасланне іх. І ўзрадаваўся Харэзмшах рашэнню іх звярнуцца ў іслам, і паслаў да іх навучыць іх законам ісламу. І звярнуліся яны ў іслам»<ref>[http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. Ч. II. Гл. Х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111216133601/http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 |date=16 снежня 2011 }} {{ref-ru}}</ref><ref name=bra>[http://www.krotov.info/history/10/988/braychevsky_04.htm М. Брайчевский, Утверждение христианства на Руси, гл. IV] {{ref-ru}}</ref>. </blockquote> [[Файл:Vladimir2.jpg|thumb|left|250px|Гутарка Уладзіміра з грэчаскім філасафам пра хрысціянства. [[Радзівілаўскі летапіс]], л. 49 об.]] Паводле летапісу, у 987 годзе Уладзімір пасля рады з баярамі вырашыў ахрысціцца «па законе грэчаскім». У наступным 988 годзе ён захапіў Корсунь ([[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]] у Крыме) і запатрабаваў у жонкі сястру візантыйскіх імператараў [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}}, пагражаючы ў адваротным выпадку пайсці на [[Канстанцінопаль]]. Імператары пагадзіліся, запатрабаваўшы ў сваю чаргу хрышчэння князя, каб сястра выйшла за адзінаверца. Атрымаўшы згоду Уладзіміра, візантыйцы даслалі ў Корсунь Ганну са святарамі. Уладзімір разам са сваёй дружынай прайшоў абрад хрышчэння{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, пасля чаго здзейсніў цырымонію шлюбу і вярнуўся ў Кіеў, дзе адразу ж загадаў перакуліць паганскія ідалы. [[Файл:Chersonesos ruins.jpg|300px|thumb|Руіны [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанеса]] і сабор Св. Уладзіміра]] Паводле манаха Якава («Память и похвала князю Владимиру», XI стагоддзе, больш ранняя крыніца, чым «Аповесць мінулых часоў»), князь Уладзімір хрысціўся ў 988 годзе, узяў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] на трэці год пасля хрышчэння з мэтай захопу хрысціянскіх святынь і толькі потым патрабаваў сабе жонку ад візантыйскіх імператараў. Сірыйскі гісторык XI стагоддзя [[Ях’я Антыяхійскі]] выкладае гісторыю хрышчэння па-іншаму. Супраць візантыйскага імператара [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] збунтаваўся яго военачальнік {{нп3|Варда Фока||ru|Варда Фока}}, які атрымаў некалькі перамог. <blockquote> «…і заахвоціла яго [імператара Васілія] патрэба паслаць да цара русаў — а яны яго ворагі, — каб прасіць іх дапамагчы яму ў гэтым яго становішчы. І пагадзіўся ён на гэта. І яны паміж сабою дамовіліся пра сваяцтва, і ажаніўся цар русаў з сястрой цара Васілія, пасля таго як ён паставіў яму ўмову, каб ён хрысціўся і ўвесь народ яго краіны, а яны народ вялікі […] І паслаў да яго цар Васілій пасля мітрапалітаў і епіскапаў, і яны ахрысцілі цара […] і калі была вырашана паміж імі справа пра шлюб, прыбылі войскі русаў таксама і злучыліся з войскамі грэкаў, якія былі ў цара Васілія, і выправіліся ўсе разам на барацьбу з Вардам Фокам морам і сушай.»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Yahya/text1.phtml Яхъя Антиохийский, Летопись, ч. 4] {{ref-ru}}</ref> </blockquote> Паводле Ях’і, злучаныя сілы русаў і грэкаў разграмілі войскі Фокі пад {{нп3|Ускюдар|Хрысопалем|ru|Ускюдар}}<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы [[Праліў Басфор|Басфора]] насупраць Канстанцінопаля.</ref> у канцы 988 года, а ў красавіку 989 года саюзнікі ў бітве пад [[Абідас (Гелеспонт)|Абідасам]]<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы праліва [[Дарданэлы|Гелеспонт]].</ref> пакончылі з Вардам Фокам. Арабскі гісторык пачатку XIII стагоддзя {{нп3|Ібн аль-Асір||ru|Ибн аль-Асир}} таксама паведаміў пра хрышчэнне русаў у версіі, блізкай да Ях’і Антыяхійскага, але адносіў падзею да 986 года, прычым цар русаў у яго апавяданні спачатку хрысціўся, потым ажаніўся і тады пайшоў ваяваць з Вардам Фокам. Пра памеры рускай ваеннай дапамогі Візантыі і хрышчэнне паведамляе таксама армянскі гісторык {{нп3|Сцепанос Таранецы|Стэфан Таронскі|ru|Степанос Таронеци}}, сучаснік князя Уладзіміра: <blockquote> «Тады ўвесь народ Рузаў [русаў], які там быў [у Арменіі, каля 1000] падняўся на бой; іх было 6 000 чалавек — пешых, узброеных дзідамі і шчытамі, — якіх прасіў цар Васілій у цара Рузаў у той час, калі ён выдаў сястру сваю замуж за апошняга. У гэты ж самы час Рузы паверылі ў Хрыста.»<ref name="bra"/> </blockquote> Дэталі храналогіі — на якім этапе апісаных падзей Уладзімір прыняў хрышчэнне, ці адбылося гэта ў Кіеве, у горадзе Васіліве або [[Херсанес Таўрычаскі|Корсуні]] — былі згубленыя на Русі яшчэ ў пачатку XII стагоддзя, у часы складання «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», пра што летапісец проста паведамляе. Тым больш дыскусійнае гэтае пытанне ў сучаснай гістарыяграфіі. Датай Хрышчэння Русі традыцыйна лічыцца 988 год, як у летапісах, хоць гістарычныя сведчанні паказваюць на 987 як год хрышчэння самога князя Уладзіміра і [[989]] як год Хрышчэння Русі. Асноўныя складнікі сюжэтнай лініі Корсунскай легенды, у якой адлюстраваны падзеі Уладзімірава хрышчэння, літаральна супадаюць з павер’ямі, звязанымі са святой крыніцай і цудатворнай іконай Прасвятой Багародзіцы ў сяле [[Будзятычы|Будзяцічы]] на Валыні (атаясняецца з месцам нараджэння Уладзіміра). Гэта акалічнасць сведчыць, што ў Будзяцічах функцыянавалі легенды пра Свяціцеля Русі<ref>''Диба Ю.'' [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/95-pro-interpretatsiyu-korsunskoyi-lehendy-v-budyatytskiy-tradytsiyi-vshanuvannya-svyatoho-dzherela Інтерпретація Корсунської легенди в Будятицькій традиції вшанування Святого джерела] // Старий Луцьк (Матеріали наукової конференції «Любартівські читання», 30-31 березня 2012 р.). — Луцьк, 2012. — Вип. 8. — С. 26-39.</ref><ref>[http://troyan-ss.yolasite.com/resources/SV-Zbirnyk13.pdf Терський С. Культ Св. Володимира ў переказах та легендах Волині: Питання походження та поширення] // Словянський вісник. Збірник наукових праць. — Рівне, 2012. — Вип. 13. — С. 108—111</ref>. У хрышчэнні Уладзімір прыняў імя ''Васіль'', у імя брата жонкі, уладарнага візантыйскага імператара [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]], што адпавядала тагачаснай практыцы палітычных хрышчэнняў. [[Файл:Vasnetsov Bapt Vladimir fresco in Kiev.jpg|thumb|300px|«Хрышчэнне Уладзіміра». Фрэска [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]]]] У Кіеве хрышчэнне народа прайшло параўнальна мірна, тым часам як у Ноўгарадзе, дзе хрышчэннем кіраваў [[Дабрыня]], адбыліся паўстанні народа, якія былі задушаны сілай. У Растоўска-Суздальскай зямлі, дзе мясцовыя славянскія і фіна-вугорскія плямёны захоўвалі з прычыны аддаленасці пэўную аўтаномію, хрысціяне заставаліся меншасцю і пасля Уладзіміра. Да XIII стагоддзя паганства вызнавалі [[вяцічы]]. Разам з хростам устанаўлівалася царкоўная іерархія. Русь стала адной з [[Мітраполія|мітраполій]] (Кіеўскай) Канстанцінопальскага патрыярхату. Дыяцэзія была створана таксама ў Ноўгарадзе, а па некаторых даных — у {{нп3|Белгарад-Кіеўскі|Белгарадзе-Кіеўскім|ru|Белгород-Киевский}} (''не блытаць з сучасным [[Белгарад]]ам''), [[Пераяслаў|Пераяславе]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Не перашкаджаў Уладзімір і дзейнасці заходніх прапаведнікаў. Калі яго сын Святаполк узяў жонку з Польшчы, разам з ёй каля 1000 года прыбыў [[Райнберн]], біскуп Кольберга ([[Калабжэг]]а), які пазней скончыў жыццё ў вязніцы<ref name="tit">[http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Thietmar/frametext7.htm Титмар Мерзебургский, Хроника, ч. 7]</ref>. Пры дапамозе нямецкага місіянера [[Бруна фон Кверфурт]]а, які асабіста сустракаўся з Уладзімірам, у 1007 годзе была заснаваная дыяцэзія ў [[печанегі|печанегаў]], па ўсёй бачнасці недаўгавечная. === Ваенныя паходы === На працягу ўсяго ўладарства вёў войны, агулам паспяховыя, чым умацаваў пазіцыі Русі, аслабленыя пасля паражэння [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] ў [[Руска-візантыйская вайна (970—971)|вайне з Візантыяй]] (970—971). [[Файл:Vladimir.jpg|thumb|250px|right|Уладзімір ідзе ў паход на вяцічаў. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] У 981 годзе (па іншай версіі, якая зыходзіць з ранейшай даты заняцця стальца Уладзімірам і палітычнага становішча ў Польшчы, — 979) Уладзімір ваяваў з польскім князем [[Мешка I|Мешкам I]] за памежныя тэрыторыі. У выніку Уладзімір атрымаў [[Галічына|Галічыну]] і [[Чырвоная Русь|Чырвоную Русь]] з гарадамі [[Чэрвен (старажытны горад)|Чэрвен]] і [[Пшэмысль|Пшамысль]]. У 981—982 гадах Уладзімір здзейсніў паход на [[вяцічы|вяцічаў]], які скончыўся абкладаннем [[даніна]]й. У 983 годзе Уладзімір перамог балцкія плямёны [[ятвягі|ятвягаў]], устанавіў кантроль над Ятвягіяй-Судовіяй, што адкрывала шляхі да Балтыкі. У 984 годзе Уладзімір здзейсніў паход на [[радзімічы|радзімічаў]], чые землі ляжалі паміж Чарнігавам і Смаленскам, падначаленне радзімічаў спрыяла сувязям паўночных і паўднёвых рэгіёнаў Русі. У 985 годзе Уладзімір ваяваў з «балгарамі». Некаторыя даследчыкі ідэнтыфікуюць іх з дунайскімі балгарамі, аднак паводле «Памяці і пахвалы» праціўнікам Уладзіміра былі «срэбныя», то-бок [[Волжская Булгарыя|волжскія булгары]]. Узяўшы перамогу, Уладзімір заключыў з булгарамі мір на выгадных для Русі ўмовах. У 985 годзе ён абклаў данінай [[Хазарскі каганат|Хазарыю]]. У 988 годзе Уладзімір меркавана заваяваў зямлі [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]]. У 988—989 захапіў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] у [[Крым]]е. Па [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], горад здаўся пасля працяглай аблогі, калі рускія перакапалі трубы, па якіх у горад паступала вада з калодзежаў. Затым візантыйскія імператары даслалі сваю сястру {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}} замуж за Уладзіміра, пасля чаго ён вярнуў горад Візантыі і па вяртанні ў Кіеў прыступіў да хрышчэння народа. У 991 годзе паход у Днястроўскія землі супраць [[белыя харваты|белых харватаў]]. У 992 паспяховая вайна з Польшчай за Чэрвеньскую Русь. [[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|thumb|right|300px|[[Кіеўская Русь|Старажытнаруская дзяржава]] (светлазялёным колерам) у эпоху Уладзіміра Вялікага]] У 994—997 Уладзімір паўтарыў паход супраць [[Волжская Булгарыя|волжска-камскіх булгар]] і рушыў на Паўночны Каўказ. Уладзімір вёў актыўную знешнюю палітыку, за час уладарства заключыў дагаворы з іншымі ўладарамі — венгерскім каралём [[Іштван I Святы|Іштванам]], польскім [[Баляслаў I Храбры|Баляславам Храбрым]], чэшскім [[Баляслаў II Набожны|Баляславам Набожным]], Папам [[Сільвестр II|Сільвестрам II]], візантыйскім імператарам [[Васілій II Балгарабойца|Васіліем II]]. Пасля 988 года войны з заходнімі дзяржавамі спыніліся, але ўвесь час свайго ўладарства Уладзімір вёў войны з печанегамі, якія арганізоўвалі пастаянныя набегі: у 990, 992 на [[Пераяслаў]], 993, у 996 адбылася бітва каля Васілева, у 997 напад на [[Кіеў]], у 1001, у 1013 адбылося польска-печанежскае ўварванне на Русь. Пры Уладзіміры створаны новыя і ўмацаваны старыя крэпасці на памежных з качэўнікамі рэках [[Дзясна|Дзясне]], [[Асцёр (прыток Дзясны)|Астры]], [[Рака Трубеж|Трубяжы]], [[Сула (прыток Дняпра)|Суле]], [[Рака Стугна|Стугне]], іх гарнізоны набіраліся з «лепшых мужоў» з ліку наўгародцаў, крывічоў і вяцічаў, будаваліся [[вартавы курган|вартавыя курганы]]. Па паўднёвых і паўднёва-ўсходніх межах тагачаснай Русі, на правым і левым беразе Дняпра, узведзены шэраг земляных умацаваных пунктаў, каб папярэджваць і стрымліваць напады качэўнікаў. Паміж сабою ўмацаванні звязваліся сістэмай [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[тын]]оў, утваралі на поўдні Русі несуцэльную [[умацаваная лінія|ўмацаваную лінію]]. Кіеў пры Уладзіміры быў акружаны асобнымі ўмацаваннямі, падобнымі па прызначэнні да пазнейшых [[форт|фартоў]] у [[крэпасць|крэпасцях]]. Па сведчанні візантыйскага імператара [[Канстанцін VII Парфірародны|Канстанціна VII Багранароднага]], печанегі качавалі на адлегласці аднаго дзённага пераходу ад Русі. Успаміны пра печанежскую вайну ўжо праз стагоддзе пасля прынялі [[эпас|эпічныя]] формы (легенда пра белгарадскі кісель, [[Кірыла Кажамяка|Мікіту Кажамяку]] і іншыя). У 1006—1007 годзе Кіеў наведаў нямецкі місіянер [[Бруна фон Кверфурт|Бруна Кверфурцкі]], ён ехаў да печанегаў для пропаведзі Евангелля і спыніўся госцем у князя Уладзіміра, якога ў лісце да імператара [[Генрых II Святы|Генрыха II]] называе ўладаром русаў ({{lang-la|senior Ruzorum}}). Князь Уладзімір угаворваў місіянера не ездзіць да печанегаў, кажучы, што ў іх ён не знойдзе душ для выратавання, а хутчэй сам загіне ганебнай смерцю. Князь не мог угаварыць Бруна, толькі праводзіў яго са сваёй дружынай ({{lang-la|cum exercitu}}) да меж Русі, «''якія ён з усіх бакоў засланіў моцным частаколам на вельмі вялікім працягу з прычыны качэўя каля іх непрыяцеля''». Імаверна, Бруна гаварыў пра [[Зміевы валы]], даўжыня якіх у цяперашняй Кіеўскай вобласці складае каля 800 кіламетраў. == Заканадаўства і чаканка манеты == Усе законы Уладзімір прымаў пры ўзгадненні са сваім саветам, які складаўся з яго дружыны (ваенных начальнікаў) і старэйшын, прадстаўнікоў розных гарадоў. Званы былі разам з баярамі і [[пасаднік]]амі і «старейшины по всем градом». Вялікія гарады мелі вайсковую арганізацыю, кожны ўтвараў полк, называны тысячай, ён дзяліўся на сотні і дзясяткі. Тысячай камандаваў выбраны горадам, а потым прызначаны князем тысяцкі, сотнямі і дзясяткамі таксама выбарныя соцкія і дзясяцкія. Старцы, або старэйшыны, гарадскія згадваюцца побач князя, разам з баярамі, у справах кіравання, як і пры ўсіх прыдворных урачыстасцях, утвараючы быццам бы земскую арыстакратыю побач з княжацкай служылай. Уладзіміру прыпісваюць «{{нп3|Царкоўны Статут Уладзіміра|Царкоўны статут|ru|Церковный Устав Владимира}}», які вызначае кампетэнцыю царкоўных судоў. Доўгі час лічыўся падробкай XIII стагоддзя, аднак пазней узяў верх пункт гледжання, згодна з якім гэта сапраўдны статут Уладзіміра, але з пазнейшымі дапаўненнямі і скажэннямі. Па летапісу, Уладзімір спачатку і пагадзіўся з уяўленнямі херсанескага духавенства пра неабходнасць [[смяротная кара|смяротнага пакарання]], але потым, параіўшыся з баярамі і гарадскімі старцамі, усталяваў караць злачынцаў па старому звычаю, [[Віра|вірай]]. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Уладзімір спрабаваў змяніць парадак атрымання пасад. Уладзімір пачаў таксама чаканку манеты — залатой («{{нп3|Злотнік (нумізматыка)|злотнікаў|ru|Златник}}») і срэбнай («{{нп3|срэбранік|срэбранікаў|ru|Сребреник}}»), паўтарыўшы візантыйскія ўзоры таго часу. На большасці манет Уладзіміра намаляваны князь, які сядзіць на троне, і надпіс: [[Файл:Odessa numismatic museum photo 05.jpg|280px|thumb|<small>Срэбранік вялікага Кіеўскага князя Уладзіміра. {{нп3|Адэскі музей нумізматыкі||ru|Одесский музей нумизматики}}</small>]] «Владим{{Unicode|ѣ}}ръ на стол{{Unicode|ѣ}}» (Уладзімір на троне); ёсць варыянты з пагрудным малюнкам (гл. малюнак) і іншым тэкстам легенды, у прыватнасці, на некаторых варыянтах срэбранікаў паказана імя святога Васіля, у гонар якога Уладзімір быў названы ў хрышчэнні. Мяркуючы па няпоўнагалоснай форме слоў (не ''Володим{{Unicode|ѣ}}ръ'', а ''Владим{{Unicode|ѣ}}ръ''; не ''золото'', а ''злато''), манетныя майстры былі балгарамі. [[Злотнік (нумізматыка)|Злотнікі]] і срэбранікі сталі першымі манетамі, выпушчанымі на тэрыторыі Русі. Толькі на іх захаваліся прыжыццёвыя сімвалічныя выявы князя Уладзіміра, чалавека з невялікай барадой і доўгімі вусамі. Па манетах вядомы і {{нп3|Знакі Рурыкавічаў|княжаскі знак|ru|Знаки Рюриковичей}} Уладзіміра — знакаміты {{нп3|трызубец|Трызуб|ru|Трезубец}}, прыняты ў XX ст. [[Украіна]]й як [[герб Украіны|дзяржаўны герб]]. Выпуск манеты быў абумоўлены не сапраўднымі эканамічнымі патрэбамі — Русь выдатна абслугоўвалася візантыйскай і арабскай залатой і срэбнай манетай, — а палітычнымі мэтамі: манета служыла дадатковым знакам суверэнітэту хрысціянскага гаспадара. == Культурна-сацыяльная палітыка == Часы Уладзіміра адзначаны пачаткам распаўсюджвання пісьменнасці на Русі — што звязана з Хрышчэннем. Як і многія іншыя прагрэсіўныя рэформы, праводзілася яна гвалтоўна: <blockquote> «Пасылаў ён збіраць у лепшых людзей дзяцей і аддаваць іх у навучанне кніжнае. Маці ж дзяцей гэтых плакалі пра іх, бо не зацвердзіліся яшчэ яны ў веры і плакалі пра іх як пра мёртвых»<ref>[[Аповесць мінулых часоў]], 988 год</ref>. </blockquote> Настаўнікамі выступалі не столькі візантыйцы, колькі балгары, у тым ліку тыя, што вучыліся на [[Афон]]е. Праз пакаленне на Русі выраслі ўжо выдатныя майстры слова і знаўцы літаратуры, такія, як адзін з першых рускіх пісьменнікаў мітрапаліт [[Іларыён Кіеўскі]]. Пры Уладзіміры пачынаецца маштабнае каменнае будаўніцтва на Русі, хоць першыя пабудовы, якія захаваліся, адносяцца да часу яго сына [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава]]. Закладзены гарады [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьме]] (990 г.), [[Горад Белгарад-Кіеўскі|Белгарад]] (991 г.), Пераяслаў (992 г.) і многія іншыя. Кіяўлян Уладзімір шчодра частаваў на балях кожную нядзелю, нават, паводле падання, загадаў развозіць на калёсах ежу і пітво для нямоглых і хворых. Асаблівую ўвагу аказваў дружыне, з якой раіўся пра справы дзяржаўныя і ваенныя, ні ў чым ёй не адмаўляў, кажучы: «''Срэбрам і золатам не знайду сабе дружыны, а з дружынай здабуду срэбра і золата, як дзед мой і маці з дружынай дашукаўшы золата і срэбра''». == Сям’я і дзеці == [[Файл:Anton Losenko. Vladimir and Rogneda.jpg|thumb|right|Карціна [[Антон Паўлавіч Ласенка|А. П. Ласенкі]] «Уладзімір і Рагнеда» на сюжэт летапіснага аповеду пра Рагнеду. [[1770]]]] Уладзімір да хрышчэння быў вядомы як «вялікі распуснік» ({{lang-la|fornicator maximus}}, паводле нямецкага храніста [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмара Мерзебургскага]]), меў некалькі соцень наложніц у Кіеве і загараднай рэзідэнцыі Берастове. Акрамя гэтага меў некалькі язычніцкіх шлюбаў, у прыватнасці, з Рагнедай, з «чахіняй» (на саюз з Чэхіяй ён, па некаторых звестках, абапіраўся ў барацьбе з Яраполкам, саюзнікам германскага імператара) і «балгарыняй» (з волжскіх або дунайскіх балгар — невядома; па адной з версій, яна была дачкой цара дунайскіх балгараў Пятра, а {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}} і {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}} яе дзеці), з удавой свайго брата Яраполка, грэчаскай манашкай, прывезенай Святаславам падчас аднаго з паходаў, яна нарадзіла сына [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполка]], якога лічылі сынам «ад двух бацькоў»; Уладзімір разглядаў яго як свайго законнага сына, тым часам як сам Святаполк, паводле ўскосных звестак, магчыма, лічыў сябе сынам Яраполка. Пасля хрышчэння Уладзімір быў, як мяркуецца, у двух хрысціянскіх шлюбах — з візантыйскай [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]] і, пасля яе смерці ў 1011 годзе, з невядомай «мачахай Яраслава»<ref>Аб мачысе Яраслава вядома толькі са слоў Цітмара Мерзебургскага. Не выключана, што гаворка ішла пра адну з жонак Уладзіміра ў дахрысціянскі перыяд. Рускія летапісы пра 2-і шлюб замоўчваюць. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|М. Баўмгартэн]] лічыў яе дачкой графа Куна Ёнінгенскага, але гіпотэза не падтрымліваецца іншымі гісторыкамі.</ref>, паланёнай Святаполкам у 1018 годзе. '''Дзеці''' (агулам 13 сыноў і не менш за 10 дачок), паводле адной з летапісных версій, верагоднасць якой аспрэчваецца: # ''З «чахіняй» (паводле «Сагі пра Олафа сына Тругві» — [[Алогія|Алогіі]], паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Тацішчава]] — варажкі Аловы, «нарвежскай княжны Аловы»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004169063#page13?page=54 Родословная книга Всероссiйскаго дворянства]. // Составилъ В. Дурасов. — Ч. I. — Градъ Св. Петра, 1906.</ref>):'' ## [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]], князь [[Вялікі Ноўгарад|наўгародскі]], старэйшы сын Уладзіміра. Памёр да смерці бацькі. # З удавой [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]] (паводле радаводаў — «грэкіні Прадзіславы» (жонка з каля 978):'' ## [[Святаполк Уладзіміравіч]], князь [[князь Тураўскі|тураўскі]], потым [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. Магчыма, быў сынам не Уладзіміра, а [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]], але Уладзімір прызнаў яго сваім сынам. # З [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнедай]], дачкой полацкага князя [[Рагвалод]]а (жонка з каля 977)'': ## [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], князь [[князь полацкі|полацкі]]. Летапіс змяшчае маляўнічы аповед пра тое, як маленькі Ізяслаў заступіўся за маці і быў адпраўлены з ёй на ўдзел у Полацк. Памёр таксама пры жыцці бацькі, маладым, у 1001 годзе. Родапачынальнік [[Ізяславічы Полацкія|полацкай галіны Рурыкавічаў]]. ## Мсціслаў; калі ён згадваецца ў некаторых версіях спісу сыноў Уладзіміра не памылкова (імя Мсціслава паўторана двойчы, гл. ніжэй), напэўна, памёр у маленстве. ## [[Яраслаў Уладзіміравіч]], князь [[растоў]]скі, пасля смерці Вышаслава — [[Наўгародская зямля|наўгародскі]], пасля перамогі над Святаполкам — [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. ## [[Усевалад Уладзіміравіч|Усевалад]], князь Уладзіміра-Валынскі, часам атаясамліваецца з «Вісівальдам, конунгам з Гардарыкі», які загінуў у Швецыі ў 993 годзе. ## [[Прадслава Уладзіміраўна|Прадслава]], зроблена наложніцай польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. ## [[Праміслава Уладзіміраўна|Праміслава]] (пам. 1015), па некаторых крыніцах з 1000 г. жонка венгерскага прынца {{нп3|Ласла Лысы|Ласла Лысага|ru|Władysław Łysy}}<ref>Сустракаецца памылковае ўказанне, што мужам быў [[Андраш I]], аднак ён ажаніўся з яе пляменніцай [[Настасся Яраслаўна|Настассяй Яраслаўнай]]</ref> (пам. 1029). ## [[Мсціслава Уладзіміраўна|Мсціслава]], у 1018 г. сярод іншых дачок Уладзіміра была захоплена польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. # ''З Адэллю (паводле позніх, ненадзейных звестак):'' ## [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціслаў Тмутараканскі]], князь [[Тмутаракань|тмутараканскі]] і [[чарнігаў]]скі, пасля паспяховай вайны з Яраславам кіраўнік паловы Русі; памёр у 1036, не пакінуўшы нашчадкаў. ## [[Станіслаў Уладзіміравіч|Станіслаў]], князь [[Князі смаленскія|смаленскі]] (звесткі пра надзел Станіслава не зусім надзейныя). (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) ## [[Судзіслаў Уладзіміравіч|Судзіслаў]], князь [[Князі пскоўскія|пскоўскі]], у 1024—1059 у зняволенні, памёр у 1063, перажыўшы ўсіх братоў. (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) # ''З «багемскай княжной» Мальфрыдай (паводле позніх звестак)'':<ref>[[Малфрадзь]] згадваецца сярод памерлых членаў княжацкага сямейства пад [[1000]] годам без указання яе сваяцтва, Тацішчаў лічыў яе іншай «чахіняй», жонкай Уладзіміра («Малфреда княжна боемская»). Часам гісторыкі атаясняюць яе з [[Малуша]]й, маці Уладзіміра.</ref> ## {{нп3|Святаслаў Уладзіміравіч, князь драўлянскі|Святаслаў|ru|Святослав Владимирович (князь древлянский)}} (пам. 1015), князь [[драўляне|драўлянскі]]. # ''З «балгарыняй», паводле радаслоўцаў — «балгарскай княжной Мілалікай», некаторыя гісторыкі спрабавалі ідэнтыфікаваць яе з [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]]:'' ## {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}, князь [[растоў]]скі. ## {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}}, князь [[мурам]]скі. # ''Невядома, з якой жонкай:'' ## {{нп3|Позвізд Уладзіміравіч|Позвізд|ru|Позвизд Владимирович}}, мяркуючы з паганскага імя, нарадзіўся да хрышчэння Уладзіміра. (Па некаторых радаслоўцах — таксама «ад балгарыні».) ## [[Марыя Дабранега]] (пам. 1087) — жонка польскага караля [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра I]]. Акрамя таго, ва Уладзіміра было яшчэ некалькі дачок, невядомых імем. Агулам дачок Уладзіміра на 1018 год было не менш за 9, пра што паведамляе [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмар]]. Пэўны лёс усіх іх невядомы. Польскі гісторык {{нп3|Анджэй Попэ||pl|Andrzej Poppe}} выказаў праўдападобную гіпотэзу, што жонка наўгародскага пасадніка [[Астрамір]]а Феафана была дачкой Уладзіміра і Ганны. Акрамя таго, магчыма, дачкой Уладзіміра была жонка маркграфа [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] {{нп3|Бернхард, маркграф Паўночнай маркі|Бернхарда|en|Bernard, Margrave of the Nordmark}} (пам. каля 1051) і маці маркграфа {{нп3|Вільгельм, маркграф Паўночнай маркі|Вільгельма|ru|Вильгельм (маркграф Северной марки)}} (пам. 1056). == Апошнія гады == У апошнія гады жыцця Уладзімір, верагодна, збіраўся змяніць прынцып атрымання пасада і завяшчаць уладу любімаму сыну {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барысу|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}. Ва ўсякім разе, менавіта Барысу ён даверыў сваю дружыну. Двое старэйшых сыноў, якія заставаліся ў жывых — [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк тураўскі]] і [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў наўгародскі]] — амаль адначасова паўсталі супраць бацькі ў 1014 годзе. Таму, калі Уладзімір памёр ад хваробы ў загараднай рэзідэнцыі Берастове 15 ліпеня 1015, прыдворныя не паведамлялі пра яго смерць, бо Святаполк знаходзіўся ў Кіеве і яны не хацелі, каб ён даведаўся раней за гараджан і заняў бацькоўскі сталец. Цела князя, абгорнутае дываном, таемна вывезлі ноччу на санях і прывезлі ў Кіеўскую {{нп3|Дзесяцінная царква|Дзесяцінную царкву|ru|Десятинная церковь}}, дзе і пахавалі; мармуровыя саркафагі Уладзіміра і яго жонкі стаялі пасярэдзіне храма. Дзесяцінная царква разбураная манголамі ў 1240 годзе. У 1632—1636 гг. у Кіеве пры разборы руін былі выяўленыя старыя саркафагі, прынятыя мітрапалітам [[Пётр Магіла|Пятром Магілам]] за пахаванні Уладзіміра і [[Ганна Візантыйская|Ганны]], а потым пасля здабывання парэшткаў закапаныя ізноў. Ідэнтыфікацыя грабніцы (або магільняў) была праведзена па надпісу, які, аднак, відавочна позняга паходжання і змяшчае фактычныя супярэчнасці (датыроўка ад Нараджэння Хрыстова і да т. п.). Месца пахавання было нанава раскапана {{нп3|Мікалай Яфімавіч Яфімаў, архітэктар|М. Я. Яфімавым|ru|Ефимов, Николай Ефимович (архитектор)}} у 1826, сапраўды былі знойдзеныя саркафагі, але яны не адпавядалі апісанням XVII стагоддзя. Рэшткі ([[мошчы]]), вынятыя з пахавання, былі раздадзеныя ў кіеўскія і маскоўскі саборы і да цяперашняга часу апынуліся страчанымі. Сучасныя даследчыкі сумняваюцца ў тым, што гэта сапраўды былі [[Рака|ракі]] Уладзіміра і Ганны. == Памяць пра Уладзіміра Хрысціцеля == === Царкоўнае шанаванне === {{Святы |імя = Уладзімір |тып = хрысціянскі |выява = Крещение Руси.jpg |шануецца = у Праваслаўнай і Каталіцкай Цэрквах |услаўлены = не пазней [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] |у ліку = [[Роўнаапостальны|роўнаапостальнага]] |дзень памяці = [[15 ліпеня]] (па грыгарыянскім і юліянскім календары) |заступнік = Украіны, Расіі |працы = [[Хрышчэнне Русі]] }} Дакладных звестак пра пачатак царкоўнага шанавання (і фармальнай [[Кананізацыя|кананізацыі]], калі такая была) князя Уладзіміра няма. Магчыма, Уладзіміра першапачаткова памінаюць разам з яго сынамі, святымі Барысам і Глебам<ref>{{нп3|Барыс Андрэевіч Успенскі|Б. А. Успенскі|ru|Успенский, Борис Андреевич}} лічыць фразу ў [[берасцяная грамата|берасцяной грамаце]] [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] з пералікам святых: «Бориса и Глеба, оца Василья» — згадваннем бацькі братоў, князя Уладзіміра, які прыняў у хрышчэнні імя Васіль.</ref>. Паводле ўскосных звестак, ужо ў першыя гады пасля яго смерці паўстала агіяграфічная традыцыя, якая прыпадабняе князя да [[Павел (апостал)|апостала Паўла]], прычым жыційныя апавяданні пра зварот Уладзіміра (сляпога і цудоўным чынам вылечанага па малітвах хрысціян) сустракаюцца і ў заходнееўрапейскіх помніках гэтага часу. Ужо ў «Похвале кагану Владимиру» [[Іларыён Кіеўскі|мітрапаліта Іларыёна]] называе князя «[[блажэнны]]м» («{{unicode|О блаженый и треблаженый княже Володимерѣ, благовѣрне, и христолюбиве, и страннолюбче, мъзда твоа многа предъ Богомъ!}}»), хоць гісторыкі царквы прызнаюць яго словы хутчэй пажаданнем кананізацыі, чым дзейсным фактам. Згодна з сербскім Пролагам XIV стагоддзя, узыходзячым да старажытнарускіх арыгіналаў сярэдзіны XII стагоддзя, афіцыйнае прызнанне Уладзіміра святым да сярэдзіны XII стагоддзя яшчэ не адбылося<ref name=fed>[http://www.krotov.info/library/21_f/fed/otov_35.html Г. Федотов, Канонизация святого Владимира.] Журнал московской патриархии, 1999, № 7.</ref>. Рускія летапісы таксама замоўчваюць пра кананізацыю Уладзіміра Хрысціцеля. Першыя надзейныя звесткі пра афіцыйнае шанаванне Уладзіміра як святога роўнаапостальнага адносяцца да XIV стагоддзя: ва ўсіх Пролагах і богаслужбовых кнігах таго часу ёсць памяць св. Уладзіміра пад 15 ліпеня. Некаторыя даследчыкі выказлі гіпотэзу, што пачатак шанавання мог быць звязаны з перамогай наўгародцаў у [[Неўская бітва|Неўскай бітве (15 ліпеня 1240)]], але ў многіх старажытных спісах<ref>Рэдакцыі жыція Аляксандра Неўскага ў Наўгародскім I і Пскоўскім II летапісах.</ref> жыція [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] (пам. 1263) у пераліку святых дня Неўскай бітвы якраз няма імя Уладзіміра. Імаверна, кананізацыя магла адбыцца ў 2-й палове XIII стагоддзя, менавіта гэтым часам датуюць Пролаг з устаўкай з жыція святога Уладзіміра<ref name="fed"/>. У 1635 годзе кіеўскі мітрапаліт [[Пётр Магіла]] знайшоў мошчы Уладзіміра з руін Дзесяціннай царквы, з чаго магло пачацца шанаванне яго рэшткаў. Увага да дня памяці св. Уладзіміра была прыцягнута царкоўна-грамадскімі імпрэзамі з нагоды 900-годдзя [[Хрышчэнне Русі|Хрышчэння Русі]] ў 1888 годзе. Указам {{нп3|Святы Сінод Рускай праваслаўнай царквы|Святога Сінода|ru|Священный Синод Русской православной церкви}} ад 1888 года, «для запечатления навсегда в благоговейной памяти православных чад русской Церкви имени Просветителя русского народа», дзень памяці св. Уладзіміра вызначана аднесці да святаў, якія маюць у Статуце знак крыжа ў паўколе — «имже бдение совершается»; да таго належала поліялейная служба. Тады ж будуюцца ў Расіі Князь-Уладзімірскія храмы, найбольш выдатны з якіх — {{нп3|Уладзімірскі сабор, Кіеў|Уладзімірскі сабор у Кіеве|ru|Владимирский собор (Киев)}}. У [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] царкоўнае шанаванне князя ва ўмовах распачатай у 1929 годзе ў СССР {{нп3|Рэлігія ў СССР|татальнай ліквідацыі|ru|Религия в СССР}} арганізаванай царкоўнасці набыло пэўнае палітычнае гучанне<ref>У сваім «Звароце» мітрапаліт {{нп3|Антоній (Храпавіцкі)||ru|Антоний (Храповицкий)}} пісаў, у прыватнасці: «<…> Цяпер, калі ў Расіі чырвоны [[Камуністычны інтэрнацыянал|інтэрнацыянал]], які пранікае і ў эміграцыю, разбурае нашы храмы і манастыры і раз’ядае рускі царкоўна-нацыянальны арганізм, імкнучыся знішчыць духоўна і нацыянальна рускі народ, асабліва неабходна супрацьпаставіць гэтаму ўсталяванне царкоўна-нацыянальнага свята. <…>» (''Зварот Старшыні Архірэйскага Сінода Рускай Праваслаўнай Царквы ў замежжы Высокаправялебнага Антонія, Мітрапаліта Кіеўскага і Галіцкага ад 2/15 студзеня 1930.'' // «{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архірэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 і 2 (188—189), стар. 1.</ref>; 18/31 снежня 1929 года Архіерэйскі Сінод ([[Руская праваслаўная царква за мяжой]]), паводле даклада мітрапаліта [[Антоній (Храпавіцкі)|Антонія (Храпавіцкага)]], пастанавіў «вызначыць дзень Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра, асветніка Русі, (15 ліпеня ст. ст.) агульным рускім царкоўна-нацыянальным святам і прасіць архіпастыраў і пастыраў Рускай Праваслаўнай Зарубежнай Царквы ў гэты дзень асабліва адзначыць значэнне рускай праваслаўнай культуры і ў царкоўным і дзяржаўным жыцці рускай дзяржавы. <…>»<ref>«{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архіерэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 и 2 (188—189), стар. 2.</ref>. Князь Уладзімір жыў да расколу хрысціянскай царквы ([[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|схізмы 1054]]), таму ён шануецца і [[Каталіцызм|каталікамі]]. [[Файл:Владимир царь Киев Праздничная минея 1619.JPG|thumb|left|140px|«Цар Уладзімір». Святочная [[мінея]] [[1619]] года]] Руская праваслаўная царква здзяйсняе яго памяць у дзень смерці — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. У той жа дзень, 28 ліпеня па Грыгарыянскім календары, святкуюць яе рымакаталікі; св. Уладзімір лічыцца заступнікам украінскіх і расійскіх каталікоў. З 2002 годзе Святы роўнаапостальны вялікі князь Уладзімір лічыцца нябесным заступнікам {{нп3|Унутраныя войскі МУС Расіі|унутраных войскаў МУС Расіі|ru|Внутренние войска МВД России}}. Яго вобраз асвячоны ў Галоўнай іконе ўнутраных войскаў, якая захоўваецца ў [[Храм Хрыста Збавіцеля|Праабражэнскай царквы Храма Хрыста Збавіцеля]]. Пачынанне па здабыццю ўнутранымі войскамі МУС Расіі асабліва шанаванага абраза і святых заступнікаў воінскіх калектываў блаславёна [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Аляксіем II]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090803060933/http://www.mvd.ru/news/17990/ Святой Владимир — небесный покровитель внутренних войск МВД России] {{ref-ru}}</ref>. 24 чэрвеня 2008 года на Архірэйскім Саборы РПЦ [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярх]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] ў сваім дакладзе сказаў: ''«Сёння ў агульнацаркоўным календары дзень 15/28 ліпеня, калі мы шануем памяць роўнаапостальнага князя Уладзіміра, „идолы поправшаго и всю Российскую землю Святым Крещением просветившаго“ ({{нп3|Называнне||ru|Величание}} святому), нават не вылучаны чырвоным колерам і разглядаецца як „сярэдняе“ свята. Але Хрышчэнне Русі, здзейсненае святым князем, духоўным правадыром нашага народа і героем нашых народных былін, стала найвялікшай падзеяй айчыннай гісторыі, без якой не нарадзілася б у ёй усё лепшае і ўзвышанае, што непарыўна звязана з праваслаўнай верай. Мяркую, што дзень вялікага князя Уладзіміра трэба і адзначаць як вялікае свята.»''<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/426666.html Доклад Святейшего Патриарха Московского и всея Руси Алексия II на Архиерейском Соборе Русской Православной Церкви. // 17. Современные вызовы церковному единству и ответ на них.] На официальном сайте МП 24 июня 2008 г. {{ref-ru}}</ref>. === Былінны і фальклорны вобраз === [[Файл:Владимир Красное Солнышко и его жена Апраксия Королевична.jpg|thumb|{{нп3|Андрэй Пятровіч Рабушкін||ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}. «Уладзімір Краснае Сонейка і яго жонка Апраксія Каралевішна». 1895. Ілюстрацыя да кнігі «Рускія былінныя волаты»]] {{main|Князь Уладзімір, персанаж}} У [[быліны|былінах]] вядомы пад імем {{нп3|Князь Уладзімір, персанаж|Уладзіміра Краснае Сонейка|ru|Князь Владимир (персонаж)}}, «ласкавага князя Уладзіміра». Да часу яго кіравання адносяцца подзвігі {{нп3|Тры волаты|трох волатаў|ru|Три богатыря}}. Тыповы вобраз князя Уладзіміра ў былінах — зборны: у ім аб’яднаны рысы некаторых пазнейшых кіраўнікоў, а гістарычная дакладнасць, магчыма, скажоная. Парныя вобразы Уладзіміра (у хрышчэнні — Васіля) і яго маці Малушы прадстаўлены ва ўкраінскіх калядных фальклорных постацях Васіля і Маланкі (Меланкі, Міланкі). У царкоўным календары дзень св. Маланні завяршае гадавы круг, дзень св. Васіля яго пачынае. Гэта каляндарная акалічнасць зблізіла ў народным уяўленні святога Васіля Вялікага і прападобную Меланню рымлянку, ператварыўшы іх ва ўстойлівую фальклорную пару, захаваўшы не толькі згадкі пра рэальных гістарычных персанажаў (Уладзіміра і Малушу), але і цэлы шэраг дэталяў, якія адлюстроўваюць прававыя нормы X стагоддзя і характарызуюць тагачасны побыт<ref>[https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 Диба Ю. Образ матері святого князя Володимира Малуші в українській обрядовій поезії // Минуле і сучасне Волині та Полісся. Християнство в історії і культурі Володимира-Волинського та Волині. Науковий збірник. Випуск 47. Матеріали XLVII Всеукраїнської наукової історико-краєзнавчої конференції. — Луцьк, 2013. — С. 212—227] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131114213547/https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 |date=14 лістапада 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. === Гарады, помнікі, ордэны === * Уладзімір заснаваў у 990 годзе і назваў у гонар сябе горад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], цяпер абласны цэнтр Расійскай Федэрацыі. * У X стагоддзі назваў сваім імем горад [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] на Валыні, цяпер у Валынскай вобласці Украіны. * У 1782 годзе імператрыца [[Кацярына II]] заснавала [[Ордэн Святога Уладзіміра|Імператарскі ордэн Святога Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра]] ў 4 ступенях. * У 1853 годзе князю Уладзіміру быў пастаўлены помнік у [[Кіеў|Кіеве]]. Першапачаткова ідэя, якая нарадзілася ў асяроддзі кіеўскага генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Дзмітрыя Бібікава]], паставіць помнік князю Уладзіміру на пустой высокай гары над новым цэнтрам горада — [[Крашчацік]]ам, выклікала пярэчанні Кіеўскага мітрапаліта [[Філарэт (Амфітэатраў)|Філарэта (Амфітэатрава)]]<ref>[http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html Над горой своей Владимир поднял чёрный крест…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081011144321/http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html |date=11 кастрычніка 2008 }} в журнале «Отрок.ua»</ref>. * У 1957 годзе Руская праваслаўная царква заснавала {{нп3|Ордэн святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра, РПЦ|ордэн Святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра|ru|Орден святого равноапостольного великого князя Владимира}} ў 3 ступенях. * У 1999 годзе ў [[Белгарад]]зе адкрыты помнік святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра — Хрысціцеля Русі. Скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. Вышыня помніка складае 22 метраў. * У 2007 годзе ва Уладзіміры адкрыты помнік Уладзіміру Святому і епіскапу Суздальскаму {{нп3|Феадор, епіскап Уладзімірскі|Феадору|ru|Феодор (епископ Владимирский)}} працы скульптара Сяргея Ісакава. * У 2010 годзе ў г. [[Корасцень]] адкрыты помнік юнаму князю Уладзіміру і яго маці [[Малуша|Малушы]]. <gallery mode="packed"> Файл:Vladimir by klodt.jpg| {{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Кіеў|Помнік Уладзіміру Вялікаму|ru|Памятник Владимиру Великому (Киев)}} ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Украіна]]. Найстарэйшы з помнікаў Уладзіміру Вялікаму, усталяваны ў [[1853]] годзе Файл:Novgorod Monument LOC 06268u.jpg | Помнік [[Тысячагоддзе Расіі]], узведзены ў [[1862]] годзе ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Расія]]. У цэнтры кампазіцыі намаляваны [[Рурык]] са шчытом, злева ад яго Уладзімір Хрысціцель трымае ў руцэ крыж і топча нагой ідала [[Пярун]]а Файл:Statue of St Volodymyr.jpg|{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Лондан|Помнік Уладзіміру|ru|Памятник Владимиру Великому (Лондон)}}, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Лондан]]е, [[Вялікабрытанія]] |{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Белгарад|Манумент Князю Уладзіміру Святаславічу|ru|Памятник Владимиру Великому (Белгород)}} ў [[Белгарад]]зе, [[Расія]] Файл:Vladimir the Great Toronto 2006.jpg|Помнік Уладзіміру Хрысціцелю, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Таронта]], [[Канада]]. Файл:Владимир. памятник князю Владимиру и святителю Фёдору.jpg|Помнік князю Уладзіміру і свяціцелю Феадору ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Расія]] Файл:Ukraine-Ivano-Frankivsk-Cathedral of Holy Resurrection-5.jpg|Статуя Уладзіміра Хрысціцеля ў {{нп3|Сабор Святога Уваскрэсення, Івана-Франкоўск|кафедральным саборы Святога Уваскрэсення|uk|Собор Святого Воскресіння (Івано-Франківськ)}} ў [[Івана-Франкоўск]]у, [[Украіна]] Файл:Казанский собор 003.jpg|Статуя Уладзіміра Святога ў [[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Казанскім саборы]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]] Файл:St. Vladimir Statue, University of Queensland.JPG|Помнік Уладзіміру Святаславічу ў [[Квінслендскі ўніверсітэт|Квінслендскім універсітэце]] ў [[Брысбен]]е, [[Аўстралія]] </gallery> === Князь Уладзімір на грашовых купюрах і манетах === Князь Уладзімір I намаляваны на чатырох розных украінскіх {{нп3|Адна грыўна, манета|банкнотах наміналам 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} ([[1995]]—[[2007]]) і дзвюх манетах. <gallery mode="packed"> Файл:1 grivna vladimir 3.jpg|Украінская {{нп3|Адна грыўна, манета|манета 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} 2006 г. Файл:Vol vel R.jpg|Украінская інвестыцыйная манета 10 грн. </gallery> === Князь Уладзімір у філатэліі === Князь Уладзімір I намаляваны на паштовых марках і канвертах. <gallery mode="packed"> File:VladimirUNR.jpg|Помнік Уладзіміру Вялікаму ў Кіеве. [[Паштовая марка]] УНР (Украіна), [[1919]] г. File:Ukraine2000-VladimirGreat-sheet-small.jpg|Уладзімір Вялікі. [[Паштовая марка]] Украіны. [[2000]] г. File:VladimirGreat-.jpg|Паштовая картка Расіі, 2009. Помнік св. роўнаапостальнаму князю Уладзіміру ў г. [[Белгарад]]зе. File:VladimirGreat-UA.jpg|Канверт Украіны, 2008. 1020-годдзе Хрышчэння Русі св. Уладзімірам. </gallery> === Заліў Уладзіміра === [[Файл:Россия, Японское море, залив Владимира.jpg|thumb|right|250px|{{нп3|Заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}}, [[Японскае мора]]]] У гонар князя Уладзіміра быў названы {{нп3|заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}} [[Японскае мора|Японскага мора]] ([[Прыморскі край]], {{нп3|Ольгінскі раён||ru|Ольгинский район}})<ref>[http://maps.vlasenko.net/?lon=135.45&lat=43.97&addmap1=smtm500&addmap2=smtm500 Заліў Уладзіміра на карце.]</ref>. === Князь Уладзімір на знаках палітычных арганізацый === Згодна з Палажэннем № 65 [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыі]] «Аб рэлігійным значку [[Расійская фашысцкая партыя|У. Ф. П.]]», кожны фашыст павінен быў насіць рэлігійны значок той рэлігіі, да якой ён належаў. Праект рэлігійнага значка нацыянальна-меншаснай арганізацыі павінен быў выпрацоўвацца заснавальнікамі рэлігіі і зацвярджацца Вярхоўным Саветам УФП. Рэлігійным значком Праваслаўных Расійскіх фашыстаў з’яўлялася выява Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра на шчыце блакітнага фону, абрамленага [[Ордэн Святога Уладзіміра|ўладзімірскай стужкай]]<ref>[[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскі]]. [[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завяшчанне Рускага фашыста]]. М.: ФЭРИ-В, 2001.</ref>. === Князь Уладзімір у белетрыстыцы === У эпоху «Уладзіміра-сонца», абмаляванага па «Гісторыі дзяржавы Расійскай» Карамзіна, адбываецца дзеянне «[[Руслан і Людміла|Руслана і Людмілы]]» [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]]. Свае творы Уладзіміру I таксама прысвячалі {{нп3|Феафан Пракаповіч||ru|Феофан Прокопович}}, {{нп3|Якаў Барысавіч Княжнін|Я. Б. Княжнін|ru|Княжнин, Яков Борисович}}, {{нп3|Фёдар Пятровіч Ключароў|Ф. П. Ключароў|ru|Ключарёв, Фёдор Петрович}}, [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|М. М. Хераскаў]], [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедаў]] і {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Мураўёў|А. М. Мураўёў|ru|Муравьёв, Андрей Николаевич}}<ref>Гончарова О. М. Смысловое пространство русской культуры: Память. Традиция. Текст. — СПб.: Изд-во РХГИ, 2005. — С. 78; Минчик С. С. Грибоедов и Крым. — Симферополь: Бизнес-Информ, 2011. — С. 116—145; Хохлова Н. А. Об А. Н. Муравьеве и его поэтическом сборнике «Таврида» // Муравьев А. Н. Таврида. — СПб.: Наука, 2007. — С. 249—250.</ref>. Князь Уладзімір з’яўляецца цэнтральным персанажам шэрагу гістарычных раманаў: «Голуб над Понтам» («Калі паў Херсанес») {{нп3|Антанін Пятровіч Ладзінскі|Антаніна Ладзінскага|ru|Ладинский, Антонин Петрович}}, «Уладзімір» {{нп3|Сямён Дзмітрыевіч Склярэнка|Сямёна Склярэнкі|ru|Скляренко, Семён Дмитриевич}}, «Князь Уладзімір» {{нп3|Юрый Аляксандравіч Нікіцін|Юрыя Нікіціна|ru|Никитин, Юрий Александрович}}, «Дачка імператрыцы» {{нп3|Міхаіл Рыгоравіч Казоўскі|Міхаіла Казоўскага|ru|Казовский, Михаил Григорьевич}} (1999), «Паганец» (2009) і «Княжава Русь» (2010) {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Мазін|Аляксандра Мазіна|ru|Мазин, Александр Владимирович}} і іншых. У раманах «Князь» (2005) і «Герой» (2006) Аляксандра Мазіна згадваецца пра нараджэнне і дзяцінства Уладзіміра. === Князь Уладзімір у кінематографе === Уладзімір Святаславіч з’яўляецца адным з персанажаў фільма {{нп3|Яраслаў Мудры, фільм|«Яраслаў Мудры»|ru|Ярослав Мудрый (фильм)}} ([[Масфільм]] / [[кінастудыя імя А. Даўжэнкі]], 1981); яго ролю выканаў [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]]. У 1983 годзе на [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|кінастудыі імя А. Даўжэнкі]] (Кіеў) зняты фільм «{{нп3|Легенда пра княгіню Вольгу||ru|Легенда о княгине Ольге}}», у якім аповед вядзецца праз прызму ўспамінаў Уладзіміра. Ролю Уладзіміра ў ім сыграў {{нп3|Іван Васілевіч Мікалайчук|Іван Мікалайчук|ru|Миколайчук, Иван Васильевич}}. У 1993 годзе рэжысёр {{нп3|Юрый Валянцінавіч Тамашэўскі|Юрый Тамашэўскі|ru|Томошевский, Юрий Валентинович}} зняў поўнаметражны мастацкі фільм «[[Уладзімір Святы, фільм|Уладзімір Святы]]» (у галоўнай ролі [[Уладзіслаў Ігнатавіч Стржэльчык|Уладзіслаў Стржэльчык]]). У 2005 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Сага старажытных булгар. Лесвіца Уладзіміра Краснае Сонейка||ru|Сага древних булгар. Лествица Владимира Красное Солнышко}}», дзе Уладзіміра сыграў [[Андрэй Міхайлавіч Сухаў|Андрэй Сухаў]]. У 2006 па матывах жыццяпісу св. Уладзіміра быў зняты паўнаметражны [[мультфільм]] «{{нп3|Князь Уладзімір, мультфільм|Князь Уладзімір|ru|Князь Владимир (мультфильм)}}». === Іншае === Маскоўскі аўтазавод [[Масквіч (завод)|Масквіч]] выпускаў {{нп3|Масквіч-2142R5 «Князь Уладзімір»||ru|Москвич-2142R5 «Князь Владимир»}}. {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= '''Уладзімір Святаславіч, вялікі князь Кіеўскі''' |2= [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь Кіеўскі]] |3= [[Малуша]] |4= [[Ігар Рурыкавіч|Ігар Рурыкавіч, вялікі князь Кіеўскі]] |5= [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга, княгіня Кіеўская]] |6= Малк Любечанін |7= |8= [[Рурык|Рурык, князь Наўгародскі]] |9= [[Ефанда]] |10= |11= |12= |13= |14= |15= }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}} * {{крыніцы/РВС-1892|1}} * Історія України в особах: IX—XVIII ст. К.: Видавництво «Україна», 1993, 396 с. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия, 1997. — 446 с. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 738). — 10 000 экз. — ISBN 5-235-02274-2 * Назарко Іриней о. ЧСВВ. Святий Володимир Великий: Володар і христитель Руси-України / 2-е вид. — Жовква: Місіонер, 2012. — 200 с. * Ричка В. Володимир Святий в історичній пам’яті. — Київ: Видавничий дім «Скіф», 2012. — 208 с. * Бурій В. 28 липня — рівноапостольного князя Володимира / Валерій Бурій // Місто робітниче (Ватутіне). — 2013. — 26 лип. — С. 4. * [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn.htm Войтович Л. Княжеские династии Восточной Европы (конец IX — начало XVI в.)]. * {{кніга|аўтар= {{нп5|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= Неизданное свидетельство современника о Владимире Святом и Болеславе Храбром|спасылка= https://ru.wikisource.org/wiki/Неизданное_свидетельство_современника_о_Владимире_Святом_и_Болеславе_Храбром_(Гильфердинг)|месца= {{М.}}|выдавецтва= Тип. Александра Семёна|год= 1856|старонак= 39}} * Древняя Русь в свете зарубежных источников / под редакцией Е. А. Мельниковой. — М.: Логос, 1999. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия — ЖЗЛ; Русское слово, 1997. * {{нп3|Антон Уладзіміравіч Карташоў|Карташёв А. В.|ru|Карташёв, Антон Владимирович}} Религиозно-социальная реформа князя Владимира. * [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|Ключевский В. О.]] [http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm Курс русской истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080113094344/http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm |date=13 студзеня 2008 }} * [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Назаренко А. В.]] Древняя Русь на международных путях. — М.: Языки русской культуры, 2001. * ''Петров А. В.'' [https://www.academia.edu/31327646/ Владимир Святославич и его сыновья в контексте норманнского вопроса] // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. (Παλιορωσια. Альманах. Вып. 3). — СПб., 2015. С. 8-30. * {{нп3|Міхаіл Дзмітрыевіч Прысёлкаў|Присёлков М. Д.|ru|Присёлков, Михаил Дмитриевич}} Очерки по церковно-политической истории Киевской Руси X—XII в. СПб., 1913. * Ульянов О. Г. [http://www.worldhist.ru/library/review/434/8208/?sphrase_id=25680 Венчание на царство Владимира Святого и утверждение царского титула Ивана Грозного в грамоте Константинопольского патриарха Иоасафа II // Историк и общество. Исторический факт и политическая полемика. Сборник статей / Отв. ред. М. П. Айзенштат. М.:ИВИ РАН, 2011. С. 80-97]. * {{нп3|Георгій Пятровіч Фядотаў|Федотов Г. П.|ru|Федотов, Георгий Петрович}} Канонизация Святого Владимира. Владимирский сборник. Белград, 1938. == Спасылкі == {{commonscat|Vladimir I of Kiev}} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1032189 Голубовский П. В. Болгары и хазары, восточные соседи Руси при Владимире Святом на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.krotov.info/acts/11/pohvala.html Похвала равноапостольному князю Владимиру и житие его. Сочинение мниха Иакова] * [http://www.saints.ru/v/vladimir_krest.html Житие святого равноапостольного Великого князя Владимира в святом крещении Василия, крестителя Руси] * [http://www.krotov.info/library/k/kartash/kart102.html Антон Карташев. История Русской церкви. Распространение христианства] * [http://www.sedmitza.ru/index.html?sid=836&did=45510&p_comment=belief А. В. Назаренко. ''Равноапостольный князь Киевский Владимир (Василий) Святославич'' (Фрагмент статьи из VIII т. «Православной энциклопедии», М., 2004)] * [http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 Архиепископ Аверкий (Таушев). Храним ли мы заветы святого князя Владимира?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928134346/http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 |date=28 верасня 2007 }} * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Plotnikova/ Плотникова О. А. Сакральный образ князя Владимира в системе средневекового «литературного этикета»] * [http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 Карамзин Н. М. Предания веков (отрывки из «Истории государства Российского». М., 1988. Князь Владимир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071103174213/http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 |date=3 лістапада 2007 }} * [http://www.sedmitza.ru/data/702/987/1234/Vest2_005-045.pdf Усачев А. С. Из истории русской средневековой агиографии: два произведения о равноапостольном князе Владимире Святославиче (исследование и тексты) // Вестник церковной истории. 2006. № 2. С. 5-44] {{Уладары Кіеўскай Русі}} {{Праваслаўныя святы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уладзімір Святаславіч}} [[Катэгорыя:Князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Рускія князі X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускія князі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Святыя Украіны]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя князі]] [[Катэгорыя:Роўнаапостальныя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 960-я гады]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Дзесяціннай царкве]] [[Катэгорыя:Конунгі Гардарыкі]] 1dncmsxw5iu1rwalr69q3cvl4utafjc 0 45736 5211258 4129808 2026-10-04T12:30:44Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5211258 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы = |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} {{іншыя значэнні|Вуліца Паўлоўскага}} '''Вуліца Паўлоўскага''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім]] раёне [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Фёдар Іларыёнавіч Паўлоўскі|Фёдара Іларыёнавіча Паўлоўскага]] (1908—1989), аднаго з арганізатараў і кіраўнікоў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскага руху]] на тэрыторыі [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]], [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=3660 Вуліца Паўлоўскага ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://blisch.by/minsk-pavlov Последний многоэтажный микрорайон Минска, в котором я никогда не был. Наверняка 99% моих читателей тоже] // Блогер Денис Блищ {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] cy23dweranm5vbfx4ic354v1k7605cy 0 48234 5211436 4953250 2026-10-04T19:55:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211436 wikitext text/x-wiki {{Прадпрымальнік | Кампанія 1 = [[Вікія|Wikia, Inc.]] | Пасада 1 = [[Дырэктар]] <small>([[2004]] — цяпер. час)</small> | Кампанія 2 = [[Фонд Вікімедыя]] | Пасада 2 = [[Старшыня (пасада)|Старшыня]] <small>(чэрвень [[2003]] — кастрычнік [[2006]])</small> }} '''Джымі Донал Вэйлз''', таксама вядомы як '''Джымба''' ({{lang-en|Jimmy Donal «Jimbo» Wales}}; {{ДН|8|8|1966}}<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1192821/Jimmy-Wales Encyclopædia Britannica]</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1192821/Jimmy-Wales/1192821suppinfo/Supplemental-InformationEncyclopædia Britannica], Suplemental Information</ref>, [[Хантсвіл (Алабама)|Хантсвіл]], [[Алабама]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[інтэрнэт]]-прадпрымальнік, ідэолаг канцэпцыі [[вікі]], заснавальнік [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Обурнскі ўніверсітэт|Обурнскім універсітэце]], потым у [[Універсітэт Алабамы|Універсітэце Алабамы]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта Вэйлз вырашыў напісаць дысертацыю на атрыманне навуковай ступені [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў вобласці [[фінансы|фінансаў]]. Для гэтага ён паступіў на курсы ва ўніверсітэтах Алабамы і Індыяны і пачаў выкладаць у абодвух. Але дысертацыю ён так і не напісаў. Вэйлз заняўся гандлем [[каштоўныя паперы|каштоўных папер]] у [[Чыкага]] і хутка разбагацеў. [[Выява:Jimmy Wales - WM2007.jpg|thumb|Джымба на [[Вікіманія|Вікіманіі]] 2007 у Тайбэі (Тайвань), 3-5 жніўня 2007]] [[Выява:Jimbo Wales in France cropped.jpg|thumb|Джымі Вэйлз у [[Парыж]]ы, [[Францыя]]]] У сярэдзіне 1990-х Вэйлз заснаваў [[пошукавая сістэма|пошукавую сістэму]] «Bomis», праз якую можна было купіць некаторыя арыгінальныя матэрыялы, уключаючы матэрыялы для сталых «Bomis Babes». Цяпер Вэйлз ужо не ўваходзіць у [[Рада дырэктараў|раду дырэктараў]] «Bomis» і, па большай частцы, займаецца сваімі вікі-праектамі. Хоць ён дагэтуль з'яўляецца [[Акцыянернае таварыства|мажарытарным]] [[Акцыя (фінансы)|акцыянерам]] кампаніі «Боміс». У сакавіку [[2000]] года Вэйлз стварыў свабодную [[энцыклапедыя|энцыклапедыю]] «[[Нупедыя]]» і наняў [[Лары Сэнгер]]а на пасаду галоўнага рэдактара. Энцыклапедыя складалася вучонымі на добраахвотнай аснове, артыкулы энцыклапедыі праходзілі экспертную ацэнку. == Фонд Вікімедыя == {{main|Фонд Вікімедыя}} [[15 студзеня]] [[2001]] года Вэйлз і [[Лары Сэнгер]] стварылі [[Вікіпедыя|Вікіпедыю]]. Сайт быў першапачаткова прызначаны для папярэдняй распрацоўкі матэрыялаў, якія потым былі б размешчаны ў [[Нупедыя|Нупедыі]]. Але бурны ўзрост Вікіпедыі хутка зрабіў яе галоўным праектам. Галоўным чынам, распрацоўкай Вікіпедыі на ранніх этапах займаўся Сенгер, а Вэйлз падаваў капітал. Бо фармальна Сенгер быў наняты на працу Вэйлзам, той лічыць сябе адзіным заснавальнікам Вікіпедыі, хоць Сенгер працягвае зваць сябе «сузаснавальнікам». Неўзабаве Лары Сенгер пакінуў праект і абрынуў на Вэйлза крытыку<ref>[http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 Why Wikipedia Must Jettison Its Anti-Elitism]</ref>, намаляваўшы яго чалавекам, які ненавідзіць эліту і ўсё элітарнае ({{lang-en|«decidedly anti-elitist»}}). Заява Сенгера пра адстаўку дагэтуль вісіць на [[:en:User:Larry Sanger|яго старонцы ўдзельніка]] ў [[Англійская Вікіпедыя|англійскай Вікіпедыі]]. У сярэдзіне [[2003]] года Джымі Вэйлз стварыў [[Фонд Вікімедыя]], некамерцыйную арганізацыю са штаб-кватэрай у [[Тампа|Тампе]], штат [[Фларыда (штат)|Фларыда]]. Фонд павінен быў падтрымліваць Вікіпедыю і яе брацкія праекты. З тых часоў Вэйлз, які з'яўляецца прэзідэнтам і членам рады дырэктараў Фонду, актыўна займаецца іх прасоўваннем. У [[2004]] годзе з'явіліся чуткі пра тое, што Вэйлз сказаў, што выдаткаваў 500 000 [[долар ЗША|долараў]] на вікі-праекты. Распачатая кампанія па зборы сродкаў на падтрыманне вікі-праектаў аказалася вельмі паспяховай. На пачатак [[2005]] года [[Фонд Вікімедыя]] ўжо цалкам утрымоўваўся грантамі і ахвяраваннямі. [[Выява:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|thumb|Джымі Вэйлз выступае на канферэнцыі «FOSDEM 2005» у [[Брусель|Бруселі]]]] [[File:2014-03-14 CeBIT Global Conferences, Jimmy Wales, Founder Wikipedia, (26) On stage showing the world for Wikipedia Zero (500 millions), while Brent Goff is still listening.jpg|thumb|Jimmy Wales 2014 on ''[[CeBIT]] Global Conferences'', [[Wikipedia Zero]]]] Вэйлза часам [[іронія|іранічна]] завуць «[[Велікадушны дыктатар|Велікадушным дыктатарам]]» Вікіпедыі, хоць ён адмаўляецца ад гэтага тытула і рэдка дае ўказанні вікіпедыйнай супольнасці. Пры падрыхтоўцы нумара часопіса [[Wired]], прысвечанага Вікіпедыі, высвятлілася, што «Бог-Кароль Вікіпедыі» ездзіць на машыне [[Хёндэ]], хоць мае «[[Ферары]]». Нягледзячы на стварэнне Фонду Вікімедыя, Вэйлз захоўвае абсалютную ўладу над праектам. У дадатак да ўласнай персоны, ён прызначыў у раду дырэктараў двух бізнес-партнёраў, якія не з'яўляюцца рэдактарамі Вікіпедыі (а яшчэ два члены з'яўляюцца рэдактарамі). Такім чынам, у радзе з пяці чалавек Джымі Вэйлз са сваімі партнёрамі заўсёды захоўвае дамінантную большасць. Ён запэўнівае, што калі двое членаў-рэдактараў Вікіпедыі прагаласуюць за штосьці, ён аддасць свой голас у іх карысць. == Іншыя праекты == Натхнёны поспехам Вікіпедыі, Вэйлз супольна з [[Анджэла Бізлі|Анджэлай Бізлі]] заснаваў камерцыйны праект [[Вікія]]. Ёсць яшчэ цэлы шэраг вікі-праектаў, заснаваных на праграмным забеспячэнні [[MediaWiki]], да якіх у той ці іншай ступені мае дачыненне Джымі Вэйлз. == Апублікаваныя працы == * Роберт Брукс, Джон Корсон і Дж. Донал Вэйлз, ''«The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion»'' ([[1994]], часопіс «Advances in Futures and Options Research»). == Меркаванні і крытыка == Па меркаванні публіцыста [[Аляксандр Геніс|Аляксандра Геніса]], <blockquote> Джымі Вэйлз — тыповы геній электроннага веку. Сарамлівы выдатнік, заўзяты аматар камп'ютарных гульняў, прыхільнік свабодалюбівай філасофіі [[Айн Рэнд]], прыхільнік анархічнай сацыяльнай прылады, Вэйлз зачаў Вікіпедыю ў вольны час, нават не падазраючы, што яна стане самым вялікім сеткавым праектам. <…> Самае цікавае, што калі Джымі Вэйлз спыталі, у чым канчатковая мэта Вікіпедыі, ён сказаў: «Ні ў чым, адна забава»<ref>[http://www.novayagazeta.ru/data/2008/color01/00.html А. Геніс. Камунізм — гэта Інтэрнэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080906132627/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/color01/00.html |date=6 верасня 2008 }} // «[[Новая газета]]», Каляровы выпуск ад 18.01.2008 № 01-02.</ref>. </blockquote> Былы супрацоўнік кампаніі [[Novell, Inc.|Novell]] Джэф Мэркі, абвінаваціў Джымі Вэйлза ў тым, што ў [[2006]] Вэйлз прапанаваў яму за грошы выправіць артыкул у Вікіпедыі<ref>http://www.lenta.ru/news/2008/03/12/row/</ref>. Таксама вядомы скандал, звязаны з рэдагаваннем артыкула пра Рэйчэл Марсдэн, якая была яго палюбоўніцай. Сам жа Джымі аспрэчвае сувязь з ёй, нягледзячы на тое, што Марсдэн прадавала яго [[світэр]] на аўкцыёне eBay<ref>[http://www.compromat.ru/page_22335.htm compromat.ru — Заснавальніка Вікіпедыі звінавацілі ў рэдагаванні артыкулаў за грошы і за секс]</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Дэніэл Х. Пінк, [http://www.wired.com/wired/archive/13.03/wiki.html?pg=3&topic=wiki&topic_set= ''«The Book Stops Here»''] ([[3 сакавіка]] [[2005]], часопіс «Wired») == Спасылкі == {{Commons|Jimbo Wales|Jimmy Wales}} * [http://jimmywales.com/ Персанальная старонка Джымі Вэйлза] * [[:en:User:Jimbo Wales|Старонка ўдзельніка Джымі Вэйлза ў англійскай Вікіпедыі]] * [https://web.archive.org/web/20050714021725/http://www.msnbc.msn.com/id/6298340/site/newsweek/ Артыкул у «Newsweek»] * [http://www.prodigem.com/torrents/details.php?id=296 Джымі Вэйлз абмяркоўвае Вікіпедыю — 40 хвілін відэа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060219014752/http://www.prodigem.com/torrents/details.php?id=296 |date=19 лютага 2006 }} (Стэнфард, [[9 лютага]] [[2005]] гады, фармат [[AVI]] (Torrent), ліцэнзія [[Creative Commons]]) * [http://www.usatoday.com/tech/news/techinnovations/2003-06-30-wiki_x.htm Інтэрв'ю «USA Today»] * [http://www.itconversations.com/shows/detail443.html Інтэрв'ю «IT Conversations»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080828021903/http://www.itconversations.com/shows/detail443.html |date=28 жніўня 2008 }}, [[9 сакавіка]] [[2005]] * [http://webcast.oii.ox.ac.uk/?view=Webcast&ID=20050711_76 «Разумнасць Вікіпедыі» — відэаінтэрвью з Джымі Вэйлзам] ([[Оксфард]]скі Інстытут Інтэрнэту, [[11 ліпеня]] [[2005]] года) * [http://www.dotsub.com/films/wikimedia2007/index.php?autostart=false&language_setting=ru_1735 Wikimedia 2007 Fundraiser] — відэазварот Джымі Вэйлза да грамадскасці ([[субцітры]] на рускай мове) * [http://www.computerra.ru/magazine/352547/ Джымі Тры Няшчасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080401233309/http://www.computerra.ru/magazine/352547/ |date=1 красавіка 2008 }} * [http://www.svobodanews.ru/Transcript/2008/04/02/20080402212846077.html Час Волі. Выніковы выпуск: Чалавек дня — амерыканскі інтэрнэт-прадпрымальнік Джымі Вэйлз, ідэолаг і заснавальнік інтэрнэт-праекта «Вікіпедыя»]{{Недаступная спасылка}} {{Вікіпедыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вэйлз Джымі}} [[Катэгорыя:Вікіпедысты]] kxutdwfw362xeot7ce0t8f4k97uw6c5 0 49773 5211635 5022897 2026-10-05T09:03:02Z 5211635 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | Назва = «Пріорбанк» ААТ | лагатып = | Тып = ААТ | Лістынг на біржы = | Дзейнасць = | Дэвіз = | Заснавана = | Ранейшыя назвы = Мінскі інавацыйны банк | Заснавальнікі = | Размяшчэнне = | Ключавыя фігуры = | Галіна = | Абарачэнне = | Аперацыйны прыбытак = | Чысты прыбытак = | Лік супрацоўнікаў = | Матчына кампанія = SOVEN 1 Limited Holding | Даччыныя кампаніі = | Колькасць краін = | Сайт = }} '''Адкрытае акцыянернае таварыства «Пріорбанк»<!--такое ў яго афіцыйнае найменне, так, з памылкай--> (ААТ «Пріорбанк»)''' — адзін з буйнейшых камерцыйных [[банк]]аў у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. == Гісторыя == Заснаваны па ініцыятыве прамысловых колаў — МТЗ, БелаўтаМАЗ, МЗХ, МЗВТ, «Гарызонт», гарадское ўпраўленне Прамбудбанка і інш. У 1997 годзе адным з асноўных акцыянераў стаў [[Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця]], які выйшаў са складу акцыянераў у 2008 годзе. У 2003 годзе 50 % акцый набыла аўстрыйская банкаўская група Raiffeisen Bank International<ref>{{Cite web|lang=de-AT|url=https://ri.co.at/|title=RI Österreich|date=2024-11-07|access-date=2025-04-11}}</ref>, пазней яе доля павялічылася да 87,7 %. З красавіка 2023 года банк знаходзіцца пад санкцыямі Канады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://smartpress.by/news/41527/|title=Канада ввела санкции против Нацбанка Беларуси и ряда крупнейших банков {{!}} СмартПресс|website=smartpress.by|access-date=2025-04-11}}</ref>. У 2024 годзе долю Raiffeisen Bank International (87,74 %) выкупіла кампанія з [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]] SOVEN1 Holding Limited<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20240920/priorbank-okonchatelno-pereydet-k-novomu-vladeltsu-do-kontsa-goda-1089691047.html|title=Приорбанк окончательно перейдет к новому владельцу до конца года|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20240920T1309+0300|access-date=2025-04-11}}</ref>, цяпер — S1 CIS Region Holding. За 2024 год актывы Пріорбанка павялічыліся на 6,2% — да 8,67 млрд беларускіх рублёў. Уласны капітал банка вырас на 30,2% — да 2,13 млрд рублёў. Рэнтабельнасць капіталу склала 22,8%, а рэнтабельнасць актываў — 5,6%. Банк атрымаў 484,1 млн беларускіх рублёў чыстага прыбытку, што амаль шостая частка агульнага прыбытку камерцыйных банкаў Беларусі (без уліку [[Банк развіцця Рэспублікі Беларусь|Банка развіцця]]).<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://select.by/news/v-2024-godu-priorbank-poluchil-pochti-shestuyu-23966#:~:text=%D0%A7%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D0%B2%202024,(%D0%B1%D0%B5%D0%B7%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8F).|title=В 2024 году Приорбанк получил почти шестую часть прибыли белорусской банковской системы|website=Select.by|date=2025-04-10|access-date=2025-04-11}}</ref> У жніўні 2025 года банк выкупіў свае акцыі, якія знаходзіліся ў дзяржаўнай уласнасці — 6,31 % статутнага фонду<ref>[https://myfin.by/article/biznes/priorbank-zakryl-sdelku-priobretenia-gospaketa-svoih-akcij-39547 Приорбанк закрыл сделку приобретения госпакета своих акций]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Банкі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Банкі Беларусі]] 5j6911iw5mao7zfmtjjbsh7okq1zzqw 0 50470 5211637 5150538 2026-10-05T09:23:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211637 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Rana_esculenta_on_Nymphaea_edit.JPG|справа|міні|300x300пкс|Ядомая жаба на лісце гарлачыка]] '''Жабы''' — агульнаўжывальная назва групы жывёл з атрада [[Бясхвостыя земнаводныя|бясхвостых]] [[Земнаводныя|земнаводных.]] У шырокім сэнсе тэрмін жаба адносяць да ўсіх прадстаўніцам атрада бясхвостых. У вузкім сэнсе гэтая назва прымяняецца па адносіне к прадстаўніцам сямейства [[Звычайныя жабы|сапраўдных]] жаб. [[Лічынка|Лічынкі]] жаб — [[Апалонік (лічынка)|апалонікі]]. Жабы распаўсюджаныя па ўсім зямным шары — ад [[Тропікі|тропікаў]] да субарктычны рэгіёнаў; найбольшая разнастайнасць засяроджана ў [[Вільготныя трапічныя лясы|вільготных трапічных лясах]]. Памеры дарослых асобін вар’іруюць ад 8 мм (вузкарот [[Paedophryne amauensis]]) да 32 см (жаба-галіяф). Прадстаўнікі атрада маюць каранастае тулава, выступаючыя [[Вока|вочы]], раздвоены язык і сагнутыя пад тулавам канечнасці; хвост адсутнічае. Асяроддзе пражывання жаб на ўсіх стадыях развіцця ўключае прэснаводныя вадаёмы, а для дарослых асобін — дадаткова сушу, кроны дрэў і падземныя норы. Найбольш характэрны спосаб перамяшчэння жаб ўяўляе сабой скачкі, але розныя віды асвоілі дадатковыя спосабы: хаду і [[бег]], [[плаванне]], дрэвалазанне, планаванне. Пакровы жаб багатыя [[залоза]]мі, скурныя вылучэнні некаторых відаў вельмі атрутныя. Афарбоўка жаб вар’іруецца ад маскіровачнага бурага, зялёнага і шэрага да самых яскравых чырвоных, жоўтых і чорных колераў, як правіла, якія сігналізуюць аб атрутнасці (або [[Мімікрыя|мімікрыруючых]] пад яе). Скура жаб праніцаема для вады, але розныя адаптацыі дазваляюць ім пазбягаць празмернай страты вільгаці пры наземным ладзе жыцця. Як правіла, жабы кідаюць ікру ў вадзе. З ікрынак вылупляюцца водныя [[Лічынка|лічынкі]], [[Апалонік (лічынка)|апалонікі]], якія маюць [[Шчэлепы|жабры]] і [[Хвост|хвасты]]. Апалонікі праходзяць стадыю [[метамарфоз]]а, у канцы якой ператвараюцца ў дарослых асобін. У той жа час, некаторыя віды адкладаюць ікру на сушы, а іншыя не праходзяць стадыю апалонікі. Дарослыя асобіны большасці відаў з’яўляюцца драпежнікамі, чыя дыета складаецца з дробных [[Беспазваночныя|беспазваночных]], але ёсць і ўсяедныя віды і нават некалькі відаў, якія сілкуюцца [[садавіна|садавіной]]. Жабы здольныя выдаваць шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, асабліва ў шлюбны сезон. Назірання за жабамі выявілі складаныя схемы паводзінаў у шлюбных рытуалах, пры пагрозе для жыцця і ў іншых сітуацыях. Многія віды жаб знаходзяцца пад пагрозай вымірання<ref name="Maslov">{{Артыкул|аўтар=Маслова И. В.|загаловак=Влияние климата на отдельные аспекты жизнедеятельности земноводных и пресмыкающихся|спасылка=http://91.218.8.55/data/publ/April06/amur_climate.pdf#page=111|мова=ru|адказны=Сост. А. О.Кокорин|тып=сборник|месца=Масква|год=2006|isbn=5895640370|bibcode=26.23В58}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Людзі ўжываюць жаб у ежу, утрымоўваюць у якасці хатніх жывёл, акрамя таго, жабы служаць зручнымі мадэльнымі арганізмамі для біялагічных даследаванняў. == Арэал == Жабы распаўсюджаныя практычна на ўсёй сушы. Выключэнні складаюць вялікія пясчаныя [[Пустыня|пустыні]] [[Пустыня Сахара|Сахара]] і [[Руб-эль-Халі|Руб-Эль-Халі]], найбольш халодныя вобласці — [[Востраў Грэнландыя|Грэнландыя]], [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] і іншыя высокашыротныя раёны [[Арктыка|Арктыкі]], [[Антарктыда]], а таксама некаторыя [[Востраў|выспы]], аддаленыя ад кантынентаў<ref>{{Cite web|url=http://magma.nationalgeographic.com/ngexplorer/0403/articles/mainarticle.html|title=Freaky Frogs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNPXobp?url=http://magma.nationalgeographic.com/ngexplorer/0403/articles/mainarticle.html|archivedate=17 кастрычніка 2012|publisher=National Geographic Explorer|accessdate=2012-07-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://evolution-facts.org/Ev-V3/3evlch27.htm|title=Geographical Distribution|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNQ75tI?url=http://evolution-facts.org/Ev-V3/3evlch27.htm|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Ferrell, Vance|work=Evolution Encyclopedia, Volume&nbsp;3|publisher=Evolution Facts|date=2012-03-04|accessdate=2012-07-13|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, натуральны арэал жаб не ўключаў паўднёвы востраў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], але пасля некалькіх спробаў штучнага ўкаранення па меншай меры два віды ([[Litoria raniformis]] і [[Litoria ewingii]]) заснавалі на ім ўстойлівыя папуляцыі<ref>{{Cite web|url=http://www.nzfrogs.org/NZ+Frogs/Introduced+frogs.html|title=Introduced frogs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNQfHZJ?url=http://www.nzfrogs.org/NZ+Frogs/Introduced+frogs.html|archivedate=17 кастрычніка 2012|publisher=New Zealand Frog Research Group|date=2006|accessdate=2012-10-07|url-status=live}}</ref>. Многія віды маюць абмежаванае распаўсюджванне з-за кліматычных або геаграфічных бар’ераў, напрыклад, [[Праліў|праліваў]], [[Горны хрыбет|горных хрыбтоў]], пустыняў; папуляцыі могуць быць ізаляваныя таксама з-за перашкод, створаных чалавекам — аўтатрас, лясных прасек і да т. п.<ref>{{Cite web|url=http://www.teara.govt.nz/en/frogs/|title=Story: Frogs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNRo7Y3?url=http://www.teara.govt.nz/en/frogs/|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Ryan, Paddy|work=The Encyclopedia of New Zealand|date=2011-09-25|accessdate=2012-08-20|url-status=live}}</ref> У [[Тропікі|трапічных]] рэгіёнах краявідная разнастайнасць, як правіла, вышэй, чым у раёнах з умераным кліматам<ref>{{Cite journal|author=Dahl, Chris; Novotny, Vojtech; Moravec, Jiri; Richards, Stephen J.|year=2009|title=Beta diversity of frogs in the forests of New Guinea, Amazonia and Europe: contrasting tropical and temperate communities|journal=Journal of Biogeography|volume=36|issue=5|pages=896‑904|doi=10.1111/j.1365-2699.2008.02042.x |issn=0305-0270}}</ref>. Некаторыя віды жаб адаптаваныя для выжывання ў негасцінных умовах, напрыклад, у пустынях<ref>{{Cite web|url=http://www.frogsaustralia.net.au/frogs/display.cfm?frog_id=127|title=''Cyclorana platycephala''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060824111116/http://www.frogsaustralia.net.au/frogs/display.cfm?frog_id=127|archivedate=24 жніўня 2006|publisher=Frogs Australia Network|date=2005-02-23|accessdate=2012-07-20|url-status=dead}}</ref> ці у халодным клімаце. Так, [[Rana sylvatica]], чый [[арэал]] часткова ляжыць за [[Паўночны палярны круг|паўночным палярным кругам]], на зіму закопваецца ў зямлю. Нягледзячы на глыбокае прамярзанне глебы, высокая канцэнтрацыя [[Глюкоза|глюкозы]] ў тканках дазваляе гэтай жабе перажыць зіму ў стане [[анабіёз]]у. З-за водапранікальнай скуры большасць жаб няздольныя жыць у салёных і саланаватых вадаёмах. Адзінае выключэнне — жаба-крабаед (''Fejervarya cancrivora''), якае жыве ў [[Мангры|мангравых]] зарасніках Паўднёва-Усходняй Азіі. Дзякуючы высокаму ўтрыманню [[Мачавіна|мачавіны]] ў крыві гэтая жаба і яе апалонікі могуць пераносіць акіянічную салёнасць (на працягу кароткага часу) і доўгі час жыць у саланаватай вадзе. == Класіфікацыя == Усе жабы ставяцца да атрада бясхвостых земнаводных. Марфалагічныя характарыстыкі дарослага жабы ўключаюць у сябе, сярод іншага, 9 або менш предтазовых пазванкоў, доўгую, накіраваную наперад подвздошную костку, наяўнасць урастыля і адсутнасць хваста, скарочаныя па параўнанні з заднімі пярэднія канечнасці, злітаваныя разам лакцявую і прамянёвую косткі пярэдніх канечнасцяў, а таксама большабярцовую і малабярцовую косткі задніх канечнасцяў, падоўжаную шчыкалатку, бяззубую ніжнюю сківіцу і падскурныя лімфатычныя прасторы, размешчаныя паміж скурай і цягліцавым пластом<ref name="ToLAnura">{{Cite web|url=http://www.tolweb.org/Anura/16963|title=Anura|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNSeOY5?url=http://www.tolweb.org/Anura/16963|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Cannatella, David|publisher=Tree of Life web project|date=2008-01-11|accessdate=2012-08-08|url-status=live}}</ref>. Лічынкі жаб (апалонікі) маюць адно цэнтральнае дыхальнае адтуліну (брызгальца) і ротавыя варонкі, забяспечаныя кератынавымі зубчыкамі. Некаторыя віды жаб фармуюць міжвідавыя [[гібрыд]]ы. Так, напрыклад, ядомая жаба ўяўляе сабой натуральны гібрыд [[Жаба сажалкавая|сажалкавай]] (''[[Жаба сажалкавая|Pelophylax lessonae]]'') і [[Жаба азёрная|азёрнай]] (''[[Жаба азёрная|P. ridibundus]]'') жаб<ref>{{Артыкул |аўтар=Шабанов Д. А., Литвинчук С. Н. |загаловак=Зелёные лягушки: жизнь без правил или особый способ эволюции? |спасылка=http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/755/2/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA_2010_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D1%8F%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8_%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C%20%D0%B1%D0%B5%D0%B7%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB.pdf |мова=ru |выданне=Природа |тып=журнал |год=2010 |том= |нумар=3 |старонкі=29-36 |doi= |issn= |archive-date=2 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502102005/http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/755/2/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA_2010_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D1%8F%D0%B3%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8_%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C%20%D0%B1%D0%B5%D0%B7%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB.pdf }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index&table=amphib&special=one_record&where-genus=Rana&where-species=esculenta|title=''Rana esculenta''|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNTUchL?url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Kuzmin, S. L.|date=1999-11-10|accessdate=2012-06-15|url-status=live}}</ref>. == Анатомія і фізіялогія == === Агульная характарыстыка === [[Файл:X-ray_of_paratype_of_Paedophryne_swiftorum_(BPBM_31886).png|злева|міні|[[Рэнтгенаграфія|Рэнтгенаўскі здымак]] жабы Paedophryne swiftorum]] У дарослых жаб ёсць парныя пяціпальцыя канечнасці, тыповыя для наземных [[Пазваночныя|пазваночных]] жывёл. Цела шырокае, кароткае і сплошчанае. Дарослыя асобіны не маюць [[Хвост|хваста]] (губляюць яго падчас метамарфоза); хваставы аддзел пазваночніка ператвораны ў палачкападобную костку урастыль; [[Рабро|рэбры]] адсутнічаюць. Валодаюць добра развітымі канечнасцямі; заднія канечнасці даўжэй пярэдніх, маюць больш магутную мускулатуру і звычайна прыстасаваныя да прыгання. Голая [[скура]] жаб багатая [[залоза]]мі і праніцаема для вады і газаў{{Sfn|Grzimek|2003|p=26}}. [[Файл:Rana_skeleton.png|справа|міні|Шкілет ядомай жабы]] === Апорна-рухальная сістэма === [[Шкілет]] жаб, як і ў іншых наземных пазваночных, уключае [[чэрап]], [[пазваночнік]], паясы канечнасцяў і шкілет свабодных канечнасцяў{{Sfn|Grzimek|2003|p=15}}. ==== Чэрап ==== Чэрап сплошчаны, пераважна [[Храсток|храстковай]]<ref name="zoomet">{{Cite web|url=http://www.zoomet.ru/prac/practicym_tema10.html|title=Практикум по зоологии позвоночных|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNTwSEg?url=http://www.zoomet.ru/prac/practicym_tema10.html|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Карташев Н.Н., Соколов В.Е., Шилов И.А.|publisher=zoomet.ru|accessdate=2012-10-07|url-status=live}}</ref>. Бакавыя затылочные косткі ўтвараюць парныя затылочные мышчалкі, якія злучаюць чэрап з шыйным пазванком. ==== Пазваночнік ==== Пазваночнік жаб складаецца з чатырох аддзелаў — шыйнага, тулаўнага, крыжавога і хваставога. Шыйны і крыжавы аддзелы ўключаюць ўсяго па адным позвонку. У тулаўным аддзеле 7 пазванкоў. Усе пазванкі хваставога аддзела зрасліся ў адзіную косць — урастыль. ==== Паясы канечнасцяў ==== [[Плечавы пояс|Пояс пярэдніх канечнасцяў]] складаецца з парных лапатак, ключыц і каракоідаў і няпарнай грудзіны. Пояс задніх канечнасцяў складаецца з падуздышных і сядалішчнага костак. Сядалішчныя косткі злучаныя лабковым храшчом. ==== Канечнасці ==== [[Файл:Litoria_tyleri.jpg|міні|''Litoria tyleri''. Добра бачныя шырокія пальцы і міжпальцавыя перапонкі]] Будова канечнасцяў жаб вар’іруе ад віду да віду і залежыць ад асяроддзя пражывання — наземнага, воднага або дрэвагага. Як правіла, жабы здольныя здзяйсняць рэзкія рухі, што дазваляе ім лавіць здабычу і выслізгваць ад драпежнікаў. Эфектыўныя спосабы перамяшчэння забяспечваюцца некалькімі асаблівасцямі будовы канечнасцяў: * У многіх жаб, якія жывуць у водным асяроддзі, маюцца плавальныя перапонкі паміж пальцамі. Існуе карэляцыя паміж адноснай плошчай перапонак і доляй часу, якое жывёла праводзіць у вадзе<ref name="Exploratorium">{{Cite web|url=http://www.exploratorium.edu/frogs/mainstory/|title=The amazing adaptable frog|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVHYI7i?url=http://www.exploratorium.edu/frogs/mainstory/|archivedate=5 жніўня 2012|author=Tesler, P.|publisher=Exploratorium:: The museum of science, art and human perception|date=1999|accessdate=2012-06-04|url-status=live}}</ref>. Так, напрыклад, у афрыканскай жабы роду ''Hymenochirus'', якая вядзе выключна водны лад жыцця, плавальныя перапонкі зачыняюць вялікую частку прамежку паміж пальцамі, тады як у аўстралійскай жабы ''Litoria caerulea'', якая праводзіць большую частку жыцця на дрэвах, перапонкі пакрываюць ад чвэрці да паловы плошчы гэтых прамежкаў. * У жаб, вядучых драэвавы лад жыцця, часта можна назіраць адмысловыя падушачкі на пальцах, якія дазваляюць ім трымацца на вертыкальных паверхнях. Добрае счапленне з шурпатымі паверхнямі забяспечваецца за кошт зубчастых мікравырастаў эпітэлія на паверхні гэтых падушачак. Акрамя таго, тут размешчаны шматлікія слізістыя залозы, якія сакрэтуюць слізь у прастору паміж клеткамі падушачак, якое мае выгляд тонкіх канальчыкаў. Слізь добра змочвае гладкія паверхні і дазваляе бясхвостаму ўтрымлівацца на іх за кошт капілярнага прыцягнення<ref>{{Cite journal|last=Emerson|author2=Diehl, D.|first=S. B.|year=1980|title=Toe pad morphology and mechanisms of sticking in frogs|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=13|issue=3|pages=199–216|doi=10.1111/j.1095-8312.1980.tb00082.x}}</ref>. Многія дрэвавыя жабы маюць характэрную асаблівасць будовы сцегнавога сустава, якая дазваляе ім перасоўвацца не толькі скачкамі (як іншыя жабы), але і крокам. У дрэвавых жаб, якія жывуць на вялікай вышыні, таксама можна выявіць міжпальцевые перапонкі. У гэтых відаў перапонкі адаптаваныя для запаволення падзення, а ў некаторых відаў нават для планавання<ref>Harvey, M. B, A. J. Pemberton, and E. N. Smith (2002). «New and poorly known parachuting frogs (Rhacophoridae : Rhacophorus) from Sumatra and Java». Herpetological Monographs 16: 46-92.</ref>. * У наземных жаб вышэйзгаданыя адаптацыі адсутнічаюць. Іх заднія канечнасці, як правіла, валодаюць больш развітой мускулатурай, па параўнанні з іх воднымі і дрэвавымі субратамі. У некаторых наземных відаў, якія рыюць глебу, можна выявіць на кончыках пальцаў невялікія мазалі, прыстасаваныя для капання. Развіццё канечнасцяў можа быць ускладнена ў некаторых сітуацыях: * Адна з зародкавых задніх канечнасцяў апалонікі можа быць з’едзена драпежнікам, напрыклад, лічынкай [[Стракозы|страказы]]. У большасці выпадкаў гэта не перашкаджае рэгенерацыі паўнавартаснай канечнасці, але часам яна можа апынуцца знявечанай ці не развіцца наогул (тым не менш, жывёла можа выжыць і з трыма канечнасцямі). * Паразітычны [[Плоскія чэрві|плоскі чарвяк]] з роду ''Ribeiroia'', укараняючыся ў заднюю частку цела апалонікі, можа змяняць становішча зародкавых клетак канечнасцяў. Гэта часам прыводзіць да развіцця адной або двух дадатковых канечнасцяў<ref>{{Cite news|title=Legless frogs mystery solved|last=Walker|first=M.|url=http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8116000/8116692.stm|work=BBC News|date=2009-06-25}}</ref>. === Скура === [[Файл:Frogskin100x.jpg|злева|міні|Скура жабы пад мікраскопам]] У многіх відаў жаб скура праніцаемая для вады (самы праніцаемы ўчастак скуры — вобласць таза). Гэтая асаблівасць стварае для жаб пагрозу страты вадкасці і перасыхання. У некаторых жаб, вядучых дрэвавы лад жыцця, можна выявіць адаптацыю ў выглядзе дадатковага воданепранікальнага пласта скуры. Іншыя жабы мінімізуюць страту вады паводзіннымі адаптацыямі: начным ладам жыцця, прыняццем поз, якія памяншаюць плошчу судотыку скуры з паветрам<ref name="BandN">{{Cite book|last=Badger|author2=Netherton, J.|first=D.|year=1995|title=Frogs|page=27|publisher=Airlife Publishing|isbn=1853107409}}</ref>, напрыклад, яны адпачываюць у групах цесна прыціснуўшыся адзін да аднаго. Скура жаб дапамагае ім маскіравацца. Прадстаўнікі некаторых відаў здольныя мяняць адценне скуры, каб лепш злівацца з навакольным фонам<ref name="Wente 2003">{{Cite journal|author=Wente, W. H.; Phillips, J. B.|year=2003|title=Fixed green and brown color morphs and a novel color‐changing morph of the Pacific tree frog ''Hyla regilla''|url=http://www.faculty.biol.vt.edu/phillips/behavlab/publications/FixedGreenandBrown2003.pdf|journal=The American Naturalist|volume=162|issue=4|pages=461‑473|access-date=19 верасня 2017|archive-date=21 лютага 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221214542/http://www.faculty.biol.vt.edu/phillips/behavlab/publications/FixedGreenandBrown2003.pdf|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя віды жаб змяняюць афарбоўку скуры ў залежнасці ад ўзроўню асвятлення і вільготнасці навакольнага асяроддзя. Гэтую здольнасць забяспечваюць спецыяльныя клеткі, напоўненыя пігментам, памер якіх змяняецца пад уплывам святла і вільготнасці. Змена афарбоўкі скуры ад больш светлага да больш цёмнага спрыяе [[Тэрмарэгуляцыя|тэрмарэгуляцыі]] гэтых відаў<ref>{{Cite book|last=Smyth|first=H. R.|year=1962|title=Amphibians and Their Ways|publisher=Macmillan|isbn=0026121905}}</ref>. === Атрутнасць === [[Файл:Dendrobates_pumilio.jpg|справа|міні|200x200пкс|Яд жабы [[Oophaga pumilio|маленькі дрэвалаз]] служыў для вырабу атручаных стрэл]] Многія жабы выпрацоўваюць таксічныя рэчывы, служачыя ім як для абароны ад драпежнікаў, так і для нападу. Хімічны склад яду жаб залежыць ад выгляду і можа ўключаць у сябе раздражняльнікі скуры, [[галюцынагены]], нервова-паралітычны таксіны, вазаканстрыктары, таксіны, якія выклікаюць сутаргі і іншыя. Драпежнікі, якія спецыялізуюцца на пэўных відах жаб, як правіла, адаптаваныя да уласціваму гэтым відам тыпу яду, але неспецыялізаваныя жывёлы, як і чалавек, могуць сур’ёзна пацярпець ад кантакту з атрутай жаб, у некаторых выпадках які прыводзіць да смяротнага зыходу<ref>{{Cite web|url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/frogs-a-chorus-of-colors/poison-dart-frog-vivarium|title=Dart Poison Frog Vivarium|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUNV3zLz?url=http://www.amnh.org/exhibitions/past-exhibitions/frogs-a-chorus-of-colors/poison-dart-frog-vivarium|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Grant, T.|publisher=American Museum of Natural History|accessdate=2012-10-14|url-status=live}}</ref>. Крыніца атрутных рэчываў у жаб таксама неаднолькавы. Некаторыя жабы генеруюць таксіны самі<ref>Smith, B. P., Tyler M. J., Kaneko T., Garraffo H. M., Spande T. F., Daly J. W. (2002). «Evidence for biosynthesis of pseudophrynamine alkaloids by an Australian myobatrachid frog (pseudophryne) and for sequestration of dietary pumiliotoxins». J Nat Prod 65 (4): 439-47.</ref>, іншыя ж выкарыстоўваюць таксіны, атрыманыя з ежай (часцей за ўсё ад [[Членістаногія|членістаногіх]])<ref>Saporito, R.A., H.M. Garraffo, M.A. Donnelly, A.L. Edwards, J.T. Longino, and J.W. Daly (2004). «Formicine ants: An arthropod source for the pumiliotoxin alkaloids of dendrobatid poison frogs». Proceedings of the National Academy of Science 101: 8045-8050.</ref>. Як правіла, жабы сігналізуюць аб сваёй атрутнасці з дапамогай яркай, насычанай, «папераджальнай» афарбоўкі. Існуюць таксама неатрутныя віды жаб, якія мімікрыруць пад атрутныя віды сваёй афарбоўкай, якая адпуджвае драпежнікаў<ref>Savage, J. M. (2002). The Amphibians and Reptiles of Costa Rica. University of Chicago Press, Chicago.</ref><ref>Duellman, W. E. (1978). «The Biology of an Equatorial Herpetofauna in Amazonian Ecuador». University of Kansas Museum of Natural History Miscellaneous Publication 65: 1-352.</ref>. === Дыхальная сістэма і кровазварот === Скура жаб праніцаемая для малекул [[кісларод]]у, [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслага газу]] і вады. [[Крывяносныя сасуды]], размешчаныя прама пад скурай, дазваляюць ім дыхаць пры поўным апусканні ў ваду, так як кісларод праходзіць з вады праз скуру ў кроў. На сушы жабы дыхаюць з дапамогай [[Лёгкія|лёгкіх]]. У іх адсутнічае сістэма мышц (брушных, [[Дыяфрагма (анатомія)|дыяфрагмы]] і міжрэберныя), якая забяспечвае ў млекакормячых механізм ўдыху-выдыху . Замест яе ў жаб расцягваецца горла, паветра ўваходзіць праз ноздры, а затым сціск мышц ротавай паражніны заганяе паветра ў лёгкія<ref>{{Cite web|url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html|title=Vertebrate Lungs: Frog Lungs|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVI53Pg?url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/V/VertebrateLungs.html|archivedate=5 жніўня 2012|author=Kimball, John|work=Kimball's Biology Pages|date=2010|accessdate=2012-07-09|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2007 года быў адкрыты від жаб ''Barbourula kalimantanensis'', вядучых цалкам водны лад жыцця. Гэта першы адкрыты від жаб, якія не маюць лёгкіх<ref>{{Cite web|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index&where-genus=Barbourula&where-species=kalimantanensis&rel-genus=equals&rel-species=equals|title=''Barbourula kalimantanensis''|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVIXeWs?url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index|archivedate=5 жніўня 2012|author=Boisvert, Adam|work=AmphibiaWeb|publisher=University of California, Berkeley|date=2007-10-23|accessdate=2012-07-09|url-status=live}}</ref>. Жабы маюць трохкамерное сэрца, як і [[Паўзуны|рэптыліі]] (за выключэннем [[Кракадзілы|кракадзілаў]], у якіх сэрца чатырохкамернае). Насычаная кіслародам кроў з лёгкіх паступае ў сэрца праз левае перадсэрдзе, а узбагачаная вуглякіслым газам кроў з тканін, а таксама насычаная кіслародам кроў з скурных вен — праз правае [http://medbiol.ru/medbiol/pozvon1/00068bb9.htm]. Такім чынам, у левым перадсэрдзяў кроў у жаб артэрыяльная, а ў правым — змяшаная. Спецыяльны клапан рэгулюе падачу крыві з страўнічка сэрца ў [[Аорта|аорту]] або ў лёгачную артэрыю, у залежнасці ад тыпу крыві. Гэты механізм забяспечвае мінімальнае змешванне крыві з падвышанай канцэнтрацыяй кіслароду і крыві, насычанай вуглякіслым газам, і, такім чынам, спрыяе больш актыўнаму абмену рэчываў<ref name="Kimball">{{Cite web|url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/A/AnimalHearts.html|title=Animal Circulatory Systems: Three Chambers: The Frog and Lizard|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVJH0on?url=http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/A/AnimalHearts.html|archivedate=5 жніўня 2012|author=Kimball, John|work=Kimball's Biology Pages|date=2010|accessdate=2012-07-09|url-status=live}}</ref>. Некаторыя віды жаб адаптаваныя да выжывання ў вадзе з паніжанай канцэнтрацыяй кіслароду. Так, напрыклад, жаба ''Telmatobius culeus'', якая жыве ў высакагорным возеры [[Тытыкака]], мае маршчыністую скуру з павялічанай плошчай паверхні, што спрыяе абмену газаў. Як правіла, гэтая жаба не выкарыстоўвае свае рудыментарныя лёгкія. Назіранні паказалі, што прадстаўнікі гэтага віду, знаходзячыся на дне возера, час ад часу здзяйсняюць рытмічныя руху уверх-уніз, што павялічвае працягу вады вакол іх<ref>{{Cite web|url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index&where-genus=Telmatobius&where-species=culeus&rel-genus=equals&rel-species=equals|title=''Telmatobius culeus''|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVJjOg1?url=http://amphibiaweb.org/cgi-bin/amphib_query?query_src=aw_search_index|archivedate=5 жніўня 2012|author=Lee, Deborah|work=AmphibiaWeb|publisher=University of California, Berkeley|date=2010-04-23|accessdate=2012-07-09|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Frog_anatomy_tags.PNG|alt=Анатомія жабы|злева|міні|1 Правае перадсэрдзе, 2 [[лёгкія]], 3 [[аорта]], 4 ікра, 5 [[тоўстая кішка]], 6 левае перадсэрдзе, 7 жалудачак сэрца, 8 [[страўнік]], 9 [[печань]], 10 [[жоўцевы пузыр]], 11 [[тонкі кішэчнік]], 12 [[клаака]]]] === [[Стрававальная сістэма]] === [[Зубы]] жаб, т. н. педыцэлярныя зубы, размешчаны ў верхняй [[сківіцы]]{{Sfn|Grzimek|2003|p=15}}, з іх дапамогай жывёлы ўтрымліваюць ежу перад тым, як яе праглынуць. Гэтыя зубы недастаткова моцныя для укусаў або злову ахвяры. Сваю ежу ([[Мухі|мух]] і іншых дробных рухаючыхся жывёл) жабы ловяць ліпкім, раздвоеным языком. У пасіўным стане мова згорнуты ў роце. Ён прымацаваны спераду да сківіцаў, і жаба можа «стрэліць» ім наперад і вярнуць яго назад з вялікай хуткасцю. У некаторых жаб няма языка, і яны засоўваюць ежу ў рот пярэднімі канечнасцямі. У іншых вочы могуць ўцягвацца праз адтуліны ў чэрапе і, націскаючы на ежу, якая знаходзіцца ў роце, прапіхваць яе ў горла. Праглынутая ежа праходзіць праз [[стрававод]] ў [[страўнік]], дзе апрацоўваецца стрававальнымі [[Ферменты|энзімамі]]. Пасля гэтага яна паступае ў [[тонкі кішэчнік]], дзе працягвае пераварвацца. Сэкрэцыя соку [[Падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]] і [[Жоўць|жоўці]], што вырабляецца печанню і накапліваецца ў жоўцевым пузыры, адбываецца ў тонкім кішачніку. Там жа адбываецца максімальная абсорбцыя [[пажыўныя рэчывы|пажыўных рэчываў]] і нутрыентаў. Неперавараныя рэшткі ежы паступаюць у [[тоўсты кішэчнік]], адкуль пасля абсарбавання лішкаў вады пераходзяць у [[Клаака|клааку]]. === Выдзяляльная сістэма === Выдзяляльная сістэма жаб падобная па сваёй структуры з сістэмай млекакормячых. У яе аснове ляжаць дзве [[Нырка|ныркі]] ([[мезанефрас]]), якія фільтруюць [[Мачавіна|мачавіну]] і іншыя прадукты жыццядзейнасці з крыві. Атрыманы фільтрат ныркі канцэнтруюць у [[Мача|мачу]], якая затым праходзіць праз [[Мачаточнікі|мачаточнік]] і запасіцца ў [[Мачавы пузыр|мачавым пузыры]]. З мачавой бурбалкі прадукты жыццядзейнасці арганізма трапляюць у [[Клаака|клааку]] і адтуль — вонкі<ref name="TutorVista">{{Cite web|url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php|title=Frog's internal systems|archiveurl=https://www.webcitation.org/69hVKJpSA?url=http://www.tutorvista.com/content/biology/biology-iii/animal-morphology/respiratory-excretory-nervous-reproductive-system-frog.php|archivedate=5 жніўня 2012|publisher=TutorVista.com|year=2010|accessdate=2012-06-04|url-status=dead}}</ref>. === Рэпрадуктыўная сістэма === [[Рэпрадуктыўная сістэма]] жаб, за асобнымі выключэннямі, заснаваная на знешнім апладненні. У многіх відаў жаб самцы менш самак. У самцоў ёсць галасавыя звязкі, а ў многіх відаў і гарлавыя мяшкі, з дапамогай якіх яны выдаюць гучнае кваканне у шлюбны сезон. Два насеннікі прымацаваныя да нырках, сперма праходзіць праз ныркі, пасля чаго трапляе ў мачаточнікі, а адтуль у клоаку. У адсутнасць [[пеніс]]а сперма выкідваецца з клоаку прама на ікру, адкладзеную самкай падчас амплексуса. У самак ёсць парныя яечнікі, размешчаныя каля нырак. Ікрынкі праходзяць праз парныя яйкаводы вонкі. Падчас амплексуса хватка самца стымулюе адкладванне ікры самкай. Ікрынку, як правіла, пакрытыя абалонкай, па кансістэнцыі якая нагадвае жэле. === Нервовая сістэма === [[Нервовая сістэма]] жаб складаецца з [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]], [[Спінны мозг|спіннога мозгу]] і [[нерв]]аў, а таксама перыферычных [[Ганглій|нервовых гангліяў]]. Многія часткі [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]] жаб адпавядаюць частках чалавечага мозгу. Галаўны мозг складаецца з двух нюхальных доляй, двух цэрэбральных хемісфер, [[Шышкападобнае цела|шышкападобнага цела]], двух глядзельных доляй, [[Мазжачок|мазжачка]] і [[Прадаўгаваты мозг|прадаўгаватага мозгу]]. Мазжачак кантралюе мышачную каардынацыю і раўнавагу, а прадаўгаваты мозг кіруе дыханнем, страваваннем і іншымі аўтаматычнымі функцыямі арганізма. Адносныя памеры [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]] жаб нашмат менш, чым у чалавека. Яны маюць усяго 10 пар чэрапных нерваў і 10 пар спінальных нерваў, па параўнанні з сысунамі, птушкамі і рэптыліямі, якія маюць 12 пар чэрапных нерваў. У жаб няма вонкавага вуха, а [[Барабанная перапонка|барабанныя перапонкі]] адкрытыя вонкі. Як і ў іншых тетрапод, вушы жаб ўключаюць у сябе [[Вестыбулярны апарат|вестыбюлярны апарат]]. Маючы адносна кароткага вушнога слімака, жабы выкарыстоўваюць для распазнання гукаў электрычны апарат (у адрозненне ад механічнага у млекакормячых)<ref>{{Cite journal|author=Armstrong, Cecilia E.; Roberts, William M.|year=1998|title=Electrical properties of frog saccular hair cells: distortion by enzymatic dissociation|url=http://www.jneurosci.org/content/18/8/2962.full|journal=Journal of Neuroscience|volume=18|issue=8|pages=2962–2973|pmid=9526013}}</ref>. === Органы зроку === Вочы жаб размешчаны ў верхняй частцы галавы і часта вылучаны наперад. Гэта забяспечвае ім шырокае поле зроку; жаба можа цалкам пагрузіцца ў ваду, пакінуўшы над паверхняй толькі вочы. Вочы абаронены рухомымі [[Павекі|павекамі]] і дадаткова празрыстай нерухомай мембранай, якая засцерагае вочы падчас знаходжання ў вадзе. Колер вясёлкавай абалонкі і форма зрэнкі ў розных відаў адрозніваюцца<ref name="Badger">{{Cite book|last=Badger|author2=Netherton, John|first=David|year=1995|title=Frogs|pages=31‑35|publisher=Airlife Publishing Ltd|isbn=1853107409}}</ref>. Жабы лепш бачаць далёкія аб’екты, чым блізкія. Квакаючыя жабы неадкладна змаўкаюць пры выглядзе патэнцыйнай пагрозы і нават яе цені, але чым бліжэй аб’ект, тым горш яны яго бачаць. Калі жаба выстрэльвае мовай у бок здабычы, яна рэагуе на маленькі які рухаецца аб’ект, які дрэнна адрозны. Яна цэліцца загадзя, так як асаблівасці анатоміі вымушаюць яе зачыняць вочы пры выцягванні языка. Пытанне аб наяўнасці ў жаб каляровага гледжання не вырашана. Была даказаная досведамі станоўчая рэакцыя жаб на блакітнае святло<ref>{{Cite book|last=Muntz|author2=Scientific American Offprints|first=W. R. A.|year=1964|title=Vision in frogs|url=http://www.worldcat.org/title/vision-in-frogs/oclc/15304238|pages=10|publisher=W. H. Freeman}}</ref>. Жабы валодаюць унікальным сярод пазваночных зрокавым апаратам. У ходзе даследаванняў было выяўлена, што амаль 95 % інфармацыі паступае ў рэфлекторны аддзел мозгу. Гэта прыводзіць да таго, што жаба не бачыць, дзе яна знаходзіцца. Асноўная выснова — жабы бачаць толькі рухаючыяся прадметы. [[Файл:Groene_kikker_achter_Bekaert-draad-detail_oog.jpg|злева|міні|Галава жабы. Бачнае вока, ноздра, рот і барабанная перапонка ззаду вока]] === Органы слыху === Жабы чуюць як на зямлі, так і пад вадой. Вонкавага вуха ў іх няма, але, як правіла{{Sfn|Grzimek|2003|p=26}}, ззаду кожнага вочы прысутнічае барабанная перапонка. Гук выклікае вібрацыю перапонак, якія перадаюць яе ў сярэдняе і ўнутранае вуха. Памер барабанных перапонак і дыстанцыя паміж імі карэлююць з частатой гуку, на якой квакае дадзеная жаба. У некаторых відаў, напрыклад у [[Жаба-бык|жабы-быка]], памер перапонак адносна памеру вачэй паказвае на палавую прыналежнасць. У самцоў перапонкі больш вачэй, а ў самак яны падобнага памеру. Як правіла, жабы не палагаюцца толькі на слых, і нават на рэзкі гук яны не будуць рэагаваць, пакуль не ўбачаць яго крыніцу<ref>{{Cite book|last=Badger|author2=Netherton, John|first=David|year=1995|title=Frogs|page=38|publisher=Airlife Publishing|isbn=1853107409}}</ref>. === Анабіёз === У экстрэмальных пагодных умовах некаторыя віды жаб апускаюцца ў стан [[анабіёз]]у, і могуць не праяўляць ніякай актыўнасці на працягу некалькіх месяцаў. У халодных абласцях жабы зімой ўпадаюць у [[Спячка|спячку]]. Некаторыя віды хаваюцца ў расколінах або закопваюцца ў сухія лісце. Водныя віды (напрыклад, жаба-бык), як правіла, залягаюць на дне вадаёма, часткова апускаючыся ў [[Глей|іл]], але захоўваючы, тым не менш, доступ да кіслароду, растворенному ў вадзе. Іх [[метабалізм]] запавольваецца, і яны выжываюць за кошт спажывання ўнутраных энергетычных рэзерваў. Многія жабы могуць выжыць пасля замярзання. Нягледзячы на тое, што пад іх скурай і ў паражнінах цела ўтворацца крышталі лёду, жыццёва важныя органы абаронены ад замярзання з прычыны высокай канцэнтрацыі глюкозы ў тканінах. З выгляду знежывелая, змёрзлая жаба можа пачаць дыхаць і аднавіць працу сэрца, калі яе адагрэць<ref>{{Cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=how-do-frogs-survive-wint|title=How do frogs survive winter? Why don't they freeze to death?|archiveurl=https://www.webcitation.org/69zKh556P?url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=how-do-frogs-survive-wint|archivedate=17 жніўня 2012|author=Emmer, Rick|publisher=Scientific American|date=1997-11-24|accessdate=2012-06-15|url-status=live}}</ref>. == Жабы ў культуры == [[Файл:Haeckel_Batrachia.jpg|справа|міні|353x353пкс|Ілюстрацыя з кнігі «Прыгажосць форм у прыродзе» (нямы. Kunstformen der Natur) нямецкага біёлага [[Эрнст Генрых Гекель|Эрнста Геккеля]]]] [[Файл:Frog1larcomuseum.jpg|злева|міні|Статуэтка жабы культуры Мачы. 200 н. э. [[Музей Ларка|З калекцыі музея Ларко]], [[Ліма]], [[Перу]]]] === У фальклоры === У многіх народаў свету жабы асацыяваліся з цэлым шэрагам непрыемных уласцівасцяў<ref>{{Cite web|url=http://www.ecoethics.ru/old/m4.08/gj25_48.doc|title=Биоксенофобия народных воззрений в отношении диких животных и растений|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSLuRT9?url=http://www.ecoethics.ru/old/m4.08/gj25_48.doc|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Борейко В. Е.|lang=ru|publisher=Киевский эколого-культурный центр|accessdate=2012-08-27|url-status=}}(руск.)&nbsp;<span id="cxmwB_A" tabindex="0">.</span> <span id="cxmwB_A" tabindex="0"> Киевский эколого-культурный центр.</span> <small id="cxmwB_A" tabindex="0"> з першакрыніцы 18 кастрычніка 2012.</small> <small id="cxmwB_A" tabindex="0">Праверана 27 жніўня 2012.</small></ref>. У кітайскай традыцыі жаба сімвалізуе месяцавае «[[Інь і ян|Інь]]». Дух жабы Цын-ва Шэн асацыюецца з лячэннем і поспехам у справах. Сімвал «жаба ў калодзежы» ставіцца да чалавека недалёкага. У [[Перу|древнеперуанской]] культуры Мачы бясхвостыя былі аднымі з шанаваных жывёл і часта з’яўляліся ў творах мастацтва<ref>{{Cite book|last1=Berrin|author2=Larco Museum|first1=Katherine|year=1997|title=The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera|location=New York|publisher=Thames and Hudson|isbn=0-500-01802-2}}</ref>. Легенда [[Панама|Панамы]] абвяшчае, што ўдача спадарожнічае таму, хто ўбачыць панамскія залатую жабу ([[Atelopus zeteki]]). У варыянце гэтай легенды гаворыцца, што, паміраючы, гэтыя жабы ператвараюцца ў [[Золата|залаты]] [[талісман]] уаку<ref>{{Cite web|url=http://amphibianrescue.org/?p=192|title=The Panamanian Golden Frog|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSMPlq1?url=http://amphibianrescue.org/2009/09/17/brian-gratwicke-the-panamanian-golden-frog/|archivedate=17 кастрычніка 2012|work=Panama Amphibian Rescue and Conservation Project|year=2009|accessdate=19 верасня 2017|url-status=live}}</ref>. === У рэлігіі === * Нашэсце жаб на [[старажытны Егіпет]] апісваецца ў [[Біблія|Бібліі]] як другое пакаранне егіпецкае. * У егіпецкай міфалогіі багіня-жаба Хекат сімвалізавала урадлівасць<ref name="Cooper92">{{Cite book|last=Cooper|first=J.C.|year=1992|title=Symbolic and Mythological Animals|url=https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop|pages=[https://archive.org/details/symbolicmytholog0000coop/page/106 106]–08|location=London|publisher=Aquarian Press|isbn=1-85538-118-4}}</ref>. === У літаратуры === Жабы часта выступаюць у якасці персанажаў у літаратуры{{Sfn|Grzimek|2003|p=52}}. Першае якое дайшло да нас мастацкі твор, у назве якога фігуруюць жабы — гэта [[камедыя]] [[Арыстафан]]а «Жабы», упершыню пастаўленая ў 405 годзе да н. э.<ref>''Аристофан''. Комедии. В 2 т. / Общ. ред. Ф. А. Петровского и В. Н. Ярхо. М.: Гос. изд. худ. лит. [//ru.wikipedia.org/wiki/1954 1954]. Т. 1. 452 стр. Т. 2. 504 стр. (включает новые переводы: «Ахарняне» и «Птицы» С. Апта, «Всадники» К. Полонской, «Лягушки» Ю. Шульца)</ref> У якасці дадатковых прыкладаў можна прывесці: * Батрахаміямахія — напісаная [[гекзаметр]]ам старажытнагрэчаская парадыйная паэма пра вайну [[Мышыныя|мышэй]] і жаб. * Царэўна-Жаба — персанаж аднайменнай рускай народнай казкі. * Сястрыца Жаба — персанаж «Казак дзядзечкі Рымуса» Джоэля Харыса. * Кароль-жабяня — персанаж казкі братоў [[Браты Грым|Грым]] «Казка пра Караля-жабяня, ці пра Жалезнага Генрыху»<ref>{{Cite web|url=http://www.eastoftheweb.com/short-stories/UBooks/FrogPrin.shtml|title=The Frog Prince|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSNY1vp?url=http://www.eastoftheweb.com/short-stories/UBooks/FrogPrin.shtml|archivedate=17 кастрычніка 2012|author=Brothers Grimm|publisher=East of the Web|accessdate=2012-06-30|url-status=live}}</ref>. === У мультыплікацыі === * Мічыган Джэй Фрог — мультыплікацыйны персанаж, створаны студыяй [[Warner Brothers|Warner Bros.]]<ref>{{Cite news|title=Chuck Jones: Three Cartoons (1953–1957)|author=Ebert, Roger|url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20060115/REVIEWS08/601150301/1023|date=2006-01-15|accessdate=2012-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120920014233/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060115%2FREVIEWS08%2F601150301%2F1023|archivedate=20 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. * Жаба з Прыгоды Боско. * У мультфільмах «Шрэк 2» і «Шрэк Трэці» жаба (жаба) — сапраўднае аблічча караля Гаральда. * У серыяле «Чарапашкі-ніндзя» фігуруюць чатыры жабы, якія мутавалі ў людзей пасля таго, як Шрэдер зліў мутаген ў іх балота. [[Файл:Satan-traditional-arms.svg|справа|міні|126x126пкс|Герб сатаны ў еўрапейскай геральдычных традыцыі]] === У геральдыцы === * Еўрапейская геральдычная традыцыя прыпісвала сатане герб з трыма жабамі і залатым поясам на чарнёным фоне<ref>{{Cite book|last=Dennys|first=R.|year=1998|title=The Heraldic Imagination|pages=224|edition=4th|publisher=Clarkson Potter|isbn=0-5175-2629-8}}</ref>. * Жаба [[Leptodactylus fallax]], эндэмікаў, які сустракаецца толькі на астравах [[Мантсерат|Монтсеррат]] і [[Дамініка]], адлюстравана на [[Герб Дамінікі|гербе Дамінікі]]. * Герб [[Латвія|латвійскага]] горада Баложы — жаба, якая сядзіць пад трыма лісцем вадзяной лілеі. === Іншыя === * Жабяня Керміт — лялечны персанаж, рэжысёр музычнага тэатра «Маппет-шоў» і адзін з персанажаў дзіцячай адукацыйнай тэлеперадачы «Вуліца Сезам»<ref>{{Cite web|url=http://www.walkoffame.com/kermit-the-frog|title=Walk of Fame, Kermit the Frog awarded with a star on the Hollywood Walk of Fame, December 1, 2002|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BUSODUwz?url=http://www.walkoffame.com/kermit-the-frog|archivedate=17 кастрычніка 2012|publisher=Walkoffame.com|accessdate=2012-06-30|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book|last=Beltz|first=Ellin|year=2005|title=Frogs: Inside their Remarkable World|publisher=Firefly Books|isbn=1-55297-869-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/frogs00elli}} * {{cite book|last=Cogger|first=H.G.|last2=Zweifel|first2=R.G.|last3=Kirschner|first3=D.|year=2004|title=Encyclopedia of Reptiles & Amphibians Second Edition|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000unse_k0s2|publisher=Fog City Press|isbn=1-877019-69-0}} * Estes, R., and O. A. Reig. (1973). «The early fossil record of frogs: a review of the evidence.» pp.&nbsp;11–63 In J. L. Vial (Ed.), ''Evolutionary Biology of the Anurans: Contemporary Research on Major Problems''. University of Missouri Press, Columbia. * {{cite journal|last=Gissi|first=Carmela|title=Mitochondrial phylogeny of Anura (Amphibia): A case study of congruent phylogenetic reconstruction using amino acid and nucleotide characters|doi=10.1016/j.gene.2005.07.034|journal=Gene|volume=366|issue=2|pmid=16307849|pages=228–237|date=February 2006|last2=San Mauro|first2=Diego|last3=Pesole|first3=Graziano|last4=Zardoya|first4=Rafael}} * {{cite book|last=Holman|first=J. A|year=2004|title=Fossil Frogs and Toads of North America|url=https://archive.org/details/fossilfrogstoads0000holm|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-34280-5}} * {{cite book|last=Tyler|first=M. J.|year=1994|title=Australian Frogs A Natural History|url=https://archive.org/details/australianfrogsh0000mich|publisher=Reed Books|isbn=0-7301-0468-0}} * {{cite book|title=Grzimek’s Animal Life Encyclopedia|last=Grzimek|first=B.|year=2003|publisher=Gale Group|location=Farmington Hills|isbn=0-7876-5362-4|page=|pages=3—321|accessdate=October 7, 2012|edition=2nd|series=|volume=6, Amphibians|url=http://ru.scribd.com/doc/84072715/1/What-is-an-amphibian}}{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [http://www.membrana.ru/lenta/?8130 Знойдзена жаба без лёгкіх] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080611103908/http://www.membrana.ru/lenta/?8130 |date=11 чэрвеня 2008 }} * [http://unnatural.ru/tiny-frog Самая маленькая жаба ў міры Paedophryne amauensis была у вільготных трапічных лясах Папуа — Новай Гвінеі] * [http://mirzhivotnih.ru/category/271 Навукова-папулярная стацця пра жаб на сайте mirzhivotnih.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608010640/http://mirzhivotnih.ru/category/271 |date=8 чэрвеня 2017 }} * [http://amphibiaweb.org AmphibiaWeb] * [http://www.theinformationarchives.com/frogs/ Gallery of Frogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211850/http://www.theinformationarchives.com/frogs/ |date=3 сакавіка 2016 }} — фатаграфіі розных відаў бясхвостых * [http://www-itg.lbl.gov/ITG.hm.pg.docs/Whole.Frog/Whole.Frog.html The Whole Frog Project] — дысекцыя і анатомія віртуальнай жабы * [http://raysweb.net/specialplaces/pages/frogsdecline.html Disappearance of toads, frogs has some scientists worried] // San Francisco Chronicle, 20 красавіка 1992 г. * [https://web.archive.org/web/20070417173810/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/wildbritain/springwatch/ Recording UK frogspawn sightings] — Springwatch 2006 * [http://calphotos.berkeley.edu/browse_imgs/amphibian_sci_1.html Amphibian photo gallery by scientific name] — незвычайныя бясхвостыя * [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000A2086-B7D6-12F7-B7D683414B7F0000&ref=sciam Scientific American: Researchers Pinpoint Source of Poison Frogs’ Deadly Defenses] * [http://www.nwf.org/frogwatchUSA/ Frogwatch USA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090629072456/http://www.nwf.org/frogwatchusa/ |date=29 чэрвеня 2009 }} — дабравольніцкая праграма маніторынгу рапух і жаб National Wildlife Federation і USGS, уключаючы спасылкі на запісы #галасавы жаб ЗША * [http://www.thinkoholic.com/2005/03/31/time-lapse-part-5-frog-spawn/ Відэа, якое дэманстрыруе развіццё зародка ў ікрынке] * [http://www.midwestfrogs.com Галасы жаб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150813082330/http://www.midwestfrogs.com/ |date=13 жніўня 2015 }} — Кароткія відэакліпы квакаючых жаб і інтэрв’ю з вучонымі, якія занімаюцца праблематыкай бясхвостых * [http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians Frog vocalisations from around the world] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100526171512/http://sounds.bl.uk/Browse.aspx?category=Environment&collection=Amphibians |date=26 мая 2010 }} — з British Library Sound Archive * [http://www.naturenorth.com/spring/sound/shfrsnd.html Галасы жаб] — [[Манітоба]], [[Канада]] * [http://www.naturesound.com/frogs/frogs.html Галасы жаб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070824064956/http://www.naturesound.com/frogs/frogs.html |date=24 жніўня 2007 }} — усход і цэнтр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бясхвостыя земнаводныя]] 0llt436b9hsxzcp8gbsd9pfxj7578rm 0 53470 5211346 4783499 2026-10-04T16:15:47Z Modallwmbw 165843 5211346 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Маркавічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 6|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 12|lon_sec = 7 |CoordAddon = type:city_region:BY-HO |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Гомельскі |сельсавет = Маркавіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = XVI стагоддзе |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 887 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = 23(2) |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243046420 }} {{значэнні|Спасылка=Маркавічы}} '''Ма́ркавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Markavičy}}, {{lang-ru|Марковичи}}) — [[вёска]] ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]]. Цэнтр [[Маркавіцкі сельсавет|Маркавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 40 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel10">{{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=115|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}}</ref>, каля правага берага ракі [[Быкоўка]]<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=28|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. За 4,1 км на захад ад вёскі знаходзіцца [[прыпыначны пункт]] чыгункі [[Краўцоўка (прыпыначны пункт)|Краўцоўка]] (можна даехаць па шашэйнай дарозе Маркавічы — Краўцоўка). === Транспартная сетка === Праз вёску праходзіць аўтадарога Н-4094 [[Рудня Прыбыткаўская|Рудня-Прыбыткоўская]] – [[Глыбоцкае]]. === Гідраграфія === Рака Быкаўка (прыток ракі [[Нямыльня]]). == Гісторыя == У пісьмовых крыніцах згадваецца ў 1526—1531 гг. Але Міхайлаўская царква, якая стаяла ў цэнтры вёскі, была пабудавана яшчэ ў 1448 годзе. == Паходжанне назвы == * Ад імя заснавальніка вёскі — Марка == Насельніцтва == * [[1999]] год — 923 жыхары, 450 двароў<ref name="bel10" />. == Культура == * Дом культуры * Этнаграфічны музей ДУА «Маркавіцкі сярэдняя школа» (2014) == Традыцыя == * Абрад «[[Ваджэнне Сулы]]». == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="bel10" />. [[Файл:Деревня Марковичи, магазин.jpg|alt=|міні|Адна з крам Маркавічаў]] [[Файл:Деревня Марковичи, амбулатория.jpg|міні|Маркавіцкая амбулаторыя]] == Вядомыя асобы == * [[Таісія Васілеўна Мельчанка]] (нар. 1947) — беларуская пісьменніца. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Маркавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Маркавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Маркавічы (Гомельскі раён)| ]] pk14odq7x6w1n062nyzevf1rdiyj9db 0 60599 5211426 5207924 2026-10-04T19:40:06Z Için warum 153459 /* Назва */ Увага адмінаў! Peisatai парушае рашэнне і зноў цягне ў артыкулы сугучныя назвы 5211426 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Жардзянка |Арыгінальная назва = |Выява = Жардзянка.jpg |Подпіс = Разлітая рака. Красавік 2018 |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 25 |Плошча басейна = 375 |Басейн = Бярэзіна |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 2 км ад вёскі [[Славань]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 27|s_lat_sec = 59.9 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 29|s_lon_min = 40|s_lon_sec = 08 |Вусце = рака Бярэзіна |Месцазнаходжанне вусця = на паўночнай ускраіне горада [[Светлагорск]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 38|m_lat_sec = 57 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29|m_lon_min = 42|m_lon_sec = 56 |Ухіл ракі = 0,4 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Светлагорскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Жардзя́нка''' — [[рака]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Бярэзіна]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Назва == На карце XVIII ст. рака пазначаная як '''Жэрдзь'''. У яе вярхах вёска Жэрды (цяпер [[Жэрдзь]]). Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]], разглядаючы назву гэтай ракі, звяртаў увагу на прыток Верхняга Дняпра [https://yandex.by/maps/10795/smolensk-oblast/geo/reka_zherd/137642260/?ll=33.655809%2C55.772206&z=12 Жэрдзь] з варыянтамі Жэрты, Жэрт і прапаноўваў сувязь з балцкім ''žēr-,'' ''žer-'' "блішчэць"<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 188.</ref>. == Водаапісанне == Даўжыня ракі 25 км. Плошча вадазбору 375 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,4 м/км. Пачынаецца з сеткі меліярацыйных каналаў за 2 км у напрамку на ўсход ад вёскі [[Славань]], вусце на паўночнай ускраіне горада [[Светлагорск]]. Асноўны прыток — рака [[Чырка]] (леваруч). Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Рака жывіць [[Светлагорскае вадасховішча]]. == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=161|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=16|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-132. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны]] 6anead3nzl2mtkn9vfp1ovb0jsenkhs 5211477 5211426 2026-10-05T04:22:33Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5211426|5211426]] аўтарства [[Special:Contributions/Için warum|Için warum]] ([[User talk:Için warum|размовы]]) 5211477 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Жардзянка |Арыгінальная назва = |Выява = Жардзянка.jpg |Подпіс = Разлітая рака. Красавік 2018 |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 25 |Плошча басейна = 375 |Басейн = Бярэзіна |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= за 2 км ад вёскі [[Славань]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 52|s_lat_min = 27|s_lat_sec = 59.9 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 29|s_lon_min = 40|s_lon_sec = 08 |Вусце = рака Бярэзіна |Месцазнаходжанне вусця = на паўночнай ускраіне горада [[Светлагорск]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 38|m_lat_sec = 57 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 29|m_lon_min = 42|m_lon_sec = 56 |Ухіл ракі = 0,4 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Гомельская вобласць |Раён = Светлагорскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Жардзя́нка''' — [[рака]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Бярэзіна]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Назва == На карце XVIII ст. рака пазначаная як '''Жэрдзь'''. У яе вярхах вёска Жэрды (цяпер [[Жэрдзь]]). Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]], разглядаючы назву гэтай ракі, звяртаў увагу на прыток Верхняга Дняпра [https://yandex.by/maps/10795/smolensk-oblast/geo/reka_zherd/137642260/?ll=33.655809%2C55.772206&z=12 Жэрдзь] з варыянтамі Жэрты, Жэрт і прапаноўваў сувязь з балцкім ''žēr-,'' ''žer-'' "блішчэць"<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 188.</ref>. З таго ж кораня літоўскім ''žėrėti'' "блішчэць" звязваў гідронім ''Žerelis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]]<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400.</ref>. == Водаапісанне == Даўжыня ракі 25 км. Плошча вадазбору 375 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,4 м/км. Пачынаецца з сеткі меліярацыйных каналаў за 2 км у напрамку на ўсход ад вёскі [[Славань]], вусце на паўночнай ускраіне горада [[Светлагорск]]. Асноўны прыток — рака [[Чырка]] (леваруч). Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Рака жывіць [[Светлагорскае вадасховішча]]. == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=161|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=16|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-132. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Бярэзіны]] 81ndeq7hfry71d2u5c7vsof2l9gpevk 0 60680 5211349 5206486 2026-10-04T16:26:22Z Için warum 153459 /* Назва */ Юрэвіч - ніякі не краязнаўца, хопіць ужо тут выдумляць 5211349 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свольна}} {{Рака2 |Назва = Свольна |Арыгінальная назва = |Выява = Svolna river.jpg |Подпіс = Рака Свольна ля вёскі Валясы (Беларусь) |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 99 |Плошча басейна = 1510 |Басейн = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Расход вады = 11,7 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = [[Возера Нячэрыца]] |Месцазнаходжанне вытока= |Вышыня вытока = 125,5 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 7|s_lat_sec =18.57 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec =32.59 |Вусце = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]] |Месцазнаходжанне вусця = вёска Цясты |Вышыня вусця = 102 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 43|m_lat_sec = 34.03 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 2|m_lon_sec = 40.32 |Ухіл ракі = 0,2 |Краіна = Беларусь/Расія |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = |Пазіцыйная карта = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Свольна''' — [[рака]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і Верхнядзвінскім раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. Даўжыня 99 км. Плошча [[вадазбор]]у 1510 км². == Назва == На карце XVIII ст. рака пазначаная як "Сволна". Літоўскі лінгвіст і назвазнаўца [[Казімерас Буга|К. Буга]] выводзіў з формы Своля, што на ягоную думку ідэнтычная назве літоўскай ракі ''Svalia'' (пра значэнне назвы ён нічога не піша)<ref>{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=541}}</ref>. Беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] назву бачыў як славянскую і чляніў яе як ''С-воль-н-а''. Пачатковае ''С-'', на яго думку, прэфіксальнага паходжання, а значэнне асновы: воля, вольнае<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 338.</ref>. Паводле [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назва сведчыць аб тым, што рака вольна нясе свае воды, не маючы перашкод на шляху<ref>У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 220.</ref>. На думку [[Вадзім Іосіфавіч Шадыра|В. Шадыры]] і Р. Аўчыннікавай, гідронім Свольна ўзыходзіць да старажытнага фіна-угорскага тэрміна ''сав'' «выток ад возера»<ref>В. И. Шадыро, Р. И. Овчинникова. О финно-угорском субстрате на севере Белоруссии (гидронимия и археология) // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 60-62.</ref>. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Svalia'', ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.</ref>. == Гідраграфія == Паводле карты XVIII ст. выцякае з возера [[Свольна (возера)|Свольна]], у якое з азёраў [[Лісна (возера)|Лісна]] і Зубрыя (цяпер [[Ізубрыца]]) цякуць рэчкі (пратокі) [[Лісна (рака)|Лісна]] і [[Зубрыя (рака)|Зубрыя]]. Паводле сучаснага гідраграфавання, выцякае з возера {{нп3|Возера Нячэрыца|Нячэрыца|ru|Нечерица}}(Себежскі раён), працякае праз возера [[Лісна (возера)|Лісна]], цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]] (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі [[Цясты]], размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры [[Лісна (возера)|Лісна]] і [[Бузянка]]. У басейне ракі азёры [[Асвейскае]], [[Белае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Свольны)|Белае]], [[Купальнае]] (Верхнядзвінскі раён), [[Белае (возера, Расонскі раён, басейн Свольны, каля вёскі Дабраплёсы)|Белае]], [[Жабернае]] (Расонскі раён), [[Кабылінскае]], [[Гарбінец]], [[Белянец (возера)|Белянец]], [[Слотца]], [[Малы Тучок]], [[Брэдна]], [[Цялятнае]], [[Гута (возера)|Гута]], [[Дземя]], [[Плацічнае]], [[Страднае]], [[Селядцова (возера)|Селядцова]], [[Тутча]], [[Ізубрыца]], [[Баброўна]], [[Паўночны Шчучынец]] і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км². [[Даліна]] пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. [[Пойма]] перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. [[Бераг]]і стромкія. Рака замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм. === Асноўныя прытокі === '''Справа''': [[Піжаўка]], ручай Мошніца, [[Водзьга]]. '''Злева''': [[Лонніца (рака)|Лонніца]], [[Ласкагоўка]], ручай Лешня, ручай Рудня. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная||328}} * Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свольна}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свольна|Макарэвіч А. А.|269}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=221|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11, 52|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]] [[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Свольны| ]] oemhun4hi8ah54qhgnzteklgbh1825j 5211350 5211349 2026-10-04T16:28:12Z Için warum 153459 /* Назва */ 5211350 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свольна}} {{Рака2 |Назва = Свольна |Арыгінальная назва = |Выява = Svolna river.jpg |Подпіс = Рака Свольна ля вёскі Валясы (Беларусь) |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 99 |Плошча басейна = 1510 |Басейн = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Расход вады = 11,7 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = [[Возера Нячэрыца]] |Месцазнаходжанне вытока= |Вышыня вытока = 125,5 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 7|s_lat_sec =18.57 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec =32.59 |Вусце = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]] |Месцазнаходжанне вусця = вёска Цясты |Вышыня вусця = 102 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 43|m_lat_sec = 34.03 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 2|m_lon_sec = 40.32 |Ухіл ракі = 0,2 |Краіна = Беларусь/Расія |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = |Пазіцыйная карта = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Свольна''' — [[рака]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і Верхнядзвінскім раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. Даўжыня 99 км. Плошча [[вадазбор]]у 1510 км². == Назва == {{няма АК 2|На карце XVIII ст. рака пазначаная як "Сволна".|4|10|2026}} Літоўскі лінгвіст і назвазнаўца [[Казімерас Буга|К. Буга]] выводзіў з формы Своля, што на ягоную думку ідэнтычная назве літоўскай ракі ''Svalia'' (пра значэнне назвы ён нічога не піша)<ref>{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=541}}</ref>. Беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] назву бачыў як славянскую і чляніў яе як ''С-воль-н-а''. Пачатковае ''С-'', на яго думку, прэфіксальнага паходжання, а значэнне асновы: воля, вольнае<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 338.</ref>. Паводле [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назва сведчыць аб тым, што рака вольна нясе свае воды, не маючы перашкод на шляху<ref>У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 220.</ref>. На думку [[Вадзім Іосіфавіч Шадыра|В. Шадыры]] і Р. Аўчыннікавай, гідронім Свольна ўзыходзіць да старажытнага фіна-угорскага тэрміна ''сав'' «выток ад возера»<ref>В. И. Шадыро, Р. И. Овчинникова. О финно-угорском субстрате на севере Белоруссии (гидронимия и археология) // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 60-62.</ref>. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Svalia'', ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.</ref>. == Гідраграфія == Паводле карты XVIII ст. выцякае з возера [[Свольна (возера)|Свольна]], у якое з азёраў [[Лісна (возера)|Лісна]] і Зубрыя (цяпер [[Ізубрыца]]) цякуць рэчкі (пратокі) [[Лісна (рака)|Лісна]] і [[Зубрыя (рака)|Зубрыя]]. Паводле сучаснага гідраграфавання, выцякае з возера {{нп3|Возера Нячэрыца|Нячэрыца|ru|Нечерица}}(Себежскі раён), працякае праз возера [[Лісна (возера)|Лісна]], цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]] (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі [[Цясты]], размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры [[Лісна (возера)|Лісна]] і [[Бузянка]]. У басейне ракі азёры [[Асвейскае]], [[Белае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Свольны)|Белае]], [[Купальнае]] (Верхнядзвінскі раён), [[Белае (возера, Расонскі раён, басейн Свольны, каля вёскі Дабраплёсы)|Белае]], [[Жабернае]] (Расонскі раён), [[Кабылінскае]], [[Гарбінец]], [[Белянец (возера)|Белянец]], [[Слотца]], [[Малы Тучок]], [[Брэдна]], [[Цялятнае]], [[Гута (возера)|Гута]], [[Дземя]], [[Плацічнае]], [[Страднае]], [[Селядцова (возера)|Селядцова]], [[Тутча]], [[Ізубрыца]], [[Баброўна]], [[Паўночны Шчучынец]] і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км². [[Даліна]] пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. [[Пойма]] перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. [[Бераг]]і стромкія. Рака замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм. === Асноўныя прытокі === '''Справа''': [[Піжаўка]], ручай Мошніца, [[Водзьга]]. '''Злева''': [[Лонніца (рака)|Лонніца]], [[Ласкагоўка]], ручай Лешня, ручай Рудня. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная||328}} * Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свольна}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свольна|Макарэвіч А. А.|269}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=221|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11, 52|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]] [[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Свольны| ]] d1nmjxywzxhxmkcaus6f69ynrkwp6do 5211484 5211350 2026-10-05T04:29:13Z JerzyKundrat 174 /* Назва */ 5211484 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свольна}} {{Рака2 |Назва = Свольна |Арыгінальная назва = |Выява = Svolna river.jpg |Подпіс = Рака Свольна ля вёскі Валясы (Беларусь) |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 99 |Плошча басейна = 1510 |Басейн = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Расход вады = 11,7 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = [[Возера Нячэрыца]] |Месцазнаходжанне вытока= |Вышыня вытока = 125,5 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 7|s_lat_sec =18.57 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec =32.59 |Вусце = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]] |Месцазнаходжанне вусця = вёска Цясты |Вышыня вусця = 102 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 43|m_lat_sec = 34.03 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 2|m_lon_sec = 40.32 |Ухіл ракі = 0,2 |Краіна = Беларусь/Расія |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = |Пазіцыйная карта = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Свольна''' — [[рака]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і Верхнядзвінскім раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. Даўжыня 99 км. Плошча [[вадазбор]]у 1510 км². == Назва == {{няма АК 2|На карце XVIII ст. рака пазначаная як "Сволна".|4|10|2026}} [[Казімерас Буга|К. Буга]] выводзіў з формы Своля, што на ягоную думку ідэнтычная назве літоўскай ракі ''Svalia'' (пра значэнне назвы ён нічога не піша)<ref>{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=541}}</ref>. [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] назву бачыў як славянскую і чляніў яе як ''С-воль-н-а''. Пачатковае ''С-'', на яго думку, прэфіксальнага паходжання, а значэнне асновы: воля, вольнае<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 338.</ref>. Паводле [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назва сведчыць аб тым, што рака вольна нясе свае воды, не маючы перашкод на шляху<ref>У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 220.</ref>. На думку [[Вадзім Іосіфавіч Шадыра|В. Шадыры]] і Р. Аўчыннікавай, гідронім Свольна ўзыходзіць да старажытнага фіна-угорскага тэрміна ''сав'' «выток ад возера»<ref>В. И. Шадыро, Р. И. Овчинникова. О финно-угорском субстрате на севере Белоруссии (гидронимия и археология) // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 60-62.</ref>. [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Svalia'', ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.</ref>. == Гідраграфія == Паводле карты XVIII ст. выцякае з возера [[Свольна (возера)|Свольна]], у якое з азёраў [[Лісна (возера)|Лісна]] і Зубрыя (цяпер [[Ізубрыца]]) цякуць рэчкі (пратокі) [[Лісна (рака)|Лісна]] і [[Зубрыя (рака)|Зубрыя]]. Паводле сучаснага гідраграфавання, выцякае з возера {{нп3|Возера Нячэрыца|Нячэрыца|ru|Нечерица}}(Себежскі раён), працякае праз возера [[Лісна (возера)|Лісна]], цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]] (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі [[Цясты]], размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры [[Лісна (возера)|Лісна]] і [[Бузянка]]. У басейне ракі азёры [[Асвейскае]], [[Белае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Свольны)|Белае]], [[Купальнае]] (Верхнядзвінскі раён), [[Белае (возера, Расонскі раён, басейн Свольны, каля вёскі Дабраплёсы)|Белае]], [[Жабернае]] (Расонскі раён), [[Кабылінскае]], [[Гарбінец]], [[Белянец (возера)|Белянец]], [[Слотца]], [[Малы Тучок]], [[Брэдна]], [[Цялятнае]], [[Гута (возера)|Гута]], [[Дземя]], [[Плацічнае]], [[Страднае]], [[Селядцова (возера)|Селядцова]], [[Тутча]], [[Ізубрыца]], [[Баброўна]], [[Паўночны Шчучынец]] і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км². [[Даліна]] пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. [[Пойма]] перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. [[Бераг]]і стромкія. Рака замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм. === Асноўныя прытокі === '''Справа''': [[Піжаўка]], ручай Мошніца, [[Водзьга]]. '''Злева''': [[Лонніца (рака)|Лонніца]], [[Ласкагоўка]], ручай Лешня, ручай Рудня. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная||328}} * Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свольна}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свольна|Макарэвіч А. А.|269}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=221|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11, 52|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]] [[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Свольны| ]] n6xsas5asmx5tcwmornh3800dtubdsx 5211485 5211484 2026-10-05T04:29:44Z JerzyKundrat 174 5211485 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Свольна}} {{Рака2 |Назва = Свольна |Арыгінальная назва = |Выява = Svolna river.jpg |Подпіс = Рака Свольна ля вёскі Валясы (Беларусь) |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 99 |Плошча басейна = 1510 |Басейн = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Расход вады = 11,7 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = [[Возера Нячэрыца]] |Месцазнаходжанне вытока= |Вышыня вытока = 125,5 |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 56|s_lat_min = 7|s_lat_sec =18.57 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 28|s_lon_min = 27|s_lon_sec =32.59 |Вусце = [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]] |Месцазнаходжанне вусця = вёска Цясты |Вышыня вусця = 102 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 55|m_lat_min = 43|m_lat_sec = 34.03 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 28|m_lon_min = 2|m_lon_sec = 40.32 |Ухіл ракі = 0,2 |Краіна = Беларусь/Расія |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = |Пазіцыйная карта = Беларусь Віцебская вобласць }} '''Свольна''' — [[рака]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]] і Верхнядзвінскім раёне [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Дрыса (рака)|Дрыса]]. Даўжыня 99 км. Плошча [[вадазбор]]у 1510 км². == Назва == {{няма АК 2|На карце XVIII ст. рака пазначаная як "Сволна".|4|10|2026}} [[Казімерас Буга|К. Буга]] выводзіў з формы Своля, што на ягоную думку ідэнтычная назве літоўскай ракі ''Svalia'' (пра значэнне назвы ён нічога не піша)<ref>{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=541}}</ref>. [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]] назву бачыў як славянскую і чляніў яе як ''С-воль-н-а''. Пачатковае ''С-'', на яго думку, прэфіксальнага паходжання, а значэнне асновы: воля, вольнае<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 338.</ref>. Паводле [[Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч|У. Юрэвіча]], назва сведчыць аб тым, што рака вольна нясе свае воды, не маючы перашкод на шляху<ref>У. М. Юрэвіч. Слова жывое, роднае, гаваркое… Дапам. для настаўнікаў. Мінск, 1998. С. 220.</ref>. На думку [[Вадзім Іосіфавіч Шадыра|В. Шадыры]] і Р. Аўчыннікавай, гідронім Свольна ўзыходзіць да старажытнага фіна-угорскага тэрміна ''сав'' «выток ад возера»<ref>В. И. Шадыро, Р. И. Овчинникова. О финно-угорском субстрате на севере Белоруссии (гидронимия и археология) // Археология и история Пскова и Псковской земли. Псков, 1992. С. 60-62.</ref>. [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронімы ''Svalia'', ''Svilė, Svyla'' выводзіў ад ''svilti'' «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.</ref>. == Гідраграфія == Паводле карты XVIII ст. выцякае з возера [[Свольна (возера)|Свольна]], у якое з азёраў [[Лісна (возера)|Лісна]] і Зубрыя (цяпер [[Ізубрыца]]) цякуць рэчкі (пратокі) [[Лісна (рака)|Лісна]] і [[Зубрыя (рака)|Зубрыя]]. Паводле сучаснага гідраграфавання, выцякае з возера {{нп3|Возера Нячэрыца|Нячэрыца|ru|Нечерица}}(Себежскі раён), працякае праз возера [[Лісна (возера)|Лісна]], цячэ па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]] (даўжыня на Беларусі 93 км) па мяжы [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў, сярэдняе і ніжняе цячэнне — ў Верхнядзвінскім раёне, вусце насупраць вёскі [[Цясты]], размешчанай на левым беразе Дрысы. Верхняе і сярэдняе цячэнне ракі праходзіць ў лясістай мясцовасці. Цячэ праз азёры [[Лісна (возера)|Лісна]] і [[Бузянка]]. У басейне ракі азёры [[Асвейскае]], [[Белае (возера, Верхнядзвінскі раён, басейн Свольны)|Белае]], [[Купальнае]] (Верхнядзвінскі раён), [[Белае (возера, Расонскі раён, басейн Свольны, каля вёскі Дабраплёсы)|Белае]], [[Жабернае]] (Расонскі раён), [[Кабылінскае]], [[Гарбінец]], [[Белянец (возера)|Белянец]], [[Слотца]], [[Малы Тучок]], [[Брэдна]], [[Цялятнае]], [[Гута (возера)|Гута]], [[Дземя]], [[Плацічнае]], [[Страднае]], [[Селядцова (возера)|Селядцова]], [[Тутча]], [[Ізубрыца]], [[Баброўна]], [[Паўночны Шчучынец]] і інш. Густата рачной сеткі 0,54 км/км². [[Даліна]] пераважна трапецападобная, шырыня ў верхнім і сярэднім цячэнні 0,4—0,6 км, у ніжнім 0,8—1,5 км. Схілы спадзістыя і ўмерана стромкія вышынёй 10—20 метраў. [[Пойма]] перарывістая, лугавая, у паніжэннях забалочаная шырынёй ад 100 да 300 метраў. Рэчышча звілістае, месцамі моцназвілістае, шырыня 18—20 м. [[Бераг]]і стромкія. Рака замярзае ў сярэдзіне [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а. Выкарыстоўваецца ў якасці прыёмніка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм. === Асноўныя прытокі === '''Справа''': [[Піжаўка]], ручай Мошніца, [[Водзьга]]. '''Злева''': [[Лонніца (рака)|Лонніца]], [[Ласкагоўка]], ручай Лешня, ручай Рудня. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная||328}} * Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Свольна}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свольна|Макарэвіч А. А.|269}} * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=221|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=11, 52|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Дрысы]] [[Катэгорыя:Рэкі Верхнядзвінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Свольны| ]] 845tftf0jjgi7hlwmf5x44x6dvdag7j 0 61359 5211270 5019905 2026-10-04T13:39:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211270 wikitext text/x-wiki {{Гімн}}[[Гімн]] [[Сан-Марына]] ({{lang-it|Inno Nazionale della Repubblica}}) — словы [[Нікола Тамазэа]]. == Тэкст == Haec saxa tractasti faber<br /> Forti marine dextera;<br /> Mons ipse signum tollitur<br /> Tuo dicatum nomini. == Спасылкі == *[http://david.national-anthems.net/sm-94.htm Il primo inno *.midi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071013170131/http://david.national-anthems.net/sm-94.htm |date=13 кастрычніка 2007 }} *[https://web.archive.org/web/20060625163706/http://www.mobilemine.net/San_Marino/Anthem_Of_San_Marino-0_1783002.mp3 Il secondo e definitivo inno *.mp3] *[http://www.sanmarinonotizie.com/default.asp?id=35&opr=5&content=2679&mnu=35 San Marino News]{{Недаступная спасылка}} *[http://www.coralesanmarino.org/sito/discografia.html "O Antica Repubblica, Onore a Te!"] {{ВС}} {{Еўропа па тэмах|Гімн|Гімны}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя гімны|Сан-Марына]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Сан-Марына]] c1g8nmavrhmfdintn9c9lruarbyb165 10 64227 5211393 4794808 2026-10-04T17:36:06Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211393 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |1 = {{{1|}}} |імя = Ушацкі раён |загаловак = {{{загаловак|[[Ушацкі раён]]}}} |state = {{Namespace detect|template = expanded | other = {{{state|autocollapse}}} }} |клас_спісаў = hlist |спіс1 = {{#ifeq:{{{варыянт|}}}|гісторыя||{{Навігацыя па раёне|child |Краіна = Беларусь |Герб = Coat of arms of Ušačy.svg |Гарадскія пасёлкі = * [[Ушачы]] |Сельсаветы = * [[Вялікадолецкі сельсавет|Вялікадолецкі]] * [[Вяркудскі сельсавет|Вяркудскі]] * [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскі]] * [[Жарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Жарскі]] * [[Кубліцкі сельсавет|Кубліцкі]] * [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскі]] * [[Ушацкі сельсавет|Ушацкі]] }} }} |спіс2 = {{#ifeq:{{{варыянт|}}}|сучаснасць||{{Навігацыя па раёне|child |Загаловак = {{#if:{{{загаловак|}}}| |Гісторыя (1924—1962, з 1966) }} |Уверсе = {{#if:{{{загаловак|}}}| Ушацкі раён існуе ў 1924—1962 гадах і з 1966 года }} |Гарадскія пасёлкі = * [[Ушачы]] (1938—1962, з 1966) |Мястэчкі = * [[Кублічы]] (1930—1938) * [[Ушачы]] (1924—1938) |Сельсаветы = * [[Бабыніцкі сельсавет|Бабыніцкі]] (1960―1962) * [[Вароніцкі сельсавет|Вароніцкі]] (1960―1962) * [[Вацлавоўскі нацыянальны латышскі сельсавет|Вацлавоўскі латышскі]] (1926―1938) * [[Весніцкі сельсавет|Весніцкі]] (1924―1962) * [[Востраў-Сарочынскі сельсавет|Востраў-Сарочынскі]] (1926―1954) * [[Вялікадолецкі сельсавет|Вялікадолецкі]] (1924―1962, з 1966) * [[Вяркудскі сельсавет|Вяркудскі]] (з 1980) * [[Гарадзецкі сельсавет (Ушацкі раён)|Гарадзецкі]] (1924―1954) * [[Гарбаціцкі сельсавет|Гарбаціцкі]] (1931―1962, 1966―1980) * [[Глыбачанскі сельсавет|Глыбачанскі]] (1931―1946, 1956―1962, з 1966) * [[Дубраўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Дубраўскі]] (1956―1962, 1966―2004) * [[Жарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Жарскі]] (1924―1962, з 1966) * [[Завячэльскі сельсавет|Завячэльскі]] (1924―1954) * [[Зарачанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Зарачанскі]] (1931―1946, 1956―1958) * [[Кубліцкі сельсавет|Кубліцкі]] (1924―1962, з 1966) * [[Лутаўскі сельсавет (Ушацкі раён)|Лутаўскі]] (1954―1962, 1966―2004) * [[Маладолецкі сельсавет|Маладолецкі]] (1924―1954) * [[Мосарскі сельсавет (Ушацкі раён)|Мосарскі]] (1924―1962, 1966―2004) * [[Плінскі сельсавет|Плінскі]] (1924―1954) * [[Сарочынскі сельсавет|Сарочынскі]] (1924―1962, з 1966) * [[Селішчанскі сельсавет (Ушацкі раён)|Селішчанскі]] (1954―1962, 1966―2004) * [[Старынкаўскі сельсавет (Лепельскі раён)|Старынкаўскі]] (1954―1962) * [[Усайскі сельсавет|Усайскі]] (1931―1946) * [[Усвейскі сельсавет|Усвейскі]] (1956―1958) * [[Ушацкі сельсавет|Ушацкі]] (1924―1926, з 2004) * [[Чарапоўшчынскі сельсавет|Чарапоўшчынскі]] (1924―1954) }} }} }} 86dpnp0bglqhwplxqp5ot8xxtxytg8i 0 65387 5211403 5199167 2026-10-04T18:02:51Z Için warum 153459 /* Назва */ а Рогалеў нідзе і не сцвярджае, што такое слова павінна быць у сучаснай літаратурнай беларускай мове 5211403 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == Назва засведчаная ў памяншальнай форме (як Дубна і [[Дубніца (Лагойскі раён)|Дубніца]] ў гэтым жа рэгіёне). Звыш за дзясятак рэчак з назвай [[Лоша]] (гл. этымалогію) працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву Лошыца звязваў са словамі "лош, лашак", якія ён падаваў як беларускія назвы рыбы лох, або ласось.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Беларуская мова не ведае слоў ''лох, лашак'' у значэнні рыбы<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>https://verbum.by/esbm/lashak</ref>, але яны ёсць у паўночных гаворках расійскай мовы, дзе лічацца запазычаннямі з фінскага<ref>https://gufo.me/dict/dal/%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>[https://nrd.iling.spb.ru/index.php/ru/node/200 Соболев А.И. Ихтиологическая лексика в свете славяно-финских этноязыковых связей] // Севернорусские говоры: межвуз. сб. Вып. 15 / Отв. ред. А.С. Герд, Е.В. Пурицкая. СПб.: Нестор-История, 2016. С. 97.</ref>. Паводле гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша (лошыца)'' — «паглыбленне», «нізіна», «лагчына». Тое ж — ''лоск, ложа''<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref>. Яшчэ адна Лошыца ''—'' апошні правы прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 151.</ref>. == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] o0bbm87ldn8a4ne2rlys5jnqlw51s59 5211404 5211403 2026-10-04T18:06:16Z Için warum 153459 /* Назва */ 5211404 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == Назва засведчаная ў памяншальнай форме (як Дубна і [[Дубніца (Лагойскі раён)|Дубніца]] ў гэтым жа рэгіёне). Звыш за дзясятак рэчак з назвай [[Лоша]] (гл. этымалогію) працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву Лошыца звязваў са словамі "лош, лашак", якія ён падаваў як беларускія назвы рыбы лох, або ласось.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Беларуская мова не ведае слоў ''лох, лашак'' у значэнні рыбы<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>https://verbum.by/esbm/lashak</ref>, але яны ёсць у паўночных гаворках расійскай мовы, дзе лічацца запазычаннямі з фінскага<ref>https://gufo.me/dict/dal/%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>[https://nrd.iling.spb.ru/index.php/ru/node/200 Соболев А.И. Ихтиологическая лексика в свете славяно-финских этноязыковых связей] // Севернорусские говоры: межвуз. сб. Вып. 15 / Отв. ред. А.С. Герд, Е.В. Пурицкая. СПб.: Нестор-История, 2016. С. 97.</ref>. Паводле гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша (лошыца)'' — «паглыбленне», «нізіна», «лагчына». Тое ж — ''лоск, ложа''<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref>. На думку [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|А. І. Сабалеўскага]], назва ракі Лошыца верагодна паходзіць ад ''Лошья'' — ад [[лось]]<ref>А. И. Соболевский. Русско-скифские этюды. ИОРЯС, XXVII. 1924. С. 280.</ref>. Яшчэ адна Лошыца ''—'' апошні правы прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 151.</ref>. == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] osht0s2m5h63zirnd2j0dn1emh0jbg3 0 68390 5211454 5112955 2026-10-04T21:00:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211454 wikitext text/x-wiki {{Кніга Бібліі |Назва = Дзеянні Святых Апосталаў |Ілюстрацыя = El Greco 035.jpg |Памер выявы = 150px |Подпіс = [[Лука (евангеліст)|Лука]], аўтар кнігі Дзеянняў Апосталаў, пэндзля [[Эль Грэка]] |Раздзел = Новы Запавет |Вікікрыніца = Дзе́яньні Сьвятых Апосталаў }} '''Дзе́янні Святы́х Апо́сталаў'''<ref name=AK>{{кніга|аўтар = Анатоль Клышка|частка = |загаловак = Новы Запавет |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Пазітыў-цэнтр |год = 2014 |том = |старонкі = |старонак = 610 |серыя = |isbn = 978-985-6983-42-2 |тыраж = 3000}}</ref>, '''Дзе́і Святы́х Апо́сталаў'''<ref name=UC>{{кніга|аўтар = Уладзіслаў Чарняўскі |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 1127 |серыя = |isbn = 978-985-6183-14-6 |тыраж = 4000}}</ref><ref name=VS>{{lang-be-x-old|Дзе́і Сьвяты́х Апо́сталаў}} згодна з {{кніга|аўтар = Васіль Сёмуха |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя. У беларускім перакладзе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = DUNCANVILLE, USA |выдавецтва = WORLD WIDE PRINTING |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 1538 |серыя = |isbn = 1-58712-085-2 |тыраж = 10000}}</ref> — адна з кніг [[Біблія|Бібліі]], якая ўвайшла ў спіс кніг [[Новы Запавет|Новага Запавету]]. Размяшчаецца пасля [[Евангелле паводле Яна|Евангелля паводле Яна]]. У [[Каталіцтва|заходняй традыцыі]] пасля кнігі стаіць [[Рымлянам|Ліст да Рымлянаў]], ва [[Праваслаўе|ўсходняй традыцыі]] пасля кнігі ідзе [[Якава|ліст апостала Якава]]. == Аўтарства == Кніга напісана тым жа чалавекам, што і [[Евангелле паводле Лукі|трэцяе Евангелле]]. Аб гэтым сведчыць пралог, з якога можна даведацца, што гэта другая кніга, якая была напісана да невядомага [[Хрысціянства|хрысціяніна]] [[Феафіл]]а. Такім чынам, аўтарам Дзеянняў з’яўляецца [[Лука (евангеліст)|Лука]], адзін з бліжэйшых супрацоўнікаў [[Павел (апостал)|апостала Паўла]], які заставаўся з Паўлам нават тады, калі апошні знаходзіўся ў [[Рым]]скай турме. Лука быў сведкам многіх падзей, пра якія ён пазней напісаў у Дзеяннях. Магчыма, што Лука вёў дзённік, куды падрабязна запісваў усе акалічнасці і падзеі. У тэксце шмат урыўкаў, у якіх аўтар апавядае ад першай асобы множнага ліку: Дз. 16:10-17, 20:5-15, 21:1-18, 27:1-28:16. == Месца і час напісання == У творы апавядаецца пра амаль трыццацігадовы перыяд пасля ўзнікнення Царквы да часу, калі Павел знаходзіўся пад дамашнім арыштам. У кнізе нічога не паведамляецца пра смерць Паўла, аднак лічыцца, што кніга была напісана пасля смерці апостала, нават пасля ганенняў [[Нерон]]а. Прыкладнай датай напісання Дзеянняў лічыцца [[80]]—[[90]] гг. Ёсць меркаванні, што Лука хацеў напісаць трылогію; у трэцяй частцы кнігі расказаць пра пакутніцкую смерць апосталаў [[Пётр (апостал)|Пятра]] і Паўла. Аднак іншыя даследчыкі лічаць, што Лука, пішучы Дзеянні, ставіў іншую мэту: паказаць, што [[Выратаванне (хрысціянства)|ўратаванне]], дадзенае [[Бог]]ам праз [[Ісус Хрыстос|Свайго адзінага Сына]], праз дзейнасць царквы стала магчымым для ўсіх народаў, пачынаючы ад [[Іерусалім]]а і да вялізнай сталіцы [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. Пры гэтым распаўсюджанне веры вялося не шляхам зброі, але толькі на падставе адной веры. Месца напісання невядома. Кніга магла быць напісана ў [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|Сірыі]] ці ў іншым месцы імперыі. == Асаблівасці кнігі == Унікальнасць кнігі ў тым, што гэта адзіная ў Новым Запавеце гістарычная кніга. У ёй апавядаецца пра станаўленне і развіццё першай Царквы. Дзякуючы ёй можна даведацца пра змест пропаведзі, пра саміх прапаведнікаў, пра кіраўнікоў Царквы. У ёй паведамляецца, як жылі першыя хрысціянскія суполкі, з якімі праблемамі і з якім супрацівам сутыкнуліся першыя вернікі. Аднак гэта не проста гістарычнае апавяданне, гэта творчасць багаслова. На думку Лукі, увесь час існавання чалавецтва падзяляецца на некалькі перыядаў. У першым перыядзе было панаванне Закону, гэты перыяд скончыўся са служэннем [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]]. Другі перыяд — дзейнасць Ісуса, а трэці — дзейнасць Царквы. Таму Лука задумаў адзін твор, у першай частцы якога апавядалася пра дзейнасць Ісуса, а ў другой — пра тое, як гэтая дзейнасць была працягнута Царквой пад кіраўніцтвам [[Святы Дух|Святога Духа]]. Дзякуючы Святому Духу, Які сышоў на вучняў падчас [[Пяцідзясятніца|Пяцідзясятніцы]], вучні змаглі працягнуць справу Хрыста. Такім чынам, кніга Дзеянняў апосталаў — гэта, перш за ўсё, гісторыя таго, як Бог дзейнічае ў свеце. Пазней так атрымалася, што два творы Лукі апынуліся разарванымі, але і ў гэтым можна ўбачыць свае плюсы. Тое, што кніга Дзеянняў апосталаў апынулася паміж Евангеллямі і лістамі апосталаў, нават адлюстроўвае першапачатковую задуму аўтара, паводле якой кніга Дзеянняў павінна стаць аповедам пра служэнне царквы свету пасля ўзнясення Хрыста. Мэта Лукі — паказаць, што хрысціянства, па задуме Бога, павінна стаць [[рэлігія]]й усяго свету. Тым не менш, хоць кніга названа Дзеяннямі апосталаў (а ў некаторых рукапісах — Дзеяннямі ўсіх апосталаў), насамрэч яна апавядае практычна пра дзейнасць толькі двух з іх. Спачатку гэта Пётр, а пасля — Павел. Пётр — прызнаны лідар царквы, яго імя заўсёды стаіць у цэнтры спісаў пералічэнняў апосталаў у Евангеллях. Пётр аддана выконвае дадзены самім Ісусам загад: ён прапаведуе, вылечвае і нават уваскрашае, ён смела стаіць перад судом вышэйшага [[яўрэі|яўрэйскага]] Савета, ён без хістанняў сведчыць [[Евангелле|Радасную вестку]] былому [[Язычніцтва|язычніку]] Карнілію, а потым, не зважаючы на рэлігійныя перадузятасці былых іўдзеяў, крэсціць апошняга. Пасля турэмнага зняволення і цудоўнага вызвалення Ангелам Пётр, відаць, вымушаны пакінуць Іерусалім. У другой частцы Дзеянняў (пачынаючы з 13 раздзела) апавядаецца амаль цалкам пра дзейнасць Паўла. Сам яго прыход у хрысціянства з’явіўся цудам: некалі яры праціўнік «[[Хрысціянства|назарэйскай ерасі]]» і актыўны ганіцель маладой царквы, Павел, пасля сустрэчы з паўсталым з памерлых Ісусам Хрыстом на шляху ў [[Дамаск]], стаў адданым і пладатворным служкам Евангелля. Павел атрымаў даручэнне самога Госпада несці Радасную вестку язычнікам, і ён пачынае свае місіянерскія вандроўкі. Разам са сваімі спутнікамі ён абыходзіць усю [[Малая Азія|Малую Азію]], потым даходзіць да [[Еўропа|Еўропы]], засноўваючы цэрквы ў [[Македонія (зямля)|Македоніі]] і Грэцыі. Да 20 раздзела голас хрысціянскіх прапаведнікаў гучаў па ўсім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], распаўсюджваючыся ўсё далей углыб Рымскай імперыі. Падчас паломніцтва ў Іерусалім Павел быў арыштаваны, і пасля некалькіх год няволі ў [[Кейсарыя|Кесарыі]] яго адпраўляюць у Рым на суд імператара. Але, знаходзячыся ў Рыме ў чаканні суда пад дамашнім арыштам, Павел таксама прапаведуе пра ўкрыжаванага і паўсталага з памерлых Ісуса Хрыста. Гэтак у асобе Паўла Евангелле дасягае сталіцы цывілізацыі — Рыму. == Структура кнігі == Кніга падзелена на 28 раздзелаў. Яна пачынаецца, гэтак жа як і Евангелле паводле Лукі, кароткім пралогам да невядомага верніка Феафіла. Пасля кнігу можна структурна падзяліць на дзве часткі. У першай частцы (раздзелы 1-12) апавядаецца пра дзейнасць Пятра, другая (раздзелы 13-28) прысвечана пераважна дзейнасці Паўла. Лука расказвае пра тое, як хрысціянства паслядоўна пашыралася ад Іерусаліма па [[Іўдзея|Іўдзеі]] і [[Галілея|Галілеі]], а потым і [[Самарыя|Самарыі]]. Услед за гэтым Радасная вестка пашыраецца і за межы [[Палесціна|Палесціны]]. Своеасаблівым цэнтрам хрысціянства становіцца [[Антыёхія|Антыёхія Сірыйская]], дзе, паводле сведчання Лукі, новая рэлігія і атрымала цяперашняе імя — ''хрысціянства''. Адгэтуль місіянеры накіроўваюцца ў тры місіянерскія вандроўкі: спачатку ў Малую Азію, потым у Еўропу. Новымі хрысціянскімі цэнтрамі становяцца [[Карынф]] і [[Эфес (горад)|Эфес]]. Чацвёртай місіянерскай вандроўкай, якую Павел ажыццяўляе ў няволі, стаў шлях у Рым. Евангелле дасягае апагея свайга распаўсюджвання. == Сціслы план кнігі == * Пралог (1:1-5) * Пачатак дзейнасці Царквы (1:6-2:47) * Супрацьдзеянне яўрэйскіх уладаў новай Царкве (3:1-5:42) * Дзейнасць сямі дыяканаў (6:1-8:25) * Зварот Саўла (Паўла) (9:1-31) * Пачатак пропаведзі сярод язычнікаў (9:32-12:25) * Першая місіянерская вандроўка Паўла (13:1-15:35) * Другая місіянерская вандроўка Паўла (15:36-18:23) * Трэцяя місіянерская вандроўка Паўла (18:24-20:38) * Арышт Паўла, турэмнае зняволенне і шлях у Рым (21:1-28:31) == Пераклады == * [https://bible.by/skoryna/44/1/ Апостолъская книги деания святыхъ Апостолъ, еже пописалъ святый Лука Евванъгелистъ Господень ко Феофілу, к немуже перъвее и Христово Евангелие писалъ] ([https://web.archive.org/web/20260607142706/https://biblia.by/skaryna-b/44/1/ люстэрка]) ([[Біблія Францыска Скарыны]]) * [https://bible.by/bbs/44/1/ Дзеі сьвятых апосталаў] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] * [https://bible.by/bbc/44/1/ Дзеянні Святых Апосталаў] ў перакладзе Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы * [https://catholic.by/3/images/files/doc/bible/Actus_Apostolorum.pdf Дзеі Апосталаў] Секцыі па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла Камісіі Божага Культу і Дысцыпліны Сакрамэнтаў пры [[Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі|Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі]] * [https://knihi.com/none/Novy_Zapaviet_i_Prypoviesci.html#chapter126 Дзеі Апосталаў] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=715 Дзеі сьвятых апосталаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602213228/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=715 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=875 Дзеяньні сьв. апосталаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602215003/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=875 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=802 Апостальскія Дзеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602214128/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=802 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=831 Дзеяньні апосталаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602212408/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=831 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]] * [https://bible.by/bak/44/1/ Дзеянні Святых Апосталаў] у перакладзе [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|А. К. Клышкі]] * [https://bible.by/bvc-2017/44/1/ Дзеі Апосталаў] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bsm/44/1/ Дзеі сьвятых Апосталаў] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Новый завет. Комментарий к Библии под ред. А. П. Лопухина. 2006. ISBN 978-5-9989-18087. {{Кнігі Новага Запавету}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі Новага Запавету]] [[Катэгорыя:Дзеянні святых апосталаў| ]] jyda1gqcqyau8i49ycg86j3uv6aom8e 0 68902 5211702 4517998 2026-10-05T11:07:30Z Autumndancer 168015 5211702 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін''' (сапраўднае прозвішча — '''Саблін'''; [[11 красавіка|29 сакавіка (11 красавіка)]] [[1900]], [[Масква]] — [[6 ліпеня]] [[1974]], [[Мінск]]) — савецкі беларускі {{кінарэжысёр|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{акцёр|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}} [[кіно]]. Лаўрэат Сталінскай прэміі трэцяй ступені (1950). [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1955). [[Народны артыст СССР]] (1969). Член ВКП(б) з 1948. Адзін з заснавальнікаў беларускага кіно. == Біяграфія == У 1917 годзе пачаў творчую дзейнасць як акцёр тэатра, у кіно прыйшоў у 1923 годзе. Корш-Саблін здымаў камедыі, фільмы-драмы, біяграфічныя фільмы. У 1945—1960 і 1969—1974 гадах — мастацкі кіраўнік кінастудыі «Беларусьфільм». З 1957 года старшыня Аргбюро СПК Беларусі. З 1965 года быў першым сакратаром [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|СК Беларусі]]. Пахаваны ў [[Мінск]]у на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Прызнанне і ўзнагароды == [[Файл:Мінск. Галоўны корпус Беларусьфільм. Уладзімір Корш-Саблін.jpg|міні|злева|[[Мемарыяльная дошка]] Уладзіміру Корш-Сабліну на будынку [[Беларусьфільм]]а]] * Сталінская прэмія трэцяй ступені (1950) — за фільм «[[Канстанцін Заслонаў (фільм)|Канстанцін Заслонаў]]» (1949). * Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР (1967) — за фільм «Масква — Генуя» (1964). * [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1955). * [[Народны артыст СССР]] (1969). * [[Ордэн Леніна]]. * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://news.tut.by/culture/165500.html Гэта мы: Закліканы рэвалюцыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100402231811/http://news.tut.by/culture/165500.html |date=2 красавіка 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Уладзіміра Корш-Сабліна}} {{DEFAULTSORT:Корш-Саблін Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты СССР]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Члены Саюза кінематаграфістаў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза кінематаграфістаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Сацыялістычны рэалізм]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] [[Катэгорыя:Людзі на паштовых канвертах]] p37nweh5vrlxy31a7wk67mdwh80gqek 0 74499 5211291 5154847 2026-10-04T14:16:51Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5211291 wikitext text/x-wiki {{храм}} '''Лютэранская кірха Святога Мікалая''' — пратэстанцкі храм у [[Мінск]]у ў стылі [[класіцызм]]. Будаўніцтва пачалося ў 1840 годзе, асвечана ў 1842 годзе. Размяшчалася на [[Новы Горад (Мінск)|Новым Горадзе]], на месцы цяперашняга [[Дом па праспекце Незалежнасці, 22|дома па праспекце Незалежнасці, 22]] з уваходам на [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|станцыю метро Кастрычніцкая]]. Будынак знесены пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Файл:Mienskaja kircha. Менская кірха (02-03.1918).jpg|thumb|злева|Кірха на здымку пачатку XX ст.]] == Гісторыя == Афіцыйна лютэранскі прыход створаны ў Мінску ў 1798 годзе і ахопліваў цалкам тэрыторыю Мінскай губерні. У пачатку XIX ст. прыходу перадалі драўляны будынак так званай «мітрапалітаўскай царквы» на [[Мінскае замчышча|Замчышчы]]. У 1801 годзе мінскі губернскі архітэктар [[Фёдар Крамер]] распрацаваў праект рэканструкцыі гэтай царквы пад кірху. У 1811 годзе на Навамесцкай плошчы ([[Вуліца Дамініканская (Мінск)|вуліца Дамініканская]], цяпер Леніна) пабудаваны мураваны будынак кірхі, 1 студзеня 1811 года асвечаны пад тытулам святых Паўла і Аляксандра. Гэты будынак разам з архівам, пастаратам і школай [[Пажар у Мінску (1835)|згарэў]] 30 мая 1835 года. Новы будынак кірхі ўрачыста закладзены на [[Захар'еўская вуліца|Захар’еўскай вуліцы]] (цяпер праспект Незалежнасці) 28 красавіка 1840 года. Аўтар праекта невядомы. Будаўніцтва скончана ў 1842 годзе, кірха асвечана пад тытулам святога Мікалая. Афіцыйна праект лютэранскай кірхі Святога Мікалая ў Мінску быў распрацаваны Камісіяй праектаў і каштарысаў. Праектныя чарцяжы мінскай кірхі захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве ў Сакнт-Пецярбургу.<ref name=":0">''Князева Е. Е.'' Лютеранские церкви и приходы в Белоруссии, Молдавии, Закавказье и Средней Азиии XVIII—XX вв.: Исторический справочник. Ч. III. СПб., 2006. — С. 55—57.</ref> [[Файл:Mienskaja kircha, Zacharaŭskaja. Менская кірха, Захараўская (1850).jpg|thumb|Лютэранская кірха і пастарат у Мінску. Літаграфія Ф. Фалька, каля 1850 г.]] У Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве (ф. 1662, воп. 1, спр. 270, арк. 27) захоўваецца літаграфія Ф. Фалька «Фасад лютэранскай царквы з пастаратам у г. Мінску», якая адлюстроўвае будынак кірхі разам з пастаратам. На адвароце літаграфіі змешчана эпіграма на мінскага губернатара і паэта М. В. Сушкова.<ref>{{cite web |url=https://fgurgia.ru/object/3229777 |title=Фасад лютеранской церкви с пасторатом в г. Минске (литография Фалька Ф.) |website=ФГИС удалённого использования архивных документов |access-date=2026-06-16}}</ref> Лютэранскія могілкі заснавалі ў пачатку XIX ст. за горадам, ва [[Нядзвежына|ўрочышчы Нядзевежына]]. У XIX ст. на могілках пабудавалі невялікую драўляную капліца, а ў 1834 годзе вакол могілак паставілі драўляную агароджу з брамай.<ref name=":0" /> У 1930-я гады савецкія ўлады ліквідавалі лютэранскую абшчыну, а храм закрылі і перарабілі на першы ў Беларусі дзіцячы гукавы кінатэатр «Навіны дня». Будынак пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], па вайне знесены. == Архітэктура == Прамавугольны ў плане асноўны аб’ём з паўкруглай алтарнай [[апсіда]]й і [[прытвор]]ам, завершаным [[вежа]]й-[[званіца]]й у выглядзе [[ратонда|ратонды]] з васьмю калонамі [[Тасканскі ордар|тасканскага ордара]] і паўсферычным [[купал]]ам. Сцены будынку рытмічна расчлянёны [[атык]]амі. З паўночнага ўсходу да кірхі быў прыбудаваны двухпавярховы будынак, дзе жыў [[пастар]]. Яго сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад выходзіў на вуліцы Захар’еўскую (цяпер праспект Незалежнасці) і быў завершаны ступеньчатым атыкам<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|У. М. Дзянісаў]]. [https://orda.of.by/.lib/abes/320 Мінская кірха] // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 320.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * ''Князева Е. Е.'' Лютеранские церкви и приходы в Белоруссии, Молдавии, Закавказье и Средней Азиии XVIII—XX вв.: Исторический справочник. Ч. III. СПб., 2006. — С. 55—57. * Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі. — Мінск: Харвест, 2007. — 272 с.: іл. — ISBN 978-985-16-0092-8.<!-- тут можа быць шмат памылак, бо крыніцы прынамсі часткова Савецкая Беларусія і Майкл Галдзянкоў --> == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/pub/7079_p/ Кірха (Менск)] на [[Radzima.org]] * {{Cite web|lang=ru-RU|url=http://minsk.luther.by/istoriya-elts/|title=История ЕЛЦ в Беларуси и в Минске - Евангелическо-лютеранский приход в Минске|website=Евангелическо-лютеранский приход в Минске|access-date=2023-12-26}} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2724.htm Кірха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100128180913/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2724.htm |date=28 студзеня 2010 }} {{ref-ru}} на [[Мінск стары і новы]]<!-- тут можа быць шмат памылак, бо крыніцы Савецкая Беларусія і Майкл Галдзянкоў --> {{Храмы Мінска}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія кірхі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:1842 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Храмы Мінска]] 2ew5h77qrqaoykwggs6mrfb7vwi16id 5211292 5211291 2026-10-04T14:18:23Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211292 wikitext text/x-wiki {{храм}} '''Лютэранская кірха Святога Мікалая''' — пратэстанцкі храм у [[Мінск]]у ў стылі [[класіцызм]]. Будаўніцтва пачалося ў 1840 годзе, асвечана ў 1842 годзе. Размяшчалася на [[Новы Горад (Мінск)|Новым Горадзе]], на месцы цяперашняга [[Дом па праспекце Незалежнасці, 22|дома па праспекце Незалежнасці, 22]] з уваходам на [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|станцыю метро Кастрычніцкая]]. Будынак знесены пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Файл:Mienskaja kircha. Менская кірха (02-03.1918).jpg|thumb|злева|Кірха на здымку пачатку XX ст.]] == Гісторыя == Афіцыйна лютэранскі прыход створаны ў Мінску ў 1798 годзе і ахопліваў цалкам тэрыторыю Мінскай губерні. У пачатку XIX ст. прыходу перадалі драўляны будынак так званай «мітрапалітаўскай царквы» на [[Мінскае замчышча|Замчышчы]]. У 1801 годзе мінскі губернскі архітэктар [[Фёдар Крамер]] распрацаваў праект рэканструкцыі гэтай царквы пад кірху. У 1811 годзе на Навамесцкай плошчы ([[Вуліца Дамініканская (Мінск)|вуліца Дамініканская]], цяпер Леніна) пабудаваны мураваны будынак кірхі, 1 студзеня 1811 года асвечаны пад тытулам святых Паўла і Аляксандра. Гэты будынак разам з архівам, пастаратам і школай [[Пажар у Мінску (1835)|згарэў]] 30 мая 1835 года. Новы будынак кірхі ўрачыста закладзены на [[Захар'еўская вуліца|Захар’еўскай вуліцы]] (цяпер праспект Незалежнасці) 28 красавіка 1840 года. Аўтар праекта невядомы. Будаўніцтва скончана ў 1842 годзе, кірха асвечана пад тытулам святога Мікалая. Афіцыйна праект лютэранскай кірхі Святога Мікалая ў Мінску быў распрацаваны Камісіяй праектаў і каштарысаў. Праектныя чарцяжы мінскай кірхі захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве ў Сакнт-Пецярбургу.<ref name=":0">''Князева Е. Е.'' Лютеранские церкви и приходы в Белоруссии, Молдавии, Закавказье и Средней Азиии XVIII—XX вв.: Исторический справочник. Ч. III. СПб., 2006. — С. 55—57.</ref> [[Файл:Mienskaja kircha, Zacharaŭskaja. Менская кірха, Захараўская (1850).jpg|thumb|Лютэранская кірха і пастарат у Мінску. Літаграфія Ф. Фалька, каля 1850 г.]] У Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве (ф. 1662, воп. 1, спр. 270, арк. 27) захоўваецца літаграфія Ф. Фалька «Фасад лютэранскай царквы з пастаратам у г. Мінску», якая адлюстроўвае будынак кірхі разам з пастаратам. На адвароце літаграфіі змешчана эпіграма на мінскага губернатара і паэта М. В. Сушкова.<ref>{{cite web |url=https://fgurgia.ru/object/3229777 |title=Фасад лютеранской церкви с пасторатом в г. Минске (литография Фалька Ф.) |website=ФГИС удалённого использования архивных документов |access-date=2026-06-16}}</ref> Лютэранскія могілкі заснавалі ў пачатку XIX ст. за горадам, ва [[Нядзвежына|ўрочышчы Нядзевежына]]. У XIX ст. на могілках пабудавалі невялікую драўляную капліца, а ў 1834 годзе вакол могілак паставілі драўляную агароджу з брамай.<ref name=":0" /> У 1930-я гады савецкія ўлады ліквідавалі лютэранскую абшчыну, а храм закрылі і перарабілі на першы ў Беларусі дзіцячы гукавы кінатэатр «Навіны дня». Будынак пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], па вайне знесены. == Архітэктура == Прамавугольны ў плане асноўны аб’ём з паўкруглай алтарнай [[апсіда]]й і [[прытвор]]ам, завершаным [[вежа]]й-[[званіца]]й у выглядзе [[ратонда|ратонды]] з васьмю калонамі [[Тасканскі ордар|тасканскага ордара]] і паўсферычным [[купал]]ам. Сцены будынку рытмічна расчлянёны [[атык]]амі. З паўночнага ўсходу да кірхі быў прыбудаваны двухпавярховы будынак, дзе жыў [[пастар]]. Яго сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад выходзіў на вуліцы Захар’еўскую (цяпер праспект Незалежнасці) і быў завершаны ступеньчатым атыкам<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|У. М. Дзянісаў]]. [https://orda.of.by/.lib/abes/320 Мінская кірха] // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 320.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * ''Князева Е. Е.'' Лютеранские церкви и приходы в Белоруссии, Молдавии, Закавказье и Средней Азиии XVIII—XX вв.: Исторический справочник. Ч. III. СПб., 2006. — С. 55—57. * Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі. — Мінск: Харвест, 2007. — 272 с.: іл. — ISBN 978-985-16-0092-8.<!-- тут можа быць шмат памылак, бо крыніцы прынамсі часткова Савецкая Беларусія і Майкл Галдзянкоў --> == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/pub/7079_p/ Кірха (Менск)] на [[Radzima.org]] * {{Cite web|lang=ru-RU|url=http://minsk.luther.by/istoriya-elts/|title=История ЕЛЦ в Беларуси и в Минске - Евангелическо-лютеранский приход в Минске|website=Евангелическо-лютеранский приход в Минске|access-date=2023-12-26}} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2724.htm Кірха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100128180913/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2724.htm |date=28 студзеня 2010 }} {{ref-ru}} на [[Мінск стары і новы]]<!-- тут можа быць шмат памылак, бо крыніцы Савецкая Беларусія і Майкл Галдзянкоў --> {{Храмы Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія кірхі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:1842 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Храмы Мінска]] in4mbfwyas6tzc6aihvp6qorjf3wemd 5211305 5211292 2026-10-04T14:42:36Z ~2026-49321-50 174003 5211305 wikitext text/x-wiki {{храм}} '''Лютэранская кірха Святога Мікалая''' — пратэстанцкі храм у [[Мінск]]у ў стылі [[класіцызм]]. Будаўніцтва пачалося ў 1840 годзе, асвечана ў 1842 годзе. Размяшчалася на [[Новы Горад (Мінск)|Новым Горадзе]], на месцы цяперашняга [[Дом па праспекце Незалежнасці, 22|дома па праспекце Незалежнасці, 22]] з уваходам на [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|станцыю метро Кастрычніцкая]]. Будынак знесены пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. [[Файл:Mienskaja kircha. Менская кірха (02-03.1918).jpg|thumb|злева|Кірха на здымку пачатку XX стагоддзя]] == Гісторыя == Афіцыйна лютэранскі прыход створаны ў Мінску ў 1798 годзе і ахопліваў цалкам тэрыторыю Мінскай губерні. У пачатку XIX стагоддзя прыходу перадалі драўляны будынак так званай «мітрапалітаўскай царквы» на [[Мінскае замчышча|Замчышчы]]. У 1801 годзе мінскі губернскі архітэктар [[Фёдар Крамер]] распрацаваў праект рэканструкцыі гэтай царквы пад кірху. У 1811 годзе на Навамесцкай плошчы ([[Вуліца Дамініканская (Мінск)|вуліца Дамініканская]], цяпер Леніна) пабудаваны мураваны будынак кірхі, 1 студзеня 1811 года асвечаны пад тытулам святых Паўла і Аляксандра. Гэты будынак разам з архівам, пастаратам і школай [[Пажар у Мінску (1835)|згарэў]] 30 мая 1835 года. Новы будынак кірхі ўрачыста закладзены на [[Захар’еўская вуліца|Захар’еўскай вуліцы]] (цяпер праспект Незалежнасці) 28 красавіка 1840 года. Аўтар праекта невядомы. Будаўніцтва скончана ў 1842 годзе, кірха асвечана пад тытулам святога Мікалая. Афіцыйна праект лютэранскай кірхі Святога Мікалая ў Мінску быў распрацаваны Камісіяй праектаў і каштарысаў. Праектныя чарцяжы мінскай кірхі захоўваюцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве ў Сакнт-Пецярбургу<ref name=":0">''Князева Е. Е.'' Лютеранские церкви и приходы в Белоруссии, Молдавии, Закавказье и Средней Азии XVIII—XX вв.: Исторический справочник. Ч. III. СПб., 2006. — С. 55—57.</ref>. [[Файл:Mienskaja kircha, Zacharaŭskaja. Менская кірха, Захараўская (1850).jpg|thumb|Лютэранская кірха і пастарат у Мінску. Літаграфія Ф. Фалька, каля 1850 г.]] У Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве (ф. 1662, воп. 1, спр. 270, арк. 27) захоўваецца літаграфія Ф. Фалька «Фасад лютэранскай царквы з пастаратам у г. Мінску», якая адлюстроўвае будынак кірхі разам з пастаратам. На адвароце літаграфіі змешчана эпіграма на мінскага губернатара і паэта М. В. Сушкова<ref>{{cite web |url=https://fgurgia.ru/object/3229777 |title=Фасад лютеранской церкви с пасторатом в г. Минске (литография Фалька Ф.) |website=ФГИС удалённого использования архивных документов |access-date=2026-06-16}}</ref>. Лютэранскія могілкі заснавалі ў пачатку XIX стагоддзя за горадам, ва [[Нядзвежына|ўрочышчы Нядзевежына]]. У XIX стагоддзі на могілках пабудавалі невялікую драўляную капліцу, а ў 1834 годзе вакол могілак паставілі драўляную агароджу з брамай<ref name=":0" />. У 1930-я гады савецкія ўлады ліквідавалі лютэранскую абшчыну, а храм закрылі і перарабілі на першы ў Беларусі дзіцячы гукавы кінатэатр «Навіны дня». Будынак пашкоджаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], па вайне знесены. == Архітэктура == Прамавугольны ў плане асноўны аб’ём з паўкруглай алтарнай [[апсіда]]й і [[прытвор]]ам, завершаным [[вежа]]й-[[званіца]]й у выглядзе [[ратонда|ратонды]] з васьмю калонамі [[Тасканскі ордар|тасканскага ордара]] і паўсферычным [[купал]]ам. Сцены будынку рытмічна расчлянёны [[атык]]амі. З паўночнага ўсходу да кірхі быў прыбудаваны двухпавярховы будынак, дзе жыў [[пастар]]. Яго сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад выходзіў на вуліцы Захар’еўскую (цяпер праспект Незалежнасці) і быў завершаны ступеньчатым атыкам<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|У. М. Дзянісаў]]. [https://orda.of.by/.lib/abes/320 Мінская кірха] // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 320.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * ''Князева Е. Е.'' Лютеранские церкви и приходы в Белоруссии, Молдавии, Закавказье и Средней Азиии XVIII—XX вв.: Исторический справочник. Ч. III. СПб., 2006. — С. 55—57. * Мінск. Стары і новы / аўт.-склад. У. Г. Валажынскі; пад. рэд. З. В. Шыбекі. — Мінск: Харвест, 2007. — 272 с.: іл. — ISBN 978-985-16-0092-8.<!-- тут можа быць шмат памылак, бо крыніцы прынамсі часткова Савецкая Беларусія і Майкл Галдзянкоў --> == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/pub/7079_p/ Кірха (Менск)] на [[Radzima.org]] * {{Cite web|lang=ru-RU|url=http://minsk.luther.by/istoriya-elts/|title=История ЕЛЦ в Беларуси и в Минске - Евангелическо-лютеранский приход в Минске|website=Евангелическо-лютеранский приход в Минске|access-date=2023-12-26}} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2724.htm Кірха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100128180913/http://www.minsk-old-new.com/minsk-2724.htm |date=28 студзеня 2010 }} {{ref-ru}} на [[Мінск стары і новы]]<!-- тут можа быць шмат памылак, бо крыніцы Савецкая Беларусія і Майкл Галдзянкоў --> {{Храмы Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Саборы Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія кірхі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1846 годзе]] [[Катэгорыя:1842 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Храмы Мінска]] 0br0wmz5k9lrfeef01ozkjovcm085cj 0 76270 5211634 5177553 2026-10-05T09:00:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211634 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Еўрапейскі суд (Еўрапейскі саюз)|Еўрапейскім судом у Люксембурзе|судом [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]]}} {{іншыя значэнні|Еўрапейскі суд}} {{Орган судовай улады | краіна = Еўропа | назва = Еўрапейскі суд па правах чалавека | арыгінальная назва = {{lang-en|European Court of Human Rights}} <br> {{lang-fr|Cour européenne des droits de l'homme}} | эмблема = Эмблема ЕСПЧ.png | апісанне эмблемы = | подпіс да эмблемы = Выява будынка суда, якая выкарыстоўваецца ў якасці эмблемы міжнароднай арганізацыі | шырыня эмблемы = 240px | від = [[Міжнародныя судовыя органы|міжнародны суд]] | інстанцыя = [[суд апеляцыйнай інстанцыі]], [[Вышэйшы суд|суд вышэйшай інстанцыі]] | юрысдыкцыя = 47 дзяржаў — членаў [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] | орган абскарджання = Вялікая палата Еўрапейскага суда па правах чалавека | заснаваны = 1959 (першапачаткова) <br> 1998 (пастаянны) | мовы = [[Англійская мова|англійская]], [[Французская мова|французская]] | метад фарміравання складу = ПАРЕ выбірае па адным суддзі ад кожнай краіны — члена Савета Еўропы | крыніца правамоцтва = [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод]] | тэрмін службы = 9 гадоў | колькасць членаў = 47 суддзяў | пасада главы = Прэзідэнт | глава = [[:fr:Mattias Guyomar|Mattias Guyomar]] | дата ўступлення главы на пасаду = 30 мая 2025 года | зала пасяджэнняў = Strasbourg- European Court of Human Rights.jpg | апісанне залы пасяджэнняў = | подпіс да залы пасяджэнняў = | месцазнаходжанне = [[Страсбург]], [[Францыя]] | адрас залы пасяджэнняў = | lat_dir = N | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = | lon_min =| lon_sec = | сайт = [http://echr.coe.int/ echr.coe.int] }} '''Еўрапейскі суд па правах чалавека''' ({{lang-en|European Court of Human Rights}}, {{lang-fr|Cour européenne des droits de l'homme}}) — міжнародны [[суд]]овы орган, юрысдыкцыя якога распаўсюджваецца на ўсе дзяржавы-члены [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], якія ратыфікавалі [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейскую Канвенцыю аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод]], і ўключае ўсе пытанні, якія адносяцца да тлумачэння і прымянення Канвенцыі, уключаючы міждзяржаўныя справы і скаргі асобных асоб. == Гісторыя == * 3 верасня [[1953]] года ўступіла ў сілу [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод]], якая не толькі абвясціла асноўныя [[Правы Чалавека]], але і стварыла спецыяльны механізм іх абароны. Першапачаткова гэты механізм уключаў тры органы, якія неслі адказнасць за забеспячэнне выканання абавязацельстваў, прынятых на сябе дзяржавамі-ўдзельніцамі Канвенцыі: Еўрапейскую камісію па Правах Чалавека, Еўрапейскі суд па Правах Чалавека і Камітэт міністраў Савета Еўропы. * З 1 лістапада [[1998]] г., па ўступленні ў сілу Пратакола № 11, першыя два з гэтых органаў былі заменены адзіным, стаў дзеючым Еўрапейскі суд па Правах Чалавека. Яго месцазнаходжанне — Палац Правоў Чалавека ў [[Страсбур]]гу ([[Францыя]]), дзе знаходзіцца і сам Савет Еўропы. Згодна з першапачатковай сістэмай усе скаргі, пададзеныя індывідуальнымі заяўнікамі або дзяржавамі-ўдзельніцамі Канвенцыі, станавіліся прадметам папярэдняга разгляду Еўрапейскай камісіі па Правах Чалавека. Яна разглядала пытанне аб іх прымальнасці і пры станоўчым вырашэнні перадавала справы ў Еўрапейскі суд па Правах Чалавека для прыняцця канчатковага, які мае абавязковую сілу рашэння. Калі справа не перадавалася ў Суд, яно вырашалася Камітэтам міністраў. * З 1 кастрычніка [[1994]] г. заяўнікам было прадастаўлена права самім перадаваць свае справы ў Суд па скаргах, прызнаным Камісіяй прымальнымі. Еўрапейскі суд закліканы забяспечваць няўхільнае захаванне і выкананне нормаў Канвенцыі яе дзяржавамі-ўдзельніцамі. Ён ажыццяўляе гэтую задачу шляхам разгляду і дазволу канкрэтных спраў, прынятых ім да вытворчасці на аснове індывідуальных скаргаў, пададзеных фізічнай асобай, групай асоб або няўрадавай арганізацыяй. Магчыма таксама падача скаргі на парушэнне Канвенцыі дзяржавай-членам Савета Еўропы з боку іншай дзяржавы-члена. * Пачаўшы сваю дзейнасць у [[1959]] г. Еўрапейскі суд да канца [[1998]] года (калі ён быў рэфармаваны) прыняў рашэнні па сутнасці ў 837 справах, пераважная большасць з якіх — па скаргах грамадзян. * Першае рашэнне па сутнасці справы суд прыняў у [[1960]] годзе (Lawless v. Ireland), першае рашэнне па сутнасці на карысць заяўніка — ў [[1968]] годзе (Neumeister v. Austria). Пасля рэформы Суда ў [[1998]] г. яго актыўнасць павысілася, і да пачатку [[2010]] г. суд вынес ужо 12198 рашэнняў па сутнасці, з іх у 10156 канстатаваў парушэнні Канвенцыі або яе пратаколаў. * Ратыфікацыя Еўрапейскай канвенцыі дазваляе ўсім асобам, якія знаходзяцца пад яе юрысдыкцыяй, звяртацца ў Еўрапейскі суд, калі яны лічаць свае правы парушанымі, для абароны правоў і свабод, калі вычарпаны ўсе наяўныя ўнутрыдзяржаўныя сродкі прававой абароны. == Склад Суда == У артыкуле 20 Канвенцыі вызначаецца колькасць [[суддзя]]ў Суда, якая роўная ліку Высокіх Дагаворных Бакоў Канвенцыі. Суддзі засядаюць у Судзе ў асабістай якасці, павінны адпавядаць наступным крытэрам: * Суддзі павінны валодаць высокімі маральнымі якасцямі і задавальняць патрабаванням, што прад’яўляюцца пры назначэнні на высокія судовыя пасады, або быць юрыстамі з прызнаным аўтарытэтам. * На працягу ўсяго тэрміну суддзі не павінны ажыццяўляць ніякай дзейнасці, што з’яўляецца «несумяшчальнай з іх незалежнасцю, бесстароннасцю або з патрабаваннямі, выцякаючымі з пастаяннай асновы». Усе пытанні, якія ўзнікаюць у сувязі з прымяненнем гэтага пункта, вырашаюцца Судом. * Парламенцкая асамблея Савета Еўропы абірае [[суддзя]]ў у Еўрапейскі суд тэрмінам на 6 гадоў. Суддзі могуць быць перавыбраны. * [[Суддзя]] можа быць вызвалены ад пасады, калі рашэнне аб яго неадпаведнасці ўстаноўленым патрабаванням будзе прынятая іншымі [[суддзя]]мі большасцю ў {{Дроб|2|3}} галасоў (артыкул 24). == Структура і юрысдыкцыя Суда == Артыкул 27 Канвенцыі прадугледжвае стварэнне ў рамках Суда 3 розных тыпаў органаў: камісій, палат і Вялікі Палаты. * Камісія ў склад якой уваходзяць 3 суддзі, можа абвясціць непрымальнай ці выключыць яе з спісу спраў індывідуальную скаргу, калі такое рашэнне можа быць праняты без дадатковага вывучэння. Кожнае такое рашэнне яўляецца канчатковым і асоба, яка звярнулася з заявай, не можа патрабаваць яго перагляду. * У палатах на другім узроўні арганізацыйнай структуры Суда ажыццяўляецца вялікая частка яго працы. У склад палаты ўваходзяць 7 [[суддзя]]ў, уключаючы члена Палаты «ex officio» — [[суддзя|суддзю]], які быў абраны ад дзяржавы-ўдзельніка, ці асобу, яка назначаецца для ўдзелу ў пасяджэннях у выпадку адсутнасці такога суддзі. Акрамя стварэння камісій, аб якіх гаварылася вышэй, Палата выносіць пастановы аб прымальнасці міждзяржаўных і індывідуальных заяў, якія не былі прызнаныя непрымальнымі ў камісіях. Як правіла, палата прымае рашэнне аб прымальнасці асобна ад рашэння па сутнасці. * Вялікая палата — трэці ўзровень, на якім ажыццяўляецца работа Суда. У склад Вялікай палаты ўваходзяць 17 [[суддзя]]ў. Акрамя члена Вялікай палаты па пасадзе, які засядае на тых жа ўмовах, якія вызначаюцца па адносінах да сябра палаты па пасадзе, пункт 3 артыкула 27 таксама прылічае ў склад Вялікай палаты Старшыню Суда, намеснікаў Старшыні, старшыняў палат і іншых [[суддзя]]ў, якія вызначаюцца ў адпаведнасці з рэгламентам Суда. Вялікая палата ўпаўнаважаная разглядаць толькі тыя справы, якія былі перададзеныя ёй, і толькі ў трох выпадках. Згодна з артыкулам 30, палата можа адмовіцца ад сваёй юрысдыкцыі на карысць Вялікай палаты пры наступных абставінах: * калі справа, якое знаходзіцца на разглядзе Палаты, падымае сур’ёзнае пытанне, якое датычыцца тлумачэння Канвенцыі або Пратаколаў да яе; * калі рашэнне пытання, якое яна разглядае, можа ўвайсці ў супярэчнасць з рашэннем, вынесеным Судом пастановай раней; * калі адзін з бакоў не пярэчыць гэтаму. [[File:Courtroom European Court of Human Rights 01.JPG|thumb|340px|Зала Еўрапейскага Суда па Правам Чалавека]] == Умовы падачы скаргаў == Заяўніку неабавязкова яўляцца грамадзянінам дзяржавы — члена Савета Еўропы або наогул грамадзянінам дзяржавы, на якое ён падае скаргу. Часцей за ўсё пры разглядзе скаргаў Суду прыходзіцца мець справу з так званымі прамымі (непасрэднымі) ахвярамі: звяртаецца асоба само непасрэдна ўжо стала ахвярай парушэння яго права. Акрамя гэтага, у практыцы Еўрапейскага суда існуюць і іншыя паняцці ахвяры. Асоба можа быць прызнана патэнцыйнай ахвярай у выпадку, калі яно падвяргаецца рэальнаму рызыку прымянення да яго заканадаўства, што супярэчыць Еўрапейскай Канвенцыі, і яго правы, замацаваныя ў Канвенцыі, будуць парушаныя. У дадзеным выпадку вельмі важна паказаць, чаму да заяўніка дастасавальныя палажэнне заканадаўства, пры якіх абставінах існуе рэальны рызыка такога прымянення. Ускосная ахвяра: у практыцы Еўрапейскага Суда прызнана, што асоба можа адчуваць парушэнне сваіх асабістых правоў і з-за таго, што парушаныя правы іншага. Таму ў пэўных абставінах асоба можа падаць скаргу аб парушэнні сваіх правоў нягледзячы на тое, што само непасрэдна не перажываў шкоды. Для гэтага неабходна, каб у гэтай асобы з непасрэднай ахвярай была вельмі блізкая сувязь (роднасная ці іншая). Найбольш распаўсюджаным прыкладам будзе яўляцца зварот сваякоў асобы па віне дзяржаўных органаў або па прычыне не забеспячэння імі належнай абароны права на жыццё, а сваякі ў гэтым выпадку маюць маральныя пакуты і нясуць матэрыяльныя страты. * Скарга павінна быць пададзеная не пазней чым праз 6 месяцаў пасля канчатковага разгляду пытання кампетэнтным дзяржаўным органам. Гэты тэрмін аднаўленню не падлягае.<ref>[https://amulex.ru/blog/European_Court Як падаць скаргу ў ЕСПЧ?]</ref> * Скардзіцца можна толькі на тыя парушэнні, якія мелі месца пасля даты ратыфікацыі Канвенцыі дзяржавай. * Скаргі, якія накіроўваюцца ў Еўрапейскі суд, павінны дакранацца падзей, за якія нясе адказнасць дзяржаўная ўлада. Скаргі супраць прыватных асоб і арганізацый Еўрапейскім судом не прымаюцца да разгляду. * Для таго, каб скарга была прызнаная прымальнай па сутнасці, заяўнікам павінны быць вычарпаны ўсе ўнутрыдзяржаўныя сродкі абароны свайго права, і перш за ўсё судовыя сродкі такой абароны. Вычарпаным ўнутраных сродкаў прававой абароны будзе праходжанне заяўнікам дастаткова першай і касацыйнай інстанцый. Наглядная інстанцыя не прызнаецца эфектыўным сродкам прававой абароны, так як заяўнік не валодае правам самастойна ініцыяваць працэдуру судовага разгляду па сваёй справе, а можа толькі прасіць ўпаўнаважаная асоба аб гэтым. Перш, чым скарга будзе пададзеная ў Суд, неабходна строгае захаванне некалькіх абавязковых умоў. * Прадметам скаргі могуць быць толькі правы і свабоды, які гарантуюцца Канвенцыяй або яе Пратаколамі. Пералік гэтых правоў досыць шырокі, але ў ім адсутнічаюць некаторыя правы, вядомыя найноўшаму канстытуцыйнаму заканадаўству (Канстытуцыя дзяржавы з якой грамадзянін); ахоплівае ўсе Правы Чалавека, пра якія гаворыць Канвенцыя, называе і некаторыя іншыя. Напрыклад, права на працу, права на сацыяльнае забеспячэнне і інш.. Гэтыя правы замацаваныя ў іншай Канвенцыі Савета Еўропы — Еўрапейскай сацыяльнай хартыі, аднак юрысдыкцыя Еўрапейскага суда заснаваная выключна на Канвенцыі аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод. * Згодна з артыкулам 34 Еўрапейскай Канвенцыі аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод, Суд можа прымаць скаргі ад любога фізічнай асобы, любы няўрадавай арганізацыі або любой групы прыватных асоб, якія сцвярджаюць, што з’явіліся ахвярамі парушэнні з боку дзяржавы-удзельніцы Канвенцыі (яны называюцца ў Канвенцыі Высокімі Дагаворнымі Бакамі) іх правоў, прызнаных у сапраўднай Канвенцыі або ў пратаколах да яе. == Месцазнаходжанне == Адрас Еўрапейскага суда па правах чалавека: The Registrar European Court of Human Rights Council of Europe F-67075 Strasbourg Cedex France-Францыя Tel : +33 (0)3 88 41 20 18 Fax : +33 (0)3 88 41 27 30 {{зноскі}} == Літаратура == * упорядник Куян І. А., «Суд. Зразки документів (заяви, позовні заяви, скарги, клопотання до судів, господарських судів; порядок звернення до Європейського Суду з прав людини): Практичний посібник», довідкове видання 2-е доповнене і перероблене, «Оріяни», м. Київ, 2002 р. ISBN 966-7373-70-3; * отв. ред. докт. юр. наук проф. Тункин Г. И., «Международное право», изд. «Юридическая литература», г. Москва, 1974 г. == Спасылкі == {{Commonscat|European Court of Human Rights}} * [http://www.echr.coe.int Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20091228234258/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/ACD46A0F-615A-48B9-89D6-8480AFCC29FD/0/FactsAndFigures_EN.pdf Факты і статыстыка аб Судзе 1959—2009] * [http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/C2E5DFA6-B53C-42D2-8512-034BD3C889B0/0/FICHEPARPAYS_EN.pdf Зводкі суда па краінах, 1959—2009] * [http://www.echr.ru/ Сайт аб ЕСПЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150217172403/http://www.echr.ru/ |date=17 лютага 2015 }} * [http://www.europeancourt.ru/ Еўрапейскі Суд па правах чалавека: даведачна-інфармацыйны цэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150114074054/http://europeancourt.ru/ |date=14 студзеня 2015 }} * [http://www.polit.ru/analytics/2009/11/18/dikov.html Диков Г., Российские жалобы в Европейском Суде — практика по неприемлемым делам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091121083031/http://www.polit.ru/analytics/2009/11/18/dikov.html |date=21 лістапада 2009 }} * [http://www.polit.ru/lectures/2004/10/12/court.html Европейский Суд: россияне против государства, Публичные лекции «Полит.ру»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090123031551/http://polit.ru/lectures/2004/10/12/court.html |date=23 студзеня 2009 }} * [http://www.echr-base.ru Інфармацыйная сістэма па дакументах Еўрапейскага Суда па правах чалавека] * [http://www.espch.ru Юрыдычныя паслугі па складанні скаргаў у ЕСПЧ] * [http://www.demos-center.ru/projects/6B3771E Центр «Демос», (Решения Суда) Россия и Европейский Суд по правам человека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131210120/http://demos-center.ru/projects/6B3771E |date=31 студзеня 2012 }} * [http://europeancourt.ru/resheniya-evropejskogo-suda-na-russkom-yazyke EuropeanCourt.ru (Решения ЕСПЧ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514004444/http://europeancourt.ru/resheniya-evropejskogo-suda-na-russkom-yazyke/ |date=14 мая 2011 }} * [http://www.espch.ru/content/category/3/11/25/ espch.ru], * [http://www1.umn.edu/humanrts/russian/euro/Rechr-index.html umn.edu], * [http://www.hri.ru/docs/?content=dir&dir=types&id=18 hri.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111064813/http://www.hri.ru/docs/?content=dir&dir=types&id=18 |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.minjust.ru/ru/ECJ/precedent/ minjust.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115042155/http://www.minjust.ru/ru/ECJ/precedent/ |date=15 лістапада 2011 }} * [http://search.ligazakon.ua/search/law/judicial/?s=search&idView=LZ_SUITE_SP&language=2&class_code=700.&beginPos=41&countBlock=10 Практика Европейского Суда] * [http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_all.html Рашэння Еўрапейскага Суда па прэцэдэнтным справах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130135744/http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_all.html |date=30 лістапада 2010 }} * [http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_russia.html Рашэння Еўрапейскага Суда па справах супраць Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130135548/http://sutyajnik.ru/rus/echr/school/judg_v_russia.html |date=30 лістапада 2010 }} * [http://www.venice.coe.int/Files/Bulletin/Special_Bulletin_Leading_Cases_ECHR_RUS.pdf Специальный выпуск «Бюллетеня конституционного правосудия», Венецианская комиссия, 2000, Пресс-релизы Суда]; * [http://europeancourt.ru/category/press-relizy-evropejskogo-suda/ Прэс-рэлізы Еўрапейскага Суда, якія тычацца пастановаў і Рашэнняў па пытаннях прымальнасці, вынесеных ў ходзе разгляду скаргаў супраць Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100620152301/http://europeancourt.ru/category/press-relizy-evropejskogo-suda/ |date=20 чэрвеня 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20050225173216/http://web.amnesty.org/library/index/ENGIOR300132004 European Court on Human Rights: Imminent reforms must not obstruct individuals' redress for human rights violations by Amnesty International News Service No: 120 11 May 2004] * [http://www.prison.org/know/doc003.shtml Как обратиться в Европейский суд по правам человека?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101101070006/http://prison.org/know/doc003.shtml |date=1 лістапада 2010 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Судовая сістэма]] [[Катэгорыя:Права]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі суд па правах чалавека]] gillqzsfrob3o3l4gdhae6fyy4uko3r 10 77795 5211297 5208186 2026-10-04T14:30:21Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211297 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажар у Гомелі (1737)|Пажар у Гомелі]] (1737) * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар у Гродне (1885)|Пажар у Гродне]] (1885) * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> sjhhfkq761gdxvmzbbn1hmdi31a5kwp 5211304 5211297 2026-10-04T14:40:31Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211304 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажар у Гомелі (1737)|Пажар у Гомелі]] (1737) * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар у Гродне (1885)|Пажар у Гродне]] (1885) * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> 3igs07k3s79eei45ylcsfgqhzqyq77j 5211311 5211304 2026-10-04T14:50:34Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211311 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гомелі|Пажары ў Гомелі]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар у Гродне (1885)|Пажар у Гродне]] (1885) * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> 2d4helivs7fyi9pdtvfnkgi85wh5vmh 5211316 5211311 2026-10-04T14:57:30Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211316 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гомелі|Пажары ў Гомелі]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гродне|Пажары ў Гродне]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар у Гродне (1885)|Пажар у Гродне]] (1885) * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> 3qdguum88zjc8y1kebhgd4fufmszbw2 5211317 5211316 2026-10-04T14:57:41Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211317 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гомелі|Пажары ў Гомелі]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гродне|Пажары ў Гродне]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> rgks23vfjhkzohxpe7dj8q3lqygfbnw 5211320 5211317 2026-10-04T15:04:44Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211320 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гомелі|Пажары ў Гомелі]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гродне|Пажары ў Гродне]] * [[Пажары ў Магілёве]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> 4jn1fx5r0n4lgrskx6h0fh4rya3dd4n 5211324 5211320 2026-10-04T15:09:14Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211324 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[Пажары ў Бабруйску]] * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Віцебску|Пажары ў Віцебску]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гомелі|Пажары ў Гомелі]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гродне|Пажары ў Гродне]] * [[Пажары ў Магілёве]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> o48zxczmujdo7uhuxj0cfq1g1dcsdgy 5211359 5211324 2026-10-04T16:58:41Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211359 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Катастрофы ў Беларусі |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Катастрофы ў Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Тэхнагенная катастрофа|Тэхнагенныя]] |спіс1 = * [[Патоп на Дубравенцы]] (1942) * [[Выбух на Мінскім радыёзаводзе]] (1972) * [[Чарнобыльская катастрофа]] (1986) * [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] (2010) * [[Выбух на Светлагорскім цэлюлозна-кардонным камбінаце]] (2023) |загаловак2 = [[Транспартная катастрофа|Транспартныя]] |спіс2 = * [[Крушэнне парахода «Надзея»]] (1919) * [[Крушэнне цягніка «Вільня — Мінск» на перагоне «Радашковічы — Заслаўе»]] (1919) * [[Трагедыя ў Крыжоўцы|Сутыкненне цягнікоў на станцыі «Крыжоўка»]] (1977) * [[Пажар у аўтобусе ў Мінску (1980)|Пажар у аўтобусе ў Мінску]] (1980) * [[Падзенне аўтобуса пад Хацежынам]] (1991) * [[Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне (2011)|Сутыкненне аўтобусаў у Маларыцкім раёне]] (2011) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Барысаўскім раёне (2020)|ДТЗ у Барысаўскім раёне]] (2020) * [[ДТЗ у Смалявіцкім раёне 20 лютага 2023 года|ДТЗ у Смалявіцкім раёне]] (2023) * [[Дарожна-транспартнае здарэнне ў Светлагорскім раёне (2025)|ДТЗ у Светлагорскім раёне]] (2025) |загаловак3 = [[Авіяцыйная катастрофа|Авіяцыйныя]] |спіс3 = * [[Катастрофа С-47 пад Маладзечнам]] (1944) * [[Катастрофа Іл-12 у Мінску]] (1960) * [[Катастрофа Як-28Р пад Дашкаўцамі]] (1973) * [[Сутыкненне Мі-4 пад Ружанамі]] (1974) * [[Катастрофа Ан-24Б пад Мінскам]] (1979) * [[Катастрофа Іл-76 пад Віцебскам]] (1979) * [[Катастрофа Як-42 пад Нароўляй]] (1982) * [[Катастрофа Ту-134А пад Мінскам]] (1985) * [[Катастрофа Міг-25РУ пад Шчучынам]] (1992) * [[Збіццё паветранага шара ў Бярозаўскім раёне]] (1995) * [[Катастрофа Су-27 пад Арабаўшчынай]] (1996) * [[Катастрофа BAe-125 пад Мінскам]] (2009) * [[Катастрофа PZL «Kania» пад Высокім]] (2009) * [[Катастрофа MD-500 пад Мінскам]] (2010) * [[Катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]] (2010) * [[Катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]] (2011) * [[Катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]] (2011) * [[Катастрофа Як-130 у Баранавічах]] (2021) |загаловак4 = [[Стыхійнае бедства|Прыродныя]] |спіс4 = * [[Хаўер (цыклон)|Хаўер]] (2013) * [[Ураган у Беларусі (2024)|Ураган 13—14 ліпеня]] (2024) * [[Ураган у Беларусі (2025)|Ураган 9—10 ліпеня]] (2025) |загаловак5 = Іншыя |спіс5 = * [[:Шаблон:Пажары ў Бабруйску|Пажары ў Бабруйску]] * [[Пажары ў Брэсце]] * [[:Шаблон:Пажары ў Віцебску|Пажары ў Віцебску]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гомелі|Пажары ў Гомелі]] * [[:Шаблон:Пажары ў Гродне|Пажары ў Гродне]] * [[Пажары ў Магілёве]] * [[:Шаблон:Пажары ў Мінску|Пажары ў Мінску]] * [[Пажар ў дзіцячых яслях вёскі Грамошча]] (1933) * [[Пажар у Клубе НКДБ (1946)|Пажар у Клубе НКДБ]] (1946) * [[Пажар у вёсцы Буса]] (1957) * [[Выбух у Маладушы]] (1959) * [[Трагедыя на Нямізе]] (1999) * [[Пажар у Казлоўшчынскім псіханеўралагічным доме-інтэрнаце]] (2003) * [[Трагедыя ў Краснаполлі|Абвал даху ў Краснапольскай сярэдняй школе]] (2004) * [[Выбух у мінскім метрапалітэне|Выбух на станцыі метро «Кастрычніцкая»]] (2011) * [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] (2022) |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]] </noinclude> 00nro3yqrizoqxceonrypb36ltp2k66 0 81756 5211471 4961543 2026-10-05T03:21:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211471 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nauru House.jpg|thumb|250px|right|Дом Науру]] '''Дом [[Науру]]''' (афіцыйная назва ''Колінс-Стрыт 80''<ref name=Emporis>{{cite web|title=Nauru House|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=108427|publisher=Emporis.com|accessdate=2008-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930185750/http://www.emporis.com/building/80collinsstreet-melbourne-australia|archive-date=30 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>) — 52-павярховы будынак у [[Мельбурн]]е, [[Аўстралія]]. Па заканчэнні будаўніцтва стаў самым высокім будынкам у горадзе, пакуль у [[1980]] годзе гэты рэкорд не быў пабіты. Будаўніцтва будынка вялося з [[1972]] па [[1977]] гады і стала часткай інвестыцыйнай праграмы ўрада [[Науру]]. Будынак васьмівугольны і ў наш час мае [[алюміній|алюмініевы]] [[фасад]]. Агульная плошча 50,5 тыс. [[квадратны метр|м²]]. Вышыня без вежы на даху 183 [[м]], з ёй 190 м. Эканамічны крызіс прымусіў урад Науру прадаваць сваю замежную ўласнасць, і цяпер Дом Науру належыць Квінслэндскай інвестыцыйнай карпарацыі. {{зноскі}} {{coord|display=title|37|48|48|S|144|58|15|E|region:AU-VIC_type:landmark}} [[Катэгорыя:Архітэктура Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Мельбурн]] [[Катэгорыя:Науру]] [[Катэгорыя:Васьмівугольныя будынкі]] t5wtr4dt9xyp69qcuakpji91dkmdbm3 0 82645 5211269 5149900 2026-10-04T13:29:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211269 wikitext text/x-wiki [[Выява:Mars NPArea-PIA00161.jpg|thumb|300px|Палярная шапка Марса]] '''Гідрасфера Марса''' — гэта сукупнасць водных запасаў планеты [[планета Марс|Марс]], прадстаўленая водным лёдам у палярных шапках Марса, лёдам пад паверхняй і магчымымі рэзервуарамі вадкай вады і водных раствораў солей у верхніх пластах літасферы Марса. Гідрасфера Марса з прычыны пануючых нізкіх тэмператур і знаходжання запасаў вады ў цвёрдым стане таксама называецца крыялітасферай. == Пошукі вады на Марсе == Марс вельмі падобны на [[Планета Зямля|Зямлю]] па шматлікіх паказчыках, што прымушала навукоўцаў [[XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзя дапускаць, што на ім ёсць жыццё і ёсць вадкая вада. Па меры росту аб'ёму даных пра планету, людзі прыдумалі спосабы для вывучэння атмасферы Марса і пошуку вады ў атмасферы з дапамогай спектраскапічных вымярэнняў. Аказалася, што вады ў атмасферы Марса была знойдзена нікчэмна малая колькасць, аднак даследаванні былі працягнуты. На змену астранамічным назіранням і спектраскапічнаму вымярэнню, з пачаткам эры касманаўтыкі, прыйшло і прамое вывучэнне Марса і пошукаў вады на ім з дапамогай міжпланетных зондаў. Найперш увагу даследчыкаў прыцягнулі палярныя шапкі Марса, бо меркавалася, што яны складаюцца з воднага лёду па аналогіі з [[Антарктыда]]й ці [[Грэнландыя]]й на Зямлі. Пры пільным вывучэнні з дапамогай сучаснай апаратуры ў 2000 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20020808014539/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/mars_water_story_000620.html NASA announces discovery of evidence of water on Mars]</ref> было пацверджана, што апроч цвёрдага вуглякіслага газу, у масе льдоў марсіянскіх палярных шапак утрымліваецца каласальная колькасць цвёрдага воднага лёду<ref>[[BBC]]. [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_3428000/3428309.stm Вада на Марсе: ад тэорыі да доказаў]</ref>. У верасні [[2015]] года ў часопісе [[Nature Geoscience]] былі апублікаваны вынікі даследавання здымкаў, атрыманых з апарата [[Mars Reconnaissance Orbiter]], якое праводзілася навукоўцамі з [[Тэхналагічны інстытут Джорджыі|Тэхналагічнага інстытута Джорджыі]] пад кіраўніцтвам астранома Луджэндры Оджы. Навукоўцы зрабілі выснову, што цёмныя палосы, якія з'яўляюцца на паверхні планеты ў цёплую пару года і падобныя да адкладаў соляў, могуць утварацца на месцы перыядычных струменяў вады ў вадкім стане<ref>[[BBC]]. [http://www.bbc.com/russian/science/2015/09/150928_mars_dark_streaks Навукоўцы: палосы на Марсе застаюцца ад струменяў вады]</ref>. == Аб'ёмы запасаў вады на Марсе == [[Выява:AncientMars.jpg|thumb|right|Так выглядаў бы Марс, калі б на ім меўся акіян.]] У наш час адкрытыя і пэўна ўстаноўленыя аб'ёмы вады на Марсе засяроджаны пераважна ў так званай крыясферы — прыпаверхневым пласце вечнай мерзлаты магутнасцю ў дзясяткі і сотні метраў. Існуюць здагадкі, што пад палярнымі шапкамі могуць існаваць даволі буйныя рэліктавыя азёры салёнай вады. Паводле сабраных навуковых даных, запасы вады (у форме лёду), якія існуюць у наш час ва ўсім аб'ёме крыялітасферы Марса, мяркуецца, складаюць 7,7{{e|22}} грамаў (77 млн км³)<ref name="cryolit">[http://www.astronaut.ru/bookcase/books/kuzmin/text/07.htm Криолитосфера Марса и ее строение]</ref>. У той жа час, працэсы ўсушэння на Марсе прывялі да скарачэння ніжняй мяжы вечнай мерзлаты на некалькі соцень метраў. Калі з агульнага аб'ёму крыялітасферы Марса адняць аб'ём сухіх і адталых знізу парод, то меркаванае ўтрыманне вады ў мерзлых пародах Марса складзе 5,4{{e|22}} грамаў (54 млн км³). Колькасць вады, падлічаная такім чынам, у шмат разоў перавышае колькасць вады ў палярных шапках Марса (~2{{e|21}}грамаў) і ўяўляе сабою значную частку агульных запасаў свабоднай вады, якая выдзяліліся за геалагічную гісторыю Марса. Матэматычны разлік паказвае, што ў выпадку раўнамернага размеркавання вады, якая змяшчаецца цяпер у крыялітасферы, па паверхні Марса, то ўтварыўся б гіганцкі акіян з сярэдняй глыбінёй у некалькі сотняў метраў. Таксама існуе здагадка, што пад крыялітасферай Марса існуе вобласць падмярзлотных салёных вод, пра колькасць якіх пакуль цяжка штосьці сказаць, але як мяркуецца яны велізарныя<ref name="cryolit"/>. Вельмі вялікае значэнне пры ацэнцы водных запасаў Марса іграе нядаўняе адкрыццё каласальных запасаў воднага лёду пад паверхняй Паўднёвай палярнай шапкі. Раней лічылася што [[паўднёвы полюс Марса]] галоўным чынам прадстаўлены запасамі замёрзлага вуглякіслага газу, але выясветлілася, што аб'ёмы воднага лёду пад яго паверхняй настолькі вялікія, што дазваляюць пры яго растапленні пакрыць паверхню ўсяго Марса 11-мятровым слоем вады<ref>[http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/524803905.html Mass Media : На Марсе — велізарная колькасць вады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071125144227/http://www.rambler.ru/news/science/spacenews/524803905.html |date=25 лістапада 2007 }}</ref>. Па папярэдніх ацэнках амерыканскіх вучоных, запасы вады на Паўднёвым полюсе Марса параўнальныя з запасамі вады Паўночнай палярнай шапкі Марса, і таўшчыня льдоў тут дасягае 3,7 км. == Уплыў на клімат Марса == Марс, як і Зямля, мае працяглую гісторыю развіцця, і шэраг эпох у гэтай гісторыі прыцягваюць увагу вучоных сваім адрозненнем ад таго кліматычнага становішча, якая пануе на чырвонай планеце ў цяперашні час. У прыватнасці, асабліва прыцягвае ўвагу людзей у гісторыі Марса наяўнасць гіганцкіх акіянаў на яго паверхні, шчыльнай атмасферы і высокіх тэмператур. Наяўнасць мораў на Марсе ў мінулым было пацверджана экспедыцыямі аўтаматаў [[Спірыт, марсаход|Спірыт]] і [[Апарцьюніці]] у 2003—2004 гадах<ref>[[CNN]]. [http://www.cnn.com/2004/TECH/space/03/02/mars.findings/ NASA: Liquid water once on Mars]</ref>. Вывучэнне гэтых эпох марсіянскай гісторыі дазваляе пазнаць шмат новага не толькі пра Марс, але і пра іншыя планеты і іх развіццё. Вялікую цікавасць у геалагічным мінулым планеты Марс, выклікаюць два прамежкі часу — Гесперыйская эра, і Амазанійская эра<ref>[http://www.msss.com/http/ps/age2.html Determining the age of surfaces on Mars]</ref>. {{seealso|Каланізацыя Марса}} === Асноўныя спосабы тэрафарміравання Марса === * '''Выкід у атмасферу Марса штучных парніковых газаў''': [[тэтрафторметан]], [[Перфторвуглевадароды|октафторпрапан]]. * '''Зацьменне паверхні палярных шапак''': [[сажа]], напыляльныя палімерныя плёнкі, выбуховае памяншэнне [[альбеда]]. * '''Арбітальны прагрэў паверхні палярных шапак''': касмічныя звышлёгкія арбітальныя люстэркі. * '''Бамбардзіроўка астэроідамі''': водна-аміячныя льды. * '''Тэхнагенная дзейнасць''': выкід цяпла атамнымі электрастанцыямі і транспартам, патокі цяпла ад купальных паселішчаў. * '''Біягеннае ўздзеянне''': увядзенне зямных бактэрый і водарасцей устойлівых на Марсе (''Chroococcidiopsis sp, Matteia sp, Deinococcus radiodurans, і інш''). == Гл. таксама == * [[планета Марс]] * [[Каланізацыя Марса]] * [[Палярная шапка]] {{зноскі}} == Літаратура == == Спасылкі == * [http://infuture.ru/?key=%CC%E0%F0%F1 Infuture.ru: Вывучэнне Марса] * [https://web.archive.org/web/20080111100428/http://www.infuture.ru/news.php?news_id=30 Infuture.ru: На паверхні Марса выяўлены «малады» ляднік] * [http://biodan.narod.ru/data/tema22.htm Акіяны Марса] * [http://setaria.narod.ru/mars/mars12.htm Гісторыя даследавання Марса] * [http://www.scientific.ru/journal/mwater.html Scientific.ru: Ці не занадта шмат вады на Марсе?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917040057/http://www.scientific.ru/journal/mwater.html |date=17 верасня 2011 }} * [http://mars.jpl.nasa.gov/msp98/why.html Mars, Water and Life] {{Вонкавыя спасылкі}} {{марс}} [[Катэгорыя:Марс]] [[Катэгорыя:абалонкі Марса]] 319cm97837xqxr8ho0sn09v1y9x8roz 0 88586 5211287 4885472 2026-10-04T14:11:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211287 wikitext text/x-wiki '''Гісталогія''' (ад {{lang-el|Ίστίομ}} — тканка і {{lang-el|Λόγος}} — веды, слова, навука) або '''мікраскапічная анатомія'''<ref>{{harvnb|Drake|2020|с=2}}</ref> — раздзел [[біялогія|біялогіі]], які вывучае будову [[тканка|тканак]] жывых арганізмаў. Звычайна гэта робіцца рассяканнем тканак на тонкія пласты і з дапамогай мікратома. У адрозненне ад макраскапічнай анатоміі, гісталогія вывучае будову арганізма на тканкавым узроўні. '''Гісталогія чалавека''' — раздзел [[медыцына|медыцыны]], які вывучае будову тканак чалавека. '''Гістапаталогія''' — профіль мікраскапічнага вывучэння пашкоджанай тканкі, з’яўляецца важным інструментам патамарфалогіі ([[паталагічная анатомія]]), бо дакладны дыягназ рака і іншых захворванняў звычайна патрабуе гістапаталагічнага даследавання узораў тканак. '''Гісталогія судова-медыцынская''' — раздзел [[Судовая медыцына|судовай медыцыны]], які вывучае асаблівасці пашкоджанняў на тканкавым узроўні. == Крыніца тканкі == Гісталагічнае даследаванне тканак пачынаецца з [[Хірургія|хірургіі]], біяпсіі або аўтапсіі. == Гісторыя == Гісталогія зарадзілася задоўга да вынаходніцтва [[мікраскоп]]а. Першыя апісанні тканак сустракаюцца ў працах [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Гален]]а, [[Авіцэна|Авіцэны]], [[Андрэас Везалій|Везалія]]. У [[1665 ]]годзе [[Роберт Гук|Р. Гук]] увёў паняцце [[Клетка|клеткі]] і назіраў у мікраскоп клеткавую будову некаторых тканак. Гісталагічныя даследаванні праводзілі [[Марчэла Мальпігі|Мальпігі]], [[Левенгук|А. Левенгук]], [[Ян Свамердам|Сваммердам]], Н. Гру і інш. Новы этап развіцця навукі звязаны з імёнамі [[Каспар Фрыдрых Вольф|К. Вольфа]] і [[К. Бэр]]а — заснавальнікаў [[эмбрыялогія|эмбрыялогіі]]. [[Файл:Histology (1).jpg|thumb|right|255px|<center> {{PAGENAME}} (1950) </center>]] Тэрмін «гісталогія» ўвёў нямецкі анатам К. Маер у [[1819]] годзе. У [[19 стагоддзе|XIX стагоддзі]] гісталогія была паўнапраўнай акадэмічнай дысцыплінай. У сярэдзіне XIX стагоддзя [[А. Келікер]] , [[Лейдынг]] і іншыя стварылі асновы сучаснага вучэння аб тканках. [[Рудольф Вірхаў|Р. Вірхоў]] паклаў пачатак развіццю клеткавай і тканкавай паталогіі. Адкрыцці ў [[цыталогія|цыталогіі]] і стварэнне клеткавай тэорыі стымулявалі развіццё гісталогіі. Вялікі ўплыў на развіццё навукі аказалі працы [[Ілья Ільіч Мечнікаў|І. І. Мечнікава]] і [[Луі Пастэр|Л. Пастэра]], якія сфармулявалі асноўныя ўяўленні аб імуннай сістэме. [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] ў [[1906 ]]годзе прысудзілі двум гісталогам, [[Каміла Гольджы]] і [[Сант'яга Рамон-і-Кахалю]]. Яны мелі ўзаемна-супрацьлеглыя погляды на нервовую структуру галаўнога мозгу ў розных разглядах аднолькавых здымкаў. У [[20 стагоддзе|XX стагоддзі]] працягвалася ўдасканаленне метадалогіі, што прывяло да фармавання гісталогіі ў яе цяперашнім выглядзе. Сучасная гісталогія цесна звязана з цыталогіяй, эмбрыялогіяй, [[медыцына]]й і іншымі навукамі. Гісталогія распрацоўвае такія пытанні, як заканамернасці развіцця і дыферэнцыявання клетак і тканак, адаптацыі на клеткавым і тканкавым узроўнях, праблемы рэгенерацыі тканак і органаў і інш. Дасягненні паталагічнай гісталогіі шырока выкарыстоўваюцца ў медыцыне, дазволілі зразумець механізм развіцця хвароб і прапанаваць спосабы іх лячэння. == Метады даследавання == Метады даследавання ў гісталогіі ўключаюць падрыхтоўку гісталагічных прэпаратаў з наступным іх вывучэннем з дапамогай светлавога або электроннага мікраскопа. Гісталагічныя прэпараты ўяўляюць сабой мазкі, адбіткі органаў, тонкія зрэзы кавалачкаў органаў, магчыма, афарбаваныя адмысловым фарбавальнікам, змешчаныя на прадметнае шкло мікраскопа, залучаныя ў кансервуючае асяроддзе і пакрытыя покрыўным шклом. === Падрыхтоўка гісталагічнага прэпарата === Пасля збору матэрыялу яго падрыхтоўваюць да даследавання, што ўключае шэраг этапаў. # '''Фіксацыя''' (ад лац. ''fixatio'' - ''замацаванне)'' — фрагмент тканкі апрацоўваюць з дапамогай вадкасці-фіксатара, у ролі якога часцей за ўсё выступае фармалін, радзей — спірты, [[пікрынавая кіслата]] і інш. Такая апрацоўка прадухіляе распад клетак і разбурэнне структуры тканкі пад дзеяннем уласных ферментаў клетак і працэсаў гніення, такім чынам захоўваючы прыжыццёвую структуру і робячы магчымым вывучэнне тканкі. Прынцып дзеяння фіксуючых вадкасцяў заснаваны на хуткай гібелі клетак і каагуляцыі бялку. Найбольш распаўсюджаны тып фіксацыі — імерсыйная фіксацыя (ад лац.''immersio'' - ''апусканне''), пры якой фрагмент тканкі цалкам апускаецца ў раствор; ў эксперыментальных умовах таксама выкарыстоўваюць перфузійную фіксацыю (ад лац. ''perfusio'' - ''ўліванне''), пры якой фіксатар ўводзяць праз судзінкавую сістэму.<ref name=autogenerated1>Быков В. Л. Цитология и общая гистология. — СПб.: СОТИС, 2002, стр. 13—14</ref> Пры гэтым выкарыстоўваюць як тэхнічны фармалін (марка ФМ ДАСТ 1625-89), так і падрыхтаваны («забуфераны» фармалін), які адрозніваецца большай стабільнасцю — не ўтвараецца белы ападак, уласцівы тэхнічнаму фармаліну пры тэмпературы ніжэй за 40 °C. # '''Праводка''' — працэс дэгідратаціі (абязводжвання) фрагмента тканкі і насычэнні яго парафінам . Гэты этап забяспечвае ўшчыльненне тканкі, якое, у сваю чаргу, неабходна для атрымання зрэзаў (калі тканка будзе залішне мяккай, то пры мікратамаванні яна будзе «змінаццца», утвараючы зморшчыны, разрывы і іншыя артэфакты, якія робяць яе непрыдатнай да вывучэння). Традыцыйна праводку ажыццяўлялі шляхам паслядоўнага апускання тканка ў растворы ксілолу і этылавага спірту,<ref name=autogenerated1 /> аднак такі метад мае шэраг істотных недахопаў, то: працаёмкасць, працягласць (да чатырох сутак)<ref>{{Cite web |url=http://atm-practica.ru/gistologiya//obezvozhivaniegistologicheskogomateriala.html |title=Обезвоживание гистологического материала<!-- Загаловак дададзены ботам --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017181403/http://atm-practica.ru/gistologiya//obezvozhivaniegistologicheskogomateriala.html |archive-date=17 кастрычніка 2014 |access-date=7 красавіка 2014 |url-status=dead}}</ref>, выпарэнне рэагентаў ў паветра лабараторыі (што небяспечна для супрацоўнікаў лабараторыі, бо ксілолы ўтвараюць выбухованебяспечныя сумесі пары з паветрам, выклікаюць вострыя і хранічныя пашкоджанні крывятворных органаў, пры кантакце са скурай — дэрматыты),<ref>{{З|ВСЭ|спасылка=http://bse.sci-lib.com/article066904.html|загаловак=Ксилолы|выданне=3-е}}</ref> а таксама нестабільная якасць атрыманай тканкі, якая залежыць ад чалавечага фактару, а менавіта дзеянняў лабаранта. Для вырашэння праблем такога роду лабараторыі выкарыстоўваюць альтэрнатыўныя рэагенты, такія як ізапрапанол, які нетаксічны, а таксама апараты - гістапрацэсары, якія маюць закрыты контур і такім чынам якія не дапускаюць выпарэнняў у паветра лабараторыі. Шляхам выкарыстання гістапрацэсараў таксама можна значна паменшыць час праводкі па параўнанні з ручным метадам (да адной гадзіны пры выкарыстанні гістапрацэсара Xpress 120<ref>[http://www.biovitrum.ru/catalogue/category/800/ Гистологический процессор скоростной проводки Tissue-Tek® Xpress™ Х120 Continuous Rapid Tissue Processor " Гистологическое оборудование и расходные материалы " Про …<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090701065759/http://www.biovitrum.ru/catalogue/category/800/ |date=1 ліпеня 2009 }}</ref>) за кошт прымянення вакуум-інфільтрацыйных і мікрахвалевай методык. # '''Заліванне''' — працэс стварэння блока, дастаткова цвёрдага, каб быць прыдатным для рэзкі (мікратамавання). Робіцца шляхам залівання фрагмента тканкі вадкім парафінам, цэлаідынам, пластмасай або адмысловымі асяроддзямі для залівання. Затым залітую тканку астуджваюць да зацвярдзення блока. Цэлаідын ў цяперашні час практычна не выкарыстоўваецца; чысты парафін таксама валодае шэрагам недахопаў, якія робяць яго непрыдатным для даследавання — пры яго зацвярдзенні ўтвараюцца крышталі, якія памяншаюць яго аб’ём на 5—10 %, што, у сваю чаргу, вядзе да дэфармацыі тканкі<ref>[http://www.optdiaton.ru/page780293 Заливочные среды<!-- Загаловак дададзены ботам -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190428135540/http://www.optdiaton.ru/page780293 |date=28 красавіка 2019 }}</ref>, а таксама з-за крышталічнай структуры ён лёгка крышыцца пры рэзанні. Таму часцей за ўсё для вырабу блокаў карыстаюцца адмысловымі залівальнымі асяроддзямі, якія ўяўляюць сабой сумесь парафінаў з ападкамі ў выглядзе рысавага, пчалінага воску або палімераў. Гэтыя асадкі надаюць парафіну эластычнасць, што не дае яму крышыцца пры рэзанні. Каб стварыць гамагеннае асяроддзе для залівання, воск і парафін растопліваюць, астуджваюць і старанна змешваюць, паўтараючы ўсю працэдуру 5—10 разоў. Гэта даволі працаёмкі працэс, якасць атрыманага асяроддзя нестабільна, таму некаторыя лабараторыі карыстаюцца гатовымі асяроддзямі для залівання, вырабленымі ў завадскіх умовах і якія не патрабуюць дадатковай гамагенізацыі. # '''Рэзка,''' або мікратамаванне, уяўляе сабой выраб тонкіх зрэзаў на адмысловым прыборы - мікратоме . Таўшчыня зрэзаў, прызначаных для светлавой мікраскапіі, не павінна перавышаць 4 — 5 мкм, для электроннай — 50—60 нм. # '''Афарбоўванне''' зрэзаў дазваляе выявіць структуру тканкі за кошт неаднолькавай хімічнай зроднасці розных элементаў тканкі да гісталагічых фарбавальнікаў. Напрыклад, афарбоўка гематаксілінам і эязінам дазваляе выявіць кіслыя структуры тканіны, такія як ДНК і РНК , за кошт іх звязвання з гематаксілінам, якія маюць шчолачную рэакцыю, і цытаплазму клетак, якая звязваецца з эязінам<ref>Быков В. Л. Цитология и общая гистология. — СПб.: СОТИС, 2002, стр. 16</ref> (глядзіце: [[афарбоўка гематаксілінам і эязінам]]). Перад афарбоўваннем выконваецца мантаванне зрэзу на прадметнае шкло. Для пазбягання фармавання зморшчын зрэз пасля мікратамавання змяшчаюць на паверхню летняй (т.б. крыху падагрэтай) вады, дзе ён выпростваецца, а потым ужо на шкло. Афарбоўванне, як і ўсе астатнія стадыі працэсу вырабу гісталагічнага прэпарату, можа выконвацца ўручную і аўтаматычна. Адрозніваюць традыцыйнае афарбоўванне і імунагістахімічнае . # '''Залучэнне''' зрэзаў ўяўляе сабой змяшчэнне афарбаванага зрэзу, мантаванага на прадметным шкле, пад покрыўнае шкло з выкарыстаннем асяроддзя для залучэння, які мае каэфіцыент праламлення, блізкі да гэткага ў шкла — канадскі бальзам, полістырол, адмысловыя асяроддзі для залучэння. Залучаны прэпарат можна захоўваць даволі доўгую колькасць часу (выключэнне — пры выкарыстанні полістыролу прэпарат паступова губляе празрыстасць, а сам палістырол трэскаецца. Дадзеныя змены пры залучэнні палістыролам значна памяншаюцца, калі ў палістырол дадаць пластыфікатар напрыклад дзібутылфталат, пры такой умове тэрмін прыдатнасці гісапрэпарата павялічваецца да 10 гадоў нават без покрыўнага шкла, на працягу 3 гадоў змяненняў практычна не адбываецца). === Асноўныя метады гісталагічнага даследавання === * Светлавая мікраскапія * Фазава-кантрасная мікраскапія * Цёмнапольная мікраскапія * Інтэрферэнцыйныя мікраскапія * Палярызацыйныя мікраскапія * Флюарэсцэнтная мікраскапія * Ультрафіялетавая мікраскапія * Электронная мікраскапія * Цытаспектрафотаметрыя * Радыёаўтаграфія * Імунацытахімічныя метады * Метад культуры клетак * Мікраскапічная хірургія клеткі {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|5}} * {{кніга |аўтар = Richard L. Drake, A. Wayne Vogl, Adam W.M. Mitchell |загаловак = Gray's Anatomy for Students |выданне = 4-е выд. |месца = [[Філадэльфія]] |выдавецтва = [[Elsevier]] |год = 2020 |isbn = 978-0-323-39304-1 |ref = Drake }} == Спасылкі == {{commons|Category:Histology}} {{Раздзелы біялогіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісталогія| ]] [[Катэгорыя:Тэарэтычныя раздзелы медыцыны]] o2777fvw8mbi4wimupg69aaiqo3r5x8 0 89699 5211257 5201883 2026-10-04T12:28:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211257 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Гудзон |Нацыянальная назва = en/Hudson River |Выява = Wpdms ev26188 hudson valley.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 492 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гудзон''' ({{Lang-en|Hudson River}}) — рака на ўсходзе [[ЗША]], якая адносіцца да басейна [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Даўжыня 492 км (па іншай ацэнцы 520 км), плошча басейна каля 34,6 тыс. км². == Геаграфія == Рака бярэ пачатак у гарах [[Адырондак]], працякае ў асноўным па тэрыторыі штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], у ніжнім цячэнні ўтварае шырокі эстуарый, які з’яўляецца мяжой паміж Нью-Ёркам і [[Нью-Джэрсі]]. Упадае ў бухту Лоўэры-Бі Атлантычнага акіяна. Рака суднаходная ніжэй горада Трой, дзе ў яе ўпадае галоўны прыток — рака Магаўк. Гудзон злучаны з азёрамі Эры (Канал Эры), [[Антарыа (возера)|Антарыа]] і Шамплейн суднаходнымі каналамі, якія ўтвараюць водны шлях да ракі Св. Лаўрэнція. На Гудзоне стаяць гарады Трой, [[Олбані (Нью-Ёрк)|Олбані]], Гудзон, Кінгстан, у вусце — [[Нью-Ёрк]]. == Гісторыя == [[Выява: HudsonRiverNJ-winter.jpg|thumb|left|Гудзон зімой]] Першым з еўрапейцаў у вусце Гудзона пабываў у [[1524]] г. італьянец Джавані да Веразана. У [[1609]] г. раку даследаваў англічанін Генры Хадсан, у гонар якога яна і была затым названая. == Цікавыя падзеі == [[15 студзеня|15-га студзеня]] [[2009|2009-га года]] на рацэ Гудзон Аэробус А-320 рэйса 1549 авіякампаніі US Airways здзейсніў аварыйную пасадку. Самалёт, які рухаўся рэйсам Нью-Ёрк - Шарлот (Паўночная Караліна), вылецеў з аэрапорта Ла-Гарден у 15:26 па нью-ёркскаму часу. Набіраючы вышыню, самалёт падняўся над [[Манхэтэн]]ам і сутыкнуўся са зграяй птушак, у выніку чаго абодва рухавіка А-320 выйшлі з ладу. Улічваючы немагчымасць даляцець да аэрапорта і знаходжанне ўнізе аднаго з самых густанаселеных гарадоў свету, экіпаж прыняў рашэнне аб пасадцы самалёта на паверхню ракі. У выніку высокапрафесійных дзеянняў экіпажа ніхто з 146 пасажыраў і 5 членаў экіпажа не атрымаў цяжкіх раненняў, усе былі выратаваны. Гэта падзея атрымала ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] назву «Цуд на Гудзоне». == Спасылкі == * [http://www.riverkeeper.org/ Hudson Riverkeeper] * [http://www.hudsongreenway.state.ny.us/ Хадсон даліне ракі Грынуэй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925232805/http://www.hudsongreenway.state.ny.us/ |date=25 верасня 2009 }} * [http://www.hrwa.org/ Hudson Watertrail] * [http://www.nynjbaykeeper.org/ NY / NJ Baykeeper] * [http://www.bannermanisland.com/ Баннерман замак Мэтавым] * [https://web.archive.org/web/20141005043823/http://www.hudsonriver.com/ Hudson River.com] * [http://www.riverproject.org/ ракі праекту] * [http://www.beczak.org/ Beczak экалагічнай адукацыі Цэнтр] * [http://www.chelseapiers.com/ Пірс Чэлсі] * [http://www.downtownboathouse.org/ Downtown Boathouse] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі штата Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Рэкі Нью-Джэрсі]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян]] 1psmtm2cb3pprabnarw98v17my9l5mq 0 93724 5211740 5188190 2026-10-05T11:49:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211740 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэпардзьё}} {{Кінематаграфіст | Імя = Жэрар Дэпардзьё | Арыгінал імя = Gérard Depardieu | Фота = Gérard Depardieu 2001.jpg | Шырыня = 230px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Gérard Xavier Marcel Depardieu | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = акцёр | Грамадзянства = {{FRA}}<br/>{{RUS}} | Гады актыўнасці = 1967 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = «[[Залаты глобус]]» (1991)<br />«[[Сезар]]» (1981 і 1991) {{{!}} {{!}}{{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Кавалер ордэна За заслугі, Францыя}} {{!}}} | imdb_id = 0000367 | Сайт = }} '''Жэрар Ксаўе Марсель Дэпардзьё'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Жэрар Ксаўе Дэпардзьё''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.6, Мн., 1998, С.354.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|title=36. Прозвішчы Depardieu і Mathieu па-беларуску – Моўная даведка|access-date=2026-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260812110553/https://daviedka.bnkorpus.info/%d1%83%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d1%8b%d1%8f-%d0%bd%d0%b0%d0%b7%d0%be%d1%9e%d0%bd%d1%96%d0%ba%d1%96-depardieu-%d1%96-mathieu-%d0%bf%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%ba%d1%83/|archive-date=12 жніўня 2026|url-status=dead}}</ref> ({{lang-fr|Gérard Xavier Marcel Depardieu}}; <small>[[МФА]]</small> {{Audio|Fr-Gerard Depardieu.ogg|[ʒeʁaʁ dəpaʁdjø]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі акцёр, лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]» у намінацыі «Найлепшы акцёр» у фільме «[[Від на жыхарства (фільм, 1990)|Від на жыхарства]]» (1990) і двухразовы лаўрэат прэміі «[[Сезар]]» у намінацыі «[[Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр]]» у фільмах «Апошняе метро» (1980) і «Сірано дэ Бержэрак» ([[1990]]), намінант на прэмію «[[Оскар]]» у намінацыі «Найлепшы акцёр» у фільме «Сірано дэ Бержэрак» ([[1990]]), кавалер ордэна Ганаровага легіёна і ордэна «За заслугі», рэстаратар, вінароб. Лічыцца адным з «найпапулярных і найлюбімых акцёраў не толькі ў Францыі, але і далёка за яе межамі». Жонка — [[Элізабэт Дэпардзьё]]. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1974|[[Ставіскі (фільм)|Ставіскі]]|Stavisky…|вынаходнік}} {{УФільме|1974|[[Вальсоўшчыкі]]|Les Valseuses|Жан-Клод}} {{УФільме|1974|[[Венсан, Франсуа, Поль і іншыя]]|Vincent Francois Paul Et Les Autres|Жан Лавалье}} {{УФільме|1976|[[Барока (фільм)|Барока]]|Barocco|Самсон / наёмны забойца}} {{УФільме|1976|[[Дваццатае стагоддзе (фільм, 1976)|Дваццатае стагоддзе]]|Novecento|Ольма Далька}} {{УФільме|1978|[[Падрыхтуйце вашы насоўкі]]|Préparez vos mouchoirs|Рауль}} {{УФільме|1980|[[Апошняе метро]]|Le Dernier Métro|Бернар Гранжэ}} {{УФільме|1976|[[Лулу (фільм, 1980, Францыя)|Лулу]]|Loulou|Лулу}} {{УФільме|1981|[[Суседка (фільм, 1981)|Суседка]]|La Femme d'à côté|Бернар Кудрэ}} {{УФільме|1985|[[Паліцыя (фільм, 1985)|Паліцыя]]|Mangin|Луі Венсан Манжэн}} {{УФільме|1986|[[Жан дэ Фларэт]]|Jean de Florette|Жан дэ Фларэт}} {{УФільме|1986|[[Уцекачы (фільм, 1986)|Уцекачы]]|Les Fugitifs|Жан Люка}} {{УФільме|1987|[[Пад сонцам Сатаны]]|Sous le soleil de Satan|абат Данісан}} {{УФільме|1989|[[Занадта прыгожая для цябе]]|Trop Belle Pour Toi|Бернар}} {{УФільме|1990|[[Від на жыхарства (фільм, 1990)|Від на жыхарства]]|Green Card|Жорж}} {{УФільме|2003|[[Змоўкні!]]|Tais-toi!|Квенцін}} {{УФільме|2004|[[Набярэжная Арфеўр, 36]]|36 Quai des Orfèvres|Дэні Клейн}} {{УФільме|2007|[[Мішу з д'Абера]]|Michou d'Auber|Жорж Дзюваль}} {{УФільме|2008|[[Астэрыкс на Алімпійскіх гульнях]]|Astérix aux Jeux Olympiques|Абелікс}} {{УФільме|2012|[[Астэрыкс і Абелікс: На службе яе вялікасці]]|Astérix & Obélix: Au service de Sa Majesté|Абелікс}} {{УФільме|2021|[[Таямніца Сен-Трапэ]]|Mystère à Saint-Tropez|прэфект Марыс Лефранк}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Gérard Depardieu}} * {{imdb name|id=0000367|name=Жэрар Дэпардзьё}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сезар» найлепшаму акцёру}} {{DEFAULTSORT:Дэпардзьё Жэрар}} [[Катэгорыя:Рэстаратары Францыі]] [[Катэгорыя:Вінаробы Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Рыцары Нацыянальнага Ордэна Квебека]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Канскага кінафестывалю]] p5xphf8wvsdxyo2mkurvy1rg8lnoblj 0 95228 5211429 4423346 2026-10-04T19:43:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211429 wikitext text/x-wiki {{Касманаўт |імя = Джудзіт Арлен Рэзнік |арыгінал імя = Judith Arlene Resnik |партрэт = Judith_Resnik.jpg |подпіс = |Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |Спецыяльнасць = спецыяліст палёту |Вайсковае званне = |Місіі = [[STS-41-D]], [[STS-51-L]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |узнагароды = }} {{Цёзкі2|Рэзнік}} '''Джудзіт Арлен Рэзнік''' ({{lang-en|Judith Arlene Resnik}}) ({{ДН|5|4|1949}}, [[Акран (Агая)|Акран]], [[Агая|штат Агая]] — {{ДС|28|1|1986}}, мыс Канаверал, [[Фларыда (штат)|штат Фларыда]]) — амерыканская жанчына-астранаўт і інжынер. Здзейсніла адзін касмічны палёт (1984) і правяла ў космасе 145 гадзін. З ліку амерыканскіх астранаўтаў яна была другой жанчынай і другім чалавекам іўдзейскага веравызнання, якія пабылі ў космасе. Была ў складзе экіпажа з 7 астранаўтаў шатла «Чэленджэр» і загінула пры яго старце [[28 студзеня]] [[1986]] г. у самым пачатку свайго другога палёту. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Judith Resnik}} * [http://www.challenger.org/about/history/resnik.cfm Біяграфія на Challenger Center] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120706231603/http://www.challenger.org/about/history/resnik.cfm |date=6 ліпеня 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20070606223433/http://www.judith-resnik.info/resnik.htm Archive.org]* [http://www.judith-resnik.info/resnik.htm www.judith-resnik.info] {{Узнагароджаныя Касмічным медалем пашаны Кангрэса}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэзнік, Джудзіт}} [[Катэгорыя:Астранаўты ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-касманаўты]] [[Катэгорыя:НАСА]] alj265j51ybbku49riaupnned4f3r9e 0 101021 5211496 5177512 2026-10-05T05:41:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211496 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Дуглас Мак-Артур |арыгінал імя = Douglas MacArthur |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = Douglas MacArthur 58-61.jpg |подпіс = |мянушка = «Неўтаймоўны Дуг» |прыналежнасць = {{Сцяг ЗША (48 зорак)}} |гады службы = 1903—1951 |званне = {{Генерал армій (ЗША)}} ([[1944]])<br /> {{Сцяг Філіпін}} [[фельдмаршал]] ([[1937]])<br/> [[Начальнік штаба арміі ЗША]] (1930-35) |род войскаў = |камандаваў = Гарнізон Філіпін, Далёкаўсходнія сілы амерыканскай арміі, Ціхаакіянскія сілы саюзнікаў, [[Галоўнакамандуючы саюзнымі акупацыйнымі войскамі|Саюзныя акупацыйныя войскі ў Японіі]] |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]]: * [[Бітва на Марне (1918)|бітва на Марне]] * [[Сен-Міельская аперацыя]] * [[Мёз-Аргонскі наступ]] [[Другая сусветная вайна]]: * [[Філіпінская аперацыя, 1941—1942]] * [[Навагвінейская кампанія]] * [[Філіпінская аперацыя, 1944—1945]] * [[Барнейская аперацыя, 1945]] * [[Акупацыя Японіі]] [[Карэйская вайна]]: * [[Інчхонская дэсантная аперацыя]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Пашаны (ЗША)}}{{!!}}{{Крыж За выбітныя заслугі, ЗША}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль За выбітную службу, ВМС ЗША}} {{!!}} {{Медаль За выбітныя заслугі}} {{!!}} {{Сярэбраная зорка, ЗША}} {{!}}- {{!}} {{Крыж лётных заслуг (ЗША)}} {{!!}} {{Бронзавая зорка, ЗША}} {{!!}} {{Медаль Пурпурнае сэрца}} {{!}}- {{!}} {{Паветраны медаль, ЗША}} {{!!}} {{Медаль Перамогі ў Першай сусветнай вайне, ЗША}} {{!!}} {{Памятны медаль абароны Амерыкі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Ціхаакіянска-азіяцкай кампаніі}} {{!!}} {{Медаль Перамогі ў Другой сусветнай вайне, ЗША}} {{!!}} {{Армейскі медаль акупацыі}} {{!}}- {{!}} {{Памятны медаль нацыянальнай абароны}} {{!!}} {{Карэйскі памятны медаль}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага крыжа Ваеннага ордэна Італіі}} {{!}}- {{!!}}{{Ордэн Узыходнага сонца 1 класа}}{{!!}}{{Ордэн За вайсковую доблесць 5 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Адраджэння Польшчы 1 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Рыцар Вялікага крыжа ордэна Лазні}}{{!!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Ваенны Крыж 1939-1945, Францыя}} {{!}}- {{!}}{{Кавалер Вялікага крыжа ордэна Кароны}}{{!!}}{{Ваенны медаль, Францыя}}{{!!}}{{Ордэн Белага льва За Перамогу 1 ступені}} {{!}}} |commons = Category:Douglas MacArthur |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = [[Выява:DMacarthur Signature.svg|200px]] }} '''Дуглас Мак-Артур''' ({{lang-en|Douglas MacArthur}}; {{ДН|26|1|1880}}, Літл-Рок, [[Арканзас|штат Арканзас]] — {{ДС|5|4|1964}}, [[Вашынгтон]]) — амерыканскі военачальнік, уладальнік вышэйшага звання — генерал арміі (18 снежня 1944), фельдмаршал філіпінскай арміі (24 жніўня 1936), кавалер шматлікіх ордэнаў і медалёў. {{зноскі}} == Літаратура == * MacArthur, Douglas. ''Reminiscences''. United States Naval Institute: 2001. ISBN 1-55750-483-0.{{ref-en}} * ''General MacArthur: Letters from the Japanese During the American Occupation''. Rowman & Littlefield: 2001. ISBN 0-7425-1115-4.{{ref-en}} * Paul P. Rogers; ''The Good Years: MacArthur and Sutherland'' Greenwood Press. 1990, vol 1; vol 2: ''The Bitter Years: MacArthur and Sutherland'' (1991). {{ref-en}} == Спасылкі == === На англійскай === * [http://www.macarthurmemorial.org The MacArthur Memorial] — The MacArthur Memorial at [[Norfolk, Virginia]] * [http://www.arkmilitaryheritage.com The MacArthur Museum of Arkansas Military History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140529204555/http://www.arkmilitaryheritage.com/ |date=29 мая 2014 }} * [http://www.macarthurmuseumbrisbane.org/ MacArthur Museum Brisbane] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080706134606/http://www.macarthurmuseumbrisbane.org/ |date=6 ліпеня 2008 }} — The MacArthur Museum at [[Brisbane]], [[Queensland]], [[Australia]] * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0126.html Obituary, NY Times, April 6, 1964 ''Commander of Armies That Turned Back Japan Led a Brigade in World War I''] * [http://www.bartssubic.com/barts/MacArthur.html MacArthur At Home in the Philippines] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929073311/http://www.bartssubic.com/barts/MacArthur.html |date=29 верасня 2007 }} — Excerpted from the Book «The Manila Hotel» by Beth Day Romulo [[Manila]], [[Philippines]] * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/index.html MacArthur] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218010521/http://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/index.html |date=18 лютага 2017 }} — a site about MacArthur from [[Public Broadcasting Service|PBS]]. * [https://web.archive.org/web/20071117194355/http://www.army.mil/cmh-pg/books/Last_Salute/Ch24.htm The Last Salute: Civil and Military Funeral, 1921—1969, CHAPTER XXIV, General of the Army, Douglas MacArthur, State Funeral, 5-11 April 1964] by B. C. Mossman and M. W. Stark * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/douglasmacarthurfarewelladdress.htm Streaming Audio & Downloadable MP3 of MacArthur’s Farewell Address to Congress] * [http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=3&list=Ground WW2DB: Douglas MacArthur] {{Генералы арміі ЗША}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Артур}} [[Катэгорыя:Военачальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Генералы арміі (ЗША)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Фельдмаршалы і маршалы]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны (ЗША)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Мемуарысты ЗША]] qihpskxrlpf9n3g7qx0uz5jneq6i7au 0 102021 5211448 4049369 2026-10-04T20:12:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211448 wikitext text/x-wiki {{Баксёр |Імя = Джэк Дэмпсі |Фатаграфія = Jack Dempsey 1.jpg |Поўнае імя = {{lang-en|William Harrison Dempsey}} |Мянушка =Манаскі касталом ({{lang-en|Manassa Mauler}}) |Вагавая катэгорыя = |Грамадзянства = {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]] |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Пражыванне = [[Солт-Лэйк-Сіці]], [[ЗША]] |Першы бой = [[17 жніўня]] [[1914]] |Апошні бой = [[22 верасня]] [[1927]] |Стойка =Праўша |Рост =186 |Размах рук=196 |Баёў = 83 |Перамог = 62 |Параз = 6 |Нічыіх = 9 |Не якія адбыліся = 3 |Накаўтаў = 51 |Баёў аматарскіх = |Перамог аматарскіх = |Накаўтаў аматарскіх = |Параз аматарскіх = |}} {{цёзкі2|Дэмпсі}} '''Уільям Харысан Дэмпсі''' ({{lang-en|William Harrison Dempsey}}, больш вядомы як '''Джэк Дэмпсі''', {{lang-en|Jack Dempsey}} або Касталом з Манасы, англ. Manassa Mauler; [[24 чэрвеня]] [[1895]], Манаса, ЗША - [[31 мая]] [[1983]], [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — амерыканскі [[бокс|баксёр]]-прафесіянал, чэмпіён свету ў суперцяжкай вазе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20060410131834/http://www.boxrec.com/boxer_display.php?boxer_id=009009 Паслужны спіс]{{ref-en}} * [http://video.yandex.ru/users/rsmorodinov/tag/dempsey Відэа баёў Джэка Дэмпсі]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} [[Катэгорыя:Баксёры ЗША]] [[Катэгорыя:Баксёры 1910-х]] [[Катэгорыя:Баксёры 1920-х]] [[Катэгорыя:Баксёры цяжкай вагавай катэгорыі]] {{DEFAULTSORT:Дэмпсі}} {{Бібліяінфармацыя}} 4vexdppef51i35u45583dx8buvw6xp2 0 105197 5211446 3255015 2026-10-04T20:10:41Z Rotondus 11765 афармленне 5211446 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Гу́га''' па празванні '''Прымас Арлеанскі''' ([[лацінская мова|лац.]] ''Hugo Primas Aurelianensis'') — лацінамоўны французскі паэт [[12 ст.]], першы вядомы па імені [[вагант]]. Вучыўся ў [[Арлеан]]е. Сярод шкаляроў атрымаў празванне ''прымас'' (г.зн. «старэйшына, галава»), пад якім вядомы дагэтуль. Захаваныя вершы Гуга — побытавыя, зніжаныя, нярэдка ўтрымоўваюць абразы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваганты]] [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Постаці XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэты Францыі]] [[Катэгорыя:Паэты XII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты]] 89dhm9mwt4myozn11019bxngxjddwub 0 107298 5211528 5160042 2026-10-05T06:43:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211528 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Дэвід Хоўэл Петрэус''' ({{lang-en|David Howell Petraeus}}; нар. [[7 лістапада]] [[1952]] года, Карнуол-на-Хадсане, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]) — амерыканскі генерал, камандуючы Цэнтральным камандаваннем ЗША з 31 кастрычніка 2008 г. Быў камандуючым шматнацыянальнымі сіламі ў Іраку з лютага 2007 года. З 2010 года камандуючы сіламі ЗША і НАТА ў Афганістане. Атрымаў мянушку «King David» — «Цар Давід». У чэрвені 2011 г. прызначаны на пасаду дырэктара [[ЦРУ]]. == Ваенная кар’ера == Дэвід Петрэус нарадзіўся ў [[1952]] годзе ў сям’і амерыканцаў галандскага паходжання. Ягоны бацька быў капітанам марскога судна, якое эмігравала ў [[ЗША]] з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Пасля заканчэння школы паступіў у ваенную акадэмію [[Вест-Пойнт]] у [[1970]] годзе. Скончыў яе ў [[1974]] годзе, занадта позна, каб прыняць удзел у [[В’етнамская вайна|В’етнамскай вайне]]. У войску служыў галоўным чынам у лёгкай пяхоце, хоць часам прызначаўся ў механізаваныя часткі, на штабныя пасады і ў навучальныя ўстановы. Пасля мінання курсу навучання ў школе [[75-ы полк рэйнджэраў|рэйнджэраў]], праходзіў службу ў 509-м парашутна-дэсантным батальёне ([[Вічэнца]], [[Італія]]). Затым, са студзеня 1979 па май 1982 года служыў у 24-й пяхотнай (механізаванай) дывізіі ў Форт-Сцюарт ([[Джорджыя]]): памочнікам начальніка аператыўнага аддзела штаба 2-й брыгады (студзень — ліпень 1979), камандзір роты «А» і афіцэр аператыўнага аддзела 2-га батальёну 19-га пяхотнага палка (ліпень 1979 — май 1981), ад’ютант камандуючага дывізіяй (май 1981- май 1982). У маі 1982 — чэрвені 1983 года вучыўся ў Камандна-штабным каледжы войска ЗША. Атрымаў прэмію імя генерала Джорджа Маршала, як лепшы выпускнік 1983 гады ў гэтым каледжы. З чэрвеня 1983 па чэрвень 1985 гады Петрэус вучыўся ў Прынстанскім універсітэце. З ліпеня 1985 па чэрвень 1987 гады працаваў асістэнтам прафесара міжнародных адносін у Ваеннай акадэміі ЗША ў Вест-Пойнце. Атрымаў ступень [[магістр]]а ў вобласці дзяржаўнага кіравання (1985 г.), і [[Доктар філасофіі|дактара філасофіі]] ў вобласці [[міжнародныя адносіны|міжнародных адносін]] (1987 г.) у Школе грамадскіх і міжнародных адносін Вудра Вільсана пры [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. Яго доктарская дысертацыя «Амерыканскія ваенныя і ўрокі В’етнамскай вайны» разглядала ўплыў вайны ва В’етнаме на амерыканскую ваенную думку. З чэрвеня 1987 па чэрвень 1988 года Петрэус служыў ваенным памочнікам Вярхоўнага галоўнакамандуючага сіламі саюзнікаў у Еўропе генерала [[Джон Гельвін|Джона Гельвіна]]. З чэрвеня 1988 года па чэрвень 1989 года ён праходзіў службу ў якасці афіцэра па аперацыях 2-га батальёна 30-га пяхотнага палка, а затым да жніўня таго ж года, афіцэрам па аперацыях 1-й брыгады [[3-я пяхотная дывізія, ЗША|3-й пяхотнай дывізіі]] Войскаў ЗША ў Германіі. Са жніўня 1989 па жнівень 1991 года быў сакратаром і намеснікам старэйшага памочніка [[Начальнік штаба арміі ЗША|начальніка штаба Арміі ЗША]] генерала Карла Вуона. У жніўні [[1991]] — ліпені [[1993]] годзе камандаваў 3-м батальёнам 187-га пяхотнага палка [[101-я паветрана-дэсантная дывізія, ЗША|101-й паветрана-дэсантнай дывізіі]]. На гэтым пасту ён быў паранены ў грудзі стрэлам з вінтоўкі [[M16, штурмавая вінтоўка|M-16]] у выніку інцыдэнту на баявых стрэльбах. Яго апэраваў хірург [[Біл Фрыст]], будучы лідар сенацкай большасці ў [[Кангрэс ЗША|кангрэсе ЗША]]. У ліпені 1993 — жніўні 1994 гг. з’яўляўся памочнікам начальніка штаба 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі па планаванні, аперацыям і падрыхтоўцы асабовага складу. Са жніўня 1994 па студзень 1995 года вучыўся па стыпэндыі ў школе дыпламатычнай службы імя Эдмунда А. Уолша пры [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскім універсітэце]]. У студзені 1995 года, Петрэусу прыйшлося пакінуць вучобу ў сувязі з яго прызначэннем начальнікам аператыўнага кіравання ваеннага штаба місіі ААН у Гаіці, дзе праходзіла міратворчая аперацыя «Падтрымка дэмакратыі» ({{lang-en|Uphold Democracy}}). З чэрвеня 1995 па чэрвень 1997 года служыў у якасці камандзіра 1-й брыгады [[82-я паветрана-дэсантная дывізія, ЗША|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]]. З чэрвеня 1997 года Петрэус служыў у якасці выканаўчага памочніка дырэктара Аб’яднанага штаба, а з кастрычніка 1997 года — памочніка старшыні [[Аб'яднаны камітэт начальнікаў штабоў|Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў]], генерала [[Генры Шэлтан]]а. Са жніўня 1999 па жнівень 2000 года Петрэус ізноў праходзіў службу ў складзе 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі: спачатку ў якасці памочніка камандзіра дывізіі па аперацыях, а затым — выканаўцы абавязкаў камандзіра дывізіі (ліпень-жнівень 2000 г.). У жніўні — верасні 1999 года адначасова ўзначальваў Камбінаваную аб’яднаную тактычную групу Кувейт ({{lang-en|Combined Joint Task Force Kuwait}}) падчас аперацыі «Дэзерт спрынг». Петрэус працягваў паднімацца па кар’ерных усходах, у [[2000]] годзе маючы званне брыгаднага генерала ён стаў начальнікам штабу XVIII паветрана-дэсантнага корпуса (са жніўня 2000 па чэрвень 2001). У тым жа годзе падчас парашутнага скачку з-за праблемы з парашутам ён няўдала прызямліўся, атрымаўшы пералом тазу. У [[2001]]—[[2002]] гадах удзельнічаў у міратворчай аперацыі [[НАТА]] у [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]] ў якасці памочніка начальніка штаба па аперацыях сіл стабілізацыі НАТА ({{lang-en|NATO Stabilization Force}}), а затым у якасці намесніка камандуючага Аб’яднанай міжведамаснай контртэрарыстычнай аператыўнай групай ЗША ({{lang-en|US Joint Interagency Counter-Terrorism Task Force}}). З ліпеня 2002 па май 2004 года камандаваў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіяй. == Іракская вайна == [[Выява:101st Airborne Division - Iraq 01.jpg|thumb|300px|Нікалас Энжел на вуліцы Масула ў перыяд камандавання 101-й паветрана-дэсантнай дывізіяй. Жнівень 2003 года]] Калі ў сакавіку [[2003]] годзе пачалося [[Уварванне ў Ірак 2003|уварванне англа-амерыканскіх сіл у Ірак]], Петрэус камандаваў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіяй. Яго дывізія паспяхова дзейнічала пад [[Кербела]]й, [[Хіла]]й і [[Эны-Наджаф|эеджэфам]], удзельнічаючы ва ўзяцці і зачыстцы гэтых гарадоў ад сіл праціўніка. Сам Петрэус аднойчы патрапіў пад абстрэл іракскіх партызанаў. Пасля заканчэння актыўнай фазы баявых дзеянняў у маі дывізія была перакінута на поўнач Іраку, прыняўшы кантроль над [[Масул]]ам і яго наваколлямі. Сярод амерыканскіх журналістаў хадзіў анекдот пра звычку Петрэуса пытаць у прыпісаных да дывізіі журналістаў, «калі гэта скончыцца» — факт, які дазваляе некаторым зваць генерала адным з першых амерыканскіх камандзіраў, што прадбачылі цяжкасці пасля заканчэння асноўных баявых дзеянняў. У ліпені салдаты Петрэуса выявілі і забілі сыноў [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] — [[Удэй Хусейн|Удэя]] і [[Кусей Хусейн|Кусея]]. Удзел 101-й дывізіі ў грамадскіх праектах на падкантрольнай ёй тэрыторыі лічыцца вельмі паспяховым, што дазволіла Масулу на працягу года заставацца адным з самых спакойных гарадоў Ірака, не закранутых партызанскім рухам. Адзіным буйным здарэннем у дывізіі было сутыкненне ў лістападзе 2003 года двух верталётаў [[UH-60]] (адзін з якіх ухіляўся ад абстрэлу з зямлі), у выніку чаго загінула 17 амерыканскіх салдат. 101-я паветрана-дэсантная дывізія пакінула Ірак напачатку [[2004]] годзе, страціўшы там за год трошкі больш больш чым 60 салдат загінулымі. У чэрвені Петрэус быў узвышаны да генерал-лейтэнанту і прызначаны старшынёй Шматнацыянальнага камандавання па перадачы бяспекі ў Іраку ''(Multi-National Security Transition Command Iraq)'', які займаецца падрыхтоўкай новай іракскай паліцыі і войскаў. У перыяд яго знаходжання на гэтым пасту сілы бяспекі Ірака значна павялічыліся, хоць падрыхтоўка асабовага складу часцяком пакідала жадаць шмат лепшага. Петрэус шматкроць наведваў розныя іракскія падраздзяленні з інспекцыямі. У верасні 2005 года вярнуўся ў ЗША. З кастрычніка [[2005]] па люты [[2007]] годзе генерал Петрэус быў камандзірам ваеннай базы Форт-Лівенўорт ([[Канзас]]) і начальнікам змесцаванага тут Армейскага агульнаваеннага цэнтра ''(U.S. Army Combined Arms Center)''.<ref>Dodig.mil, «[http://www.dodig.mil/IGInformation/archives/LTG_Petreaus.pdf Lieutenant General David H. Petraeus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120916011008/http://www.dodig.mil/IGInformation/archives/LTG_Petreaus.pdf |date=16 верасня 2012 }}».</ref> Разам з генералам марской пяхоты [[Джэймс Метыс|Джэймсам Метысам]] ён склаў Палявое кіраўніцтва 3-24 (FM 3-24), сталае афіцыйнай контрпартызанскай дактрынай [[Армія ЗША|Арміі ЗША]]. == Камандуючы Шматнацыянальнымі сіламі == У студзені 2007 годзе прэзідэнт ЗША [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш-мл.]] у ліку мерапрыемстваў новай стратэгіі ў Іраку назваў замену камандуючага Шматнацыянальнымі сіламі ў Іраку [[КДжордж Кейсі|Джорджа Кейсі]] генералам Нікаласам Энжэлам. [[24 студзеня]] Петрэус выступіў перад эенатам, выказаўшы свае ідэі адносна новай прэзідэнцкай стратэгіі. Лідар [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] у Сэнаце [[Мітч МакКонел]] заявіў: «Цяпер мы маем лепшага генерала для кіраўніцтва аперацыямі ў Іраку. Акрамя яго з гэтым не зладзіцца ніхто. Мы павінны даць яму шанец» [https://web.archive.org/web/20070503225432/http://www.forextimes.ru/news/hnews104451.htm]. Сенат зацвердзіў Петрэуса на новым пасту 81 голасам «за» пры адсутнасці галасоў «супраць», нягледзячы на скептычнае стаўленне шэрагу сенатараў да новай стратэгіі Буша. Перад вяртаннем у Ірак Петрэус набраў групу афіцэраў з вышэйшай адукацыяй у якасці сваіх дараднікаў. Цырымонія змены камандавання адбылася ў [[Багдад]]зе [[10 лютага]] 2007 годзе. Узначальваў Шматнацыянальныя сілы да 16 верасня 2008 года. == Старшыня Цэнтральнага камандавання == [[26 чэрвеня]] [[2008]] годзе Сенацкі камітэт па справах узброеных сіл Кангрэсу зацвердзіў кандыдатуру Петрэуса на пост старшыні [[CENTCOM|Цэнтральнага камандавання ўзброеных сіл ЗША]] [http://iraq.itar-tass.com/?page=article&aid=32207&categID=6]{{Недаступная спасылка}}. Узначальваў камандаванне з 31 кастрычніка 2008 па 30 чэрвеня 2010 года. З 4 ліпеня 2010 па 18 ліпеня 2011 года камандаваў [[ISAF|Міжнароднымі сіламі садзейнічання бяспекі]] ў Афганістане. Сышоў у адстаўку з Узброеных сіл 31 жніўня 2011 года.<ref>U.S. Department of Defense, "[http://www.defense.gov//News/NewsArticle.aspx?ID=65213 Petraeus Garners Praise at Retirement Ceremony] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120714035524/http://www.defense.gov//News/NewsArticle.aspx?ID=65213 |date=14 ліпеня 2012 }}, " Aug. 31, 2011.</ref> == [[Дырэктар Цэнтральнага выведвальнага ўпраўлення|Дырэктар ЦРУ]] == 28 красавіка 2011 года Петрэус быў прадстаўлены прэзідэнтам ЗША [[Барак Абама|Баракам Абамай]] да пасады дырэктара ЦРУ.<ref>{{Cite web|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2011/04/28/obama-announces-changes-to-national-security-team/?ref=politics|work=The New York Times|first=Michael D.|last=Shear|title=Obama Announces Changes to National Security Team|date=April 28, 2011}}</ref> 30 чэрвеня яго кандыдатура была ўхвалена Сенатам ЗША.<ref>BBC News, «[http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-13984661 US Gen David Petraeus confirmed as CIA director]», June 30, 2011.</ref> Дэвід Петрэус прыступіў да выканання сваіх бягучых абавязкаў 6 верасня 2011 года.<ref>Reuters, «[http://www.reuters.com/article/2011/09/06/us-bt-usa-cia-petraeus-idUSTRE78575P20110906 Petraeus sworn in as new CIA chief] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120908133439/http://www.reuters.com/article/2011/09/06/us-bt-usa-cia-petraeus-idUSTRE78575P20110906 |date=8 верасня 2012 }}», September 6, 2011.</ref> [[10 лістапада]] [[2012]] года, праз суткі пасля пераабрання [[Барак Абама|Барака Абамы]] прэзідэнтам ЗША, Дэвід Пэтрэўс падаў у адстаўку ў сувязі з тым, што здраджваў жонцы <ref>[http://nn.by/?c=ar&i=83410 Дырэктар ЦРУ сышоў у адстаўку, бо здраджваў жонцы ]</ref> == Уласнае жыццё == Петрэус ажаніўся з Холі Ноўлтан адразу пасля заканчэння Вест-Пойнта (Холі была дачкой генерала Уільяма Ноўлтана, у той момант займалага пост суперінтэнданта Вест-Пойнта, гэта значыць дырэктары акадэміі). У іх двое дзяцей, сын і дачка. == Прысваенне ваенных званняў == * Другі лейтэнант — 5 чэрвеня 1974 * Першы лейтэнант — 8 жніўня 1976 * Капітан — 8 жніўня 1978 * Маёр — 1 жніўня 1985 * Падпалкоўнік — 1 красавіка 1991 * Палкоўнік — 1 верасня 1995 * Брыгадны генерал — 1 студзеня 2000 * Генерал-маёр — 1 студзеня 2003 * Генерал-лейтэнант — 18 мая 2004 * Генерал — 26 студзеня 2007 {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|David Petraeus}} * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/06/AR2007010601185_pf.html Rick Atkinson: Iraq Will Be Petraeus’s Knot to Untie] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080920164512/http://www.dailyprincetonian.com/archives/2007/01/12/news/17068.shtml Wesley Morgan: Petraeus faces tough road in Iraq] {{ref-en}} * 8571570-1345 {{Дырэктары Цэнтральнай разведкі і ЦРУ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петрэус Дэвід}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі ЗША]] [[Катэгорыя:Военачальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Дырэктары ЦРУ]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] botbzbhyss0ud4uai5uxijymisa626q 0 108953 5211411 5063477 2026-10-04T19:06:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211411 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бібер}} {{Музыкант | Імя = Джасцін Бібер | Подпіс = Justin Bieber | Фота = Justin_Bieber_in_2015.jpg | Апісанне_фота = Justin Bieber (2015) | Поўнае_імя = Джасцін Дру Бібер | Гады = 2009 — па цяперашні час | Краіны = {{CAN}} <br />{{USA}} | Жанры = [[Поп-музыка|поп]], [[Рытм-н-блюз|R&B]]<ref name="billboardbio">{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/justin-bieber/bio/1099520|title=Justin Bieber Biography|author=Collar, Matt|work=[[Billboard]]|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=2011-02-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20121229091443/http://www.billboard.com/artist/justin-bieber/bio/1099520|archive-date=29 снежня 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="nydailynews">{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2010/03/23/2010-03-23_rbpop_mix_on_my_world_20_cant_beef_up_justin_biebers_young_tone.html|title=Justin Bieber, 'My World 2.0'|author=Farber, Jim|date=23 сакавіка 2010|work=New York Daily News|publisher=Mortimer Zuckerman|accessdate=2011-02-22|lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120906/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2010/03/23/2010-03-23_rbpop_mix_on_my_world_20_cant_beef_up_justin_biebers_young_tone.html|archivedate=6 верасня 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="allmusic">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/p1152032|title=Justin Bieber|author=Collar, Matt|work=AllMusic|publisher=All Media Guide|accessdate=2011-02-22|lang=en}}</ref> | Супрацоўніцтва = [[Ашэр (спявак)|Ашэр]] | Лэйблы = [[Island Records|Island]], RBMG | Сайт = {{URL|justinbiebermusic.com}} }} '''Джасцін Дру Бібер''' ({{lang-en|Justin Drew Bieber}}; {{ДН|1|3|1994}} г.) — [[Канада|канадскі]] поп-{{спявак|ЗША|Канады}}, [[музыкант]], {{акцёр|ЗША|Канады}}, {{паэт|ЗША|Канады}} і {{кампазітар|ЗША|Канады}}. У 2008 годзе Скутэр Браўн азнаёміўся з яго ролікамі на [[YouTube]] і пазней стаў яго менеджарам. Браўн арганізаваў для Бібера сустрэчу з [[Ашэр (спявак)|Ашэрам]] у Атланце, [[Джорджыя|штат Джорджыя]] (ЗША). Неўзабаве Бібер стаў артыстам лэйбла «Raymond Braun Media Group» (RBMG), сумесным прадпрыемствам Браўна і Ашэра, а яшчэ пазней Эл Гэй Рэйд запрасіў яго ў «Island Records». Яго дэбютны сінгл, «One Time», быў выпушчаны ў 2009 годзе, дасягнуў першай дзясяткі ў Канадзе і трапіў у топ-30 у некаторых краінах. «My World», першы міні-альбом, быў выпушчаны 17 лістапада 2009 і стаў плацінавым у ЗША. Джасцін стаў першым артыстам, чые 7 песень з дэбютнага альбома патрапілі ў чарт «Billboard Hot 100».<ref name="percussion">{{cite news|first=Gail|last=Mitchell|title=Usher Introduces Teen Singer Justin Bieber|url=http://www.billboard.com/news/usher-introduces-teen-singer-justin-bieber-1003966989.story|work=[[Billboard]]|publisher=Prometheus Global Media|date=28 красавіка 2009|accessdate=2011-02-22|language=en}}</ref><ref name="trumpet">{{cite web|url=http://www.mtv.com/music/artist/bieber_justin/artist.jhtml|title=Justin Bieber|work=[[MTV]]|publisher=MTV Networks|accessdate=2011-02-22|lang=en|archive-date=6 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120806065712/http://www.mtv.com/music/artist/bieber_justin/artist.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2011/02/22/bieber/|title=Фільм пра Джасціна Бібера зрабілі на 40 хвілін даўжэй|date=22.02.2011|publisher=Lenta.ru|accessdate=2012-02-28}}</ref> == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''My World 2.0'' (2010) * ''Under the Mistletoe'' (2011) * ''Believe'' (2012) * ''Purpose'' (2015) * ''Changes'' (2020) * ''Justice'' (2021) * ''Swag'' (2025) * ''Swag II'' (2025) {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Justin Bieber|Джасцін Бібер}} * {{official|justinbiebermusic.com|Джасціна Бібера}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бібер Джасцін}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Канады]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard 200]] [[Катэгорыя:Дзеці-спевакі]] nrwi2nbisei15bhyfcaxiar9r0u90h0 0 109711 5211547 4317932 2026-10-05T07:06:15Z JerzyKundrat 174 5211547 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зялёнка, значэнні}} {{Таксон | regnum = Грыбы | parent = Tricholoma | rang = Від | latin = Tricholoma equestre | author = (L.) P. Kumm. | wikispecies = Tricholoma equestre | mycobank = 176119 }} '''Зялёнка''' (''Tricholoma equestre'') — шапкавы [[Базідыяльныя грыбы|базідыяльны]] грыб сямейства {{bt-bellat|Радоўкавыя|Tricholoma}}. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 3—10 см, пукатая, потым плоская, ліпкая, валакністая, жаўтавата-зялёная, у цэнтры бураватая, па краі звычайна растрэскваецца. Мякаць шчыльная, жаўтаватая, з прыемным смакам і мучным пахам. [[Гіменафор]] прырослы. Пласцінкі шырокія, выемчатыя, жаўтавата-зялёныя. Ножка цыліндрычная, суцэльная, падоўжана-валакністая, дробналускаватая, аднаго колеру з шапкай. == Арэал == Пашыраны ў [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] трапляецца ўсюды. Расце паасобку, часта вялікімі групамі<ref name="Серж" /> ў сухіх [[Хвоя|хваёвых]] лясах на пясчанай глебе. Пладовыя целы з’яўляюцца ў [[Верасень|верасні]] — [[кастрычнік]]у<ref name="Серж">{{Крыніцы/Макромицеты|79}}</ref> ([[лістапад]]зе). == Выкарыстанне == Ядомая (спажываецца свежая, марынаваная, салёная). У складзе грыба знойдзены [[антыкаагулянты]]<ref name="ЛР">Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. // «Наука и техника». — Мн., 1974. — 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Зялёнка||126}} * {{Крыніцы/Макромицеты|79}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радоўка]] [[Катэгорыя:Грыбы Еўразіі]] [[Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] 9nx3k976ee8je0qt9coxkq9uxnq4y5g 5211549 5211547 2026-10-05T07:10:11Z JerzyKundrat 174 5211549 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зялёнка, значэнні}} {{Таксон | regnum = Грыбы | parent = Tricholoma | rang = Від | latin = Tricholoma equestre | author = (L.) P. Kumm. | wikispecies = Tricholoma equestre | mycobank = 176119 }} '''Зялёнка''' (''Tricholoma equestre'') — шапкавы [[Базідыяльныя грыбы|базідыяльны]] грыб сямейства {{bt-bellat|Радоўкавыя|Tricholoma}}. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба]] — шапка на ножцы. Шапка дыяметрам 3—10 см, пукатая, потым плоская, ліпкая, валакністая, жаўтавата-зялёная, у цэнтры бураватая, па краі звычайна растрэскваецца. Мякаць шчыльная, жаўтаватая, з прыемным смакам і мучным пахам. [[Гіменафор]] прырослы. Пласцінкі шырокія, выемчатыя, жаўтавата-зялёныя. Ножка цыліндрычная, суцэльная, падоўжана-валакністая, дробналускаватая, аднаго колеру з шапкай. == Пашырэнне == Пашыраны ў [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] трапляецца ўсюды. Расце паасобку, часта вялікімі групамі<ref name="Серж" /> ў сухіх [[Хвоя|хваёвых]] лясах на пясчанай глебе. Пладовыя целы з’яўляюцца ў [[Верасень|верасні]] — [[кастрычнік]]у<ref name="Серж">{{Крыніцы/Макромицеты|79}}</ref> ([[лістапад]]зе). == Выкарыстанне == Ядомая (спажываецца свежая, марынаваная, салёная). У складзе грыба знойдзены [[антыкаагулянты]]<ref name="ЛР">Лекарственные растения и и их применение. Изд. 5-5, перераб. и доп. // «Наука и техника». — Мн., 1974. — 592 с. с ил. (АН БССР. Ин-т эксперим. ботаники им. В. Ф. Купревича)</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Зялёнка||126}} * {{Крыніцы/Макромицеты|79}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радоўка]] [[Катэгорыя:Грыбы Еўразіі]] [[Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Грыбы Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Ядомыя грыбы]] ofio8z33xsbw5ug8mh584kyrip3sh5m 0 117520 5211465 5178101 2026-10-04T23:51:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211465 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марціновіч}} {{навуковец}} '''Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі гісторык, літаратурны і тэатральны [[крытык]], [[журналіст]]. Кандыдат гістарычных навук (2015). == Біяграфія == [[Файл:RubllevskajaPrezentacija2.jpg|thumb|right|250px|Прэзентацыя кнігі [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]] «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]». Злева направа: [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], Ганна Бутырчык, Людміла Рублеўская, [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганна Кісліцына]], '''Дзяніс Марціновіч''', [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алесь Карлюкевіч]].]] Нарадзіўся 8 жніўня 1986 года ў Мінску ў сям’і пісьменніка [[Алесь Марціновіч|Алеся Марціновіча]]. Мае брата [[Ягор Аляксандравіч Марціновіч|Ягора]], журналіста. Вучыўся ў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальным гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]]. Скончыў [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2004). Як пераможца рэспубліканскай алімпіяды па гісторыі быў залічаны без экзаменаў на [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[БДУ]], які скончыў у 2009 годзе з чырвоным дыпломам. У 2010 годзе закончыў магістратуру, у 2013 годзе — [[Аспірантура|аспірантуру]] БДУ па спецыяльнасці «Усеагульная гісторыя». У 2015 годзе пад кіраўніцтвам прафесара [[Алег Антонавіч Яноўскі|Алега Яноўскага]] абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Станаўленне савецкай вышэйшай школы (1917 — сярэдзіна 1930-х гг.)». Працаваў журналістам у газетах «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (2010−2013), [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]] (2013−2014) і [[Народная Воля (1995)|«Народная Воля»]] (2015−2016), рэдактарам партала [[TUT.BY]] (2016−2021). == Творчасць == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=xt0cwNgEcPg&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Дзяніса Марціновіча. 23 лістапада 2015}} Друкуецца з 1999 года. Аўтар кніг: * «"Донжуанскі спіс"» Караткевіча» (Мн.: «[[Чатыры чвэрці]]», 2012. — 114 с. — ISBN 978-985-7026-43-2). * «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча» (Мн.: «Чатыры чвэрці», 2014. — 178 с.: іл.; [2] л. укл. — ISBN 978-985-7058-53-2). * «"Донжуанскі спіс"» Уладзіміра Караткевіча» (Мн.: Звязда, 2021. — 144 с. -— ISBN 978-985-575-308-8). * «Слюнькоў. Палітычная біяграфія» ([[Зомбкі]]: «Янушкевіч», 2023. — 296 с. — ISBN 978-83-970292-0-0)<ref>{{cite web| author =| date =2023-12-18| url =https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/332427 | title =Выдавецтва «Янушкевіч» выпусціла біяграфію Слюнькова і яшчэ тры кнігі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2023-12-18}}</ref>. У даследваннях пра [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] даследуюцца асобы 15 жанчын, якіх кахаў класік беларускай літаратуры. Імёны некаторых з іх уведзены ў навуковы зварот упершыню. У 2023 годзе ў выдавецтве «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]» выдаў кнігу біяграфіі кіраўніка БССР [[Мікалай Мікітавіч Слюнькоў|Мікалая Слюнькова]]: Друкаваўся ў часопісах «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]», «Бярозка», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «[[Мастацтва (1983)|Мастацтва]]», «[[Нёман (1945)|Нёман]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]]», газетах «Культура», «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]», «Настаўніцкая газета» і іншых. == Прызнанне == * Чэмпіён Беларусі сярод школьнікаў па гульні «Брэйн-рынг» (у складзе каманды «Дурол»; 2004). * Бронзавы прызёр чэмпіяната Беларусі сярод школьнікаў па гульні «[[Што? Дзе? Калі? (спартыўная версія)|Што? Дзе? Калі?]]» (у складзе каманды «Дурол»; 2004). * Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 2012 года). * Лонг-ліст прэміі імя Аляксандра і Марыі Стагановічаў за кнігу «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча» (2015). * «[[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]]» ў намінацыі «Лепшы твор літаратурнай крытыкі і літаратуразнаўства» за кнігу «Жанчыны ў жыцці Уладзіміра Караткевіча» (2015)<ref>{{cite web| author =Яна Багданава| date =6 верасня 2015| url = http://www.sb.by/v-belarusi/article/6-avtorov-stali-nominantami-pervoy-natsionalnoy-literaturnoy-premii.html| title =6 авторов получили Первую национальную литературную премию | work = |publisher =[[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 6 верасня 2015| lang =ru}}</ref><ref>{{cite web| author =| date =6 верасня 2015| url =http://nashaniva.by/?c=ar&i=155904 | title =Аўтар «Нашай Нівы» стаў уладальнікам Першай нацыянальнай літаратурнай прэміі | work = |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 7 верасня 2015 | lang =}}</ref>. * Лонг-ліст прэміі Гедройця за кнігу «Слюнькоў. Палітычная біяграфія» (2024) <ref>{{cite web| author =| date =16 верасня 2024| url =https://penbelarus.org/2024/09/16/dougi-spis-premii-gedrojczya-2024.html | title =Доўгі спіс прэміі Гедройця 2024 | work = |publisher =Беларускі ПЭН-цэнтр| accessdate = 10 жніўня 2026 | lang =}}</ref>. * Другое месца на Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі за лепшыя навуковыя публікацыі ў намінацыі «Гісторыя (манаграфіі)» за кнігу кніга «Слюнькоў. Палітычная біяграфія» (2024).<ref>{{cite web| author =| date =29 верасня 2024| url =https://www.facebook.com/share/p/1C1QegoHW8/ | title =28 верасня 2024 года падведзеныя вынікі Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі за лепшыя навуковыя публікацыі 2023 года. | work = |publisher =Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі| accessdate = 10 жніўня 2026 | lang =}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Афанасьеў Ф.'' [http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7452 «Донжуанскі спіс» Караткевіча раскрыты! ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141208062046/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=7452 |date=8 снежня 2014 }}// Культура. 2012. 26 мая. № 21. С. 14. * ''Бязлепкіна А.'' [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=98113 Літаратуразнаўства і донжуанства]{{Недаступная спасылка}}// Звязда. 2012. 6 чэрвеня. № 106. С. 6. * ''Карп А.'' Тактоўная правакацыя, або Ціхае архіўнае паляванне// Літаратура і мастацтва. 2012. 8 чэрвеня. № 23. С. 20. * ''Рублевская Л.'' [http://www.sb.by/post/131759/ Короткевич был настоящим романтиком] // Беларусь сегодня. 2012. 7 июня. № 104. С. 12. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://martsinovich.of.by/ Блог Дзяніса Марціновіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305042222/http://martsinovich.of.by/ |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.belactors.info/int5.html Дзяніс Марціновіч на сайце «Беларускія акцёры тэатра і кіно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111119062634/http://belactors.info/int5.html |date=19 лістапада 2011 }} * [http://arche.by/by/page/author/?name=%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87 Дзяніс Марціновіч на партале «Arche.by»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529164656/http://arche.by/by/page/author/?name=%D0%94%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87 |date=29 мая 2012 }} * [https://kamunikat.org/marcinovicz-dzianis Дзяніс Марціновіч на сайце «Камунікат»] {{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марціновіч Дзяніс Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] 5h65ki9bbtllrv3msjxs6ayl07gh6yf 0 118253 5211585 5076672 2026-10-05T07:53:54Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211585 wikitext text/x-wiki '''Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года''' (таксама сустракаецца назва '''«другое слуцкае паўстанне»'''<ref name="spadchyna">{{Артыкул|аўтар=[[Захар Шыбека]].|загаловак=Нарыс гісторыі Беларусі. 1795—2000|спасылка=|выданне=[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]|тып=|год=2001|нумар=5—6|старонкі=13|issn=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>) — сутыкненні жыхароў [[Слуцк]]у з войскамі МУС падчас спробы няўдалага [[самасуд]]у над крымінальнымі абвінавачанымі. Хваляванні ў Слуцку, як адзначае гісторык [[Захар Шыбека]], былі стыхійным праяўленнем незадаволенасці камуністычнай уладай<ref name="spadchyna" />. == Падзеі == [[9 красавіка]] [[1967]] года загадчык аддзела культуры Слуцкага гарвыканкама Генадзь Гапановіч і яго сваяк Леанід Сыцько выганялі з пад’езда свайго дома п’янага рабочага Аляксандра Нікалаеўскага і нанеслі яму цяжкія цялесныя пашкоджанні, ад якіх ён памёр<ref name="бн">{{cite web|author=Василий Гедройц|datepublished=18 сентября 2010 года|url=http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|title=Судья сгорела заживо|publisher=Белорусская нива|lang=ru|accessdate=17 чэрвеня 2012|archiveurl=https://archive.today/20121204135204/http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|archivedate=4 снежня 2012|url-status=dead}}</ref>. Калі [[10 кастрычніка]] 1967 года ў Слуцку пачаўся суд на Гапановічам і Сыцько, ля будынка суда сабраўся натоўп, які патрабаваў смяротнага пакарання для камуніста-чыноўніка, які забіў простага рабочага. 11 кастрычніка натоўп пачаў патрабаваць выдаць ім забойцу Нікалаеўскага. [[12 кастрычніка]], калі Гапановіча выводзілі з будынка суда, натоўп паспрабаваў адбіць яго ў міліцыі і расправіцца з ім. У выніку пачалася бойка з войскамі [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], якія стаялі ў ачапленні. Паколькі вайскоўцы не былі належным чынам узброены і спрабавалі разагнаць натоўп газам «Чаромха», то людзі, узброеныя палкамі і каменнем, паранілі, па некаторых звестках, каля 80 салдат<ref>[http://www.uvd-mo.gov.by/ru-go-rovd/sluck/ Афіцыйны сайт Слуцкага РАЎС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804164558/http://uvd-mo.gov.by/ru-go-rovd/sluck/|date=4 жніўня 2011}}</ref>. Іншыя крыніцы называюць больш сціплыя лічбы: 42 параненыя<ref name="sb">''Марина Кунявская.'' [http://sb.by/post/107886/ Гриф «секретно» не снят] // Советская Белоруссия, 9.11.2010. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120609105458/http://www.sb.by/post/107886/|date=9 чэрвеня 2012}}</ref>. Драўляны будынак суда закідалі бутэлькамі з [[бензін]]ам і падпалілі. Загінуў адзін афіцэр міліцыі, які альбо сам няўдала выскачыў праз акно, ратуючыся ад полымя, альбо быў выкінуты ўдзельнікамі хваляванняў. Яшчэ адзін супрацоўнік міліцыі памёр у шпіталі<ref name="sb" />. Жыўцом згарэла суддзя Галіна Аляксеева, што не змагла выбрацца з падпаленага будынку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380959|title=Дачка суддзі, якая жыўцом згарэла ў судзе ў Слуцку ў 1967-м, расказала, як склалася жыццё іх сям’і пасля гучнай трагедыі|website=Наша Ніва|date=2025-11-15|archive-url=https://archive.today/20251206163556/https://nashaniva.com/380959|archive-date=2025-12-06|access-date=2025-12-06}}</ref>. Пажарныя машыны да пылаючага будынка натоўп не пусціў. Тым часам Гапановіча міліцыя здолела вывезці ў [[Мінск]]. == Расследаванне == Расследаваннем трагедыі занялася спецыяльная камісія з прадстаўнікоў кіраўніцтва МУС, [[КДБ]] і [[КПСС|кампартыі]], як [[БССР|рэспубліканскага ўзроўню]], так і ўзроўню [[СССР]]. Найбольш актыўных удзельнікаў хваляванняў асудзілі на розныя тэрміны турэмнага зняволення (як указвае Захар Шыбека, на тэрмін ад 7 да 15 гадоў пазбаўлення волі; усяго арыштавана было 70 чалавек<ref name="spadchyna" />), двух — расстралялі. Пракурор Слуцка і начальнік гарадской міліцыі былі зняты са сваіх пасад<ref name="ок">{{cite web|author=Владимир Иванов|datepublished=16 апреля 2010|url=https://operkor.wordpress.com/2010/04/16/самосуд-в-слуцке-били-кольями-судью-пр/|title=Самосуд в Слуцке. Били кольями судью, прокурора, начальника милиции и чиновников городской власти.|publisher=kurjer.info}}</ref>. Г. Гапановіч атрымаў некалькі год зняволення і рэшту свайго жыцця пражыў у [[Баранавічы|Баранавічах]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://old.nv-online.info/index.php?c=ar&i=6835 Згарэў у Слуцку суд народны…]{{Недаступная спасылка}} // [[Народная воля]], 22.11.2007, № 185—186. * ''Сяргей Жукаў.'' [http://bdg.press.net.by/dsp/2002/10/2002_10_03.9/9_16_1.shtml 35 лет назад в Слуцке сожгли суд] // [[БДГ]] {{ref-ru}} * ''[[Андрэй Махоўскі]].'' [https://web.archive.org/web/20020901021413/http://www.tuad.nsk.ru/~history/Author/Russ/M/Mahovsky/sluck.html Привет жителям города-героя Слуцка] {{ref-ru}} * [http://www.ont.by/projects/projects/doc/arhiv/0032436/ Слуцкий приговор]{{Недаступная спасылка}} на [[АНТ]] * ''Васіль Гедройц.'' [http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091 Судья сгорела заживо] {{Архівавана|url=https://archive.today/20121204135204/http://belniva.by/news_full.php?id_news=8091|date=4 снежня 2012}} // [[Беларуская Ніва]] {{ref-ru}} * ''Уладзімір Бычэня.'' [http://www.ng.by/ru/issues?art_id=18076 Слуцкая трагедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120627013150/http://ng.by/ru/issues?art_id=18076|date=27 чэрвеня 2012}} // [[Народная газета]] {{ref-ru}} * ''Елена Анкудо, Василий Матох.'' [http://www.istpravda.ru/bel/digest/1799/ Бунт в БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151030043206/http://www.istpravda.ru/bel/digest/1799/|date=30 кастрычніка 2015}} // Сайт «Историческая правда» (по материалам сайта belgazeta.by) {{ref-ru}} {{^}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі 12 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1967 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] [[Катэгорыя:Масавыя беспарадкі]] he4zpauax0q1xkv9vg9luwd0obblekq 0 119165 5211420 5057098 2026-10-04T19:28:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211420 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Джон фон Нейман |Арыгінал імя = {{lang-en|John von Neumann}} |Фота = JohnvonNeumann-LosAlamos.jpg |Шырыня = 200px |Подпіс = Джон фон Нейман у [[1940-я]] |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} '''Джон фон Нейман''' ({{lang-en|John von Neumann}}; або '''Іаган фон Нейман''', {{lang-de|Johann von Neumann}}; пры нараджэнні '''Янаш Лаёш Нейман''', {{lang-hu|Neumann János Lajos}}; {{ДН|28|12|1903}}, [[Будапешт]] — {{ДС|8|2|1957}}, [[Вашынгтон]]) — венгра-амерыканскі [[матэматык]], які зрабіў важны ўклад у [[квантавая фізіка|квантавую фізіку]], квантавую логіку, функцыянальны аналіз, [[Тэорыя мностваў|тэорыю мностваў]], [[інфарматыка|інфарматыку]], эканоміку і іншыя галіны навукі. Найбольш вядомы як прабацька сучаснай архітэктуры камп’ютараў (так званая архітэктура фон Неймана), ужываннем тэорыі аператараў да квантавай механікі (алгебра фон Неймана), а таксама як удзельнік Манхэтэнскага праекта і як стваральнік [[тэорыя гульняў|тэорыі гульняў]] і канцэпцыі клеткавых аўтаматаў. Таксама вядомасць Джон фон Нейман заслужыў як [[вынаходнік]], паліглот і [[Універсальны чалавек|энцыклапедыст]]. У гонар Джона фон Неймана названы [[Ударны кратар|кратар]] на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]]. == Асобныя навуковыя працы == * 1923. ''On the introduction of transfinite numbers'', 346-54. * 1925. ''An axiomatization of set theory'', 393—413. * 1932. ''[[Mathematical Foundations of Quantum Mechanics]]'', Beyer, R. T., trans., Princeton Univ. Press. 1996 edition: ISBN 0-691-02893-1. * 1944. ''[[Theory of Games and Economic Behavior]]'', with Morgenstern, O., Princeton Univ. Press, [https://archive.org/download/theoryofgamesand030098mbp/theoryofgamesand030098mbp.pdf online at archive.org]. 2007 edition: ISBN 978-0-691-13061-3. * 1945. ''First Draft of a Report on the EDVAC'' [http://systemcomputing.org/turing%20award/Maurice_1967/TheFirstDraft.pdf TheFirstDraft.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110503181603/http://systemcomputing.org/turing%20award/Maurice_1967/TheFirstDraft.pdf |date=3 мая 2011 }} * 1963. ''Collected Works of John von Neumann'', Taub, A. H., ed., Pergamon Press. ISBN 0-08-009566-6 * 1966. ''Theory of Self-Reproducing Automata'', [[Arthur Burks|Burks, A. W.]], ed., University of Illinois Press. ISBN 0-598-37798-0 {{зноскі}} == Літаратура == * Steve Heims. John Von Neumann and Norbert Wiener: from mathematics to the technologies of life and death. — MIT Press, 1980. — 568 p. — ISBN 0262081059. * William Aspray. John von Neumann and the Origins of Modern Computing. — MIT Press, 1990. — 376 p. — ISBN 0262011212. {{ref-en}} * Данилов Ю. А.. Джон фон Нейман. — М.:Знание, 1981. * Norman Macrae. John von Neumann: The Scientific Genius who Pioneered the Modern Computer, Game Theory, Nuclear Deterrence, and Much More, Random House, 1992. Перавыдадзена AMS у 2008 г. {{ref-en}} * Монастырский М. И. Джон фон Нейман — математик и человек. // Историко-математические исследования. — М.: Янус-К, 2006. — № 46 (11). — С. 240—266. {{ref-ru}} * «Bulletin of the American Mathematical Society», 1958, v. 64, № 3, pt 2. {{ref-en}} == Гл. таксама == * [[Архітэктура фон Неймана]] * [[Зонд фон Неймана]] == Спасылкі == * [http://www.basic.northwestern.edu/g-buehler/cellint0.htm ''Guenter Albrecht-Buehler.'' Cell Intelligence.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130121114540/http://www.basic.northwestern.edu/g-buehler/cellint0.htm |date=21 студзеня 2013 }} * [https://web.archive.org/web/20121209092925/http://scholar.google.com.au/citations?user=6kEXBa0AAAAJ&hl=en Профіль Неймана] на [[Google Scholar]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нейман Джон фон}} [[Катэгорыя:Даследчыкі штучнага інтэлекту]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Венгрыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Будапешцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку косці]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку мозгу]] [[Катэгорыя:Матэматыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фізікі Венгрыі]] [[Катэгорыя:Фізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] 637ea8i3nb36qwnb351mf19mk17162z 0 119591 5211712 4520105 2026-10-05T11:11:43Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211712 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Свярдлова}} {{Кінематаграфіст | Імя = Роза Свярдлова | Арыгінал імя = Роза Міронаўна Свярдлова | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = [[1927]]—[[1967]] | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Роза Міронаўна Свярдло́ва'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|25|10|1908}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|20|4|2003}}) — беларуская і расійская {{актрыса|СССР|Расіі|Беларусі|XX стагоддзя}} кінастудыі «[[Ленфільм]]». [[Заслужаная артыстка БССР]] (1935). [[педагог]]. Скончыла ў 1930 годзе кінаадзяленне Ленінградскага тэхнікума сцэнічных мастацтваў (майстэрня Я. Чарвякова). У кіно з 1927 года. Здымалася на кінастудыях «[[Ленфільм]]», «[[Беларусьфільм]]» і іншых. == Фільмаграфія == * 1927 — Дзяўчына з далёкай ракі * 1928 — Права на жыццё * 1928 — Кошт чалавека * 1929 — [[Да заўтра]] * 1930 — Каўказскі нявольнік * 1932 — Баям насустрач (настаўніца) * 1933 — Хто твой сябар? * 1934 — Залатыя агні (Марына) * 1935 — [[Шлях карабля]] (Вара), Новая радзіма (інжынер) * 1937 — [[Дачка Радзімы]] (калгасніца) * 1956 — Нявеста * 1959 — Ліберал * 1960 — Анафема * 1961 — Самыя першыя — санітарка шпіталя ВПС * 1963 — Родная кроў * 1967 — І ніхто іншы {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свярдлова Роза Міронаўна|Мядзведзева В. А.|272}} == Спасылкі == * [http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2336/ Свярдлова Роза Міронаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305205015/http://www.belarusfilm.by/studio/personas/2336/ |date=5 сакавіка 2016 }} на сайце Нацыянальнай кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Свярдлова Роза Міронаўна}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]] mfqps0odor62d1p9kuvv4b5quck262m 0 124471 5211262 5208307 2026-10-04T12:49:08Z Modallwmbw 165843 5211262 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Якабсон}} {{ДД | імя = Аляксандр Серафімавіч Якабсон | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = | тытул = Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] | парадак = 5 | сцяг = Symbol of the State Control Committee of Belarus.jpg | перыядпачатак = [[28 снежня]] [[2010]] | перыядканец = [[18 жніўня]] [[2014]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Мясніковіч]] | папярэднік = [[Зянон Ломаць]] | пераемнік = [[Леанід Анфімаў]] | тытул_2 = [[Старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] | парадак_2 = 19 | сцяг_2 = Coat of arms of Homyel Voblast.svg | перыядпачатак_2 = [[17 красавіка]] [[2001]] | перыядканец_2 = [[28 снежня]] [[2010]] | папярэднік_2 = [[Мікалай Рыгоравіч Вайцянкоў]] | пераемнік_2 = [[Уладзімір Андрэевіч Дворнік]] | прэм'ер-міністр_2 = [[Уладзімір Ярмошын]] <br/> [[Генадзь Навіцкі]] <br/> [[Сяргей Сідорскі]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = | муж = | жонка = | сужэнец = | дзеці = | бацька = | маці = | род = | адукацыя = | рэлігія = | подпіс = | узнагароды = }} '''Аляксандр Серафімавіч Якабсон''' ({{ДН|18|4|1951}}, {{МН|Гомель||}} — [[28 верасня]] [[2026]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/umer-yakobson-aleksandr-serafimovich-1649066/|title=На 76-м году ушел из жизни Александр Серафимович Якобсон – выдающийся государственный деятель Республики Беларусь, внесший неоценимый вклад в становление и развитие нашего региона, почетный гражданин Гомельской области|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-napravil-soboleznovanie-v-svjazi-so-smertjju-gosudarstvennogo-dejatelja-belarusi-aleksandra-803274-2026/|title=Лукашенко направил соболезнование в связи со смертью государственного деятеля Беларуси Александра Якобсона|website=[[БелТА]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sn.by/press-tsentr/lyudi/pamyati-aleksandra-yakobsona-pochetnyy-grazhdanin-g-svetlogorska/?ysclid=muleb6xm7v905781778|title=Памяти Александра Якобсона, почетного гражданина г. Светлогорска|website=Светлагорскiя навiны}}</ref>) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Беларусі<ref>{{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|6|Якобсон Александр Серафимович}} — С. 717</ref><ref>{{Крыніцы/Рэгіёны Беларусі|3|Якобсон Александр Серафимович}} — С. 503</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (1973), Мінскі інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання (1991). Працаваў майстрам трэста «Кандалакштрансбуд» у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]], потым служыў у [[Савецкая Армія|савецкай арміі]] (1973—1974). З 1975 года працаваў майстрам будаўнічага ўпраўлення № 49 будаўнічага трэста № 10 [[Міністэрства будаўніцтва БССР|Міністэрства прамысловага будаўніцтва БССР]] у [[Гомель|Гомелі]], затым прарабам перасоўнай механізаванай калоны № 111, старшым прарабам і галоўным інжынерам спецыялізаванага будаўнічага ўпраўлення № 214 «Гомельпрамбуда». У 1985—1986 гадах — інструктар аддзела будаўніцтва Гомельскага абкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. З 1986 года жыў у [[Светлагорск]]у. У 1986—1991 гадах — старшыня выканкама гарадскога Савета народных дэпутатаў, у 1991—1994 гадах — старшыня гарадскога Савета дэпутатаў, у 1994—1997 гадах — старшыня Светлагорскага гарадскога выканаўчага камітэта. У 1997—1998 гадах — першы намеснік старшыні Гомельскага аблвыканкама, з сакавіка 1998 года — старшыня Гомельскага гарвыканкама. У 2001—2010 гадах — [[старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]]<ref>{{cite web |url = http://www.person.goub.by/?p=2687 |title = Якобсон Александр Серафимович |date = 2018-09-06 |author = admin |publisher = Знаменитые люди Гомельщины |language = ru |accessdate = 2020-11-25 |archive-date = 24 студзеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210124222750/https://person.goub.by/?p=2687 |url-status = }}</ref>. 28 снежня 2010 года прызначаны старшынёй [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]]. 21 жніўня 2014 года прызначаны памочнікам Прэзідэнта — галоўным інспектарам па Мінску, займаў гэту пасаду да сакавіка 2017 года<ref>{{cite web |url = http://zviazda.by/ru/node/101487 |title = Аляксандр Якабсон вызвалены ад пасады памочніка Прэзідэнта Беларусі |date = 2017-03-03 |publisher = Звязда |language = be |accessdate = 2020-11-25 |url-status = }}</ref>. Двойчы выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання|12-га]] (1990—1995) і [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|13-га]] (1995—1996) скліканняў; [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання|дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] (1996—2000). Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання|2-га]], [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання|3-га]] і [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання|4-га]] скліканняў. Ганаровы грамадзянін Светлагорска (2001), Ганаровы грамадзянін Гомельскай вобласці (2011)<ref>''Ермакова, Т.'' Здесь мои корни : [экс-председатель Гомельского областного исполнительного комитета Александр Якобсон избран почетным гражданином Гомельской области] / Татьяна Ермакова // Гомельская праўда. — 2011. — 29 снежня. — С. 2.</ref>. 28 верасня 2026 года А. С. Якабсон памёр<ref>{{Cite web|url = https://sputnik.by/20260928/skonchalsya-byvshiy-glava-kgk-i-eks-mer-svetlogorska-yakobson-1111216633.html |title = Скончался бывший глава КГК и экс-мэр Светлогорска Якобсон |website=sputnik.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/na-76-m-godu-zhizni-skonchalsya-aleksandr-serafimovich-yakobson-_229785.html|title=На 76‑м году жизни скончался Александр Серафимович Якобсон|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2026/09/29/kogda-on-uezzhal-iz-gomelya-kollegi-plakali-kakim-byl-aleksandr-yakobson/|title=Александр Якобсон}}</ref>. 1 кастрычніка 2026 года ў [[Гомель|Гомелі]] ў [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Свята-Петра-Паўлаўскім кафедральным саборы]] прайшла цырымонія развітання з беларускім дзяржаўным дзеячам Аляксандрам Якабсонам<ref name=":1" />. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэнам Пашаны]] (2001), [[Ордэн Айчыны|Ордэнам Айчыны]] III ступені (2004), Ордэнам Дружбы ([[Расія]], 2009), [[Ордэн Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай|Ордэнам Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай]] ([[Беларуская праваслаўная царква]], 2009)<ref>{{cite web |url = https://gp.by/mneniya/news10414.html |title = Под куполом небесного собора |date = 2009-11-03 |author = Олег Белоусов |publisher = Правда Гомель |language = ru |accessdate = 2020-11-25 |archive-date = 2 снежня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211202035949/https://gp.by/mneniya/news10414.html |url-status = }}</ref>, [[ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|Ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені (Беларуская праваслаўная царква), Ордэнам Святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра III ступені ([[Руская праваслаўная царква]]), Ордэнам прападобнага Сергія Раданежскага III ступені (Руская праваслаўная царква), 10 юбілейнымі медалямі, двума [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровымі граматамі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2003), [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], Ганаровымі граматамі ўрада Масквы (2004, 2008), Падзякай Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі}} {{Старшыні Гомельскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Якабсон Аляксандр Серафімавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Светлагорскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па горадзе Мінску]] [[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Светлагорска]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Светлагорскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Старшыні мясцовых саветаў Беларусі]] cweuw728rpf0c75bbz3pcgnqsy89tnn 0 131864 5211282 4587509 2026-10-04T14:07:54Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5211282 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Новы горад}} [[Файл:Miensk, Novaje Miesta. Менск, Новае Места (1804).jpg|250пкс|thumb|План Новага Места, 1804 г.]] '''Новы Горад''', або '''Новае Места''', '''Новы Рынак''' — гістарычная мясцовасць у цэнтры [[Мінск]]а, размешчаная на вялікім узгорку. Архітэктурнымі дамінантамі мясцовасці былі [[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|комплекс архірэйскага падвор’я з Пакроўскай царквой]], [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|Гарадскі тэатр]], [[Лютэранская кірха (Мінск)|Лютэранская кірха]], [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскі вакзал]], [[Харальная сінагога (Мінск)|Харальная сінагога]], [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвоны касцёл]]. На поўнач ад Новага Места пачынаецца [[Верхні Горад|Высокі Рынак]], на паўночны ўсход — [[Валокі Полацкія]], на паўднёвы ўсход — [[Стромкі Бераг]], на поўдзень — [[Кашары]], на паўднёвы захад — [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўка]], на захад — [[Уборкі (прадмесце)|Уборкі]]. == Гісторыя == [[Файл:Miensk. Менск (O. Vangoŭski, 25.06.1801).jpg|міні|250пкс|План Мінска 1801 г. Новы Рынак у цэнтры (Nowy Rynek)]] [[Файл:Miensk, Novaje Miesta. Менск, Новае Места (1858).jpg|міні|злева|Новае Места на плане 1858 г.]] [[Файл:Miensk, Novaje Miesta. Менск, Новае Места (1-10.07.1941).jpg|міні|250пкс|Пашкоджаная забудова Новага Горада на аэрафотаздымку, чэрвень 1941 г.]] У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст]]. пачынаецца карэннае змяненне планіровачнай структуры горада Мінска. Дзеля гэтай мэты ўрад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выдаў указ «''Аб стварэнні ўсім гарадам, іх пабудовам і вуліцам спецыяльных планаў для кожнай губерні асобна''». Асноўнай задачай мерапрыемстваў было добраўпарадкаванне хаатычнай планіроўкі горада: выпрамленне галоўных вуліц, правядзенне водаправода і каналізацыі, стварэнне рэгулярнай забудовы вуліц, разбіўка паркаў і сквераў для адпачынку месцічаў{{sfn|Памяць. Мінск|2002|с=645—658}}. Ужо ў пачатку XIX ст. ішоў паступовы пераход феадальнага горада ў капіталістычны. Тэрыторыя Мінска да сярэдзіны XIX ст., у параўнанні з XVIII ст., вырасла амаль у два разы. Змяненне планіровачнай структуры горада пачалося з ліквідавання [[Земляны Вал|землянога абарончага вала]], які перашкаджаў далейшаму росту горада, яго ўмацаванні былі разбураныя да сярэдзіны XIX ст. Новая жылая забудова пачала размяшчацца цяпер за межамі гарадскіх умацаванняў у паўднёвым і паўднёва-ўсходніх кірунках уздоўж [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]{{sfn|Памяць. Мінск|2002|с=645—658}}. На месцы цяперашняга [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскага сквера]] ў пачатку [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] узнікла гандлёвая плошча. Яе і ўвесь гэты раён назвалі Новым Горадам. Паступова тут пачынае ўтварацца новы гарадскі цэнтр Мінска. Новыя вуліцы былі пракладзеныя на поўдзень ад [[Верхні Горад|Высокага Рынка]]. Праз усю паўднёвую частку Мінска пралягла вуліца [[вуліца Захар'еўская|Захар’еўская]] (цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), якая дзяліла Навамескую плошчу папалам. У 1835 годзе [[Пажар у Мінску (1835)|вялікі пажар]] у Мінску знішчыў амаль усю драўляную забудову. Пасля гэтага пачалося будаўніцтва мураваных жылых і грамадскіх будынкаў, якія ўзводзіліся ў кварталах на поўдзень ад Захар’еўскай вуліцы. У 1836 годзе ў на паўднёвай частцы Навамескай плошчы закладзены [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]]. У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] пачалі забудоўвацца мураванымі дамамі вуліцы Падгорная ([[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|К. Маркса]]), Магазінная ([[Вуліца Кірава (Мінск)|Кірава]]), Шпітальная ([[Вуліца Фрунзэ (Мінск)|Фрунзэ]]) і іншыя. Жылыя кварталы ўзводзіліся прамавугольнай формы. Іх складалі просталінейныя вуліцы — падоўжаныя і папярочныя, узаемаперпендыкулярныя. Новая частка горада вылучалася выразнай геаметрычнай сеткай вуліц. Асноўныя з іх ішлі паралельна Захар’еўскай вуліцы і падыходзілі да Свіслачы. У пачатку [[XX стагоддзе|ХХ ст.]] Новы Горад уваходзіў у [[першая паліцэйская частка Мінска|першую паліцэйскую частку горада]]. == Сучаснасць == === Вуліцы і плошчы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 710px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Цяперашняя назва''' || '''Першапачатковая назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" |[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|Валадарскага вуліца]] (з 1922) || Лошыцкая вуліца ||Серпухаўская вуліца (1866—1922) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" |[[Камсамольская вуліца (Мінск)|Камсамольская вуліца]]|| Феліцыянаўская вуліца || Багадзельная вуліца (1866—1922) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" |[[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса вуліца]]|| Лошыцкая вуліца || Базарная вуліца (1866—1881) <br />Падгорная вуліца (1881—1919) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" |[[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]]|| Новае Места плошча (частка) Навамеская плошча (частка) | Цэнтральная плошча (?—1984) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" |[[Вуліца Кірава (Мінск)|Кірава вуліца]]|| Магазінная вуліца || Універсітэцкая вуліца (?—1934) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" |[[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна вуліца]]|| Францішканская вуліца || Губернатарская вуліца (1866—1922) <br />Ленінская вуліца (1922—1945) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" |[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Незалежнасці праспект]]|| Захар’еўская вуліца || Адама Міцкевіча вуліца ([[8 жніўня|8.08]].[[1919]]—[[11 ліпеня|11.07]].[[1920]])<ref name="sac1">Сацукевіч І. Гісторыя і сучаснасць урбананімікі Гродна і Мінска (параўнаўчы аналіз) // Гарады Беларусі ў кантэксце палітыкі, эканомікі, культуры: зборнік навук. артыкулаў / Гродз.дзярж. ун-т; рэдкалегія: І. П. Крэнь, І. В. Соркіна (адк. рэдактары) [і інш.]. — Гродна: ГрДУ, 2007.</ref> <br />Савецкая вуліца ([[1922]]<ref name="marakou">[http://www.svaboda.org/content/transcript/2190514.html Леанід Маракоў: «У Мінску існавала вуліца 25 Сакавіка»] // «[[Радыё Свабода]]», [[15 кастрычніка]] [[2010]]</ref>—[[1952]], частка) <br />Пушкінская вуліца (частка, да [[1952]]) <br />Галоўная вуліца ({{lang-de|Hauptstraße}}, [[1941]]—[[25 сакавіка|25.03]].[[1944]]) <br />25 сакавіка вуліца<ref name="marakou"/> ([[25 сакавіка|25.03]].[[1944]]—[[27 ліпеня|27.07.]][[1944]]) <br />Сталіна праспект ([[1952]]—[[1961]]) <br />Ленінскі праспект ([[1961]]—[[1991]]) <br />Францішка Скарыны праспект ([[1991]]—[[2005]]) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" |[[Вуліца Свярдлова (Мінск)|Свярдлова вуліца]]|| Каломенская вуліца || Ігуменская вуліца ([[1919]]—[[1920]])<ref name="sac1" /> |-style="background:#FAFAFA;" align="left" |[[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейская вуліца]]|| Кашарская вуліца || Батальённая вуліца ([[1866]]—[[1882]]) <br />Скобелеўская вуліца ([[1882]]—[[1919]]) |-style="background:#EEEEEE;" align="left" |[[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса вуліца]]|| Дамініканская вуліца || Петрапаўлаўская вуліца ([[1866]]—[[1922]]) |-style="background:#FAFAFA;" align="left" |[[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Янкі Купалы вуліца]]|| Траецкая вуліца (частка) <br />Ягораўская вуліца (частка) Набярэжная вуліца (частка) | Паліцэйская вуліца (частка, [[1866]]—[[1919]]) <br />Пралетарская вуліца (частка) <br />Кастрычніцкая вуліца ([[1919]]—[[1948]]) <br />Івана Луцкевіча вуліца (частка, [[1941]]—[[1944]])<ref name="sac">Іван Сацукевіч. Тапанімія вуліцы і плошчаў Мінска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.</ref><ref name="sac"/><ref name="ReferenceA">Вячеслав Бондаренко. Названия минских улиц за последнее столетие: тенденции, загадки, парадоксы</ref><ref name="ReferenceA"/> |} == Галерэя == === Архітэктурныя дамінанты і шараговая забудова === <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя здымкі сквера"> Файл:Miensk, Kašarskaja, Archirejski. Менск, Кашарская, Архірэйскі (A. Paŭłovič, 1907) (2).jpg|[[Архірэйскае падвор’е (Мінск)|Архірэйскае падвор’е]] з Пакроўскай царквой, 1911 г. Файл:Miensk, Novaje Miesta, Kupałaŭski. Менск, Новае Места, Купалаўскі (1907) (2).jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|Гарадскі тэатр]], пач. XX ст. Файл:Mienskaja kircha. Менская кірха (1901).jpg|[[Лютэранская кірха (Мінск)|Лютэранская кірха]], 1901 г. Файл:Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1871-1900) (5).jpg|[[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскі вакзал]], пач. XX ст. Файл:Former Choral Synagogue - Харальная сінагога.jpg|[[Харальная сінагога (Мінск)|Харальная сінагога]], пач. XX ст. Файл:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny Minsk 613.jpg|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвоны касцёл]], пач. XX ст. Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Felicyjanaŭskaja, Garni. Менск, Захараўская-Фэліцыянаўская, Гарні (1917).jpg|Забудова вуліцы Захар’еўскай на рагу з [[Камсамольская вуліца (Мінск)|Багадзельнай]] (гіст. Феліцыянаўскай) Файл:Miensk, Zacharaŭskaja-Kašarskaja. Менск, Захараўская-Кашарская (1907) (2).jpg|Вуліца Захар’еўская на рагу са [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Скобелеўскай]] (гіст. Кашарскай), на месцы колішняй плошчы Новы Рынак. Леваруч [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]], пач. XX ст. </gallery></center> === Сквер === <center><gallery caption="Старыя здымкі сквера" widths="150" heights="150" perrow="4"> Miensk, Novaje Miesta, Archirejski. Менск, Новае Места, Архірэйскі (N. Akołaŭ, 1869-73).jpg|1870-я Miensk, Novaje Miesta. Менск, Новае Места (1869-73).jpg|1870-я Miensk, Novaje Miesta, Haŭsman. Менск, Новае Места, Гаўсман (N. Akołaŭ, 1869-73).jpg|1870-я Miensk, Kašarskaja-Novaje Miesta. Менск, Кашарская-Новае Места (1913).jpg|1913 Miensk, Novaje Miesta. Менск, Новае Места (1918) (2).jpg|1918 Miensk, Novaje Miesta. Менск, Новае Места (1918).jpg|1918 Miensk, Novaje Miesta-Padhornaja. Менск, Новае Места-Падгорная (1933).jpg|1933 Miensk, Zacharaŭskaja-Novaje Miesta. Менск, Захараўская-Новае Места (1933) (2).jpg|1934 </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Т. Чарняўская. Горадабудаўніцтва з канца XVIII да пачатку XX ст. // {{Літаратура/Памяць/Мінск|2|с=645—658}} * [http://www.zianonpazniak.de/publications/creation/reha/oldminsk.htm Пазняк 3. С. Рэха даўняга часу: Кн. для вучняў.— Мн.: Нар. асвета, 1985.— 111 с., іл.] * [https://web.archive.org/web/20090408011554/http://baj.by/belkalehium/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm Іван Сацукевіч. Тапанімія вуліцы і плошчаў Мінска ў ХІХ — пачатку ХХ стст.] * [http://harodnia.com/b09.php Сацукевіч І. Гісторыя і сучаснасць урбананімікі Гродна і Мінска (параўнаўчы аналіз)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110519141133/http://harodnia.com/b09.php |date=19 мая 2011 }} * [http://minsk-old-new.com/minsk-2908-ru.htm Вячеслав Бондаренко. Названия минских улиц за последнее столетие: тенденции, загадки, парадоксы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126141440/http://minsk-old-new.com/minsk-2908-ru.htm |date=26 студзеня 2009 }} == Спасылкі == * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=11775 Алег Дзярновіч. План «Новага Места» // Наша Ніва, 27 верасня 2007] {{Гістарычныя раёны Мінска}} {{Славутасці Мінска}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Мінска]] tw40kskajgtcl4o7s0uiwuwkclobwj5 0 135941 5211657 5137700 2026-10-05T10:14:36Z Autumndancer 168015 /* Фільмы, выпушчаныя студыяй «Беларусьфільм» */ 5211657 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Ніжэй прадстаўлены спіс фільмаў, знятых з 1924 года студыяй '''«[[Беларусьфільм]]»''', заснаванай у снежні 1924 года пад назвай «Белдзяржкіно» і пераназванай у 1946 годзе на «Беларусьфільм». == Фільмы, выпушчаныя студыяй «[[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]]» і «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» == # [[1926]] — [[Лясная быль]] # 1926 — [[Прастытутка (фільм)|Прастытутка]] / Забітая жыццём # [[1927]] — [[У вялікім горадзе]] / Будні / За і супраць / Масква карчомная / Горад кліча # 1927 — [[Гарадскія няўдачы]] # 1927 — [[Яго яснавяльможнасць]] / Губернатар і шавец / Гірша Лекарт / Губернатар / Габрэі # 1927 — [[Кастусь Каліноўскі (фільм)|Кастусь Каліноўскі]] # [[1928]] — [[Грышка-свінапас]] / Свінапас # 1928 — [[Джэнтльмен і певень]] / Пеўні пераклікаюцца # 1928 — [[Песня вясны]] # 1928 — [[Чатырыста мільёнаў]] / Джоўі Дэ-Шэн / Пуцеводныя агні / Агні Кітая # [[1929]] — [[У агні народжаная]] / Велікан # 1929 — [[Да заўтра]] / Белы вір / Бацька # 1929 — Гатэль «Савой» / Эпізод з «стрэкапытаўшчыны» / Белы генерал # 1929 — [[Хвоі гамоняць]] / Атаман Муха / Атаман Аса # [[1930]] — Сапраўднае жыццё / Учынак камсамолкі Веры / Асабістае жыццё # 1930 — [[Нянавісць (фільм)|Нянавісць]] / Чорная кроў # 1930 — [[Рубікон (фільм, 1930)|Рубікон]] # 1930 — [[Саша (фільм)|Саша]] / Цётка Саша / Саша з вуліцы # 1930 — [[Суд павінен працягвацца]] / Парад дабрачыннасці # 1930 — Хамелеон # 1930 — Храманожка / Забыць нельга / Ілька-храманожка # [[1931]] — Вораг ля парога / Хто яна? / Апошні патрон # 1931 — Хто лепш? / Хто наперадзе? # 1931 — Сонечны паход # 1931 — [[Ураган (фільм, 1931)|Ураган]] # 1931 — Гонар # [[1932]] — Уцекачы # 1932 — Баям насустрач / Пераможцы # 1932 — [[Вяртанне Нейтана Бекера]] # 1932 — [[Вышыня 88,5]] / Як гэта будзе # 1932 — [[Жанчына (фільм, 1932)|Жанчына]] # 1932 — [[Першы ўзвод]] # 1932 — Друк часу # 1932 — Слава свету # 1932 — Шчасце / Арыштант №1105 / Вецер з Усходу # [[1933]] — Двойчы народжаны # 1933 — Хто твой сябар? / Жулік # 1933 — Першая каханне # [[1934]] — Залатыя агні # 1934 — [[Палескія рабінзоны (фільм)|Палескія рабінзоны]] # 1934 — [[Паручнік Кіжэ (фільм)|Паручнік Кіжэ]] # 1934 — Паўналецце # [[1935]] — Інжынер Гоф / Зямля наперадзе # 1935 — Новая радзіма # 1935 — [[Шлях карабля]] # [[1936]] — [[Дзяўчына спяшаецца на спатканне]] # 1936 — [[Днепр у агні]] # 1936 — [[Шукальнікі шчасця]] / Яўрэі ў Бірабіджане / Сям’я # 1936 — [[Канцэрт Бетховена]] # [[1937]] — [[Балтыйцы]] # 1937 — Дачка Радзімы # 1937 — [[Салавей (фільм)|Салавей]] # [[1938]] — [[Маска (фільм, 1938)|Маска]] # 1938 — Мядзведзь # 1938 — Мянтуз # 1938 — [[Адзінаццатага ліпеня]] # [[1939]] — Вогненныя гады # 1939 — Чалавек у абалонцы # [[1940]] — Будні # 1940 — [[Маё каханне (фільм, 1940)|Маё каханне]] # [[1941]] — Песня пра сяброўства # 1941 — [[Сям’я Януш]] / Жніво # [[1942]] — [[Беларускія навелы]] (кінаальманах з двух навел — «На кліч маці» і «Пчолка») # [[1943]] — [[Жыві, родная Беларусь!]] / Беларускі кінаканцэрт == Фільмы, выпушчаныя студыяй «[[Беларусьфільм]]» == # [[1947]] — Новы дом # [[1948]] — Родныя напевы # [[1949]] — [[Канстанцін Заслонаў (фільм)|Канстанцін Заслонаў]] # [[1952]] — [[Паўлінка (фільм-спектакль)|Паўлінка]] # [[1953]] — Пяюць жаваранкі # [[1954]] — [[Дзеці партызана]] # 1954 — [[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]] # [[1955]] — Беларускі канцэрт # 1955 — [[Зялёныя агні]] # 1955 — [[Несцерка (фільм)|Несцерка]] # [[1956]] — [[Міколка-паравоз (фільм)|Міколка-паравоз]] # 1956 — [[Пасеялі дзяўчаты лён]] # [[1957]] — Нашы суседзі # 1957 — [[Палеская легенда (фільм)|Палеская легенда]] # [[1958]] — [[Чырвонае лісце]] # 1958 — [[Шчасце трэба берагчы]] # 1958 — [[Гадзіннік спыніўся апоўначы]] # [[1959]] — [[Дзяўчынка шукае бацьку]] # 1959 — [[Каханнем трэба даражыць]] # 1959 — [[Строгая жанчына]] # [[1960]] — [[Веснавыя навальніцы]] # 1960 — Наперадзе — круты паварот # 1960/[[1961]] — [[Першыя выпрабаванні]] # 1960 — [[Чалавек не здаецца]] # 1961 — Дзень, калі спаўняецца 30 гадоў # 1961 — [[Апавяданні пра юнацтва]] (кінаальманах з чатырох навел — «Камбуд», «Сакратар укама», «Даль кліча» і «Прарыў») # [[1962]] — Маленькія летуценнікі (кінаальманах з трох навел — «Юлькін дзень», «Памылка» і «Зорка на спражцы») # 1962 — Мост # 1962 — Стальная калыска # 1962 — [[Вуліца малодшага сына (фільм)|Вуліца малодшага сына]] # [[1963]] — [[Увага! У горадзе чараўнік!]] # 1963 — [[Не плач, Алёнка]] # 1963 — [[Апошні хлеб]] # 1963 — Сорак хвілін да світання # 1963 — [[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]] # [[1964]] — [[Крыніцы (фільм)|Крыніцы]] # 1964 — [[Масква — Генуя]] # 1964 — [[Лісты да жывых]] # 1964 — [[Рагаты бастыён]] # 1964 — [[Цераз могілкі]] # [[1965]] — [[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]] # 1965 — [[Горад майстроў]] # 1965 — Любімая # 1965 — [[Пушчык едзе ў Прагу]] # 1965 — Колькі гадоў, колькі зім! # [[1966]] — Усмешка # 1966 — [[Усходні калідор]] # 1966 — Дзень прыезду — дзень ад'езду # 1966 — Пастка # 1966 — [[Іду шукаць]] # 1966 — Саша-Сашанька # 1966 — Чужое імя # 1966 — [[Я родам з дзяцінства]] # [[1967]] — [[Анюціна дарога]] # 1967 — [[Вайна пад стрэхамі (фільм)|Вайна пад стрэхамі]] # 1967 — [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка / Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] # 1967 — Запомнім гэты дзень # 1967 — І ніхто іншы # 1967 — Побач з вамі / Машыністкі # 1967 — Тысяча вокнаў # [[1968]] — Прыдатны да нестраявой # 1968 — Дзясятая доля шляху # 1968 — Жадаю поспеху # 1968 — [[Іван Макаравіч]] # 1968 — [[Надпіс на зрубе]] # 1968 — Страказіныя крылы # 1968 — Крокі па зямлі # [[1969]] — Бераг прынцэсы Люські # 1969 — Вясковыя канікулы # 1969 — [[Чакай мяне, Ганна]] # 1969 — Чырвоны агітатар Трафім Глушкоў # 1969 — [[Мы з Вулканам]] # 1969 — Учыні бой # 1969 — Сыны ідуць у бой # 1969 — [[Я, Францыск Скарына…]] # [[1970]] — [[Белая зямля]] # 1970 — Дзень ды ноч # 1970 — Крушэнне імперыі # 1970 — Неспадзяванае каханне # 1970 — Пяцёрка адважных # 1970 — Збянтэжанасць # 1970 — Сачыненне # 1970 — Спяшайся будаваць дом # 1970 — Шчаслівы чалавек # 1970 — Чорнае сонца # [[1971]] — [[Бацька (фільм, 1972)|Бацька]] # 1971 — [[Вялікія перагоны]] # 1971 — [[Верыш, не верыш|Верыш, не верыш / Дом на колах]] # 1971 — Вясновая казка # 1971 — [[Жыццё і смерць двараніна Чартапханава]] # 1971 — Задачка / Гэта былі мы # 1971 — Запыт / Другая восень # 1971 — [[Міравы хлопец]] # 1971 — [[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]] # 1971 — [[Паланэз Агінскага (фільм)|Паланэз Агінскага]] # 1971 — Пра цесляроў / Каробачнікі # 1971 — [[Рудабельская рэспубліка (фільм)|Рудабельская рэспубліка]] # 1971/[[1972]] — [[Руіны страляюць…]] # 1971 — Там, удалечыні, за ракой… # 1971 — [[Факір на гадзіну]] # [[1972]] — [[Вашынгтонскі карэспандэнт]] # 1972 — Вось і лета прайшло… # 1972 — Дзень маіх сыноў # 1972 — Заўтра будзе позна… # 1972 — Зімародак # 1972 — Залаты ганак # 1972 — Ідучыя за гарызонт # 1972 — Перад першым снегам # 1972 — [[Пасля кірмашу]] # 1972 — Вуліца без канца # 1972 — Хроніка ночы # [[1973]] — Вялікі трамплін # 1973 — Быць чалавекам… # 1973 — Сустрэнемся # 1973 — Гора баяцца — шчасця не відаць # 1973 — Добры ўчынак # 1973 — [[Корцік (фільм, 1973)|Корцік]] # 1973 — Чырвоны агат (кінаальманах з трох навэл — «Чырвоны агат», «Антыквары» і «Ганнушка») # 1973 — Аблокі # 1973 — Парашутам на дрэвах # 1973 — Цешча # 1973 — Хлеб пахне порахам # [[1974]] — [[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]] # 1974 — Вялікі утаймавальнік # 1974 — Вялікае супрацьстаянне # 1974 — Вясёлы калейдаскоп (кінаальманах з трох навэл — «Сюрпрызы пасля змены», «Мой сябар Кнопік, які ведае ўсё» і «Качкін едзе ў санаторый») # 1974 — Час яе сыноў # 1974 — Неадчыненыя выспы # 1974 — [[Полымя (фільм)|Полымя]] # 1974 — Апошняе лета дзяцінства # 1974 — Таму што люблю # 1974 — Прыгоды ў горадзе, якога няма # 1974 — Сяргееў шукае Сяргеева # 1974 — [[Ясь і Яніна]] # [[1975]] — Алёхін — чалавек «дарожны» # 1975 — Братушка # 1975 — Воўчая зграя # 1975 — Час-не-чакае # 1975 — Гамлет Шчыграўскага павета # 1975 — [[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]] # 1975 — Лясныя арэлі # 1975 — Маленькі сяржант # 1975 — Надзейны чалавек # 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] # 1975 — [[Факт біяграфіі]] # [[1976]] — [[Вянок санетаў (фільм)|Вянок санетаў]] # 1976 — Нядзельная ноч # 1976/[[1978]] — Час выбраў нас # 1976 — Усяго адна ноч # 1976 — Лёгка быць добрым # 1976 — Марынка, Янка і таямніцы каралеўскага замка / Пастух Янка # 1976 — Па сакрэце ўсяму свету # 1976 — Пра цмока на балконе, пра дзяцей і самакат # 1976 — Спытай сябе # 1976 — Сын старшыні # [[1977]] — У профіль і анфас (кінаальманах з трох навэл — «Ваўкі», «Вялікае каханне Н. П. Чараднічэнкі» і «Берагі») # 1977 — Сустрэча па далёкім мерыдыяне # 1977 — Гарантую жыццё # 1977 — [[Пра Чырвоную Шапачку]] # 1977 — Птушкі на снезе # 1977 — Сямейныя абставіны # 1977 — Тры вясёлыя змены # 1977 — [[Чорная бяроза]] # 1978 — Антаніна Брагіна # 1978 — Белы бусел ляціць # 1978 — Сустрэча ў канцы зімы # 1978 — Жменя сонечных прамянёў # 1978 — [[Дэбют (фільм, 1978)|Дэбют]] # 1978 — Дажджы па ўсёй тэрыторыі # 1978 — Жывы зрэз # 1978 — Абочына # 1978 — [[Пагаворым, брат…]] # 1978 — Леташняя кадрыль # 1978 — Пуск # 1978 — Расклад на паслязаўтра # 1978 — Побач з камісарам # [[1979]] — [[Блакітны карбункул (фільм)|Блакітны карбункул]] # 1979 — Дзень вяртання # 1979 — [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]] # 1979 — Жалезныя гульні # 1979 — Задача з трыма невядомымі # 1979 — Звон адыходзячага лета # 1979 — Капітан Сарві-Галава # 1979 — Чырвоны веласіпед # 1979 — [[Першай па расе прайшла прыгажуня]] # 1979 — Прыміце тэлеграму ў доўг # 1979 — Родная справа # 1979 — [[Суседзі (фільм)|Суседзі]] # 1979 — Кропка адліку # 1979 — Дзіўныя прыгоды Дзяніса Караблёва # [[1980]] — [[амністыя (фільм)|Амністыя / Траянскі конь]] # 1980 — [[Браты Рыка (фільм)|Браты Рыко]] # 1980 — Літары на мармуры # 1980 — [[Вазьму твой боль (фільм)|Вазьму твой боль]] # 1980 — [[Усе грошы з кашальком]] # 1980 — Дзяржаўная граніца 1. Мы наш, мы новы… # 1980 — Дзяржаўная граніца 2. Мірнае лета 21-га года # 1980 — Жывая душа # 1980 — За трыма валокамі # 1980 — [[малады дубок (фільм)|Малады дубок]] # 1980 — Паводка # 1980 — Свята ліхтароў # 1980 — Загадай сабе # 1980 — Вясельная ноч # 1980 — Ціхія троечнікі # 1980 — Трэцяга не дадзена # [[1981]] — Андрэй і злы чарадзей # 1981 — Дачка камандзіра # 1981 — Яго адпачынак # 1981 — Адзіны мужчына # 1981 — Зацішша # 1981 — Кантрольная па спецыяльнасці # 1981 — Наша пакліканне # 1981 — Ветразі майго дзяцінства # 1981 — [[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]] # 1981 — Прададзены смех # 1981 — [[раскіданае гняздо (фільм)|Раскіданае гняздо]] # 1981 — Фруза # [[1982]] — Барвяная трава # 1982 — Дзяржаўная граніца 3. Усходні рубеж # 1982 — Давай пажэнімся # 1982 — [[Іван (фільм)|Іван]] # 1982 — Кафедра # 1982 — Культпаход у тэатр # 1982 — Асабістыя рахункі # 1982 — [[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]] # 1982 — Палеская хроніка 3. Апейка<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |title=Як «…Хроніка» стала серыялам? |access-date=23 мая 2017 |archive-date=16 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116152102/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |url-status=dead }}</ref> # 1982 — Палігон # 1982 — З коткі усё і пачалося… # 1982 — Урокі Нептуна # 1982 — [[Чужая бацькаўшчына (фільм)|Чужая бацькаўшчына]] # [[1983]] — [[Белыя росы]] # 1983 — [[Кіроўца аўтобуса (фільм)|Кіроўца аўтобуса]] # 1983 — Справа для сапраўдных мужчын # 1983 — Жыў-быў Пётр # 1983 — Як я быў вундэркіндам # 1983 — Канец бабінага лета # 1983 — Незнаёмая песня # 1983 — Клопат # 1983 — Сад # 1983 — [[Казка пра Зорнага хлопчыка]] # 1983 — Снег # 1983 — [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]] # 1983 — [[Гэты нягоднік Сідараў]] # [[1984]] — Дзяржаўная граніца 4. Чырвоны пясок # 1984 — Дрэвы на асфальце # 1984 — Меншы сярод братоў # 1984 — Восеньскі падарунак фей # 1984 — Бацькі і дзеці # 1984 — Апошні крок # 1984 — Прабач нас, першае каханне # 1984 — Птушкам крылы не ў цяжар # 1984 — Радаўніца # 1984 — Руды, сумленны, закаханы # 1984 — Юрка — сын камандзіра # 1984 — Палеская хроніка. Людзі на балоце (васьмісерыйная тэлевізійная эпапея)<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |title=Як «…Хроніка» стала серыялам? |access-date=23 мая 2017 |archive-date=16 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116152102/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://archive.tvr.by/Content/catalogs/%D0%A5%D0%A4%20%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%201963-1993%20%D0%B3%D0%B3..doc]{{Недаступная спасылка}}</ref> # [[1985]] — Вялікае прыгода # 1985 — Дакумент Р # 1985 — Сяброў не выбіраюць # 1985 — [[Ідзі і глядзі]] # 1985 — Мама, я жывы # 1985 — Навучыся танцаваць # 1985 — З юбілеем пачакаем # 1985 — Сведка # 1985 — Трывогі першая птушка # [[1986]] — Усе кагосьці любяць # 1986 — Выклік # 1986 — Дзяржаўная граніца 5. Год 41. # 1986 — [[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]] # 1986 — Летнія ўражанні аб планеце Z # 1986 — Асабісты інтарэс # 1986 — Наша пакліканне 4. Я — важаты фарпоста # 1986 — Не забудзьцеся выключыць тэлевізар # 1986 — Палёт у краіну пачвар # 1986 — Чалавек, які браў інтэрв'ю # 1986 — Экзамен на дырэктара # [[1987]] — Дзяржаўная граніца 6. За парогам перамогі # 1987 — Двое на выспе слёз # 1987 — Чырвоны колер папараці / Пераправа # 1987 — Нецярпенне душы # 1987 — Восеньскія сны # 1987 — Адступнік # 1987 — [[Пітэр Пэн (фільм, 1987)|Пітэр Пэн]] # 1987 — Загад # 1987 — Пушча # 1987 — Рэпетытар # 1987 — Хочаце любіце, хочаце не… # [[1988]] — Воля Сусвету # 1988 — Гамункулюса # 1988 — Дзяржаўная граніца 7. Салёны вецер # 1988 — Дзяржаўная граніца 8. На далёкім памежжы # 1988 — [[Дуброўскі (фільм, 1988)|Дуброўскі]] # 1988 — Кошкадаў Сільвер # 1988 — [[Мяне завуць Арлекіна]] # 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] # 1988 — Наш бронецягнік # 1988 — Позва ў суд # 1988 — Свята # 1988 — Урокі беларускай # 1988 — Філіял # [[1989]] — Высокая кроў # 1989 — [[Яго батальён (фільм)|Яго батальён]] # 1989 — [[Пратарчака жыцця, або Запіскі Самсона Самасуя|Запіскі Самсона Самасуя]] # 1989 — [[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]] # 1989 — На чыгунцы # 1989 — [[Не пакідай…]] # 1989 — Нетэрміновая вясна # 1989 — Пад небам блакітным # 1989 — Пад прыступкамі # 1989 — Рамантык # 1989 — Сцяпан Сяргеевіч # 1989 — Цётка Маруся # [[1990]] — Вечны муж # 1990 — Усё наперадзе # 1990 — [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]] # 1990 — Наш чалавек у Сан-Рэма # 1990 — Плач перапёлкі # 1990 — Прабач нас, мачыха Расія # 1990 — Чалавек з чорнай «Волгі» # [[1991]] — Вар’яцкім запалам ты сама да мяне палаеш # 1991 — Натхненне # 1991 — Зязюліны дзеці # 1991 — Мёд асы # 1991 — Свечка # 1991 — Франка — жонка Хама / Хам # 1991 — Ятрынская ведзьма # [[1992]] — 776-й км # [[1992]] — Пекла — гэта… # [[1992]] — Без доказаў # [[1992]] — Белае возера # [[1992]] — Белыя адзення # [[1992]] — Шукальнікі скарбаў # [[1992]] — Пайсці і не вярнуцца # [[1992]] — Слава Богу, не ў Амерыцы # [[1992]] — Сонечны дзень у канцы лета # [[1993]] — …Аз аддам # [[1993]]/[[1997]] — Справы Лахоўскага! (Кінаальманах з трох навэл — 1.Прывітанне ад цёзкі (1993), 2.Лячэнне па доктару Лахоўскаму (1997) 3.Галасаваць за! (1997)) # [[1993]] — Прамашкі # [[1993]] — Сілуэт у акне насупраць # [[1993]] — Чорны бусел # [[1993]] — [[Пастка для зубра. Ягайла]] # [[1994]] — Крыж міласэрнасці # [[1994]] — Агністы стралок # [[1994]] — Кветкі правінцыі # [[1994]] — [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях (фільм)|Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]] # [[1994]] — [[Эпілог (фільм)|Эпілог]] # [[1995]] — Метанойя # [[1995]] — [[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]] # [[1995]] — Руская рулетка — Масква 95 / Маскоўская сувязь # [[1995]] — Выпадак з практыкі # [[1995]] — Супермозг # [[1995]] — Сын за бацьку # [[1995]] — Чорны скрыню # 1995 — [[Гульня ўяўлення]] # [[1996]] — [[Птушкі бяз гнёздаў|Птушкі без гнёздаў]] # [[1996]] — Шэльма # [[1997]] — Бег ад смерці # [[1997]] — Батанічны сад # [[1997]] — Дзве гісторыі аднаго гусара # [[1997]] — Маленькі баец # [[1997]] — Шлях да славы # [[1997]] — Яўдоха # [[1998]] — Зала чакання # [[1998]] — Кантракт са смерцю # [[1998]] — Каханне # [[1998]] — Пра тое, як Колька і Петка лёталі ў Бразілію # [[1998]] — Паляванне жыць # [[1998]] — Падзенне ўверх # [[1998]] — Печ # [[1998]] — Забіць акцёра # [[1999]] — [[Санта Лючыя]] # [[2000]] — [[У жніўні 44-га…]] # [[2000]] — Зорка Венера # [[2001]] — Павадыр # [[2001]] — [[Свежына з салютам]] # [[2001]] — Эскіз на маніторы / Госці # [[2002]] — [[Паміж жыццём і смерцю]] # [[2002]] — Сяброўка Восень # [[2003]] — [[Анастасія Слуцкая (фільм)|Анастасія Слуцкая]] # [[2003]] — Бальная сукенка # [[2004]] — [[Вам — заданне]] # [[2004]] — Яшчэ пра вайну # [[2004]] — Казанова # [[2004]] — Ліка. Дэмбельская байка # [[2004]] — Маленькія ўцекачы # [[2004]] — Пайсці і не вярнуцца # [[2005]] — Глыбокая плынь # [[2005]] — Далікатная зіма # [[2005]] — Тры талера # [[2005]] — [[Колер кахання]] # [[2005]] — Я памятаю … / Бацькава хата # [[2006]] — Добрая вестка # [[2006]] — Ліст Феліні # [[2006]] — Рыфмуецца з любоўю # [[2006]] — Спакуса # [[2007]] — Маёр Ветраў # [[2007]] — Чаклун і Румба / Другая памылка сапёра # [[2007]] — [[Шчыт Айчыны]] # [[2008]] — Крапавы берэт # [[2008]] — [[На спіне ў чорнага ката]] # [[2008]] — Навагоднія прыгоды ў ліпені # [[2008]] — Пакуль мы жывыя … # [[2008]] — Чарада # [[2008]] — Цень самурая # [[2009]] — [[Ваўкі (фільм)|Ваўкі]] # [[2009]] — [[Дастыш фантастыш]] # [[2009]] — [[Дняпроўскі рубеж]] # [[2009]] — Інсайт # [[2009]] — Кадэт # [[2009]] — [[Снайпер: Зброя адплаты]] # [[2010]] — [[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]] # [[2010]] — Ілюзія палявання # [[2010]] — [[Масакра (фільм)|Масакра]] # [[2010]] — На ростанях # [[2010]] — Замах # [[2010]] — Ціхі цэнтр # [[2010]] — Трамвай у Парыж # [[2011]] — Усё, што нам трэба … # [[2011]] — [[Немец (фільм)|Немец]] # [[2011]] — [[Рыжык у Залюстроўі]] # [[2011]] — Сеткавая пагроза / Участак лейтэнанта Качура # [[2011]] — [[Снайпер-2. Тунгус]] # [[2012]] — Каханне дзеля жыцця # [[2012]] — [[Паляванне на гаўляйтара]] # [[2012]] — Талаш # [[2012]] — [[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]] # [[2013]] — [[Сляды апосталаў]] # 2013 — Ба-бу # 2013 — Ой, ма-мач-кі!.. # 2013 — Кіндэрвілейскі прывід # [[2014]] — [[Белыя росы. Вяртанне]] # 2014 — Воўчае сонца # 2014 — Неверагоднае перамяшчэнне # 2014 — З 8 сакавіка, мужчыны! # 2014 — [[Я не вярнуся]] # [[2016]] — [[Сляды на вадзе]] # [[2017]] — [[Тум-пабі-дум]] # [[2018]] — [[Не гульня]] # [[2019]] — [[Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм)|Авантуры Пранціша Вырвіча]] # [[2020]] — [[Купала (фільм)|Купала]] # [[2022]] — [[Полымя пад попелам]] # [[2023]] — [[На іншым беразе]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Кінематограф Беларусі]] 23ots471md7xpgfhkp49uzhsaw0qmji 5211706 5211657 2026-10-05T11:09:27Z Autumndancer 168015 /* Фільмы, выпушчаныя студыяй «Белдзяржкіно» і «Савецкая Беларусь» */ 5211706 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Ніжэй прадстаўлены спіс фільмаў, знятых з 1924 года студыяй '''«[[Беларусьфільм]]»''', заснаванай у снежні 1924 года пад назвай «Белдзяржкіно» і пераназванай у 1946 годзе на «Беларусьфільм». == Фільмы, выпушчаныя студыяй «[[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]]» і «[[Беларусьфільм|Савецкая Беларусь]]» == # [[1926]] — [[Лясная быль]] # 1926 — [[Прастытутка (фільм)|Прастытутка]] / Забітая жыццём # [[1927]] — [[У вялікім горадзе]] / Будні / За і супраць / Масква карчомная / Горад кліча # 1927 — [[Гарадскія няўдачы]] # 1927 — [[Яго яснавяльможнасць]] / Губернатар і шавец / Гірша Лекарт / Губернатар / Габрэі # 1927 — [[Кастусь Каліноўскі (фільм)|Кастусь Каліноўскі]] # [[1928]] — [[Грышка-свінапас]] / Свінапас # 1928 — [[Джэнтльмен і певень]] / Пеўні пераклікаюцца # 1928 — [[Песня вясны]] # 1928 — [[Чатырыста мільёнаў]] / Джоўі Дэ-Шэн / Пуцеводныя агні / Агні Кітая # [[1929]] — [[У агні народжаная]] / Велікан # 1929 — [[Да заўтра]] / Белы вір / Бацька # 1929 — Гатэль «Савой» / Эпізод з «стрэкапытаўшчыны» / Белы генерал # 1929 — [[Хвоі гамоняць]] / Атаман Муха / Атаман Аса # [[1930]] — Сапраўднае жыццё / Учынак камсамолкі Веры / Асабістае жыццё # 1930 — [[Нянавісць (фільм)|Нянавісць]] / Чорная кроў # 1930 — [[Рубікон (фільм, 1930)|Рубікон]] # 1930 — [[Саша (фільм)|Саша]] / Цётка Саша / Саша з вуліцы # 1930 — [[Суд павінен працягвацца]] / Парад дабрачыннасці # 1930 — Хамелеон # 1930 — Храманожка / Забыць нельга / Ілька-храманожка # [[1931]] — Вораг ля парога / Хто яна? / Апошні патрон # 1931 — Хто лепш? / Хто наперадзе? # 1931 — Сонечны паход # 1931 — [[Ураган (фільм, 1931)|Ураган]] # 1931 — Гонар # [[1932]] — Уцекачы # 1932 — Баям насустрач / Пераможцы # 1932 — [[Вяртанне Нейтана Бекера]] # 1932 — [[Вышыня 88,5]] / Як гэта будзе # 1932 — [[Жанчына (фільм, 1932)|Жанчына]] # 1932 — [[Першы ўзвод]] # 1932 — Друк часу # 1932 — Слава свету # 1932 — Шчасце / Арыштант №1105 / Вецер з Усходу # [[1933]] — Двойчы народжаны # 1933 — Хто твой сябар? / Жулік # 1933 — Першая каханне # [[1934]] — Залатыя агні # 1934 — [[Палескія рабінзоны (фільм)|Палескія рабінзоны]] # 1934 — [[Паручнік Кіжэ (фільм)|Паручнік Кіжэ]] # 1934 — Паўналецце # [[1935]] — Інжынер Гоф / Зямля наперадзе # 1935 — Новая радзіма # 1935 — [[Шлях карабля]] # [[1936]] — [[Дзяўчына спяшаецца на спатканне]] # 1936 — [[Днепр у агні]] # 1936 — [[Шукальнікі шчасця]] / Яўрэі ў Бірабіджане / Сям’я # 1936 — [[Канцэрт Бетховена]] # [[1937]] — [[Балтыйцы]] # 1937 — [[Дачка Радзімы]] # 1937 — [[Салавей (фільм)|Салавей]] # [[1938]] — [[Маска (фільм, 1938)|Маска]] # 1938 — Мядзведзь # 1938 — Мянтуз # 1938 — [[Адзінаццатага ліпеня]] # [[1939]] — Вогненныя гады # 1939 — Чалавек у абалонцы # [[1940]] — Будні # 1940 — [[Маё каханне (фільм, 1940)|Маё каханне]] # [[1941]] — Песня пра сяброўства # 1941 — [[Сям’я Януш]] / Жніво # [[1942]] — [[Беларускія навелы]] (кінаальманах з двух навел — «На кліч маці» і «Пчолка») # [[1943]] — [[Жыві, родная Беларусь!]] / Беларускі кінаканцэрт == Фільмы, выпушчаныя студыяй «[[Беларусьфільм]]» == # [[1947]] — Новы дом # [[1948]] — Родныя напевы # [[1949]] — [[Канстанцін Заслонаў (фільм)|Канстанцін Заслонаў]] # [[1952]] — [[Паўлінка (фільм-спектакль)|Паўлінка]] # [[1953]] — Пяюць жаваранкі # [[1954]] — [[Дзеці партызана]] # 1954 — [[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]] # [[1955]] — Беларускі канцэрт # 1955 — [[Зялёныя агні]] # 1955 — [[Несцерка (фільм)|Несцерка]] # [[1956]] — [[Міколка-паравоз (фільм)|Міколка-паравоз]] # 1956 — [[Пасеялі дзяўчаты лён]] # [[1957]] — Нашы суседзі # 1957 — [[Палеская легенда (фільм)|Палеская легенда]] # [[1958]] — [[Чырвонае лісце]] # 1958 — [[Шчасце трэба берагчы]] # 1958 — [[Гадзіннік спыніўся апоўначы]] # [[1959]] — [[Дзяўчынка шукае бацьку]] # 1959 — [[Каханнем трэба даражыць]] # 1959 — [[Строгая жанчына]] # [[1960]] — [[Веснавыя навальніцы]] # 1960 — Наперадзе — круты паварот # 1960/[[1961]] — [[Першыя выпрабаванні]] # 1960 — [[Чалавек не здаецца]] # 1961 — Дзень, калі спаўняецца 30 гадоў # 1961 — [[Апавяданні пра юнацтва]] (кінаальманах з чатырох навел — «Камбуд», «Сакратар укама», «Даль кліча» і «Прарыў») # [[1962]] — Маленькія летуценнікі (кінаальманах з трох навел — «Юлькін дзень», «Памылка» і «Зорка на спражцы») # 1962 — Мост # 1962 — Стальная калыска # 1962 — [[Вуліца малодшага сына (фільм)|Вуліца малодшага сына]] # [[1963]] — [[Увага! У горадзе чараўнік!]] # 1963 — [[Не плач, Алёнка]] # 1963 — [[Апошні хлеб]] # 1963 — Сорак хвілін да світання # 1963 — [[Трэцяя ракета (фільм)|Трэцяя ракета]] # [[1964]] — [[Крыніцы (фільм)|Крыніцы]] # 1964 — [[Масква — Генуя]] # 1964 — [[Лісты да жывых]] # 1964 — [[Рагаты бастыён]] # 1964 — [[Цераз могілкі]] # [[1965]] — [[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]] # 1965 — [[Горад майстроў]] # 1965 — Любімая # 1965 — [[Пушчык едзе ў Прагу]] # 1965 — Колькі гадоў, колькі зім! # [[1966]] — Усмешка # 1966 — [[Усходні калідор]] # 1966 — Дзень прыезду — дзень ад'езду # 1966 — Пастка # 1966 — [[Іду шукаць]] # 1966 — Саша-Сашанька # 1966 — Чужое імя # 1966 — [[Я родам з дзяцінства]] # [[1967]] — [[Анюціна дарога]] # 1967 — [[Вайна пад стрэхамі (фільм)|Вайна пад стрэхамі]] # 1967 — [[Хрыстос прызямліўся ў Гародні (фільм)|Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка / Хрыстос прызямліўся ў Гародні]] # 1967 — Запомнім гэты дзень # 1967 — І ніхто іншы # 1967 — Побач з вамі / Машыністкі # 1967 — Тысяча вокнаў # [[1968]] — Прыдатны да нестраявой # 1968 — Дзясятая доля шляху # 1968 — Жадаю поспеху # 1968 — [[Іван Макаравіч]] # 1968 — [[Надпіс на зрубе]] # 1968 — Страказіныя крылы # 1968 — Крокі па зямлі # [[1969]] — Бераг прынцэсы Люські # 1969 — Вясковыя канікулы # 1969 — [[Чакай мяне, Ганна]] # 1969 — Чырвоны агітатар Трафім Глушкоў # 1969 — [[Мы з Вулканам]] # 1969 — Учыні бой # 1969 — Сыны ідуць у бой # 1969 — [[Я, Францыск Скарына…]] # [[1970]] — [[Белая зямля]] # 1970 — Дзень ды ноч # 1970 — Крушэнне імперыі # 1970 — Неспадзяванае каханне # 1970 — Пяцёрка адважных # 1970 — Збянтэжанасць # 1970 — Сачыненне # 1970 — Спяшайся будаваць дом # 1970 — Шчаслівы чалавек # 1970 — Чорнае сонца # [[1971]] — [[Бацька (фільм, 1972)|Бацька]] # 1971 — [[Вялікія перагоны]] # 1971 — [[Верыш, не верыш|Верыш, не верыш / Дом на колах]] # 1971 — Вясновая казка # 1971 — [[Жыццё і смерць двараніна Чартапханава]] # 1971 — Задачка / Гэта былі мы # 1971 — Запыт / Другая восень # 1971 — [[Міравы хлопец]] # 1971 — [[Магіла льва (фільм)|Магіла льва]] # 1971 — [[Паланэз Агінскага (фільм)|Паланэз Агінскага]] # 1971 — Пра цесляроў / Каробачнікі # 1971 — [[Рудабельская рэспубліка (фільм)|Рудабельская рэспубліка]] # 1971/[[1972]] — [[Руіны страляюць…]] # 1971 — Там, удалечыні, за ракой… # 1971 — [[Факір на гадзіну]] # [[1972]] — [[Вашынгтонскі карэспандэнт]] # 1972 — Вось і лета прайшло… # 1972 — Дзень маіх сыноў # 1972 — Заўтра будзе позна… # 1972 — Зімародак # 1972 — Залаты ганак # 1972 — Ідучыя за гарызонт # 1972 — Перад першым снегам # 1972 — [[Пасля кірмашу]] # 1972 — Вуліца без канца # 1972 — Хроніка ночы # [[1973]] — Вялікі трамплін # 1973 — Быць чалавекам… # 1973 — Сустрэнемся # 1973 — Гора баяцца — шчасця не відаць # 1973 — Добры ўчынак # 1973 — [[Корцік (фільм, 1973)|Корцік]] # 1973 — Чырвоны агат (кінаальманах з трох навэл — «Чырвоны агат», «Антыквары» і «Ганнушка») # 1973 — Аблокі # 1973 — Парашутам на дрэвах # 1973 — Цешча # 1973 — Хлеб пахне порахам # [[1974]] — [[Бронзавая птушка (фільм)|Бронзавая птушка]] # 1974 — Вялікі утаймавальнік # 1974 — Вялікае супрацьстаянне # 1974 — Вясёлы калейдаскоп (кінаальманах з трох навэл — «Сюрпрызы пасля змены», «Мой сябар Кнопік, які ведае ўсё» і «Качкін едзе ў санаторый») # 1974 — Час яе сыноў # 1974 — Неадчыненыя выспы # 1974 — [[Полымя (фільм)|Полымя]] # 1974 — Апошняе лета дзяцінства # 1974 — Таму што люблю # 1974 — Прыгоды ў горадзе, якога няма # 1974 — Сяргееў шукае Сяргеева # 1974 — [[Ясь і Яніна]] # [[1975]] — Алёхін — чалавек «дарожны» # 1975 — Братушка # 1975 — Воўчая зграя # 1975 — Час-не-чакае # 1975 — Гамлет Шчыграўскага павета # 1975 — [[Доўгія вёрсты вайны (фільм)|Доўгія вёрсты вайны]] # 1975 — Лясныя арэлі # 1975 — Маленькі сяржант # 1975 — Надзейны чалавек # 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] # 1975 — [[Факт біяграфіі]] # [[1976]] — [[Вянок санетаў (фільм)|Вянок санетаў]] # 1976 — Нядзельная ноч # 1976/[[1978]] — Час выбраў нас # 1976 — Усяго адна ноч # 1976 — Лёгка быць добрым # 1976 — Марынка, Янка і таямніцы каралеўскага замка / Пастух Янка # 1976 — Па сакрэце ўсяму свету # 1976 — Пра цмока на балконе, пра дзяцей і самакат # 1976 — Спытай сябе # 1976 — Сын старшыні # [[1977]] — У профіль і анфас (кінаальманах з трох навэл — «Ваўкі», «Вялікае каханне Н. П. Чараднічэнкі» і «Берагі») # 1977 — Сустрэча па далёкім мерыдыяне # 1977 — Гарантую жыццё # 1977 — [[Пра Чырвоную Шапачку]] # 1977 — Птушкі на снезе # 1977 — Сямейныя абставіны # 1977 — Тры вясёлыя змены # 1977 — [[Чорная бяроза]] # 1978 — Антаніна Брагіна # 1978 — Белы бусел ляціць # 1978 — Сустрэча ў канцы зімы # 1978 — Жменя сонечных прамянёў # 1978 — [[Дэбют (фільм, 1978)|Дэбют]] # 1978 — Дажджы па ўсёй тэрыторыі # 1978 — Жывы зрэз # 1978 — Абочына # 1978 — [[Пагаворым, брат…]] # 1978 — Леташняя кадрыль # 1978 — Пуск # 1978 — Расклад на паслязаўтра # 1978 — Побач з камісарам # [[1979]] — [[Блакітны карбункул (фільм)|Блакітны карбункул]] # 1979 — Дзень вяртання # 1979 — [[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]] # 1979 — Жалезныя гульні # 1979 — Задача з трыма невядомымі # 1979 — Звон адыходзячага лета # 1979 — Капітан Сарві-Галава # 1979 — Чырвоны веласіпед # 1979 — [[Першай па расе прайшла прыгажуня]] # 1979 — Прыміце тэлеграму ў доўг # 1979 — Родная справа # 1979 — [[Суседзі (фільм)|Суседзі]] # 1979 — Кропка адліку # 1979 — Дзіўныя прыгоды Дзяніса Караблёва # [[1980]] — [[амністыя (фільм)|Амністыя / Траянскі конь]] # 1980 — [[Браты Рыка (фільм)|Браты Рыко]] # 1980 — Літары на мармуры # 1980 — [[Вазьму твой боль (фільм)|Вазьму твой боль]] # 1980 — [[Усе грошы з кашальком]] # 1980 — Дзяржаўная граніца 1. Мы наш, мы новы… # 1980 — Дзяржаўная граніца 2. Мірнае лета 21-га года # 1980 — Жывая душа # 1980 — За трыма валокамі # 1980 — [[малады дубок (фільм)|Малады дубок]] # 1980 — Паводка # 1980 — Свята ліхтароў # 1980 — Загадай сабе # 1980 — Вясельная ноч # 1980 — Ціхія троечнікі # 1980 — Трэцяга не дадзена # [[1981]] — Андрэй і злы чарадзей # 1981 — Дачка камандзіра # 1981 — Яго адпачынак # 1981 — Адзіны мужчына # 1981 — Зацішша # 1981 — Кантрольная па спецыяльнасці # 1981 — Наша пакліканне # 1981 — Ветразі майго дзяцінства # 1981 — [[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]] # 1981 — Прададзены смех # 1981 — [[раскіданае гняздо (фільм)|Раскіданае гняздо]] # 1981 — Фруза # [[1982]] — Барвяная трава # 1982 — Дзяржаўная граніца 3. Усходні рубеж # 1982 — Давай пажэнімся # 1982 — [[Іван (фільм)|Іван]] # 1982 — Кафедра # 1982 — Культпаход у тэатр # 1982 — Асабістыя рахункі # 1982 — [[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]] # 1982 — Палеская хроніка 3. Апейка<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |title=Як «…Хроніка» стала серыялам? |access-date=23 мая 2017 |archive-date=16 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116152102/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |url-status=dead }}</ref> # 1982 — Палігон # 1982 — З коткі усё і пачалося… # 1982 — Урокі Нептуна # 1982 — [[Чужая бацькаўшчына (фільм)|Чужая бацькаўшчына]] # [[1983]] — [[Белыя росы]] # 1983 — [[Кіроўца аўтобуса (фільм)|Кіроўца аўтобуса]] # 1983 — Справа для сапраўдных мужчын # 1983 — Жыў-быў Пётр # 1983 — Як я быў вундэркіндам # 1983 — Канец бабінага лета # 1983 — Незнаёмая песня # 1983 — Клопат # 1983 — Сад # 1983 — [[Казка пра Зорнага хлопчыка]] # 1983 — Снег # 1983 — [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]] # 1983 — [[Гэты нягоднік Сідараў]] # [[1984]] — Дзяржаўная граніца 4. Чырвоны пясок # 1984 — Дрэвы на асфальце # 1984 — Меншы сярод братоў # 1984 — Восеньскі падарунак фей # 1984 — Бацькі і дзеці # 1984 — Апошні крок # 1984 — Прабач нас, першае каханне # 1984 — Птушкам крылы не ў цяжар # 1984 — Радаўніца # 1984 — Руды, сумленны, закаханы # 1984 — Юрка — сын камандзіра # 1984 — Палеская хроніка. Людзі на балоце (васьмісерыйная тэлевізійная эпапея)<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |title=Як «…Хроніка» стала серыялам? |access-date=23 мая 2017 |archive-date=16 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116152102/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4608 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://archive.tvr.by/Content/catalogs/%D0%A5%D0%A4%20%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%201963-1993%20%D0%B3%D0%B3..doc]{{Недаступная спасылка}}</ref> # [[1985]] — Вялікае прыгода # 1985 — Дакумент Р # 1985 — Сяброў не выбіраюць # 1985 — [[Ідзі і глядзі]] # 1985 — Мама, я жывы # 1985 — Навучыся танцаваць # 1985 — З юбілеем пачакаем # 1985 — Сведка # 1985 — Трывогі першая птушка # [[1986]] — Усе кагосьці любяць # 1986 — Выклік # 1986 — Дзяржаўная граніца 5. Год 41. # 1986 — [[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]] # 1986 — Летнія ўражанні аб планеце Z # 1986 — Асабісты інтарэс # 1986 — Наша пакліканне 4. Я — важаты фарпоста # 1986 — Не забудзьцеся выключыць тэлевізар # 1986 — Палёт у краіну пачвар # 1986 — Чалавек, які браў інтэрв'ю # 1986 — Экзамен на дырэктара # [[1987]] — Дзяржаўная граніца 6. За парогам перамогі # 1987 — Двое на выспе слёз # 1987 — Чырвоны колер папараці / Пераправа # 1987 — Нецярпенне душы # 1987 — Восеньскія сны # 1987 — Адступнік # 1987 — [[Пітэр Пэн (фільм, 1987)|Пітэр Пэн]] # 1987 — Загад # 1987 — Пушча # 1987 — Рэпетытар # 1987 — Хочаце любіце, хочаце не… # [[1988]] — Воля Сусвету # 1988 — Гамункулюса # 1988 — Дзяржаўная граніца 7. Салёны вецер # 1988 — Дзяржаўная граніца 8. На далёкім памежжы # 1988 — [[Дуброўскі (фільм, 1988)|Дуброўскі]] # 1988 — Кошкадаў Сільвер # 1988 — [[Мяне завуць Арлекіна]] # 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] # 1988 — Наш бронецягнік # 1988 — Позва ў суд # 1988 — Свята # 1988 — Урокі беларускай # 1988 — Філіял # [[1989]] — Высокая кроў # 1989 — [[Яго батальён (фільм)|Яго батальён]] # 1989 — [[Пратарчака жыцця, або Запіскі Самсона Самасуя|Запіскі Самсона Самасуя]] # 1989 — [[Круглянскі мост (фільм)|Круглянскі мост]] # 1989 — На чыгунцы # 1989 — [[Не пакідай…]] # 1989 — Нетэрміновая вясна # 1989 — Пад небам блакітным # 1989 — Пад прыступкамі # 1989 — Рамантык # 1989 — Сцяпан Сяргеевіч # 1989 — Цётка Маруся # [[1990]] — Вечны муж # 1990 — Усё наперадзе # 1990 — [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]] # 1990 — Наш чалавек у Сан-Рэма # 1990 — Плач перапёлкі # 1990 — Прабач нас, мачыха Расія # 1990 — Чалавек з чорнай «Волгі» # [[1991]] — Вар’яцкім запалам ты сама да мяне палаеш # 1991 — Натхненне # 1991 — Зязюліны дзеці # 1991 — Мёд асы # 1991 — Свечка # 1991 — Франка — жонка Хама / Хам # 1991 — Ятрынская ведзьма # [[1992]] — 776-й км # [[1992]] — Пекла — гэта… # [[1992]] — Без доказаў # [[1992]] — Белае возера # [[1992]] — Белыя адзення # [[1992]] — Шукальнікі скарбаў # [[1992]] — Пайсці і не вярнуцца # [[1992]] — Слава Богу, не ў Амерыцы # [[1992]] — Сонечны дзень у канцы лета # [[1993]] — …Аз аддам # [[1993]]/[[1997]] — Справы Лахоўскага! (Кінаальманах з трох навэл — 1.Прывітанне ад цёзкі (1993), 2.Лячэнне па доктару Лахоўскаму (1997) 3.Галасаваць за! (1997)) # [[1993]] — Прамашкі # [[1993]] — Сілуэт у акне насупраць # [[1993]] — Чорны бусел # [[1993]] — [[Пастка для зубра. Ягайла]] # [[1994]] — Крыж міласэрнасці # [[1994]] — Агністы стралок # [[1994]] — Кветкі правінцыі # [[1994]] — [[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях (фільм)|Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]] # [[1994]] — [[Эпілог (фільм)|Эпілог]] # [[1995]] — Метанойя # [[1995]] — [[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]] # [[1995]] — Руская рулетка — Масква 95 / Маскоўская сувязь # [[1995]] — Выпадак з практыкі # [[1995]] — Супермозг # [[1995]] — Сын за бацьку # [[1995]] — Чорны скрыню # 1995 — [[Гульня ўяўлення]] # [[1996]] — [[Птушкі бяз гнёздаў|Птушкі без гнёздаў]] # [[1996]] — Шэльма # [[1997]] — Бег ад смерці # [[1997]] — Батанічны сад # [[1997]] — Дзве гісторыі аднаго гусара # [[1997]] — Маленькі баец # [[1997]] — Шлях да славы # [[1997]] — Яўдоха # [[1998]] — Зала чакання # [[1998]] — Кантракт са смерцю # [[1998]] — Каханне # [[1998]] — Пра тое, як Колька і Петка лёталі ў Бразілію # [[1998]] — Паляванне жыць # [[1998]] — Падзенне ўверх # [[1998]] — Печ # [[1998]] — Забіць акцёра # [[1999]] — [[Санта Лючыя]] # [[2000]] — [[У жніўні 44-га…]] # [[2000]] — Зорка Венера # [[2001]] — Павадыр # [[2001]] — [[Свежына з салютам]] # [[2001]] — Эскіз на маніторы / Госці # [[2002]] — [[Паміж жыццём і смерцю]] # [[2002]] — Сяброўка Восень # [[2003]] — [[Анастасія Слуцкая (фільм)|Анастасія Слуцкая]] # [[2003]] — Бальная сукенка # [[2004]] — [[Вам — заданне]] # [[2004]] — Яшчэ пра вайну # [[2004]] — Казанова # [[2004]] — Ліка. Дэмбельская байка # [[2004]] — Маленькія ўцекачы # [[2004]] — Пайсці і не вярнуцца # [[2005]] — Глыбокая плынь # [[2005]] — Далікатная зіма # [[2005]] — Тры талера # [[2005]] — [[Колер кахання]] # [[2005]] — Я памятаю … / Бацькава хата # [[2006]] — Добрая вестка # [[2006]] — Ліст Феліні # [[2006]] — Рыфмуецца з любоўю # [[2006]] — Спакуса # [[2007]] — Маёр Ветраў # [[2007]] — Чаклун і Румба / Другая памылка сапёра # [[2007]] — [[Шчыт Айчыны]] # [[2008]] — Крапавы берэт # [[2008]] — [[На спіне ў чорнага ката]] # [[2008]] — Навагоднія прыгоды ў ліпені # [[2008]] — Пакуль мы жывыя … # [[2008]] — Чарада # [[2008]] — Цень самурая # [[2009]] — [[Ваўкі (фільм)|Ваўкі]] # [[2009]] — [[Дастыш фантастыш]] # [[2009]] — [[Дняпроўскі рубеж]] # [[2009]] — Інсайт # [[2009]] — Кадэт # [[2009]] — [[Снайпер: Зброя адплаты]] # [[2010]] — [[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]] # [[2010]] — Ілюзія палявання # [[2010]] — [[Масакра (фільм)|Масакра]] # [[2010]] — На ростанях # [[2010]] — Замах # [[2010]] — Ціхі цэнтр # [[2010]] — Трамвай у Парыж # [[2011]] — Усё, што нам трэба … # [[2011]] — [[Немец (фільм)|Немец]] # [[2011]] — [[Рыжык у Залюстроўі]] # [[2011]] — Сеткавая пагроза / Участак лейтэнанта Качура # [[2011]] — [[Снайпер-2. Тунгус]] # [[2012]] — Каханне дзеля жыцця # [[2012]] — [[Паляванне на гаўляйтара]] # [[2012]] — Талаш # [[2012]] — [[У тумане (фільм, 2012)|У тумане]] # [[2013]] — [[Сляды апосталаў]] # 2013 — Ба-бу # 2013 — Ой, ма-мач-кі!.. # 2013 — Кіндэрвілейскі прывід # [[2014]] — [[Белыя росы. Вяртанне]] # 2014 — Воўчае сонца # 2014 — Неверагоднае перамяшчэнне # 2014 — З 8 сакавіка, мужчыны! # 2014 — [[Я не вярнуся]] # [[2016]] — [[Сляды на вадзе]] # [[2017]] — [[Тум-пабі-дум]] # [[2018]] — [[Не гульня]] # [[2019]] — [[Авантуры Пранціша Вырвіча (фільм)|Авантуры Пранціша Вырвіча]] # [[2020]] — [[Купала (фільм)|Купала]] # [[2022]] — [[Полымя пад попелам]] # [[2023]] — [[На іншым беразе]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] [[Катэгорыя:Кінематограф Беларусі]] sbw2qr282sos9sluzqzjo0qmk6a55ec 0 136372 5211284 5066704 2026-10-04T14:08:37Z Ciepiersia 162280 /* Пад уладай Расійскай імперыі */ вікіфікацыя 5211284 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Храм | Беларуская назва = Касцёл Святога Іосіфа і кляштар бернардзінцаў | Арыгінальная назва = | Выява = Менск. Касцёл Язэпа. Miensk. St. Joseph Church-2022 (1).jpg | Подпіс выявы = Касцёл Св. Іосіфа | Шырыня выявы = | Статус = | Краіна = Беларусь | Назва месцазнаходжання = [[Горад]] | Месцазнаходжанне = Мінск | Канфесія = [[каталіцтва]] | Епархія = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = [[касцёл]] | Архітэктурны стыль = [[Барока]] | Аўтар праекту = | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1652|пабудова мураванага касцёла|1752|перабудова галоўнага фасада касцёла|1864|канфіскацыя касцёла і разбурэнне<br/> завяршэнняў фасада|1964|рэканструкцыя з раздзяленнем <br/>унутранай прасторы на паверхі|1986|частковая рэстаўрацыя|2022|аднаўленне каларыту фасада||}} | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = [[1652]] | Заканчэнне будаўніцтва = [[1652]] | Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|||||||}} | Прыбудоўкі = | Вядомыя насельнікі = | Рэліквіі = | Плябан = | Стан = нядзеючы | lat_dir = N | lat_deg = 53.904721 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 27.556848 | lon_min = | lon_sec = | Сайт = | На карце = Беларусь Мінск Гістарычны цэнтр | Commons = Church of Saint Joseph, Minsk }} '''Касцё́л Свято́га Іо́сіфа і кляштар бернардзінцаў''' — [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|рымска-каталіцкі]] комплекс на [[Высокі Рынак|Высокім Рынку]] ў [[Мінск]]у. Размяшчаецца па [[Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)|вуліцы Кірылы і Мяфодзія]], якая першапачаткова называлася Вялікай Бернардзінскай вуліцай. Помнік архітэктуры стылю [[барока]] XVII стагоддзя. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Miensk, Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Вялікая Бэрнардынская (U. Zavadzki, 29.06.1806).jpg|180px|thumb|злева|План комплексу, 1806 г.]] Кляштар [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] быў заснаваны ў 1624 годзе па фундацыі краснасельскага старосты [[Андрэй Кенсоўскі|Андрэя Кенсоўскага]] і яго жонкі Гальшкі з [[Ляўковічы|Ляўковічаў]], якія падаравалі бернардзінцам пляц з драўляным домам на [[Высокі рынак|Высокім рынку]]. Фундацыя пацверджана ў 1625 каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам III Вазай]] і віленскім біскупам [[Яўстах Валовіч|Яўстафіем Валовічам]] у 1628 годзе<ref>[[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Шчакаціхін М.]] Помнікі старадаўняе архітэктуры. XVII—XVIII ст.ст. у Менску // Запіскі аддз. гуманіт. навук. 1928. Кн. 6. С. 16; </ref><ref>[[М. Baliński|Baliński М.]], [[Т. Lipiński|Lipiński Т.]] Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana. Warszawa, 1846. T. III. S. 819.</ref><ref name=":0">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|артыкул=Касцёл святога Юзафа Абручніка i кляштар бернардзінцаў|старонкі=230-231}}</ref>. [[Файл:Miensk, Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Вялікая Бэрнардынская (H. Lajbovič, 1760).jpg|left|180пкс|thumb|Касцёл і кляштар з мапы бернардынскіх кляштараў ВКЛ (XVIII ст.)]]Драўляныя касцёл і [[канвент]] збудаваны ў 1630-я гг., але ў 1644 годзе згарэлі. У 1644—1652 гадах узведзены мураваныя касцёл і кляштар, якія ў 1656 годзе, у час [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]], таксама згарэлі<ref name=":0" />. Аўстрыйскі дыпламат [[А. Маерберг]] у 1661 годзе занатаваў, што пабачыў у Менску «спусташэнне, зробленае гэтаму гораду маскоўцамі», і адзначыў, што бернардзінцы «пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя святыні»<ref name=":4">Мінск. Спадчына старога горада [Выяўленчы матэрыял] = Минск. Наследие старого города = Minsk. Heritage of the old city : 1067―1917 / [[Віктар Корбут]], [[Дзмітрый Ласько]] ; [навуковы рэдактар [[У. М. Дзянісаў]] ; пераклад на англійскую мову: А. В. Валасач]. — Мінск : Беларусь, 2016. — 413, [2] с. : іл., каляр. іл., партр. ; 30 см. — Тэкст паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах. — Бібліяграфія: с. 402―409. — 2000 экз. — ISBN 978-985-01-1205-7</ref>. У хуткім часе яны адноўлены з дабудаванай у 1676 годзе мураванай капліцай па фундацыі [[Крыштаф Станіслаў Завіша|Крыштофа Станіслава Завішы]], у крыпце якой адбываліся пахаванні прадстаўнікоў знатных родаў: [[Завішы|Завішаў]], [[Кенсоўскія|Кенсоўскіх]], [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], [[Хмары (род)|Хмараў]] і інш. Аднак, наведаўшы кляштар у 1697 годзе, рускі стольнік [[П. Талстой]] адзначыў касцёл як «небогатого строения»<ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Денисов B.H.]] Площадь Свободы в Минске. Мн., 1985. С. 49.</ref><ref name=":0" />. Аўстрыйскі пасол [[Ё. Г. Корб]], наведаўшы Менск у 1698 годзе, заўважыў, што тутэйшыя бернардзінцы «жывуць бедна»<ref name=":4" />. Як сведчыў ігумен [[Мінскі базыльянскі кляштар|мінскага манастыра базылян]] Ян Аляшэўскі, у канцы лютага — на пачатку сакавіка 1708 года [[казакі]] абрабавалі бернардзінскі кляштар: «усе тады вымушаны былі з кляштара ўцячы», а бернардзінскі «ксёндз-прэзідэнт, які быў у вялікай небяспецы і ледзьве жывы ўскочыў у наш манастыр, вымушаны быў дзеля аховы свайго здароўя скінуць бернардзінскую расу і апрануць базылянскую». Перабудаваны ў 1752 г. пасля пажараў 1738 і 1740 гг., у выніку чаго ён набыў цяперашнія рысы<ref>Печанко С. [https://web.archive.org/web/20140403080657/http://nn.by/index.php?c=ar&i=34508 «Мінская спадчына» зноў бярэцца за кляштар бернардзінцаў і касцёл Св. Язэпа] // «[[Наша Ніва]]», 29 студзеня 2010 г.</ref><ref name=":0" />. Паводле польскага гісторыка архітэктуры [[Войцэх Бабэрскі|Войцэха Бабэрскага]] аўтарам рэканструкцыі можа быць архітэктар [[Абрагам Вюрцнер]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://czasopisma.ispan.pl/index.php/bhs/article/view/1062|аўтар=Wojciech Boberski|загаловак=Architekt Abraham Würtzner (?). Przyczynek do dziejów wileńskiego baroku|год=2021-09-30|мова=pl|выданне=Biuletyn Historii Sztuki|том=83|выпуск=3|старонкі=645–682|issn=2719-4612|doi=10.36744/bhs.1062}}</ref>. У 1753 г. на ахвяраванні рэчыцкага харунжага [[Я. Юдзіцкі|Я. Юдзіцкага]] памерам 8 тысяч [[злоты]]х пры кляштары заснавана брацтва Святой Ганны. Дзейнічала школа [[Філасофія|філасофіі]], у якой 1753—1799 гадах было 8—10 навучэнцаў, 2 выкладчыкі<ref name=":0" />. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1819 годзе заснавана пачатковая школа з навучаннем па сістэме Бэла—Ланкастэра (88 вучняў), у 1830 годзе ў кляштары было 13 манахаў і 12 клірыкаў. Зноў пашкоджаны пажарамі ў [[Пажар у Мінску (1809)|1809]] і [[Пажар у Мінску (1835)|1835 ]]гг., але ў хуткім часе адноўлены<ref name=":0" />. [[Файл:Miensk, Małaja-Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Малая-Вялікая Бэрнардынская (1866-99).jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Miensk,_Ma%C5%82aja-Vialikaja_Bernardynskaja._%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA,_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F-%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%91%D1%8D%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_(1866-99).jpg|злева|міні|310x310пкс|План комплексу, XIX ст.]] Манастырскі комплекс, які ўключаў касцёл Св. Іосіфа, жылыя дамы, [[Трапезная|трапезную]], школу, [[шпіталь]], 2 [[Стайня|стайні]], [[Піваварня|піваварню]] і іншыя гаспадарчыя пабудовы (захаваліся часткова), уваходзіў у ансамбль [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Высокага рынку]] (сучасная пл. Свабоды) і [[Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)|вул. Бернардзінскай]] (сучасная вул. Кірылы і Мяфодзія). 3 паўднёвага боку каля касцёла ў 1810—1817 гг. пабудаваны [[Гандлёвыя рады (Мінск)|гандлёвыя рады]]<ref name=":0" />. У XIX стагоддзі ў кляштары знаходзілася [[бібліятэка]] на 1532 тамы (у 1817 годзе яе нанова скамплектавалі). Паводле [[У. Сыракомля|У. Сыракомлі]], манахі к 1850-м гадам «не сабраліся ўпарадкаваць тут кнігасховішча», што пацярпела ад агню ў [[Пажар у Мінску (1835)|1835 годзе]]<ref name=":4" />. [[Т. Корзан]] сведчыў, што да 1850-х гадоў сам бываў у «некалькіх келлях», кляштар быў «шматлюдны»<ref name=":4" />. У 1862 годзе ў кляштары здарыўся пажар, у выніку якога былі знішчаны і папсаваны начынне і аздобы. Аднак манахі неўзабаве зрабілі рамонт<ref name=":4" />. У 1864 г. кляштар скасаваны і пераўтвораны ў праваслаўны мужчынскі Свята-Духаў манастыр<ref name=":0" />. У 1864 г. манастырскія будынкі часова выкарыстоўваліся пад следчую [[Турма|турму]] для ўдзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], пазней перададзены ваеннаму ведамству<ref name=":0" />. Касцёл прыстасавалі пад праваслаўную палкавую царкву [[Кірыл і Мяфодзій|Св. Кірыла і Мяфодзія]], а кляштарныя карпусы былі ператвораныя ў казармы [[Каломенскі пяхотны полк|Каломенскага пяхотнага палка]]<ref name=":1" /> і памяшканні следчай камісіі<ref name=":4" />. 3 1872 года пасля скасавання касцёла ён выкарыстоўваўся пад [[Архіў|архівы]]<ref name=":0" />. === Найноўшы час === Да 1922 года будынак касцёла меў адрас [[Мала-Манастырскі завулак]], 4<ref name=":2">Архивное дело в БССР (1918—1968). Сборник законодательных и руководящих документов. Минск, 1972. С. 17.</ref><ref name=":3">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://archives.gov.by/home/arhivnye-spravochniki/vnutriarhivnye-spravochniki/gosudarstvennyj-arhiv-minskoj-oblasti-putevoditel-1944-2006/predislovie|title=Предисловие {{!}} Архивы Беларуси|access-date=2025-06-01}}</ref>. [[Файл:Miensk, Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Вялікая Бэрнардынская (1921-41).jpg|міні|[[Мінскі гістарычны архіў]] у будынку касцёла Святога Іосіфа ў першай палове XX стагоддзя]] З 1923 года ў будынку касцёла па адрасе вул. Бакуніна, 4 размяшчаўся [[Менскі абласны архіў]]<ref name=":2" /><ref name=":3" />. Тут знаходзілася канцылярыя архіва, а архівасховішча размяшчалася ў суседнім будынку былога [[Свята-Духаў кафедральны сабор і кляштар бернардзінак|Свята-Духавага сабора]] па вул. Бакуніна, 3<ref>Спіс абанентаў Менскай АТС. — Мн., 1939. — 215, [1] с. ; 26 см. — 4000 экз. — 4 р.</ref>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]] у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў будынку касцёла дзейнічаў [[Менскі акруговы архіў Менскага акруговага камісарыята]]<ref name=":022">[[Таццяна Дзмітрыеўна Герновіч|Гернович, Т. Д.]] [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/267436/1/34-39.pdf Минский окружной архив в годы Великой Отечественной войны (по материалам Государственного архива Минской области)] // Архивы и война. К 75-летию Победы над фашизмом [Электронный ресурс]: материалы междунар. науч. конф., Минск, 4 нояб. 2020 г. / Белорус. гос. ун-т; под общ. ред. А. Г. Кохановского; науч. ред. М. Ф. Шумейко. — Минск : БГУ, 2021. — С. 34-39.</ref>. У выніку рэканструкцыі ў пачатку 1960-х гадоў прастора залы расчлянёна на паверхі 2 [[Жалезабетон|жалезабетоннымі]] [[Перакрыцце|перакрыццямі]]<ref name=":0" />. У 1963 годзе Мінскі абласны архіў пераехаў у новы будынак па [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|вул. Даўгабродскай]], 32 (цяпер [[Вуліца Казлова (Мінск)|вул. Казлова]], 26)<ref name=":32">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://archives.gov.by/home/arhivnye-spravochniki/vnutriarhivnye-spravochniki/gosudarstvennyj-arhiv-minskoj-oblasti-putevoditel-1944-2006/predislovie|title=Предисловие {{!}} Архивы Беларуси|access-date=2025-06-01}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|lang=be|url=https://archives.gov.by/be/organy-arhiunaj-spravy-i-spravavodstva-i-sistemy-dzyarzhaunyh-arhiunyh-ustanou/ablasnyya-i-zanalnyya-dzyarzhaunyya-arhivy-u-minskaj-voblasczi/ustanova-dzyarzhauny-arhiu-minskaj-voblasczi/ga-minskaj-voblasczi-gistarychnaya-davedka|title=ДА Мінскай вобласці. Гістарычная даведка {{!}} Архівы Беларусі|access-date=2025-05-31}}</ref>. З 1969 года ў былым касцёле месціўся [[Цэнтральны дзяржаўны архіў Кастрычніцкай рэвалюцыі і сацыялістычнага будаўніцтва БССР]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=be-by|url=https://bdamlm.by/pra-nas/gistoryya-i-fondy|title=Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва - Гісторыя і фонды|website=bdamlm.by|access-date=2025-06-01|archive-date=1 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250601181341/https://bdamlm.by/pra-nas/gistoryya-i-fondy|url-status=dead}}</ref>. У будынку кляштара ў савецкі час знаходзілася [[ваенная камендатура]]<ref name=":4" />. У 1984 годзе фасады касцёла часткова рэстаўрыраваныя (архітэктар [[Г. Босак]])<ref name=":0" />. Быў адноўлены фігурны шчыт, за ўзор якога ўзяты шчыт [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|уніяцкай царквы ў Барунах]]<ref>{{Крыніцы/Мураваныя харалы беларускага барока|c=237-238}}</ref>. У 1988 годзе разглядалася магчымасць стварыць тут музей этнаграфіі і старажытнабеларускага мастацтва<ref name=":4" />. З 1992 года ў ім знаходзіцца [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі]] і [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Архіў-музей літаратуры і мастацтва Беларусі]]<ref name=":0" />. З 19 сакавіка 2005 года сябры рымска-каталіцкай парафіі Святога Іосіфа ладзілі штодзённыя вячэрнія малебны за вяртанне будынка касцёла вернікам. 15 ліпеня 2009 года [[Упаўнаважаны ў справах рэлігій і нацыянальнасцяў Беларусі|ўпаўнаважаны ў справах рэлігій і нацыянальнасцяў Беларусі]] [[Леанід Гуляка]] заявіў, што касцёл бернардзінцаў не могуць вярнуць каталікам праз тое, што няма сховішча, куды можна перамясціць фонды архіваў<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=27772 Мінскі кляштар бернардзінцаў вернікам не аддадуць] // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], 15 ліпеня 2009 г.</ref>. У 2009—2014 гадах былы кляштар рэканструявалі пад [[гатэль]] «Манастырскі», адкрыццё якога прымеркавалі да [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2014|Чэмпіянату свету па хакеі 2014 году]]<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозьвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=27.03.2014|url=http://realt.onliner.by/2014/03/27/monastyrskaya/|копія=|дата копіі=|загаловак=Как кельи переделали в номера. Фоторепортаж из новой гостиницы «Монастырская»|фармат=|назва праекту=|выдавец=onliner.by|дата=14 траўня 2014|мова=ru|камэнтар=}}</ref>. У 2022 годзе га галоўным фасадзе касцёла праведзеныя працы па аднаўленні гістарычнага каларыту (арх. [[Р. Забела]])<ref>{{Cite web|url=https://telegra.ph/Koler-baroka-11-11|title=Колер барока|last=Spadczyna|website=Telegraph|date=2022-11-11|access-date=2025-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/302721|title=Які колер пасуе касцёлу Святога Язэпа — белы ці жоўты? Эстэтычная спрэчка з-за перафарбоўкі святыні|website=Наша Ніва|date=2022-11-09|access-date=2025-01-11}}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Мінск. Комплекс касцёла Св. Іосіфа Абручніка і кляштара бернардзінцаў. План.png|thumb|План комплексу касцёла Св. Іосіфа Абручніка і кляштара бернардзінцаў]] Касцёл — помнік архітэктуры позняга барока. Трохнефавая 6-слуповая бязвежавая [[базіліка]] з 5-граннай [[апсіда]]й, накрыта агульным высокім [[Двухсхільны дах|двухсхільным дахам]]. Бакавыя нефы ўтвараюць па 3 злучаныя паміж сабой [[Капліца|капліцы]], накрытыя аднасхільнымі дахамі<ref name=":0" />. У архітэктуры пануе пластычны сілуэт галоўнага [[фасад]]а, які мае хвалістую паверхню, [[Раскрапоўка|раскрапаваную]] 4 шырокімі [[Іанічны ордар|іанічнымі]] [[Пілястра|пілястрамі]] на 3 часткі, цэнтральная з якіх завершана [[Шчыт (архітэктура)|фігурным]] [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]] з [[Валюта (архітэктура)|валютамі]] па баках. Уваход вырашаны шырокім [[Партал (архітэктура)|парталам]], над якім прабіта вялікае 3-лопасцевае арачнае акно [[Хоры|хораў]], абапал якога паміж пілястрамі — [[Ніша|нішы]], дзе стаялі [[стука]]выя скульптуры святых. Сцены бакавых фасадаў расчлянёны [[Арачны праём|арачнымі]] і [[Лучковая арка|лучковымі]] [[Аконны праём|аконнымі праёмамі]] і шырокімі пілястрамі ў прасценках, [[Контрфорс|контрфорсамі]] на апсідзе<ref name=":0" />. === Інтэр’ер === Унутры цэнтральны неф быў перакрыты [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычным скляпеннем]] (абрынулася ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай]] [[Вялікая Айчынная вайна|Айчыннай вайны]]), бакавыя капліцы, адна з якіх фундавана ў 1676 годзе [[К. Завіша]]м — [[Крыжовае скляпенне|крыжовымі]]. Скляпенне над [[Прэзбітэрый|прэсбітэрыем]] мела [[Фрэска|фрэскавы роспіс]]. У тоўшчы сцяны галоўнага фасада [[Вітая лесвіца|вітыя лесвіцы]] на хоры і ў [[склеп]]. Дэкор і жывапіс 9 [[Алтар|алтароў]], за выключэннем [[Лепка|лепкі]] [[Капітэль|капітэляў]] пілястраў і слупоў, не захаваліся. Алтары [[Св. Антоні]]я, [[Бязгрэшнае Зачацце|Бязгрэшнага Зачацця]], [[Св. Рох]]а, [[Маці Божая Ружанцовая|Маці Божай Ружанцовай]] у 1864 г. перанесены ў [[Мінскі касцёл езуітаў|касцёл езуітаў]]. У [[Сакрысція|сакрысціі]] меліся 3 [[партрэт]]ы апекуноў кляштара генерала [[Мараўскі|Мараўскага]], памешчыкаў [[Станішэўскі|Станішэўскага]] і [[Чапская|Чапскай]]. На хорах быў пастаўлены 10-галосы [[арган]], які ў пачатку XIX стагоддзя быў заменены на новы «на 22 галасы і з 4 мяхамі»<ref name=":0" />. У выніку апошняй рэканструкцыі (пачатак 1960-х гг.) прастора залы расчлянёна на паверхі 2 жалезабетоннымі перакрыццямі<ref name=":0" />. === Кляштар === 3 паўночнага ўсходу да касцёла прыбудаваны П-падобны ў плане кляштарны корпус. Архітэктурны [[Рытм (архітэктура)|рытм]] фасадаў ствараюць прамавугольныя [[аконныя праёмы]] і [[Пілястра|пілястры]] ў прасценках. [[Галерэя|Галерэйная]] планіроўка аб’ядноўвае манаскія [[Келля|келлі]], [[Трапезная|трапезную]], [[Бібліятэка|бібліятэку]] і інш. Тэрыторыя кляштара была абнесена мураванай сцяной (захавалася часткова) з [[брама]]й<ref name=":0" />. <gallery mode="nolines" widths="200" heights="170"> Файл:Miensk, Kaźmadziamjanaŭski-Vialikaja Bernardynskaja. Менск, Казьмадзям’янаўскі-Вялікая Бэрнардынская (1916).jpg|Фасад касцёла св. Язэпа ў 1916 г. Файл:Менск. Касцёл Язэпа. Miensk. St. Joseph Church-1.jpg|Фасад касцёла св. Язэпа ў 2021 г. Файл:Менск. Касцёл Язэпа. Miensk. St. Joseph Church-2.jpg|Фасад касцёла св. Язэпа падчас работ ў 2022 г. Файл:Менск. Касцёл Язэпа. Miensk. St. Joseph Church-3.jpg|Фасад касцёла св. Язэпа ў 2023 г. </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|артыкул=Касцёл святога Юзафа Абручніка i кляштар бернардзінцаў|старонкі=230-231}} * {{Крыніцы/Мураваныя харалы беларускага барока|c=237-238}} * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/Республика Беларусь: Энциклопедия|5}} * {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}} == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000081}} {{Commons}} * [http://www.radzima.org/be/minsk/2983.html Касцёл Святога Іосіфа рамесніка і кляштар бернардзінцаў] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/minsk/index3.htm#bernardincy}} {{Касцёлы Мінска}} {{Плошча Свабоды (Мінск)}} [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі барока]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1652 годзе]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Мінска]] [[Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Бернардзінскія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)]] [[Катэгорыя:1652 год у Еўропе]] fanf3hk9h17wpnyi84hexttr6s5q7c6 0 139194 5211372 4654329 2026-10-04T17:15:27Z Etažy 61699 замяніў на афіцыйную версію з французскім шчытом 5211372 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Чэрвеня |выява = Герб Червеня.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Ігумена''' (з [[1923]] — '''Чэрвеня''') — [[геральдыка|геральдычны]] сімвал [[Горад Чэрвень|Чэрвеня]], дараваны [[горад]]у [[22 студзеня]] [[1796]]: ''«у блакітным полі сярэбраны куст кветак, над якімі пяць залатых пчол»''<ref>{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}}</ref>. У [[Рэспубліка Беларусь|сучаснай Беларусі]] афіцыйны статус атрымаў [[25 лютага]] [[1999]] года<ref>Решение сессии Червенского районного Совета депутатов от 25 февраля 1999 г. № 2.</ref>. У гербавым [[матрыкул]]е краіны значыцца пад № 59. Афіцыйнае апісанне: {{пачатак цытаты}} У сінім полі французскага шчыта сярэбраны куст кветак, які атачаюць пяць залатых пчол. {{арыгінал|ru|В синем поле французского щита серебряный куст цветов, который окружают пять золотых пчел.}} {{канец цытаты}} == Гл. таксама == * [[Сцяг Чэрвеня]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Чэрвень (горад)]] [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Чэрвень]] b181oyo3vwl6mvfvud5l0wnm73gomjg 0 139937 5211374 4654174 2026-10-04T17:17:56Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211374 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Вілейкі |выява = Coat of arms of Viliejka.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Вілейкі''' — [[геральдыка|геральдычны]] сімвал [[Вілейка|Вілейкі]], дараваны [[горад]]у [[22 студзеня]] [[1796]]: ''«у чырвоным полі срэбная рака, па ёй плыве судна з цюком тавараў і залатым коласам пасярэдзіне»''<ref>{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}}</ref>. У [[Рэспубліка Беларусь|сучаснай Беларусі]] афіцыйны статус атрымаў [[10 красавіка]] [[2001]]<ref>Решение Вилейского райисполкома от 10 апреля 2001 г. № 40.</ref>. У гербавым [[матрыкул]]е краіны значыцца пад № 57. Афіцыйнае апісанне: {{пачатак цытаты}} У чырвоным полі французскага [[Геральдычны шчыт|шчыта]] [[Срэбны колер|срэбная]] рака, па якой плыве [[судна]] з [[цюк]]ом тавараў і залатым [[жыта|жытнім]] [[колас]]ам пасярэдзіне. {{арыгінал|ru|В красном поле французского щита серебряная река, по которой плывет судно с тюком товаров и золотым ржаным колосом посередине.}} {{канец цытаты}} == Гл. таксама == * [[Сцяг Вілейкі]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Вілейка]] [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Вілейка]] m3kp4okxecv6d0d3jqx2qliecr3m3bf 10 141204 5211289 4274224 2026-10-04T14:13:33Z Андрэй 2403 Б 152769 5211289 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Цэнтральны |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская]] * [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі Вал]] * [[Кальварыйская вуліца|Кальварыйская]] * [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|Крапоткіна]] * [[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]] * [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Максіма Багдановіча]] * [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]] * [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|прасп. Незалежнасці]] * [[Вуліца Няміга|Няміга]] * [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]] * [[Вуліца Раманаўская Слабада|Раманаўская Слабада]] * [[Старажоўская вуліца|Старажоўская]] * [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]] * [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]] * [[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Янкі Купалы]] |загаловак2 = Плошчы |спіс2 = * [[Плошча 8 Сакавіка (Мінск)|8 Сакавіка]] * [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Дзяржаўнага Сцяга]] * [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая]] * [[Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)|Парыжскай камуны]] * [[Плошча Свабоды (Мінск)|Свабоды]] * [[Старатраецкая плошча|Старатраецкая]] * [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейная]] |загаловак3 =Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Агатавы завулак (Мінск)|Агатавы зав.]] * [[Азёрны завулак (Мінск)|Азёрны зав.]] * [[Вуліца Азізава (Мінск)|Азізава]] * [[Амуратарская вуліца (Мінск)|Амуратарская]] * [[Вуліца Антонава (Мінск)|Антонава]] * [[3-і Арлоўскі завулак (Мінск)|Арлоўскі 3-ці зав.]] * [[8-ы Арлоўскі завулак (Мінск)|Арлоўскі 8-ы зав.]] * [[Аршанская вуліца (Мінск)|Аршанская]] * [[Вуліца Асіпенка (Мінск)|Асіпенка]] * [[Вуліца Аўтамабілістаў (Мінск)|Аўтамабілістаў]] * [[Вуліца Бравікова (Мінск)|Бравікова]] * [[Будслаўская вуліца (Мінск)|Будслаўская]] * [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|бульвар Шаўчэнкі]] * [[Бурштынавая вуліца (Мінск)|Бурштынавая]] * [[Вуліца Веры Слуцкай, Мінск|Веры Слуцкай]] * [[Вуліца Веры Харужай (Мінск)|Веры Харужай]] <!--* [[Ветлая Вуліца (Мінск)|Ветлая]] незразумела, што гэта за вуліца --> * [[Віцебская вуліца (Мінск)|Віцебская]] * [[Вуліца Выгоцкага (Мінск)|Выгоцкага]] * [[Вуліца Вызвалення (Мінск)|Вызвалення]] * [[Вясёлкавая вуліца (Мінск)|Вясёлкавая]] * [[Вуліца Гагарына (Мінск)|Гагарына]] * [[Вуліца Гастэлы (Мінск)|Гастэлы]] * [[Вуліца Гая (Мінск)|Гая]] * [[Гвардзейская вуліца (Мінск)|Гвардзейская]] * [[Гвардзейскі завулак (Мінск)|Гвардзейскі зав.]] * [[Вуліца Герцэна (Мінск)|Герцэна]] * [[Вуліца Грыбаедава (Мінск)|Грыбаедава]] * [[Вуліца Даватара (Мінск)|Даватара]] * [[Дамашэўская вуліца (Мінск)|Дамашэўская]] * [[Дароўская вуліца (Мінск)|Дароўская]] * [[2-гі Даўгінаўскі завулак (Мінск)|Даўгінаўскі 2-гі зав.]] * [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскі тракт]] * [[Вуліца Даўмана (Мінск)|Даўмана]] * [[Вуліца Дзімітрава (Мінск)|Дзімітрава]] * [[Вуліца Ермака (Мінск)|Ермака]] * [[Вуліца Заборскага (Мінск)|Заборскага]] * [[Залатая вуліца (Мінск)|Залатая]] * [[Залаты завулак (Мінск)|Залаты зав.]] * [[Замкавая вуліца (Мінск)|Замкавая]] * [[Зарачанскі завулак (Мінск)|Зарачанскі зав.]] * [[Заслаўская вуліца (Мінск)|Заслаўская]] * [[Земляробчая вуліца (Мінск)|Земляробчая]] * [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкая]] * [[Вуліца Ігнаценкі (Мінск)|Ігнаценкі]] * [[Ізумрудны завулак (Мінск)|Ізумрудны зав.]] * {{гэта добры артыкул}} [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Інтэрнацыянальная]] * [[Камсамольская вуліца (Мінск)|Камсамольская]] * [[Камуністычная вуліца (Мінск)|Камуністычная]] * [[Кахоўская вуліца (Мінск)|Кахоўская]] * [[Кіеўская вуліца (Мінск)|Кіеўская]] * [[Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)|Кірыла і Мяфодзія]] * [[Вуліца Кісялёва (Мінск)|Кісялёва]] * [[Козьма-Дзям’янаўскі спуск]] * [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|Куйбышава]] * [[Вуліца Лесі Украінкі (Мінск)|Лесі Украінкі]] * [[Вуліца Лілі Карастаянавай (Мінск)|Лілі Карастаянавай]] * [[Мазырская вуліца (Мінск)|Мазырская]] * [[Мазырскі праезд (Мінск)|Мазырскі праезд]] * [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|Максіма Танка]] * [[2-гі Марусінскі завулак (Мінск)|Марусінскі 2-гі зав.]] * [[Завулак Масквіна (Мінск)|Масквіна зав.]] * [[Вуліца Масквіна (Мінск)|Масквіна]] * [[Вуліца Мельнікайтэ (Мінск)|Мельнікайтэ]] * [[Вуліца Мікуліча (Мінск)|Мікуліча]] * [[Мірная вуліца (Мінск)|Мірная]] * [[Музычны завулак (Мінск)|Музычны зав.]] * [[Нарачанская вуліца (Мінск)|Нарачанская]] * [[Наватарская вуліца (Мінск)|Наватарская]] * [[Навінкаўская вуліца (Мінск)|Навінкаўская]] * [[Нававіленская вуліца|Нававіленская]] * [[Нававіленскі завулак (Мінск)|Нававіленскі зав.]] * [[Пакроўская вуліца (Мінск)|Пакроўская]] * [[Вуліца Панфілава (Мінск)|Панфілава]] * [[Вуліца Паркавая (Мінск)|Паркавая]] * [[Вуліца Пархоменкі (Мінск)|Пархоменкі]] * [[Вуліца Паўлава (Мінск)|Паўлава]] * [[Завулак Паўлава (Мінск)|Паўлава зав.]] * [[Вуліца Алаізы Пашкевіч (Мінск)|Пашкевіч]] * [[Піянерская вуліца (Мінск)|Піянерская]] * [[Прагрэсіўная вуліца (Мінск)|Прагрэсіўная]] * [[Прыгарадная вуліца (Мінск)|Прыгарадная]] * [[Рабінніцкая вуліца (Мінск)|Рабінніцкая]] * [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўская]] * [[Рачная вуліца (Мінск)|Рачная]] * [[Вуліца Рылеева (Мінск)|Рылеева]] * [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная]] * [[Вуліца Сапёраў (Мінск)|Сапёраў]] * [[1-ы Сморгаўскі завулак (Мінск)|Сморгаўскі 1-ы зав.]] * [[Сморгаўскі праезд (Мінск)|Сморгаўскі праезд]] * [[Сморгаўскі тракт]] * [[Стадыённая вуліца (Мінск)|Стадыённая]] * [[Старавіленская вуліца (Мінск)|Старавіленская]] * [[Старавіленскі тракт (Мінск)|Старавіленскі тракт]] * [[Вуліца Тарханава (Мінск)|Тарханава]] * [[Татарская вуліца (Мінск)|Татарская]] * [[Траецкая набярэжная (Мінск)|Траецкая набярэжная]] * [[Ураджайная вуліца (Мінск)|Ураджайная]] * [[Ціхая вуліца (Мінск)|Ціхая]] * [[Чырвоная вуліца (Мінск)|Чырвоная]] * [[Вуліца Чычэрына (Мінск)|Чычэрына]] * [[Вуліца Чэхава (Мінск)|Чэхава]] * [[Шпалерная вуліца (Мінск)|Шпалерная]] * [[Шпалерны завулак (Мінск)|Шпалерны зав.]] * [[3-ці завулак Шчадрына (Мінск)|Шчадрына 3-ці зав.]] * [[Вуліца Шчадрына (Мінск)|Шчадрына]] * [[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]] * [[Юрава-Завальная вуліца|Юрава-Завальная]] * [[Янтарная вуліца (Мінск)|Янтарная]] * [[Янтарны завулак (Мінск)|Янтарны зав.]] * [[Ярашэвіцкая вуліца (Мінск)|Ярашэвіцкая]] * [[Ярашэвіцкі завулак (Мінск)|Ярашэвіцкі зав.]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Цэнтральны раён]] </noinclude> d7zm7icgdp00nx1ss02agvss9mkepho 0 142737 5211726 5211197 2026-10-05T11:38:00Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ афармленне 5211726 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-1925 гадах консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежылі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў 1990-я гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 года ў Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Францыску Скарыну]]. У сакавіку 1998 года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. 25 сакавіка 1998 годзе пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 да 6 чэрвеня 1998 года ў Празе адбыўся 7-ы Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У 1999 годзе зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Гл. таксама == * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары #Чэхія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Сяргей Кнырэвіч|Кнырэвіч, С. М.]]'' [https://www.academia.edu/176764095/ Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі = Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku] / Сяргей Кнырэвіч. — Praha : Osvětový spolek Skaryna, 2020. — 269 с. — ISBN 978-80-908078-0-8. * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * ''Kolenovská, D.'', ''Plavec, M.'' Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] f9akzz4yr4rnw05o7xux6egc5r2wgz9 5211729 5211726 2026-10-05T11:43:49Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5211729 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-1925 гадах консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежылі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў 1990-я гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 года ў Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Францыску Скарыну]]. У сакавіку 1998 года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. 25 сакавіка 1998 годзе пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 да 6 чэрвеня 1998 года ў Празе адбыўся 7-ы Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У 1999 годзе зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Гл. таксама == * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары #Чэхія]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Кнырэвіч|аўтар=[[Сяргей Кнырэвіч|Кнырэвіч С. М.]]|загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі = Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku|адказны=Сяргей Кнырэвіч|год=2020|месца=Praha|выдавецтва=Osvětový spolek Skaryna|старонак=269|isbn=978-80-908078-0-8}} * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * ''Kolenovská, D.'', ''Plavec, M.'' Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] mus8xdexxawba2phaniedp9alszziqr 0 150417 5211315 5176971 2026-10-04T14:56:25Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211315 wikitext text/x-wiki '''Пажар 1885 года ў Гродне''' — моцны [[пажар]], які адбыўся [[29 мая]] [[1885]] года ў [[Гродна]] і знішчыў большую частку [[Стары горад (Гродна)|старога горада]]. Пасля пажару адбудова пацярпелых будынкаў праводзілася ў сучасным на той момант стылі [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. == Пачатак пажару == Пажар пачаўся 29 мая 1885 каля 9 гадзін раніцы, калі загарэлася драўляная хата Кейхмана Бішковіча на [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Траецкай вуліцы]] ў раёне Школьнага двара. Моцны вецер і сухое надвор'е дазволілі пажару хутка распаўсюдзіцца на ўсю цэнтральную частку горада. Агонь хутка ахапіў суседнія кварталы і бушаваў да чатырох гадзін ночы. Згарэла большая частка забудовы вуліц [[Вуліца Карла Маркса (Гродна)|Купецкая]], [[Вуліца Кірава (Гродна)|Паліцэйскай]], Гарохавай (сярэдняя частка [[Сацыялістычная вуліца (Гродна)|Сацыялістычнай]]), [[Вуліца Карла Маркса (Гродна)|Брыгітскай]], [[вуліца Паўлоўскага|Пясочнай]], [[Вуліца Карбышава (Гродна)|Жандармскай]], [[Савецкая вуліца (Гродна)|Саборнай]], [[Калючынская вуліца (Гродна)|Калужанской]], частка дамоў [[Савецкая вуліца (Гродна)|Параднага пляца]]. Лакальныя пажары працягваліся яшчэ некалькі дзён. Пазней загарэлася Занёманскае прадмесце, куды агонь перакінуўся праз пылаючыя лясы. == Разбурэнні == Вынікі пажару аказаліся катастрафічнымі для горада. Пажар разбурыў ці моцна пашкодзіў усе гарадзенскія гасцініцы, дзясятак [[яўрэі|яўрэйскіх]] малітоўных школ і дзіцячы прытулак, дэпо земляробчых машын і майстэрню фабрыкі Лільполь і Рау (філіял Варшаўскай), згарэў дэпутацкі архіў дваранскага збору і апякунскай рады. Нягледзячы на моцны пажар, у выніку самаадданай барацьбы з агнём удалося адстаяць такія будынкі, як будынак [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|фарнага касцёла]], [[Будынак мужчынскай гімназіі, Гродна|мужчынскай гімназіі]] і жаночай гімназіі, аддзяленні дзяржбанка (будынак пазменнай школы на вуліцы Сацыялістычнай). У [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|Брыгітскім манастыры]] абгарэла званіца (не захавалася да нашага часу), і згарэлі драўляныя завяршэнні вежаў касцёла. Усяго было знішчана 139 каменных і 380 драўляных хат, 34 каменных і 331 драўляных гаспадарчых пабудоў. Ад пажару пацярпела 2392 сем'і (7105 чалавек). Тым не менш чалавечыя страты былі мінімальныя, у пажары загінула толькі 3 чалавекі. У грашовым выражэнні шкода ад згарэлай нерухомасці склала вялізную тых цэнах суму ў 1 857 130 рублёў. Пажар назаўжды змяніў архітэктурнае аблічча гістарычнага цэнтра Гродна. Былі знішчаны амаль усе будынкі [[15 ст.|XV]]-[[18 ст.|XVIII]] стагоддзяў, а пасля аднаўлення гарадской забудовы ў [[1885]]—[[1900]] гадах асноўнае архітэктурнае аблічча горада вызначаў ужо модны ў тыя гады стыль эклектыкі. == Адлюстраванне пажару == «Дапажарны» Гродна адлюстраваны на рэдкіх фота, а таксама ў акварэлях і малюнках [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. Сам пажар зарэгістраваў [[Чэслаў Янкоўскі]] (малюнак быў надрукаваны ў часопісе «[[Kraj]]»). Губернскія ўлады правялі фатаграфічную рэгістрацыю згарэлых вуліц і кварталаў і адправілі фота ў [[Санкт-Пецярбург]]. На жаль, даследнікам гісторыі Гродна дагэтуль не ўдалося адшукаць у архівах гэту калекцыю. == Літаратура == * Трусов Игорь. Архитектура Гродно. Невосполнимые утраты. XIX—XX вв. Гродно: ЮрСаПринт, 2011. — 84 с. ISBN 978-985-90194-3-6 {{Пажары ў Гродне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі 29 мая]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Гродне]] [[Катэгорыя:Май 1885 года]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катастрофы 1885 года]] m7arc613zgz94qtubj7jc59issdqk3n 0 152793 5211409 5104762 2026-10-04T19:05:12Z Için warum 153459 5211409 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Араны}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Араны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 09|lat_sec = 12 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 18|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет = Субацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984187 }} '''Ара́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arany}}, {{lang-ru|Араны}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Субацкі сельсавет|Субацкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Араны ўтварылася ад той жа асновы, што і ў беларускім слове ''араць''. Аналагі — расійскія тапонімы Араноўскі, Араніцы, Аранкі, Арана поле<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 271.</ref>. == Гісторыя == Вядома з канца [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] У 1796 г. належала Адаму Ельскаму, войскаму ваўкавыскаму. У 1836 г. прыватная вёска, 19 двароў, 110 жыхароў. == Насельніцтва == На 01.01.2004 г. 32 двары, 47 жыхароў. == Інфраструктура == Крама == Памятныя мясціны == Каменны могільнік эпохі Сярэднявечча (XV-XVII ст.). За 1 км ад вёскі, на гары Крутаўка. == Рознае == Фіксавалася [[Граўжышкі|граўжышскае]] прозвішча Арэвіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BF-53H8-H?i=21&cat=2325442</ref>. Ёсць літоўскія ''Arys, Araitis''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=ee28b5c9979f779b229d6647d5497ae0</ref>. Аснова ''Ar''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 74-75.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Субацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Субацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] rvfy4ddm3w96qmdp4u6ei7alxy2knmn 0 154000 5211447 5056396 2026-10-04T20:10:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211447 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Джэк Андрака |Арыгінал імя = {{lang-en|Jack Thomas Andraka}} |Фота = Jack Andraka 2013.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Анірбан Маітра]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = Вынаходнік таннага і хуткага спосабу выяўлення [[Рак, захворванне|раку]] [[Падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]] |Узнагароды і прэміі = Узнагарода імя [[Гордан Мур|Гордана Мура]] (75'000 [[$]]; [[2012]], {{нп3|Міжнародны навукова-машынабудаўнічы кірмаш Інтэл|Міжнародны навукова-машынабудаўнічы кірмаш Інтэл|en|Intel International Science and Engineering Fair}}) |Сайт = }} '''Джэк Андрака''' — амерыканскі аматар-вынаходнік спосабу выяўлення раку. Атрымаў галоўную ўзнагароду імя Гордана Мура на Міжнародным навукова-машынабудаўнічым кірмашы {{нп3|Інтэл|Інтэл|en|Intel}} (МНМК Інтэл) 2012 года за распрацоўку спосабу выяўлення [[Рак падстраўнікавай залозы|раку падстраўнікавай залозы]]. Таксама атрымаў шэраг іншых меншых узнагарод агульнай сумай у 100’500 амерыканскіх долараў. == Распрацоўка == [[Бацька]] — Стыў Андрака, {{нп3|Інжынер-будаўнік|інжынер-будаўнік|en|Civil engineer}} і [[маці]] — Джэйн Андрака, [[Анестэзіялогія|анестэзіёлаг]], спрыялі чытанню хатняга збору навуковых [[часопіс]]аў. Старэйшы брат — Люк Андрака атрымаў 96’000 $ у якасці ўзнагародаў на МНМК Інтэл [[2010]] года за распрацоўку спосабу доследу ўздзеяння {{нп3|Дрэнаж кіслых шахтавых водаў|дрэнажу кіслых шахтавых водаў|en|Acid mine drainage}} на навакольнае асяроддзе. У [[2011]] г. Люк атрымаў узнагароду на спаборы «Тэхналогіі для чалавецтва, што кіруецца інавацыямі, супрацай і ведамі» [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] ([[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]], графства {{нп3|Мідлсекс, Масачусетс|Мідлсекс|en|Middlesex County, Massachusetts}}, штат [[Масачусетс]], ЗША). Натхненнем для распрацоўкі паслужыла смерць дзядзькі<ref>{{Навіна|аўтар=Джо Берыс|загаловак=Паўночна-акруговы навучэнец заваяваў галоўную ўзнагароду Навуковага кірмашу Інтэл|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://articles.baltimoresun.com/2012-05-24/news/bs-ar-student-intel-winner-20120523_1_top-prize-grand-prize-intel-science-fair|выдавецтва={{нп3|Балтымор Сан|Балтымор Сан|en|The Baltimore Sun}}|год=24 мая 2012|дата доступу=12 лютага 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220534/http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://articles.baltimoresun.com/2012-05-24/news/bs-ar-student-intel-winner-20120523_1_top-prize-grand-prize-intel-science-fair|archive-date=4 сакавіка 2016|access-date=26 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Джэк Андрака выявіў, што прычына нізкай выжывальнасці пры раку падстраўнікавай залозы заключаецца ў адсутнасці хуткага, адчувальнага і таннага спосабу ранняга выяўлення. Падчас чытання артыкула аб аналітычных спосабах выкарыстання [[Вугляродная нанатрубка|вугляродных нанатрубак]] на ўроку біялогіі аб [[Антыцелы|антыцелах]] у яго ўзнікла думка аб выпрабаванні на рак падстраўнікавай залозы. Пры дапамозе [[Google search|пошукавіка Гугл]] ён працягнуў чытанне {{нп3|Адчынены доступ|бясплатных сеціўных|en|Open access}} навуковых часопісаў аб нанатрубках і [[Біяхімія|біяхіміі]] раку<ref>{{Навіна|загаловак=Амерыканскі падлетак вынайшаў прасунутае выпрабаванне на рак з дапамогай Гугл|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://bbc.co.uk/news/magazine-19291258|выдавецтва=[[BBC|Брытанская вяшчальная карпарацыя]]|год=20 жніўня 2012|дата доступу=12 лютага 2013}}</ref>. Затым ён звярнуўся да 200 [[прафесар]]аў [[Універсітэт Джона Хопкінса|Універсітэта Джона Хопкінса]] ([[Балтымар]], штат Мэрыленд, ЗША) і {{нп3|Нацыянальныя ўстановы здароўя ЗША|Нацыянальных устаноў здароўя ЗША|en|National Institutes of Health}} ({{нп3|Бетэзда, Мэрыленд|Бетэзда|en|Bethesda, Maryland}}, графства {{нп3|Мантгомеры, Мэрыленд|Мантгомеры|en|Montgomery County, Maryland}}, штат Мэрыленд, ЗША) з [[каштарыс]]ам, раскладам і тэрмінамі ажыццяўлення па лабараторную дапамогу сваёй задуме. Станоўчы адказ даслаў прафесар [[Паталогія|паталогіі]], [[Анкалогія|анкалогіі]] і хімічнай і {{нп3|Біямалекулярная інжынерыя|біямалекулярнай інжынерыі|en|Biomolecular engineering}} Анірбан Маітра са {{нп3|Школа медыцыны Джона Хопкінса|Школы медыцыны Джона Хопкінса|en|Johns Hopkins School of Medicine}}. Вынікам працы стала новае выпрабаванне на рак падстраўнікавай залозы пры дапамозе [[мац]]у з папяровым датчыкам, падобным да паласы выпрабавання на [[цукровы дыябет]]. Гэтая паласа паказвае ровень {{нп3|Мезатэлін|мезатэліну|en|Mesothelin}}, [[біямаркер]]а раку падстраўнікавай залозы, у [[Кроў|крыві]] або [[мача|мачы]] дзеля выяўлення хваробы на ранняй ступені. Выпрабаванне займае 5 хвілін і таксама прыдатнае для выяўлення раку [[Лёгкія|лёгкіх]] і {{нп3|Яечнік|яечніка|en|Ovary}} праз агульны біямаркер. Датчык каштуе тры долары і можа ўжывацца ў 10 выпрабаваннях<ref>{{Навіна|аўтар=Джэк Андрака|загаловак=Новы папяровы датчык для выяўлення раку падстраўнікавай залозы|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://apps.societyforscience.org/intelisef2012/project.cfm?PID=ME028&CFID=28485&CFTOKEN=10931553|выдавецтва={{нп3|Таварыства для навукі і грамадскасці|Таварыства для навукі і грамадскасці|en|Society for Science and the Public}}|дата доступу=12 лютага 2013}}</ref>. == Спосаб выяўлення раку == Джэк Андрака вывеў [[Меланома|меланомныя]] ракавыя [[клетка|клеткі]] падстраўнікавай залозы з камерцыйнай {{нп3|Культура клетак|культуры ракавых клетак|en|Cell culture}} падстраўнікавай залозы, што празмерна выраблялі мезатэлін. Выраблены мезатэлін адасобілі, засяродзілі і падлічылі шляхам {{нп3|Імунаферментны аналіз|імунаферментнага аналізу|en|ELISA}}. Пасля аналізу {{нп3|Заходняя пляма|заходняй плямы|en|Western blot}} чалавечыя мезатэлін-спецыфічныя антыцелы змяшалі з аднаслойнымі вугляроднымі нанатрубкамі і выкарысталі для пакрыцця паласы звычайнай {{нп3|Фільтравальная папера|фільтравальнай паперы|en|Filter paper}}. У выніку папера стала правадной. Адпаведнае напластаванне вызначылі {{нп3|Сканавальны электронны мікраскоп|сканавальным электронным мікраскопам|en|Scanning electron microscope}}. Клетачныя сродкі, злучаныя з рознай колькасцю мезатэліна, выпрабавалі на папяровым {{нп3|Біядатчык|біядатчыку|en|Biosensor}}. Папярэдне і пасля выкарыстання вымяралася ўсялякая змена [[Электрычны патэнцыял|электрычнага патэнцыялу]] датчыкавай паласы. Пры доследзе антыцелы звязваліся з мезатэлінам і павялічваліся. Гэтыя ўзмоцненыя малекулы распаўсюджвалі нанатрубкі далей адзін ад аднаго, што змяняла электрычныя ўласцівасці сеткі. Чым больш было мезатэліну, тым больш антыцелы звязваліся і павялічваліся, і тым слабей станавіўся электрычны сігнал<ref>{{Навіна|аўтар=[[Эбігейл Такер]]|загаловак=Джэк Андрака, падлеткавы цуд раку падстраўнікавай залозы|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/Jack-Andraka-the-Teen-Prodigy-of-Pancreatic-Cancer-179996151.html|выдавецтва=Часопіс «{{нп3|Смітсоніан|Смітсоніан|en|Smithsonian (magazine)}}"|год=Снежань 2012|дата доступу=12 лютага 2013}}</ref>. Выпрабаванні на чалавечай {{нп3|Сыроватка крыві|сыроватцы крыві|en|Serum (blood)}}, атрыманай ад здаровых людзей і хворых на хранічны [[панкрэатыт]] ([[запаленне падстраўнікавай залозы]]), [[Эпітэлій|інтраэпітэліяльнае]] [[Пухліна|новаўтварэнне]] ў падстраўнікавай залозе або рак падстраўнікавай залозы далі падобны вынік. Мяжа выяўляльнай адчувальнасці датчыка склала 0,156 нана[[грам]]а на мілі[[літр]]. Пры гэтым ровень празмернага вырабу мезатэліну пры раку падстраўнікавай залозы складае 10 нанаграм на мілілітр. Выпрабаванне дае больш як 90%-ую дакладнасць у выяўленні мезатэліну. Датчык апынуўся ў 28 разоў хутчэйшым, у 28 разоў таннейшым і ў 100 разоў больш адчувальным за існыя на 2012 год выпрабаванні<ref>{{Навіна|загаловак=Вышэйшыя ўзнагароды на МНМК Інтэл 2012 года|спасылка=http://translate.google.by/translate?hl=be&sl=en&tl=be&u=http://www.intel.com/content/www/us/en/education/competitions/international-science-and-engineering-fair/winners.html|выдавецтва=[[Інтэл]]|дата доступу=12 лютага 2013}}</ref>. {{зноскі}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрэйка Джэк}} [[Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Анкалогія]] 7bfcgzwfrc176id58ip5i2b54fegvxo 0 154786 5211440 3942189 2026-10-04T20:00:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211440 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мак-Мілан}} {{Музыкант |Імя = Джэймс Мак-Мілан |Подпіс = {{lang-en|James MacMillan}} |Фота = |Апісанне_фота = |Шырыня_фота = |Фон = |Дата нараджэння = 16.7.1959 |Месца нараджэння = [[Кілвінінг]], [[Паўночны Эйршыр]] |Дата_смерці = |Месца_смерці = |Гады = |Краіна = |Прафесіі = кампазітар |Інструменты = |Жанры = [[класічная музыка]] |Супрацоўніцтва = |Узнагароды = {{Ордэн Брытанскай імперыі|грамадзянскі|CBE}} }} '''Джэймс Мак-Мілан''' ({{lang-en|James MacMillan}}, нар. {{ДН|16|7|1959}} [[Кілвінінг]], [[Паўночны Эйршыр]]) — сучасны [[Шатландыя|шатландскі]] [[кампазітар]] і [[дырыжор]], які працуе ў жанры [[класічная музыка|класічнай музыкі]]. == Біяграфія == Дж. Мак-Мілан да свайго паўналецця (1977) пражываў у шатландскім графстве [[Паўднёвы Эйршыр]], у мястэчку Камнок. Вывучаў кампазітарскае майстэрства ў [[Эдынбургскі ўніверсітэт|Эдынбургскім універсітэце]] і ў [[Дарэмскі шўніверсітэт|Дарэмскім універсітэце]]. Завяршыў універсітэцкую адукацыю ў [[1987]] годзе. У [[1986]]—[[1988]] гадах працаваў музычным асістэнтам у [[Манчэстэрскі ўніверсітэт|Манчэстэрскім універсітэце]]. Пасля атрымання дыплома Мак-Мілан вяртаецца ў [[Шатландыя|Шатландыю]], дзе атрымлівае месца памочніка па кампазіцыі пры Шатландскія камерным аркестры (''Scottish Chamber Orchestra''). Вядомасць прыходзіць да Дж. Мак-Мілана ў [[1990]] годзе разам з выкананнем [[Шатландскі сімфанічны аркестр BBC|Шатландскім сімфанічным аркестрам BBC]], якім дырыжыраваў [[Ежы Максымюк]], яго рэквіема ''Споведзь Изабэль Гоўдзі'' на брытанскім фестывалі класічнай музыкі [[Праменадныя канцэрты|Промз]] (''Proms''). Пасля гэтага кампазітар атрымлівае шматлікія заказы на сачыненні музычных твораў — напрыклад, канцэрта для ўдарных інструментаў для шатландкі [[Эвелін Глені]]. Апошні, пад назвай ''Veni, Veni, Emmanuel'' прагучаў упершыню ў [[1992]] годзе і з тых часоў з'яўляецца адным з найбольш часта выконваемых твораў Мак-Мілана. У [[1999]] годзе, у сувязі з адкрыццём шатландскага парламента пасля 292-гадовага перапынку, Мак-Мілан дырыжыраваў сваёй кампазіцыяй з фанфар пры уступленні каралевы Елізаветы II у залу паседжанняў. У [[2000]] годзе ён становіцца кампазітарам і дырыжорам Філармоніі ВВС. Восенню [[2007]] года была пастаўлена опера Дж. Мак-Мілана ''Ахвярапрынашэнне'' (у Нацыянальнай оперы Уэльса). Пасля кампазітар пачынае працу над операй, заснаванай на старадаўніх уэльскіх легендах. Дж. Мак-Мілан, як і яго жонка, члены каталіцкага [[Дамініканцы|Дамініканскага ордэна]]. Ён з'яўляецца таксама камандорам [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]. == Творы == * ''After the Tryst'' ([[скрыпка]] + [[фартэпіяна]] — 1988) * ''The Confession of Isobel Gowdie'' ([[аркестр]] — 1990) * ''The Berserking'' (канцэрт для фартэпіяна — 1990) * ''Veni, Veni, Emmanuel'' (канцэрт для ўдарных інструментаў — 1992) * ''Seven Last Words from the Cross'' (кантата: хор і струнныя інструменты — 1993) * ''Inés de Castro'' ([[опера]], [[лібрэта]]: Джон Кліфард — 1991-95) * ''Britannia!'' (аркестр — 1994) * ''Christus Vincit'' (1994) * ''The World's Ransoming'' (англійскі ражок і аркестр — 1997) * ''Cello Concerto'' (1997) * ''Symphony: Vigil'' (1997) * ''Quickening'' (сола, хор, аркестр — 1998) * ''Mass'' (хор, арган — 2000) * ''Cello Sonata No. 2'', прысвечана Джуліану Лойду Уэберу * ''The Birds of Rhiannon'' (аркестр + хор, тэкст: Майкл Сайманс Робертс — 2001) * ''O Bone Jesu'' (2001) * ''Piano Concerto No. 2'' (2003) * ''A Scotch Bestiary'' (арган і аркестр — 2004) * ''Sundogs'' (2006) * ''The Sacrifice'' (опера) (2007) * ''St John Passion'' (2008) * ''Violin Concerto'' (2010) * ''Oboe Concerto'' (2010) * ''Clemency'' (2011) * ''Woman of the Apocalypse'' (2012) == Спасылкі == * [http://www.boosey.com/pages/cr/composer/composer_main.asp?composerid=2799 James MacMillan at Boosey & Hawkes] * [https://web.archive.org/web/20080130113331/http://www.bbc.co.uk/orchestras/philharmonic/about_us/james_macmillan.shtml BBC Philharmonic profile] * [http://www.classical.net/music/comp.lst/acc/macmilln.html Unofficial site at Classical Net] {{DEFAULTSORT:Мак-Мілан Джэймс}} [[Катэгорыя:Кампазітары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Шатландыі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Дамініканцы]] e7ui6anmjcyh9ww7glet0oiswvmy6c6 0 157541 5211574 4969519 2026-10-05T07:43:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211574 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Елаўстан (рака)}} {{Запаведная зона |Назва = Нацыянальны парк Елаўстан |Нацыянальная назва = {{lang-en|Yellowstone National Park}} |Катэгорыя МСАП = II |Выява = YellowstonefallJUN05.JPG |Подпіс = [[Вялікі каньён Елаўстонскага парка|Вялікі каньён Елаўстона]] |Размяшчэнне = [[Ваёмінг]], [[Мантана]], [[Айдаха]] |Краіна = ЗША |Найбліжэйшы горад = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 40 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg = 110 |lon_min = 30 |lon_sec = 0 |CoordScale = 500000 |nocat = |Плошча = 8983 км²<ref name="facts">{{cite web|title=Yellowstone Fact Sheet|publisher=National Park Service|url=http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/factsheet.htm|date=August 10, 2006|access-date=2007-03-07|archive-url=https://www.webcitation.org/65V0MuXlW?url=http://www.nps.gov/yell/planyourvisit/factsheet.htm|archive-date=16 лютага 2012|url-status=live}}</ref> |Сярэдняя вышыня = |Дата заснавання = 1 сакавіка 1872 года |Наведвальнасць = 2 870 295<ref name="Visitstats">{{cite web |title = History of total annual visits for Yellowstone NP |work = Park Vistation Report |publisher = National Park Service |url = http://www2.nature.nps.gov/NPstats/select_report.cfm?by=year |access-date = 2007-06-15 |archive-url = https://www.webcitation.org/65V0NYAOU?url=http://www.nature.nps.gov/stats/ |archive-date = 16 лютага 2012 |url-status = dead }}</ref> |Год наведвальнасці = 2006 |Кіравальная арганізацыя = [[Служба нацыянальных паркаў ЗША]] |Сусветная спадчына = 8 верасня 1978 |Сайт = }}[[Выява:Yellowstone Grand Geysir 01.jpg|thumb|290px|right|Гранд-гейзер у Елаўстоўнскім парку]] '''Нацыянальны парк Елаўстан''', або '''Елаўстонскі нацыянальны парк''' ({{lang-en|Yellowstone National Park}}) — міжнародны біясферны запаведнік, аб'ект Сусветнай Спадчыны [[ЮНЕСКА]], першы ў свеце [[нацыянальны парк]] (заснаваны [[1 сакавіка]] [[1872]]). Знаходзіцца ў [[ЗША]], на тэрыторыі штатаў [[Ваёмінг]], [[Мантана]] і [[Айдаха]]. Парк знакаміты шматлікімі [[гейзер]]амі і іншымі геатэрмічнымі аб'ектамі, багатай жывой прыродай, маляўнічымі ландшафтамі. Плошча парку — 898,3 тыс. га.<ref>[https://arrestedworld.com/beautiful-places-in-the-us/#05_Yellowstone_National_Park Елаўстонскі нацыянальны парк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200630092618/https://arrestedworld.com/beautiful-places-in-the-us/#05_Yellowstone_National_Park |date=30 чэрвеня 2020 }}</ref> Згодна з археалагічнымі дадзенымі людзі пачалі жыць на тэрыторыі, якую займае парк, 11 000 гадоў таму. Сучасныя даследчыкі ўпершыню з'явіліся ў рэгіёне ў [[1805]] годзе (удзельнікі экспедыцыі Люіса і Кларка), але да 1860-х гадоў тут не праводзілася гаспадарчая або навуковая дзейнасць. У першыя гады пасля ўзнікнення парку ён знаходзіўся пад кіраваннем арміі ЗША, а ў 1917 годзе ўпраўленне было перададзена створанай за два гады да гэтага Службе нацыянальных паркаў. На велізарнай тэрыторыі парку знаходзяцца азёры, рэкі, каньёны і пячоры. [[Возера Елаўстан]], адно з самых вялікіх высакагорных азёр у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], размешчана ў цэнтры Елаўстонскай кальдэры, самага вялікага супервулкана на кантыненце. Кальдэра лічыцца спячым супервулканам; ён вывяргаўся з велізарнай сілай некалькі разоў за апошнія два мільёны гадоў. Большая частка тэрыторыі парка пакрыта застылай лавай; ў парку знаходзіцца адно з пяці існуючых у свеце гейзерных палёў. У парку расце каля двух тысяч відаў раслін, сустракаюцца некалькі сотняў відаў млекакормячых, птушак, паўзуноў і рыб, у тым ліку якія знаходзяцца пад пагрозай знішчэння. Большая частка тэрыторыі пакрытая лесам, меншая - стэпам. Кожны год здараюцца лясныя пажары, а каля траціны ўсіх лясоў выгарэла ў выніку катастрафічных пажараў 1988 года. У парку пракладзена некалькі соцень кіламетраў асфальтавых дарог, па якіх ажыццяўляецца доступ наведвальнікаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == {{commons|Yellowstone National Park}} {{Сусветная спадчына|28}} * [http://www.nps.gov/yell/ Афіцыйны сайт нацыянальнага парку {{ref-en}}] === Вэб-камеры === * [http://www.windowsintowonderland.org/live/live6.html Гейзер «Стары служака»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130423092621/http://www.windowsintowonderland.org/live/live6.html |date=23 красавіка 2013 }} * [https://web.archive.org/web/20110513054905/http://www.nps.gov/archive/yell/tours/livecams/mammoth/mammothcam2.htm Мамантавы гарачыя крыніцы] {{Нацыянальныя паркі ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты ЗША]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Мантаны]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Ваёмінга]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Айдаха]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў ЗША]] 5y2bmnzu6oi2pe94790k9lojmjgu9pm 0 158291 5211413 4862219 2026-10-04T19:12:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211413 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мары}} {{Вучоны |Імя = Джозеф Эдвард Мары |Арыгінал імя = {{lang-en|Joseph Murray}} |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[хірургія]], [[транспланталогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніца = }} '''Джозеф Эдвард Ма́ры'''<ref>Паводле БЭ</ref> або '''Мюрэй'''<ref>Арыгінальнаму вымаўленню прозвішча болей адпавядала бы транскрыпцыя Мёры, аднак традыцыйна ў літаратуры ўжываецца транскрыпцыя Мюрэй (гл. [http://books.google.com/books?id=-pPpruReLKsC&pg=PA169&q=%D0%BC%D1%8E%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B9#v=snippet&q=%D0%BC%D1%8E%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B9&f=false спецыяльныя] і [http://books.google.com/books?ei=Xqb6T9etO4jmqgGhrZGLCQ&id=rq0nAQAAIAAJ&q=%D0%BC%D1%8E%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%B9+#search_anchor папулярныя] выданні). Часам прозвішча вучонага перадаецца як Ма́ры, бо ў шматлікіх іншых выпадках слова Murrey вымаўляецца як ['mʌri].</ref> ({{lang-en|Joseph Edward Murray}}, [mɜ'riː]<ref>[[:en:The American Heritage Dictionary of the English Language|The American Heritage]] Medical Dictionary (2007), [http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/murray Murray, Joseph E.]</ref>, {{ДН|1|4|1919}}, Мілфард — {{ДС|26|11|2012}}, [[Бостан]]<ref>[http://bigstory.ap.org/article/transplant-doc-nobel-winner-murray-dies-boston Transplant doc, Nobel winner Murray dies in Boston] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423171946/http://bigstory.ap.org/article/transplant-doc-nobel-winner-murray-dies-boston |date=23 красавіка 2015 }}, bigstory.ap.org {{праверана|27|11|2012}}</ref>, [[ЗША]]) — [[ЗША|амерыканскі]] [[хірург]]-[[трансплантолаг]], які ўпершыню здзейсніў перасадку [[нырка|ныркі]] чалавеку. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ў [[1990]] годзе разам з [[Эдуард Донал Томас|Э. Д. Томасам]] «за адкрыцці, які тычацца трансплантацыі органаў і клетак пры лячэнні хвароб».<ref>Guild, W. R.; Harrison, J. H.; Merrill, J. P.; Murray, J. (1955). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2248870/ «Successful homotransplantation of the kidney in an identical twin».] Transactions of the American Clinical and Climatological Association 67: 167—173. PMC 2248870. PMID 13360847</ref><ref>Watts, G. (2011). «Joseph Murray: Innovative surgeon and pioneer of transplantation». The Lancet 377 (9770): 987. doi:10.1016/S0140-6736(11)60375-9. PMID 21420544</ref><ref>{{cite web|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1990|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/press.html|publisher=Nobel Assembly at the Karolinska Institute|accessdate=November 27, 2012}}</ref> == Біяграфія == Джозеф Мары нарадзіўся [[1 красавіка]] 1919 годзе ў Мілфардзе ([[Масачусетс|штат Масачусетс]]). Меў ірландскія і італьянскія карані.<ref>Joseph E. Murray and the Story of the First Human Kidney Transplant ISBN 1584151366</ref> У дзяцінстве і юнацтве Мары шмат займаўся спортам (амерыканскі футбол, хакей, бейсбол). Калі ён паступіў у Каледж Святога Крыжа ({{lang-en|College of the Holy Cross}}) і рыхтаваўся стаць бейсбольным гульцом, аказалася, што лабараторныя заняткі супадалі з трэніроўкамі. У выніку ён быў вымушаны кінуць бейсбол. Пасля заканчэння каледжа Мары атрымаў медыцынскую адукацыю ў медыцынскай школе [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]], затым уступіў у войска і вывучаў хірургію ў вайсковым шпіталі Уэлей Фордж ([[Пенсільванія|штат Пенсільванія]]). У [[1964]]—[[1984]] гадах працаваў у шпіталях г. [[Бостан]]а. З [[1970]] года прафесар Гарвардскай медыцынскай школы ў г. Кембрыдж. У [[2001]] годзе Мары апублікаваў сваю аўтабіяграфію ''«Surgery Of The Soul: Reflections on a Curious Career»''.<ref>{{cite book|author=Joseph Murray|year=2001|title=Surgery of the Soul|url=https://archive.org/details/surgeryofsoulref0000murr|publisher=Science History Publications|isbn=0-88135-255-1}} (hardcover)</ref> Мары памёр [[26 лістапада]] [[2012]] года ва ўзросце 93 гадоў. Ён перанёс інсульт у сваім загарадным доме ў Бостане на Дзень падзякі ({{lang-en|Thanksgiving}}) і памёр у ''Brigham and Women's Hospital'', у шпіталі, дзе ён правёў першую аперацыю па трансплантацыі органаў.<ref>{{cite web|title=Dr. Joseph E. Murray, who performed first successful organ transplant, dies at 93|url=http://www.boston.com/whitecoatnotes/2012/11/26/joseph-murray-who-performed-first-successful-organ-transplant-dies/ug9Npw3xfzaUtSyEz7pQPL/story.html|publisher=Boston.com|accessdate=November 27, 2012|url-status=dead}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па трансплантацыі органаў. Распрацаваў методыку прадухілення рэакцыі адарвання тканак. У [[1954]] годзе ажыццявіў першую перасадку [[нырка|ныркі]], узятую ад брата-блізнюка. У [[1959]] годзе яму ўдалося зрабіць алографт, г.зн. перасадзіць нырку хвораму ад донара, які не з'яўляўся блізкім сваяком. У [[1962]] годзе Мары зрабіў першую трансплантацыю ныркі ад памерлага донара. У наступныя гады Мары быў сусветным лідарам трансплантацыйнай біялогіі ў выкарыстанні імунадэпрэсантаў і ў даследаванні механізму рэакцыі адарвання трансплантанта. Адкрыццё імунадэпрэсантаў, такіх як азатыяпрын, што дазволіла перасаджваць ныркі ад няроднасных донараў. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай АН ЗША]], рэгент Амерыканскай калегіі хірургаў. У [[1996]] годзе быў прызначаны акадэмікам<ref>{{cite web|url=http://www.casinapioiv.va/content/accademia/en/academicians/deceased/murray.html|title=Joseph Murray|publisher=Casinapioiv.va|accessdate=November 28, 2012}}</ref> [[Папская акадэмія навук|Папскай акадэміі навук]] у [[Ватыкан]]е. == Узнагароды == * [[1991]] — Медаль амерыканскай хірургічнай асацыяцыі за заслугі перад хірургіяй. * [[1990]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]]. * [[1990]] — Узнагарода Нацыянальнага нырачнага фонду Падарунак жыцця. * [[1962]] — Прэмія Фрэнсіса Амары ад Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук. * Ганаровая ўзнагарода амерыканскай асацыяцыі пластычных хірургаў. * Урач года. * Названы адным з 350 самых выбітных грамадзян, якія прадстаўляюць медыцынскую прафесію, з нагоды 350-годдзя Бостана. == Публікацыі == * {{cite book|author=Joseph Murray|year=2001|title=Surgery of the Soul|publisher=Science History Publications|id=ISBN 0-88135-255-1}} (hardcover) {{зноскі}} == Літаратура == * Peter Morris: ''Joseph E. Murray (1919—2012).'' In: ''Nature.'' Band 493, Nr. 7431, 2012, S. 164. * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=154|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1990/murray-autobio.html Аўтабіяграфія Джозефа Мары на Нобелеўскім сайце] {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1976-2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мары Джозеф}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Хірургі ЗША]] [[Катэгорыя:Трансплантолагі]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук]] 6g8w4dhluerhftahw46qacj6pt3tdbs 0 159714 5211280 5177283 2026-10-04T14:03:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211280 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Гіперыён}} [[Файл:Coastal redwood.jpg|thumb|Гіперыён]] '''Гіперыён''' — экзэмпляр секвоі вечназялёнай (''Sequoia sempervirens''), які расце ў нацыянальным парку «Рэдвуд» у паўночнай [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[ЗША]]. З'яўляецца самым высокім [[дрэва]]м на Зямлі. Вышыня дрэва - 115,5 м<ref name=Earle2011> {{cite web|last=Earle|first=CJ|title=Sequoia sempervirens|work=The Gymnosperm Database|publisher=|location=|year=2011|url=http://www.conifers.org/cu/se/index.htm|accessdate=2011-08-12}}</ref><ref name="abc">[https://web.archive.org/web/20070311194932/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200609/s1752557.htm Секвойя на www.abc.net.au]</ref>. == Апісанне == Гіганцкае дрэва было выяўлена летам 2006 года натуралістамі Крысам Аткінсаам і Майклам Тэйларам у нацыянальным парку «Рэдвуд». Вышыня Гіперыёна складае 115,5 метраў (379,1 футаў)<ref name="abc"/><ref name="Preston2006">{{cite web|last=Preston|first=R|title=Tall for its age — Climbing a record breaking redwood|work=The New Yorker|publisher=|location=|date=2006-10-09|url=http://www.savetheredwoods.org/league/pdf/srl_newyorker.pdf|accessdate=2010-03-26|archive-date=29 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229130144/http://www.savetheredwoods.org/league/pdf/srl_newyorker.pdf|url-status=dead}}</ref>, дыяметр на ўзроўні грудзей (1,4 м) - больш за 4,84 метраў (15,88 футаў)<ref name="mdvaden">[http://www.mdvaden.com/redwood_hyperion.shtml Hyperion, World’s Tallest Redwood.] {{ref-en}}{{v|15|10|2011}}</ref>. Дрэва было знойдзена ў аддаленай частцы нацыянальнага парку, набытай федэральным урадам адміністрацыі Джымі Картэра ў [[1978]] годзе.<ref name=Schrepfer1983>{{cite book|last=Schrepfer|first=SR|title=The Fight to Save the Redwoods: A History of Environmental Reform, 1917-1978|pages=130–85|publisher=The University of Wisconsin Press|location=Madison, Wisconsin|year=1983|isbn=0299088502}}</ref> Дакладнае месцазнаходжанне Гіперыёна было вырашана не публікаваць, каб турысты не разбурылі экасістэму, у якой стагоддзямі жыло гэтае гіганцкае дрэва. Агульны аб'ём [[драўніна|драўніны]] Гіперыёна складае 502 м ³<ref name="Preston2007">{{cite book|last=Preston|first=R|title=[[The Wild Trees]]: A Story Of Passion And Daring|publisher=Allen Lane Publishers|location=|year=2007|isbn=9781400064892}}</ref>, а прыкладны ўзрост - 700-800 гадоў<ref name=Martin2006>{{cite news|last=Martin|first=G|title=World's tallest tree, a redwood, confirmed|work=SFGate|date=2006-09-29|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/09/29/BAGBULF6NG1.DTL&hw=hyperion&sn=004&sc=799|accessdate=2011-10-17|archive-date=26 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126204514/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2006%2F09%2F29%2FBAGBULF6NG1.DTL&hw=hyperion&sn=004&sc=799|url-status=dead}}</ref>. На думку даследчыкаў, далейшаму росту дрэва перашкодзілі дзятлы, якія пашкодзілі ствол Гіперыёна на самай яго вяршыні.<ref name=Martin2006/> Пасля 2017 года больш хуткарослы Геліёс (яго штогадовы прырост складае 2 цалі) можа перасягнуць Гіперыён (1 цаля у год).<ref name="mdvaden"/> Зараз розніца паміж імі складае 1,2 метра (4 фута)<ref name="mdvadenHelios">{{cite web |title=Helios ~ Coast Redwood|url=http://www.mdvaden.com/redwood_helios.shtml|author=Mario Vaden|date=2009|description=Найбуйнейшыя дрэвы Рэдвуда — Геліёс|lang=en|accessdate=2011-10-18}}</ref>. Назву прысвоілі, верагодна, у гонар першай часткі фантастычнай трылогіі Дэна Сіманса, частка дзеяння якой адбываецца ў лесе гіганцкіх секвой. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mdvaden.com/grove_of_titans.shtml Hyperion Redwood: More Information] з фатаграфіямі {{ref-en}}{{v|15|10|2011}} * [http://maps.google.ch/maps?q=41.211113,-124.002783&num=1&t=h&sll=47.447389,-122.248525&sspn=0.006295,0.006295&gl=ch&ie=UTF8&ll=41.211108,-124.002777&spn=0.003592,0.006539&z=18 Месца на карце maps.google.ch] {{ref-en}}{{v|15|10|2011}} * [http://landmarktrees.net Complete Tallest Redwoods List:] Гіперыён і іншыя найвышэйшыя дрэвы свету {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070126232304/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/01/070123-redwoods-video.html Video: World’s Tallest Tree Towers Over California] — [[National Geographic, часопіс|National Geographic]] {{ref-en}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Знакамітыя дрэвы]] [[Катэгорыя:Рэкорды]] nml643al0vewp8dcmrmis3wskdg60xf 0 163035 5211395 4459514 2026-10-04T17:37:23Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211395 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Ушачаў |суб'ект = [[Ушачы]] і [[Ушацкі раён]] |ключ = Ушачы |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Flag of Ušačy.svg |заснаваны = {{fd|28|2|2011}} |прапорцыя = 1:2 |аўтар = }} '''Сцяг Ушачаў''' — сцяг [[Ушачы|гарадскога пасёлка Ушачы]] і [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]]. == Апісанне == Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, якое складаецца з дзвюх роўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй [[белы колер|белага колеру]] — і ніжняй — [[блакітны колер|блакітнага колеру]], у цэнтры пярэдняга боку якога размяшчаецца выява [[Герб Ушачаў|герба Ушачаў]]. == Гісторыя == Герб і сцяг Ушачаў зацверджаны Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад [[28 лютага]] [[2011]] года № 86<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-19/2006-19(006-051).pdf&oldDocPage=1 Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных и территориальных единиц Витебской области. Указ Президента Республики Беларусь от 28 февраля 20011 г. № 86] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511225917/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-19%2F2006-19%28006-051%29.pdf&oldDocPage=1 |date=11 мая 2021 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Герб Ушачаў]] {{зноскі}} {{Сцягі гарадоў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Ушачы]] [[Катэгорыя:Сцягі населеных пунктаў Беларусі|Ушачы]] [[Катэгорыя:Ушацкі раён]] fgy3tb8ccqytjez0pcpey9pr9li1o4k 0 163792 5211300 4922328 2026-10-04T14:35:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211300 wikitext text/x-wiki [[ЗША]] — краіна ў Паўночнай Амерыцы і Гавайскіх астравах у Акіяніі. Каланіяльны перыяд гісторыі звязаны з засяленнем [[Еўропа|еўрапейцамі]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Ён ахапіў XVI—XVIII стагоддзі. Тым не менш, некаторыя пісьменныя крыніцы і археалагічныя даныя пацвярджаюць, што ў эпоху Сярэднявечча [[вікінгі]] будавалі свае паселішчы на тэрыторыі паўночнаамерыканскага кантынента. == Старажытная гісторыя == Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню з'явіліся, паводле ацэнак археолагаў, ад 12 да 40 тыс. гадоў назад. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз Аляску, якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. == Першыя спробы еўрапейцаў асвоіць тэрыторыю == У [[1513]] г. [[Іспанія|іспанскія]] каланісты, на чале якіх быў [[Хуан Понсе дэ Леон]] высадзіліся ў [[Паўвостраў Фларыда|Фларыдзе]] і пачалі засваенне тэрыторыі, якая пазне стала часткай ЗША<ref>''An Outline on American History''. Published by US Information Agency, p.10</ref>. Пасля гэтага на працягу ўсяго XVI ст. іспанскія, [[Партугалія|партугальскія]] і [[Францыя|французскія]] даследчыкі вандравалі па розных частках тэрыторыі ЗША з мэтай будаўніцтва калоній. З цягам часу тэрыторыя ў раёне р. Місісіпі стала ўладаннем Францыі, а значная частка заходняга рэгіёна сучасных Злучаных Штатаў належала іспанскай калоніі [[Мексіка]]. === Першыя брытанскія калоніі === У [[1585]] г. на востраве [[Роўноўк Айлэнд]] (сучасная [[Паўночная Караліна]]) шэраг [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] маракоў на чале з [[Уолтэр Ралей|У. Ралеям]] зрабілі першую няўдалую спробу заснаваць трывалае пасяленне. Праз 2 гады была зроблена аналагічная [[экспедыцыя]] з тым жа вынікам<ref>''An Outline on American History''. Published by US Information Agency, p.12</ref>. Але ў [[1607]] г. камерцыйная [[Вірджынская кампанія]] здолела заснаваць [[горад]] [[Джэймстаўн]] на тэрыторыі сучаснага штата [[Вірджынія]]. Пасля гэтага пачалося актыўнае камерцыйнае і гаспадарчае засваенне навакольных тэрыторый. А з [[1624]] г. Вірджынія перастала быць карпаратыўным уладаннем і стала каралеўскай калоніяй. === «Мэйфлаўэр» === У [[1620]] г. у Вірджынію адправіўся [[карабель]] з англійскімі [[пурытане|пурытанамі]], якія пражывалі як [[бежанцы]] ў [[Галандыя|Галандыі]]. Справа была ў тым, што па прычыне іх рэлігійных поглядаў і грамадзянскай пазіцыі пурытане мусілі пакінуць Вялікабрытанію. Урад Галандыі станоўча ставіўся да іх веры і быў у стане канкурэнтнай барацьбы з Вялікабрытаніяй. Таму мноства пурытан перасялілася ў Галандыю. Але на новай радзіме яны сутыкнуліся з [[дыскрымінацыя]]й з боку мясцовых пурытан (Напрыклад, англічанам не давалі магчымасць займацца пэўнымі відамі працы альбо рабіць кар'еру ў Царкве). Некаторыя сем'і эмігрантаў вырашылі перасяліцца ў Вірджынію, якая тады належала прыватнай англійскай кампаніі і давала больш шансаў на свабоду веравызнання. Але карабель «Мэйфлаўэр», на якім яны плылі, збіўся з курса ў выніку [[шторм]]а і перасяленцы апынуліся некалькі далей у паўночным напрамку ад сваёй мэты. Так была заснавана калонія [[Новая Англія]]. == Розныя катэгорыі засяленцаў == Па нацыянальным складзе будучыя 13 штатаў засялялі пераважна англічане, галандцы і шведы. А па іншых катэгорыях гэта былі ўсе хто быў незадаволены жыццём у Старым Свеце. Нярэдка прадстаўнікі варагуючых бакоў, напрыклад манархісты і рэспубліканцы засялялі розныя амерыканскія калоніі і мірна жылі на новым месцы. Падчас гэта тэндэнцыя закранала і ўнутраную міграцыю: калі пэўная частка жыхароў адной калоніі была незадаволена жыццём, яны перасяляліся на іншыя землі і ўтваралі новую калонію. Сярод перасяленцаў можна вылучыць наступныя катэгорыі: * англійскія сяляне, якіх сагналі з іх зямель у выніку палітыкі агароджвання; * пурытане, якія масава перасяляліся да Англійскай рэвалюцыі (1640-60 гг.) у Амерыку па прычыне рэпрэсій каралеўскага ўрада на радзіме; у [[1630]] г. яны заснавалі Калонію Масачусэтскага заліва, цяпер вядомую як штат [[Масачусэтс]]; * англійскія манархісты, асабліва дваране, якія беглі ад рэпрэсій падчас Англійскай рэвалюцыі (1640-60 гг.); многія з іх пасяліліся на Поўдні сучасных ЗША; * розныя невялікія напрамкі [[хрысціянства]], якія цярпелі ад дыскрымінацыі ў розных краінах Еўропы: [[квакеры]], [[менаніты]], [[амішы]], [[баптысты]] і [[мараўскія браты]]<ref>Цікава, што ў ЗША ХІХ ст . падобным чынам новаўтвораны рэлігійны рух — [[мармоны]] таксама перасяліліся на захад ЗША ў раён г. [[Солт Лэйк Сіці]], каб пазбегнуць дыскрымінацыі ў іншых штатах</ref>; так мецэнат [[Уільям Пэн]] у [[1682]] г. заснаваў г. [[Філадэльфія]] і калонію [[Пенсільванія]]; * шукальнікі прыгод і лепшай долі з розных краін Еўропы, асабліва пасля 1680 г. эмігрантаў з Вялікбарытаніі стала менш чым з іншых краін Еўропы<ref>Падрабязны аналіз розных хваляў эміграцыі ў Злучаныя Штаты і гісторыя ўтварэння абшчынных суполак прыводзіцца ў лекцыі «Амерыканскія абшчыны і іх рассяленне» д-ра [[Універсітэт]]а Паўночнай Караліны Рычарда Канья, апублікаванай на сайце Historiapure. Рэжым дуступу: [http://historiapure.narod.ru/index/0-3 R. Kania.American Community and Neighborhood]</ref>; * чорныя рабы з Афрыкі і іншых рэгіёнаў амерыканскага кантынента. == Заснаванне новых калоній == === Лёс галандскіх калоній === З пачатку ХVII ст. галандскія каланісты пачалі засваенне зямель сучаснага штата [[Нью-Ёрк]]. У [[1624]] г. яны заснавалі горад Новы Амстэрдам, які сёння вядомы як Нью Ёрк. Аднак з другой паловы ХVII ст. пасля Рэвалюцыі ўрад Вялікабрытаніі пачаў праяўляць больш увагі сваім валоданням на атлантычным узбярэжжы Амерыкі з мэтай выціснуць усіх канкурэнтаў. У гэты жа час на землях, падкантрольных галандскім каланістам пачалі масава сяліцца англійскія каланісты. Спачатку кіраўніцтва галандскіх калоній яшчэ трымала пад кантролем сітуацыю і англійскія перасяленцы ў галандскіх уладаннях падпарадкоўваліся мясцовай каланіяльнай адміністрацыі, але вельмі хутка англічан стала так шмат, што адбылася поўная асіміляцыя галандцаў. === Каланізацыя 1630-1730-х гг. === У 1630-х гг. падчас унутранай міграцыі каланістаў пачалося засяленне зямель цяперашняга штата [[Род-Айленд]]. У 1660-х гг. ішло актыўнае засяленне [[Паўночная Караліна|Паўночнай]] i [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвай Караліны]] з заснаваннем буйных плантацый і дробных фермерскіх гаспадарак. Да 1730-х гг. асноўная частка тэрыторыі пад кантролем Вялікабрытаніі была заселена і мела межы з іспанскімі і французскімі валоданнямі. У [[1732]] г. была заснавана апошняя з 13 калоній, якія ўвайшлі ў склад ЗША — [[Джорджыя]]. == Развіцце калоній у ХVIIІ ст == У ХVIIІ ст калоніі дасягнулі свайго росквіту. Сфарміравалася адносна дэмакратычная сістэма самакіравання. Адкрываліся ўніверсітэты і публічныя бібліятэкі. І гэта было б малаверагодным пры адсутнасці стабільнага эканамічнага росту. === Адносіны каланістаў з індзейцамі === Індзейцы ўяўлялі сабой мноства плямёнаў і саюзаў плямёнаў, якія не мелі дакладна акрэсленых межаў сваіх уладанняў і не вельмі шчыльна засялялі кантынент. Толькі каля пачатку ХІХ ст. індзейцы сталі адносіцца да белых каланістаў Амерыкі як да ворагаў. На працягу ўсяго папярэдняга каланіяльнага перыяду адносіны да белых перасяленцаў былі розныя. Часам яны індзейцы рабіліся саюзнікамі белых альбо дзелавымі партнерамі, з якімі гандлявалі. Часам паміж каланістамі і індзейцамі ішлі войны мясцовага значэння. У некаторых выпадках індзейцы рабіліся васаламі каланістаў. У 2-х буйных войнах паміж еўрапейцамі Франка-індзейскай і Вайной за незалежнасць (1775—1783 гг) шэраг плямёнаў ваявалі на адным баку супраць іншых плямёнаў, якія ваявалі на другім<ref>Супрацьстаянне розных індзейскіх плямёнаў падчас Франка-індзейскай вайны добра апісана ў рамане «Апошні з магікан»</ref>. Ваявалі індзейцы і паміж сабой, напрыклад, калі еўрапейцы зганялі іх далей ад Аталнтыкі, і яны ваявалі за новыя землі з іншымі плямёнамі. Як заўважыў прафесар аднаго з амерыканскіх ВНУ Дональд Уізэнхант, «індзейцы для каланістаў былі перашкодай» (they were viewed as an obstacle)<ref>Фраза прагучала падчас лекцыі на англійскай мове для студэнтаў факультэта міжнародных адносін БДУ ў аддзяленні на вул. Маякоўскага, 96 у [[Мінск]]у зімой 2004—2005 гг. калі прафесар пад эгідай дзяржаўнай адукацыйнай праграмы чытаў курс лекцый па гісторыі ЗША. Лекцыя была прысвечана каланіяльнаму перыяду і вайне за незалежнасць.</ref>. Таму каланісты рознымі спосабамі забіралі зямлю ў індзейцаў: куплялі ці аднімалі сілай. На ранніх этапах каланіяльнага перыяда, калі ў індзейцаў зямлі было шмат, былі выпадкі, што індзейцы самі дазвалялі белым сяліцца ў межах сваіх уладанняў, бо разважалі, што рэсурсаў для земляробства, палявання, збіральніцтва хопіць на ўсіх. Але з ростам белага насельніцтва калоній гэта спынілася. Неправільна лічыць, што індзейцы баяліся агнястрэльнай зброі. Падобна плямёнам [[Сібір]]ы яны хутка навучыліся ёю карыстацца. Аднак да пачатку ХІХ ст. індзейцы не разглядалі каланістаў так як іх разглядалі самі каланісты — як перашкоду. Таму метадычнае вынішчэнне асобных плямёнаў каланістамі заставалася праблемай гэтых плямёнаў. Да таго ж белае насельніцтва калоній расло, а сагнаныя з зямель індзейцы, не гатовыя да пераходу да новых спосабаў вядзення гаспадаркі, паміралі масава і іх колькасць скарачалася. === Рабства ў калоніях === Першыя чорныя рабы былі завезены ў паўднёвыя калоніі ў [[1619]] г<ref>''An Outline on American History''. Published by US Information Agency, p.25</ref>. Але індзейцаў, захопленых у палон альбо купленых за грошы ўжо да гэтага прымушалі да паднявольнай працы. Цікава, што калі ў [[1675]] г. індзейцы поўдня Новай Англіі паўсталі супраць белых і былі разбіты некалькі соцень палонных паўстанцаў зрабілі рабамі<ref>''An Outline on American History''. Published by US Information Agency, p.20</ref>. Да 1660-х гг. раб мог атрымаць свабоду на пэўных умовах, часцей за ўсё за выдатную працу на гаспадара. Але ў 1660-я гг. гадоўля тытуню, цукровага трысця і г.д. на плантацыях прывяла да адмены ўсіх магчымасцяў выкупіць свабоду і рабства, у тым ліку масавы завоз чорных нявольнікаў, набыло сістэмны характар. == Нацыянальны рух == [[Выява:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|250px|злева|Падпісанне [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|дэкларацыі незалежнасці]]]] Агульная колькасць насельніцтва калоній перавысіла ў [[1760-я]] гады 150 тысяч чалавек<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан.|выданне = |месца = |выдавецтва = Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі|год = |том = |старонкі =60|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У [[1763]] годзе брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амерыканскімі паселішчамі. Новае імперскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калоніях. Сутыкнуўшыся з апазіцыяй, у [[1770]] годзе Вялікабрытанія адмяніла мыты на ўсё акрамя [[гарбата|гарбаты]], якая была прадметам раскошы ў калоніях. На працягу трохгадовага перыяду спакою адносна невялікая колькасць радыкалаў прыкладалі намаганні, каб працягнуць спрэчку. Найбольш уплывовым лідарам сярод радыкалаў быў [[Самюэль Адамс]] з [[Масачусетс]]а, які строга прытрымліваўся адной мэты — незалежнасці<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Нарысы амерыканскай гісторыі |арыгінал = |спасылка = |адказны =Пер. Л.Калабан.|выданне = |месца = |выдавецтва =Інфарм. агенцтва Злуч. Штатаў Амерыкі |год = |том = |старонкі =66|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У [[1773]] годзе ўплывовая кампанія «Іст-Індыя» атрымала ад Вялікабрытаніі права на манапольны экспарт гарбаты да калоній. Па ўсім Атлантычным узбярэжжы агентаў кампаніі «Іст-Індыя» вымагалі пайсці ў адстаўку, а новыя пастаўкі альбо вярталі ў Вялікабрытанію, альбо складавалі ў портах. Уночы [[16 снежня]] [[1773]] году група мужчын на чале з Самюэлям Адамсам, пераапранутая ў індзейцаў-магаўкаў, узышлі на борты трох брытанскіх суднаў, што стаялі на якары, і выкінулі ўвесь груз гарбаты ў Бостанскую бухту. Афіцыйныя колы Вялікабрытаніі амаль што аднадушна асудзілі гэту падзею, што атрымала назву «[[Бостанскае чаяпіцце]]», як акт вандалізму і патрабавалі заканадаўчых мераў, якія б паставілі каланістаў на месца. [[5 верасня]] [[1774]] года ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]] пачаў сваю працу [[Першы Кантынентальны Кангрэс]], на якім была прынятая дэкларацыя пра правы амерыканскіх калоній на «жыццё, волю і ўласнасць» і прынята рашэнне пра аб'яву гандлёвага байкоту Вялікабрытаніі. У [[1776]] калоніі прынялі Дэкларацыю незалежнасці. Да [[1783]] года мяцежныя калоніі заваявалі незалежнасць сілай зброі і ўтварылі вольную канфедэрацыю пад назвай Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[1789]] годзе суверэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхвалена канстытуцыя, якая заклала асновы новай дзяржавы. == Узбуйненне == [[Выява:USA Territorial Growth small.gif|thumb|300px|Гістарычная храналогія ЗША]] Паводле першага перапісу [[1790]] г. ў краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За перыяд з [[1790]] па [[1815]] г. колькасць насельніцтва падвоілася, а да [[1860]] года дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы [[XIX]] ст. адбывалася міграцыя амерыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты [[Агая]], [[Індыяна]], [[Ілінойс]], [[Мічыган]] і [[Вісконсін]], узрасло з 51 тысяч у [[1800]] г. да 6,9 млн у [[1860]] г. За той жа перыяд колькасць насельніцтва [[Новая Англія|Новай Англіі]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У [[1790]] г. ў складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей, як [[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швейцарцы]], [[нідэрландцы]]. Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязменным аж да наплыву нямецкіх і [[ірландцы|ірландскіх]] імігрантаў у [[1840-я|1840]]—[[1850-я|1850-х]] гг. У [[1790]] г. афрыканцы, якія былі дастаўлены сюды ў якасці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводства ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасць у большасці штатах увоз рабоў быў забаронены, і ў [[1808]] г. Кангрэс ЗША заканадаўча замацаваў гэту забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасці паўночных штатаў здабылі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы. Імкненне амерыканцаў пашырыць тэрыторыі на захад прывяло да шэрагу доўгіх войнаў з [[індзейцы|індзейцамі]] і іспанцамі. Купля тэрыторыі [[Луізыяна|Луізыяны]] ў французаў у [[1803]] г. амаль удвая павялічыла памер краіны — гэтая тэрыторыя значна пераўзыходзіла сучасны аднайменны штат, распасціраючыся да Канады<ref>[http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm Louisiana Purchase] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101129154059/http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm |date=29 лістапада 2010 }}. National Park Services.</ref>. Серыя амерыканскіх ваенных уварванняў у [[Фларыда|Фларыду]] прывяла да таго, што [[Іспанія]] павінна была саступіць частку ўзбярэжжа [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліву]] ў [[1819]] годзе. У гэтыя часы шырока было пашырана будаўніцтва [[Чыгунка|чыгункі]]. З [[1820]] па [[1850]] гг. Джэксанава дэмакратыя пачала падвяргацца шэрагу рэформ, якія ўключалі пашырэнне выбарчага права для мужчын. Гэта прывяло да ўзнікнення дзвюхпартыйнай сістэмы з [[1828]] па [[1854]] гг. У [[1845]] г. ЗША анексавала [[Тэхас|Рэспубліку Тэхас]]. [[Арэгонскі дагавор]] [[1846]] г. з Вялікабрытаніяй прывяла да ўсталявання кантролю ЗША сучасным амерыканскім паўночным захадам. Перамога ў амерыкана-мексіканскай вайне прывяла да саступкі Мексікай [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і вялікай часткі сучаснага паўднёвага захаду ЗША. [[Каліфарнійская залатая ліхаманка]] [[1848]]—[[1849]] гг. стымулявала міграцыю ў заходні рэгіён краіны і стварэнне дадатковых заходніх штатаў. Пасля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] ў ЗША, новыя транскантынентальная чыгунка паскорыла перасяленне на захад, і, тым самым, павелічэннем канфліктаў з карэннымі народамі Амерыкі. У сярэдзіне [[ХІХ]] ст. ў выніку працяглых спробаў [[Расійская імперыя|Расія]] прадае ЗША Аляску, якая напачатку [[ХХ]] ст. атрымала статус дадатковага штата краіны. Пазней далучаныя Гаваі і Пуэрта-Рыка, пры гэтым апошняя тэрыторыя дагэтуль не мае статусу штату (аднак у рэгіёне дзейнічаюць рухі, мэтай якіх з'яўляецца здабыццё статусу штату для тэрыторыі). == XX стагоддзе == === Эра прагрэсівізму === {{main|Эра прагрэсівізму}} === Імперыялізм === {{main|Амерыканскі імперыялізм}} === Першая сусветная вайна === {{main|Першая сусветная вайна|ЗША ў Першай сусветнай вайне}} === Равучыя дваццатыя === {{main|Гісторыя ЗША 1918—1945}} [[Першая сусветная вайна]] дала новы моцны штуршок эканамічнаму развіццю ЗША. Яны апынуліся ў незвычайна спрыяльным становішчы. У адрозненні ад большасці еўрапейскіх краін ЗША не ведалі ваенных разбурэнняў. Іх людскія страты ў ходзе ваенных дзеянняў былі невялікія: 50 тыс. чал. забітымі і 230 тыс. чал. параненымі. Амерыканскія карпарацыі атрымалі велічэзныя прыбыткі ад ваенных паставак у краіны Еўропы: за [[1914]]—[[1918]] гг. чыстыя прыбыткі гэтых буйных кампаній склалі 33,5 млрд долараў ЗША. Да пачатку 1920-х гадоў прамысловы патэнцыял ЗША даваў каля паловы сусветнай здабычы каменнага вугалю, 3/5 вытворчасці чыгуну і сталі, 2/3 сусветнай здабычы нафты, 85% выпуску аўтамабіляў. === Вялікая дэпрэсія === {{main|Вялікая дэпрэсія ў ЗША|Новы курс Рузвельта}} === Другая сусветная вайна === {{main|Другая сусветная вайна|ЗША ў Другой сусветнай вайне}} ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Андрэй Берастоўскі. Гісторыя ЗША ў апавяданнях і дакументах. Мінск: выдавец А.М. Вараксін, 2019 - 176 с. {{ISBN|978-985-7220-59-5}} * ''Вард, Г.'' История США / Грег Вард; пер. с англ. И.А. Сергеевой. — Москва : АСТ, Астрель, 2009. — 256 с. * ''Зинн, Г.'' Американская империя. С 1492 года до наших дней / Говард Зинн. — Москва : Алгоритм, 2014. — 752 с. * ''Зинн, Г.'' Народная история США: с 1492 года до наших дней / Говард Зинн. — Москва : Весь мир, 2006. — 561 с. * ''Иванян, Э.А.'' История США: Пособие для вузов / Э.А. Иванян. — Москва : Дрофа, 2004. — 576 с. * История США : в четырех томах / Г.Н. Севостьянов (гл. ред.), Е.Ф. Язьков, Г.П. Куропятник и др. — Москва : Наука, 1983. — Том 1. 1607—1877. — 688 с. * История США : в четырех томах / Г.Н. Севостьянов (гл. ред.), Е.Ф. Язьков, Г.П. Куропятник и др. — Москва : Наука, 1985. — Том 2. 1877—1918. — 600 с. * История США : в четырех томах / Г.Н. Севостьянов (гл. ред.), Е.Ф. Язьков, Г.П. Куропятник и др. — Москва : Наука, 1985. — Том 3. 1918—1945. — 672 с. * История США : в четырех томах / Г.Н. Севостьянов (гл. ред.), Е.Ф. Язьков, Г.П. Куропятник и др. — Москва : Наука, 1987. — Том 4. 1945—1980. — 744 с. * Нарысы амерыканскай гісторыі / Рэд.: Г. Сіннкота і інш., пер. Л. Калабан. — Вена: Інфарм. агенцтва ЗША, 1993(?). — 406 с.: іл. * [[Уладзімір Віктаравіч Сагрын|''Согрин, В.В.'']] История США. Учебное пособие / В.В. Согрин. — Санкт-Петербург : Питер, 2003. — 192 с. * [[Уладзімір Віктаравіч Сагрын|''Согрин, В.В.'']] Основатели США: исторические портреты / В.В. Согрин. — Москва : Наука, 1983. — 183 с. * [[Уладзімір Віктаравіч Сагрын|''Согрин, В.В.'']] Политическая история США. XVII—XX вв. / В.В. Согрин. — Москва : Весь мир, 2001. — 400 с. {{Гісторыя ЗША}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя ЗША| ]] qdrmn8gzmvjk5s6ms00bx273tyblksf 0 166178 5211419 5210663 2026-10-04T19:26:38Z Için warum 153459 5211419 wikitext text/x-wiki {{значэнні|тып=тапонім|Аранчыцы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Аранчыцы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Church of the Exaltation of the Holy Cross, Arančycy 001.Jpeg |подпіс = [[Царква Узвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|Крыжаўзвіжанская царква]] |lat_deg= 52|lat_min= 27|lat_sec=49.6 |lon_deg= 24|lon_min= 32|lon_sec=18.7 |CoordAddon = type:city(14600)_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |сельсавет = Лінаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 346 |насельніцтва = 803 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 1632 |паштовы індэкс = 225149<ref name="belpost">{{Спасылка|url = http://zip.belpost.by/street/oranchicy-brest-pruzhanskiy-linovskiy|загаловак = Алфавитный список улиц по Оранчицы|выданне = Пружанский район|выдавецтва = [[Белпошта]]|дата = 28 кастрычніка 2011|мова = ru}}{{Недаступная спасылка}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = СААТА |лічбавы ідэнтыфікатар = 1256835036 |катэгорыя ў Commons = Arančycy |сайт = |OpenStreetMap = 242984346 }} '''Ара́нчыцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Arančycy}}, {{lang-ru|Оранчицы}}) — [[вёска]] ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лінаўскі сельсавет|Лінаўскага сельсавета]]. За 12 кіламетраў на поўнач ад [[Пружаны|Пружан]], 75 кіламетраў ад [[Брэст]]а. [[Аранчыцы (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі Мінск-Брэст. == Назва == Паводле пружанскай гісторыка і краязнаўцы Веры Церахавай, назва вёскі паходзіць ад роду Аранскіх, якія пасяліліся тут у XVI стагоддзі, а іхняё найменне ў сваё чаргу паходзіць ад роду дзейнасці, якім яны займаліся — «араць»<ref>{{артыкул|аўтар = Вера Церахава.|загаловак = Паселішчы роднага края|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 6 сакавіка 2013|нумар = 18, 9563|старонкі = 4}}</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Аранчыцы вытворная ад назвы [[Араны (Ваўкавыскі раён)|Араны]], якая звязаная з асновай, што і ў беларускім ''араць''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 271.</ref>. == Рознае == У гэтым жа рэгіёне фіксаваліся таксама прозвішчы Араноўскі ([[Кобрын|Кобрынь]]), Аранеўскі ([[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-J3JV-M?i=385&cat=782462 </ref>. Ёсць латышскае ''Arans''<ref>https://uzvardi.lv/surname/809189</ref>. Паблізу, на польскай карце 1933 г. пазначанае Аранава (''Oranowo'', пад [[Бармуты]]). == Гісторыя == Падчас караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] Аранскія залажылі тут маёнтак і ў 1560 годзе збудавалі драўляны палац на цагляным падмурку. Па ймю ўласнікаў мясцовасць атрымала назву Аранчыцы. Пазней маёнтак перайшоў да [[Іжыцкія|Іжыцкіх]], а пасля ў якасці пасагу дастаўся Ігнацыю Ляжэнскаму, афіцэру [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]]. Яго партрэт у мундзіры паручніка пешай літоўскай гвардыі вісеў у Аранчыцах да 1939 года<ref name="Łeżeńscy">{{артыкул|аўтар = Cezary Łeżeński.|загаловак = Ród Łeżeńskich na Białorusi|спасылка = http://brama.brestregion.com/nomer21/artic14.shtml|выданне = [[Гістарычная брама]]|год = 2003|нумар = 1, 21|мова = pl}}</ref>. За [[Расійская імперыя|расійскім]] часам — у [[Ліноўская воласць|Ліноўскай воласці]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], з вёскай Лінёўка 487 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]], царква<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|413|Orańczyce (1)}}</ref>. [[Маёнтак]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|413|Orańczyce (2)}}</ref> [[Утгафы|Утгафаў]] Лінёва, 869 дзесяцін<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XV-II|230|Linówka (2)}}</ref>. У 1886 годзе ў вёсцы 384 жыхары, 38 двароў, [[Царква Узвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|праваслаўная царква]], [[піцейны дом]]. Паводле перапісу 1897—523 жыхары, 73 двары. На пачатку XX стагоддзя 429 жыхароў. У 1906 годзе адбылося хваляванне сялян Аранчыцаў і вакольных вёсак, жорстка здушанае ўладамі, 20 чалавек кінутыя ў турму. За [[Другая Рэч Паспалітая|польскім]] часам — вёска<ref>{{cite web | url = http://radzima.net/be/miejsce/oranczyce_1.html| title = Orańczyce, вёска| publisher = Radzima.net| date = 27 жніўня 2012}}</ref> і [[фальварак]] у [[гміна Лінова|гміне Лінова]] [[Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref>{{cite web | url = http://radzima.net/be/miejsce/oranczyce.html| title = Orańczyce, фальварак| publisher = Radzima.net| date = 27 жніўня 2012}}</ref>. У 1921 годзе ў вёсцы 371 жыхар, 71 двор, у фальварку 35 жыхароў, 4 дамы. У верасні-кастрычніку 1939 года бальшавікі знішчылі [[Сядзібна-паркавы комплекс Ляжэнскіх (Аранчыцы)|сядзібу Ляжэнскіх]]. Магіла Юзафы Ляжэнскай (з Дэрамераў) знаходзіцца на каталіцкіх могілках у Пружане<ref name="Łeżeńscy" />. З 15 студзеня 1940 вёска ў [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У [[1940]] годзе з чыгуначнай станцыі Аранчыцы адбываліся [[Рэпрэсіі ў БССР|дэпартацыі насельніцтва]] далучанай [[Заходняя Беларусь|Заходняе Беларусі]] ў [[Архангельская вобласць|Архангельскую]] і [[Кустанайская вобласць|Кустанайскую]] вобласці [[РСФСР]]<ref>{{cite web|date = 28 кастрычніка 2011|url = http://baranavichy.at.tut.by/Vyvaz_1940.html|title = Прымусовыя вывазы людзей з Зах. Беларусі ў 1940 г., чыгуначный транспарт|publisher = Баранавічы ва ўспамінах|access-date = 11 лістапада 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20120205005131/http://baranavichy.at.tut.by/Vyvaz_1940.html|archive-date = 5 лютага 2012|url-status = dead}}</ref>. Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы 645 жыхароў; у 1970 годзе — 682 жыхары, 215 двароў; у 2003—900 жыхароў, 375 двароў. У 1987 годзе да Аранчыц далучана вёска [[Ліновачка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Насельніцтва == * [[1886]] — 384 жыхары, 38 двароў; [[1897]] — 523 жыхары, 73 двары. * пач. [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] — 429 жыхароў. * [[1921]] — 371 жыхар, 71 двор. * [[1959]] — 645 жыхароў; [[1970]] — 682 жыхары, 215 двароў. * [[1995]] — 939 жыхароў, 369 двароў. * [[2003]] — 900 жыхароў, 375 двароў; [[2005]] — 907 жыхароў, 369 двароў<ref name="givb">Аранчыцы // {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 489</ref>; [[2012]] — 803 жыхары, 346 двароў. == Транспарт == Чыгуначная станцыя Аранчыцы на лініі [[Брэст]] — [[Баранавічы]]. Аўтамабільныя дарогі {{Код дарогі|Дарога Н528, Беларусь|Н528|white|red|red}} Аранчыцы — [[Бакуны, Ліноўскі сельсавет|Бакуны]] — [[Вінец]] і {{Код дарогі|Дарога Н551, Беларусь|Н551|white|red|red}} Аранчыцы — [[Млынок (Пружанскі раён)|Млынок]]<ref>{{cite web| date = 27 жніўня 2012| url = http://www.zoneby.net/legal/n06docs/zk06235i/stranica11.htm| title = Решение Брестского областного исполнительного комитета от 22 декабря 2007 г. №1094 «Об утверждении перечня местных автомобильных дорог Брестской области»| work = Спецпраект «Зона»| publisher = [[Валерый Леванеўскі]]| language = ru| access-date = 11 лістапада 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160306001420/http://www.zoneby.net/legal/n06docs/zk06235i/stranica11.htm| archive-date = 6 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. == Інфраструктура == * Птушкафабрыка * Збожжапрыёмнае прадпрыемства, міжраённая гандлёвая база * Сярэдняя школа * Бібліятэка і клуб == Славутасці == * [[Царква Узвіжання Святога Крыжа (Аранчыцы)|Крыжаўзвіжанская царква]] * Магіла ахвяр фашызму (1941—1944), абеліск (1975) === Страчаная спадчына === * [[Сядзібна-паркавы комплекс Ляжэнскіх (Аранчыцы)|Сядзіба Ляжэнскіх]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * {{крыніцы/БелЭн|1|Ара́нчыцы||453}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/aranchycy.html Аранчыцы] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/oranchicy/}} {{Лінаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лінаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Аранчыцы| ]] g8y1fqeetkc29rfazb1y26a74tb8l3k 0 167564 5211491 5112941 2026-10-05T04:46:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211491 wikitext text/x-wiki {{Кніга Бібліі |Назва = Другая кніга Царстваў |Арыгінальнае напісанне = סֵפֶר שְׁמוּאֵל |Ілюстрацыя = Second Book of Samuel Chapter 13-1 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg |Памер выявы = 250px |Подпіс = Ілюстрацыя да 13 раздзела другой кнігі Самуіла |Тып = |Раздзел = Гістарычныя |Пераклад = |Мова арыгінала = [[старажытнаяўрэйская]] |Грэчаскае напісанне = Β' Βασιλειών |Лацінскае напісанне = Liber II Samuelis |Легендарны аўтар = |Фактычны аўтар = |Легендарны час стварэння = |Фактычны час стварэння = |Мясцовасць = Ізраіль |Жанр = |Звязаныя персанажы = |Звязаныя падзеі = |Звязаныя паняцці = |Атрыбуты = |Папярэдняя (Танах) = |Папярэдняя (праваслаўе) = [[Першая кніга Царстваў]] |Папярэдняя (каталіцтва) = |Папярэдняя (пратэстанцтва) = |Наступная = [[Трэцяя кніга Царстваў]] |Вікісховішча = Second Book of Samuel |Вікікрыніца = }} '''Друга́я кні́га Ца́рстваў''' ({{lang-he|סֵפֶר שְׁמוּאֵל}} '''Сефер Шмуэль Бэт'''; {{lang-la|Liber II Samuelis}}; {{lang-grc|Β' Βασιλειών}}) — кніга [[Стары Запавет|Старога Запавету]], трэцяя ў раздзеле г. зв. ''ранніх прарокаў''. У іўдзейскай Бібліі ([[Танах]]у) з’яўляецца часткай [[Кніга Самуіла|кнігі Самуіла]], аднак у [[Септуагінта|Септуагінце]] і [[Праваслаўе|праваслаўным]] каноне з практычных прычын кніга Самуіла была падзелена на дзве часткі, якія атрымалі назву I і II (агулам IV) [[Кнігі Царстваў|кніг Царстваў]]. У [[Каталіцтва|каталіцкім]] і [[Пратэстанцтва|пратэстанцкім]] канонах называецца «[[Кніга Самуіла|Другой кнігай Самуіла]]». Другая частка кнігі Самуіла выкладае гісторыю Ізраіля ад смерці [[Самуіл|прарока]] да канца царавання [[Давід]]а. Нягледзячы на тое, што Самуіл не згадваецца, аднак кніга атрымала такую назву, паколькі неаддзельна звязана з [[Першая кніга Царстваў|першай часткай]]. Аднак, у адрозненне ад першай часткі, другая кніга Самуіла больш крытычная да палітычных падзей і менш інфарматыўная наконт пытання веры. Складаецца з 24 раздзелаў. ==Пераклады== * [https://web.archive.org/web/20260607133024/https://biblia.by/skaryna-b/10/1/ Вторая часть книгъ, Самуила-пророка рекомая от евреи, по-рускии же называются Вторыи книги Царствъ] ([[Біблія Францыска Скарыны]]) * [http://knihi.com/none/Biblija.html#chapter278 Другая кніга Царстваў] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] * [https://bible.by/bjs/10/1/ 2 Кніга Самуэлява] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [https://bible.by/bvc-2017/10/1/ 2-я Кніга Самуэля] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/10/1/ 2 Кніга Самуэля] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Second Book of Samuel}} {{Кнігі Танаха}} {{Кнігі Старога Запавету}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кніга Самуіла]] [[Катэгорыя:Кніга Царстваў]] [[Катэгорыя:Танах:Прарокі]] ts03t5ab03sgr7w31nw2vophek90mi2 0 174102 5211428 5131323 2026-10-04T19:43:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211428 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|тып=прозвішча|Лоу}} {{Кінематаграфіст |імя = Джуд Лоу |арыгінал імя = {{lang-en|Jude Law}} |фота = Jude Law at TIFF2.jpg |шырыня = 220пкс |імя пры нараджэнні = Дэвід Джуд Хейварт Лоу |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |гады актыўнасці = 1986 — цяперашні час |узнагароды = [[BAFTA]] (1999) }} '''Дэвід Джуд Хейварт Лоу''' ({{lang-en|David Jude Heyworth Law}}; {{ДН|29|12|1972}}) — брытанскі {{акцёр|Вялікабрытаніі|ЗША}} тэатра і кіно. Найбольшую вядомасць набыў пасля фільмаў «Таленавіты містэр Рыплі» (1999, прэмія [[BAFTA]] за найлепшую мужчынскую ролю другога плана), «Халодная гара» (2003, намінацыі на «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]»), «Блізкасць» (2004), а таксама «Шэрлак Холмс» (2009, намінацыя на прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]»). == Біяграфія == Джуд Лоу нарадзіўся 29 снежня 1972 года на паўднёвым усходзе [[Лондан]]а ([[Вялікабрытанія]]), у сям'і школьных настаўнікаў Пітэра і Мэгі Лоу. Яго бацька працаваў настаўнікам малодшых класаў, а маці выкладала [[Англійская мова|англійскую мову]] дзецям бежанцаў. Джуд быў другім дзіцём у сям'і і да чатырнаццаці гадоў вучыўся ў звычайнай школе, але потым, з-за здзекаў аднакласнікаў, бацькі былі вымушаныя перавесці яго ў прыватную школу ў Далвічы. У цяперашні час бацькі Джуда валодаюць тэатральнай кампаніяй у [[Францыя|Францыі]]<ref>{{cite web | url = http://www.charlierose.com/view/interview/8744 | title = «A Conversation with Actor Jude Law» | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090831060916/http://www.charlierose.com/view/interview/8744 | archive-date = 31 жніўня 2009 | url-status = dead }}</ref>, а старэйшая сястра Наташа працуе фатографам<ref>{{cite web | url = http://www.elevenfineart.com/?pageid=3&listid=1&name=Natasha%20Law | title = ''Eleven Fine Art'' Gallery, London. }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?SSID=1823 | title = «Fashion Law», Vogue | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051130003104/http://www.vogue.co.uk/vogue_daily/story/story.asp?SSID=1823 | archive-date = 30 лістапада 2005 | url-status = dead }}</ref>. === Першыя ролі === Бацькі Джуда любілі тэатр і заахвочвалі імкненне сына выступаць на сцэне, якое выявілася даволі рана. Так, ужо ва ўзросце шасці гадоў ён сыграў сваю першую ролю ў дзіцячым спектаклі, а ў дванаццаць стаў членам трупы Нацыянальнага музычнага юнацкага тэатра<ref>{{cite web | url = http://www.nymt.org.uk/ | title = National Youth Music Theatre }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.nymt.org.uk/history/alumni.html | title = «Alumni» ''National Youth Music Theatre''. | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120625222129/http://www.nymt.org.uk/history/alumni.html | archive-date = 25 чэрвеня 2012 | url-status = dead }}</ref>. У 1986 годзе Лоу дэбютаваў на тэлебачанні, калі з'явіўся ў адным з скетчаў перадачы для падлеткаў «Кішэнныя грошы». Ва ўзросце семнаццаці гадоў ён працягнуў сваю тэлевізійную кар'еру, сыграўшы конюха ў фільме «Глостэрскі кравец» па апавяданні-казцы пісьменніцы [[Беатрыкс Потэр]]. У тым жа годзе ён кінуў школу і прыступіў да здымак у тэлесерыяле «Сем'і», дзе сыграў ролю няшчаснага падлетка ''Нэйтана Томпсана''. Далей на працягу двух гадоў Лоу быў у асноўным заняты на тэатральных падмостках — гастраляваў па [[Італія|Італіі]] са спектаклям «Пігмаліён», у 1991 годзе зняўся ў эпізадычнай ролі ў тэлесерыяле пра [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]], затым дэбютаваў на лонданскай сцэне ў пастаноўцы «Самы хуткі гадзіннік у Сусвеце», найлепшай тэатральнай прэм'еры 1992 года па версіі часопіса «[[Time Out]]»<ref>{{cite web | url = www.kinofilms.ua/star/40_Jude_Law/biography/ | title = Биография Джуда Лоу | language = ru }}. </ref> === Пачатак кар’еры === У 1992 годзе Джуд прыняў удзел у кароткаметражным фільме «The Crane» у рамках праекта {{нп3|Брытанскі інстытут кіно|Брытанскага інстытута кінематаграфіі|ru|Британский институт кино}}<ref>{{cite web | url = http://www.bfi.org.uk/ | title = British Film Institute }}</ref>, а ў 1994 годзе ўпершыню атрымаў галоўную ролю ў кіно, калі зняўся ў маладзёжным крымінальным [[трылер]]ы «Шопінг» {{нп3|Пол Уільям Скот Андэрсан|Пола Андэрсана|ru|Андерсон, Пол Уильям Скотт}} — фільме аб маладых хуліганах, якія ў пагоні за вострымі адчуваннямі зганялі дарагія аўтамабілі і разбівалі іх аб вітрыны крам. Гэтая карціна правалілася ў пракаце, аднак на здымках Джуд пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Сэдзі Фрост]] («Дракула Брэма Стокера»), якая іграла ''Джо'', сяброўку яго героя ''Білі''. Затым Лоу вярнуўся ў тэатр, дзе з’явіўся ў пастаноўках «Снежная архідэя», «Жывуць як свінні» і «Смерць гандляра». У 1994 годзе ён узяў удзел у трагікамедыі «Жудасныя бацькі» па п’есе [[Жан Както|Жана Както]] — гэтая праца мела скандальнае адценне, так як усю першую сцэну другога акта, дзе яго персанаж прымаў ванну, Джуд іграў аголеным. «Жудасныя бацькі» прынеслі яму першыя прыкметныя сімпатыі гледачоў і намінацыю на [[Прэмія Лоўрэнса Аліўе|прэмію Лоўрэнса Аліўе]] за найлепшы тэатральны дэбют. В 1995 году пастаноўка пад новай назвай «Нясціпласць» адправілася за акіян, дзе партнёркай Джуда ў [[Брадвейскі тэатр|Брадвейскім тэатры]] стала знакамітая {{нп3|Кэтлін Цёрнэр|Кэтлін Цёрнэр|ru|Тёрнер, Кэтлин}}. «Нясціпласць» мела ў [[ЗША]] вялікі поспех — Лоу быў намінаваны на [[Тоні|прэмію Тоні]] як найлепшы акцёр другога плана, а затым як найлепшы акцёр-пачатковец на [[Прэмія Іэна Чарльстана|прэмію Іэна Чарльстана]] (у тым ліку за удзел у спектаклі «Іёна» па п’есе старажытнагрэчаскага [[драматург]]а [[Еўрыпід]]а). Пасля тэатральнага поспеху прыйшлі першыя ўдалыя ролі ў кіно, якія вызначылі яго акцёрскае [[амплуа]]. У 1996 годзе Лоу ўзяў удзел у здымках [[Меладрама|меладрамы]] «Кахаю цябе, не кахаю цябе», затым была другарадная роля ў драме «Схільнасць» пра [[Гомасексуальнасць у Трэцім рэйху|пераслед гомасексуальных мужчын у Трэцім рэйху]]. У 1997 годзе Джуд зняўся ў біяграфічнай драме «Уайльд». Знакамітага пісьменніка і паэта [[Віктарыянская эпоха|Віктарыянскай эпохі]] [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] сыграў вядомы брытанскі акцёр {{нп3|Стывен Фрай||ru|Фрай, Стивен}}, а Лоу выканаў ролю арыстакрата ''Бозі, лорда {{нп3|Альфрэд Дуглас|Альфрэда Дугласа|ru|Дуглас, Альфред}}'', палюбоўніка і блізкага сябра пісьменніка. Гэтая роля прынесла Лоу ўзнагароду таблоіда [[Evening Standard]] за найлепшы дэбют<ref>[http://www.imdb.com/Sections/Awards/Evening_Standard_British_Film_Awards/1998 «Jude Law, Most Promising Newcomer»] {{Недаступная спасылка}}. ''[[Evening Standard British Film Awards]]''. 1998.</ref>. === Галівуд === [[Файл:JudeLaw06TIFF.jpg|міні|злева|На кінафестывалі ў Таронта ў 2006 годзе.]] Пасля поспеху ў Вялікабрытаніі Лоу за кароткі час зняўся ў некалькіх [[галівуд]]скіх фільмах. У 1997 годзе ён сыграў ролю паралізаванага інваліда ''Джэрома Мораў'' у фантастычным трылеры «Гатака». Яго партнёрамі на былі [[Ума Турман]] і {{нп3|Ітан Хоўк|Ітан Хоўк|ru|Хоук, Итан}}, а музыку да фільма напісаў брытанскі кампазітар [[Майкл Найман]]. Паводле сюжэта ''Джэром Мораў'' дапамог персанажу Хоўка здзейсніць сваю мрою — паляцець у [[космас]]. Нягледзячы на добрыя водгукі крытыкаў, фільм праваліўся ў пракаце, сабраўшы усяго 12 з паловай мільёнаў долараў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=gattaca.htm | title = Gattaca — Box Office Mojo }}</ref>, маючы бюджэт каля 36 мільёнаў. Далей былі фільмы «Поўнач у садзе Дабра і Зла» ([[1997]]) — крымінальная драма [[Клінт Іствуд|Клінта Іствуда]] па аднайменнаму раману [[Джон Бэрэнт|Джона Бэрэнта]], дзе Лоу іграў ''Білі Хэнсана'', палюбоўніка персанажа [[Кевін Спейсі|Кевіна Спейсі]] — і рамантычная [[камедыя]] «Музыка з іншага пакою» ([[1998]]). 2 верасня 1997 года Лоу, якому было 25, ажаніўся з трыццацідвухгадовай актрысай [[Сэдзі Фрост]]<ref name="Узнай всё">{{cite web | url = http://www.uznayvse.ru/znamenitosti/%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%B4-%D0%BB%D0%BE%D1%83.html | title = Джуд Лоу фото, биография, личная жизнь Джуда Лоу (рост, дети) | year = 2009 | language = ru }}</ref>, з якой пазнаёміўся за тры гады да гэтага на здымках «Шопінга». Вяселле адбылося ў [[Англія|Англіі]], на [[Баржа|баржы]] пасярод [[Канал (гідраграфія)|канала]] [[Гранд-Юніон]], які з’ядноўвае рэкі [[Тэмза|Тэмзу]] і [[Трэнт (рака)|Трэнт]]. У тым жа 1997 годзе Джуд Лоу разам з жонкай і некалькімі брытанскімі акцёрамі — [[Юэн Мак-Грэгар|Юэнам Мак-Грэгарам]], [[Шон Пертві|Шонам Пертві]] і іншымі — арганізаваў уласную кінакампанію Natural Nylon<ref name="Узнай всё" /> (от зліцця назвы гарадоў NY і London). Кампанія існавала да 2004 года і прадзюсіравала фільмы «Экзістенцыя», «Уласнасць Махоуоні», «Нябесны Капітан і свет будучыні». Пасля кароткіх творчых вакацый Лоу павярнуўся да працы і ў 1998 годзе разам з Сэдзі зняўся ў драме «Канчатковы мантаж». Далей была больш удалая работа<ref name="Узнай всё" /> ў Вялікабрытаніі — трылер «Мудрасць кракадзілаў» ([[1998]], у амерыканскім пракаце ішоў пад назвай «Immortality» (Немагчымасць)), у якім Лоу сыграў ролю [[вампір]]а, які спакушаў жанчын у пошуках ідэальнай каханай. У наступным годзе Лоу зняўся ў фантастычным трылеры [[Дэвід Кроненберг|Дэвіда Кроненберга]] «Экзістэнцыя» разам з такімі вядомымі акцёрамі, як {{нп3|Джэніфер Джэферсан Лі|Джэніфер Джэферсан Лі|ru|Ли, Дженнифер Джейсон}}, [[Іэн Холм]] і [[Уілем Дэфо]]. У тым жа годзе Лоу з’явіўся ў невялікай ролі сакратара ў касцюмнай драме «Прысутнасць духу» па навеле амерыканскага пісьменніка [[Генры Джэймс]]а «Паварот вінта». Падчас сваёй галівудскай кар’еры Джуд Лоу не адмаўляўся ад праектаў на сваёй бацькаўшчыне. У 1999 году ён стае рэжысёрам і здымае адзін з эпізодаў фільма «Гісторыі падземкі» для брытанскага тэлеканала [[Sky TV]]. У працы над гэтым фільмам, які складаецца з дзевяці навел, акрамя Лоу ўдзельнічалі [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Стывен Хопкінс]], [[Боб Хоскінс]] і іншыя рэжысёры. === Першы вялікі поспех === Хоць мінулыя работы Лоу ў кіно былі адносна ўдалыя, першае сапраўднае прызнанне ён атрымаў, калі зняўся ў 1999 годзе ў фільме [[Энтані Мінгела|Энтані Мінгелы]] «Таленавіты містэр Рыплі», дзе яго партнёрамі былі такія жа маладыя акцёры [[Мэт Дэйман]] і [[Гвінет Пэлтрау]]. У гэтым псіхалагічным трылеры па аднайменнаму раману [[Патрыцыя Хайсміт|Патрыцыі Хайсміт]] Лоу сыграў ролю багатага ''Дыкі Грынліфа'', аб’екта зайздрасці і жадання ''Тома Рыплі'', героя Мэта Дэймана. У выніку ''Рыплі'' забівае ''Грынліфа'' і прысвойвае сабе яго імя, палажэнне і вобраз жыцця. Карціна мела грандыёзны поспех. Пры бюджэце ў 40 мільёнаў долараў яна сабрала ў пракаце 81 мільён<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=talentedmrripley.htm | title = The Talented Mr. Ripley — Box Office Mojo }}</ref>, заваявала прызнанне гледачоў і высокую ацэнку крытыкаў, якія пісалі, што Лоу ўдалося перадаць вобраз высакамернага ''Дыкі'' — прыцягальнага і ў той жа час такога, што выклікае непрыязнасць<ref>{{cite web | url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1999/12/25/DD25720.DTL | title = San Francisco Chronicle ''As the supercilious Dickie, the tawny Law catches exactly his character’s curious balance of attraction and repulsion.'' | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-date = 3 лютага 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090203174347/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F1999%2F12%2F25%2FDD25720.DTL | url-status = dead }}</ref>. За ігру ў «Таленавітым містэры Рыплі» Джуд быў намінаваны на некалькі прэстыжных кінапрэмій (у тым ліку на «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]») і ў выніку атрымаў прэмію [[BAFTA|Брытанскай Акадэміі кіно і тэлебачання]] як найлепшы акцёр другога плана. === Працяг кар’еры === У 2000 годзе Лоу працаваў у Вялікабрытаніі, здымаўся разам з Сэдзі ў гангстэрскай камедыі «Каханне, Чэсць і Паслухмянасць» у ролі пляменніка аднаго з крымінальных босаў Паўночнага Лондана. Фільм прадзюсіравала кампанія «Natural Nylon». Фільм выйшаў на экраны 9 лютага 2001 года і праваліўся ў пракаце. Лоу павярнуўся да Галівуду і ў 2001 годзе зняўся ў ваеннай драме {{нп3|Жан-Жак Анно|Жан-Жака Анно|ru|Анно, Жан-Жак}} «Вораг каля брамы». Падзеі фільма праходзяць у [[СССР]] у 1942 годзе. На фоне [[Сталінградская бітва|бітвы за Сталінград]] разгортваецца гісторыя пра драматычны паядынак двух [[снайпер]]аў — Васіля Зайцава, ролю якога сыграў Лоу, і [[маёр]]а Кёніга, найлепшага стрэлка [[вермахт]]а ([[Эд Харыс]]). Нягледзячы на паспяховы пракат, фільм быў даволі стрымана прыняты крытыкамі, асабліва ў краінах былога СССР<ref>{{cite web | url = http://msk.afisha.ru/cinema/movie/?id=245596 | title = Афиша. ''Хороший французский режиссёр Жан-Жак Анно хотел сделать хорошее кино о русском патриотизме в стиле старых военных фильмов. Получилось у него это неубедительно.'' }}</ref> — з-за таго, што ў фільме прысутнічалі шмат гістарычных ляпаў і неадпаведнасцей, якія былі добра заметныя гледачу з постсавецкіх краін. [[Файл:Jude Law Cannes 2011 2.jpg|міні|справа|Лоу на Каннскім кінафестывалі 2011 года]] У тым жа 2001 годзе Лоу прыняў прапанову [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]] ўзяць удзел у фантастычнай драме «[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]]». Гэта карціна, якую на працягу дваццаці пяці гадоў хацеў, але не паспеў зняць [[Стэнлі Кубрык]]. У гэтым фільме пра пакінутага прыёмнымі бацькамі хлопчыка-робата, які хацеў стаць сапраўдным чалавекам, Лоу сыграў ролю ''Жыгала Джо'' — робата-палюбоўніка, які быў запраграмаваны дастаўляць задаволенне жанчынам. Ігра Лоу была прызнана добрай крытыкамі і атрымала намінацыю на «Залаты глобус» і іншыя прэміі. Пры бюджэце ў 100 мільёнаў долараў зборы фільма ў сусветным пракаце перасягнулі 230 мільёнаў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=ai.htm | title = Artificial Intelligence: AI — Box Office Mojo }}</ref>. Лоу таксама давялося выканаць [[балет]] у фільме<ref>{{cite web | url = http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/law-is-natural-ballet-star | title = «Law Is Natural Ballet Star». ''contactmusic.com'' | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-date = 6 чэрвеня 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110606154844/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/law-is-natural-ballet-star | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Jude_Law | title = Inside the Actors Studio | access-date = 16 красавіка 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070610062205/http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Jude_Law | archive-date = 10 чэрвеня 2007 | url-status = dead }}</ref>. Далей была работа ў крымінальнай драме {{нп3|Сэм Мендэса|Сэм Мендэса|ru|Мендес, Сэм}} «Пракляты шлях» (2002), дзе партнёрамі Лоу былі такія знакамітыя акцёры, як [[Том Хэнкс]] і [[Пол Ньюман]]. Дзякуючы гэтаму фільму свет пазнаў іншага Лоу — роля неахайнага наёмнага забойцы ''Харлена Магуайра'' рэзка кантраставала з яго папярэднімі работамі ў кіно. Фільм, прэм’ера якога адбылася 12 ліпеня 2002 года, з поспехам прайшоў у кінатэатрах і быў намінаваны на атрыманне прэстыжных узнагарод. 2003 год выявіўся таксама вельмі ўдалым для акцёра, нягледзячы на тое, што ён зняўся ўсяго ў адным фільме — драме Энтані Мінгелы «Халодная гара» па аднайменнаму раману амерыканскага навеліста Чарльза Фрэйзера. Работа с Мінгелай ужо прынесла Джуду прызнанне аднойчы, і на гэты раз Лоу зноў чакаў поспех. Партнёркамі Лоу былі вядомыя актрысы [[Ніколь Кідман]] і [[Рэнэ Зелвегер]]. Сюжэт фільма адбываецца падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] паміж [[Саюз (ЗША)|паўночнымі]] і [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|паўднёвымі]] штатамі Амерыкі. Герой Лоу салдат ''Інман'', які ваяваў на баку КША, пасля цяжкага паранення дэзерціруе з фронту і адпраўляецца ў родныя краі, дзе яшчэ да вайны сустрэў ''Аду Манро'' (Ніколь Кідман) і пакахаў яе. Але іхняе каханне скончылася трагічна: пасля ночы з Адай Інман загінуў. Фільм меў вялікі поспех ва ўсім свеце і сабраў 173 мільёна долараў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=coldmountain.htm | title = Cold Mountain — Box Office Mojo }}</ref>, але атрымаў невысокую ацэнку крытыкаў. Яны пісалі, што, нягледзячы на добры сюжэт, паміж героямі Лоу і Кідман не ўспыхнула іскры, якая зрабіла бы гісторыю іх кахання больш пераканаўчай<ref>{{cite web | url = http://film.guardian.co.uk/News_Story/Critic_Review/Guardian_review/0,,1109716,00.html | title = Guardian. ''Much depends on the hanky-sogginess quotient attaching to Jude and Nicole’s love story. Law and Kidman make a handsome couple, but there aren’t many sparks flying between them.'' }}</ref>. Тым не менш «Халодная гара» была высунутая на некалькі прэмій як найлепшы фільм года, а Лоу быў намінаваны на «Оскар» і «Залаты глобус» як найлепшы акцёр. === Развод з Сэдзі Фрост === У той час, як кар'ера Лоу развівалася (за ролю ''Інмана'' ён атрымаў 10 мільёнаў долараў), у прыватным жыцці акцёра пачынаўся крызіс. Яго шлюб з [[Сэдзі Фрост]], якая нарадзіла Джуду дачку Айрыс і сына Раферці, быў на мяжы разводу ў асноўным праз тое, што Лоу не праводзіў с жонкай дастаткова часу. Калі ў 2002 годзе ў іх нарадзіўся сын Рубі, Джуд з-за шчыльнага графіка здымак здолеў прабыць з жонкай і нованароджаным усяго чатыры дні<ref name="LawBio" />. Напруга паміж Джудам і Сэдзі значна ўзрасла пасля спекуляцый у прэсе пра сувязь Лоу з [[Ніколь Кідман]], якая была яго партнёркай па фільму «Халодная гара» і нядаўна рассталася з мужам [[Том Круз|Томам Крузам]]. Нягледзячы на тое, што абодва акцёра абвяргалі ўсе чуткі пра свой раман — Кідман нават падала на брытанскія таблоіды «[[The Sun]]» і «[[Daily Mail]]» у суд, выйграла і дамаглася публічных выбачэнняў, — у 2003 году Джуд і Сэдзі развяліся<ref name="LawBio">{{cite web|url=http://www.people.com/people/jude_law/biography/0,,,00.html|title=Jude Law Biography|work=People.com|access-date=January 25, 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/64zgQ1PMt?url=http://www.people.com/people/jude_law/biography/0,,,00.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,627145,00.html|title=Jude Law, Sadie Frost Divorce Official|work=People.com|date=2003-10-29|access-date=January 25, 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/64zgPJ52O?url=http://www.people.com/people/article/0,,627145,00.html|archive-date=27 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. На шлюбаразводным працэсе Сэдзі абвінавачвала мужа ў тым, што з-за яго неразважных паводзінаў<ref>[http://www.usatoday.com/life/2003-10-29-jude-divorce_x.htm USA Today] ''The decree nisi, or interim divorce, was granted 10 months after Frost and her 30-year-old former husband split up on the grounds of his alleged unreasonable behavior.''</ref> у яе пачалася вельмі моцная пасляродавая дэпрэсія. У давяршэнне ў сям'і Лоу трохі не адбылася трагедыя — яго маленькая дачка Айрыс з'ела таблетку {{нп3|MDMA|экстазі|ru|MDMA}}, якую яна знайшла на падлозе падчас дзіцячага свята, і была шпіталізаваная. На працягу 2003 года імя Лоу не схадзіла са старонак бульварных газет, якія абмяркоўвалі яго гісторыю разводу з Сэдзі Фрост і падрабязнасці новага рамана з актрысай {{нп3|Сіена Мілер|Сіенай Мілер|ru|Миллер, Сиенна}}, якую Джуд сустрэў падчас кастынгу акцёраў на фільм «Алфі». === Новы ўзлёт === У 2004 году кар’ера Лоу была зноў у парадку — ён здымаўся ў 6 фільмах. У двух з іх ён сыграў эпізадычныя ролі — Лоу сыграў ''Эрала Фліна'' ў біяграфічнай драме [[Марцін Скарсэзэ|Марціна Скарсэзэ]] «[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]» і быў пісьменнікам ''Леманім Снікетам'' у фільме «Серыя няшчасцяў Лемані Снікета», дзе прачытаў закадравы тэкст фільма. Далей была роля ў камедыі «Узломшчыкі сэрцаў», где вместе с Джудом снялись [[Дасцін Хофман]], {{нп3|Лілі Томлін|Лілі Томлін|ru|Томлин, Лили}} і [[Наомі Уотс]]. Лоу сыграў галоўную ролю ў фантастычным фільме «Нябесны Капітан і свет будучыні», які зняты ў стылі рэтрафэнтэзі, — ён сыграў адважнага лётчыка ''Джо Салівана'' (мянушка ''Нябесны Капітан''), які дапамагаў раскрыць змову навукоўца-вар’ята і выратаваць [[Нью-Ёрк]] канца 30-х гадоў ад нашэсця гіганцкіх робатаў. Партнёркамі Лоу на здымачнай пляцоўцы былі [[Гвінет Пэлтрау]] і [[Анджэліна Джалі]]. Нягледзячы на вядомых акцёраў і добрыя дэкарацыі, «Нябесны Капітан» не стаў папулярным у гледачоў — пры бюджэце ў 70 мільёнаў долараў (паводле іншых крыніцы — 40 млн.)<ref>[http://www.amazon.com/Sky-Captain-World-Tomorrow/dp/B000IZA9NK Amazon.com: Sky Captain and The World of Tomorrow: Gwyneth Paltrow, Jude Law, Giovanni Ribisi, Michael Gambon: Video On Demand]</ref> зборы па усяму Сусвету склалі ўсяго 57 мільёнаў<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=skycaptain.htm | title = Sky Captain and the World of Tomorrow | author = Box Office Mojo }}</ref>. [[Файл:Dom Hemingway 02 (9767303576).jpg|250px|міні|злева|На прэм’еры фільма «Дом Хэмінгуэй»]] Яшчэ ў 2004 годзе Лоу з’явіўся ў звычным амплуа — у ролі галантнага лавеласа ''Алфі'', які разбіваў жаночыя сэрцы. Меладрама «Алфі» была [[рымейк]]ам фільма 1966 года, дзе галоўную ролю сыграў [[Майкл Кейн]]. Палюбоўніц Лоу па фільму сыгралі [[С’юзан Сарандан]], [[Марыса Тамей]] і {{нп3|Сіена Мілер|Сіена Мілер|ru|Миллер, Сиенна}}, сапраўдная сяброўка акцёра. Крытыкі не вельмі добра ацанілі акцёрскую ігру Лоу. Яны параўналі рымейк з арыгіналам і рэзюмавалі, што, нягледзячы на тое, што Лоу больш прываблівы, чым Кейн, ігра апошняга адрознівалася большай вастрынёй<ref>{{cite web | url = http://www.empireonline.com/incinemas/ReviewComplete.asp?FID=10041 | title = ''Caine’s Alfie may not have been as likeable as Law’s, but his reality-check was undeniably more poignant.'' | author = Empire }}</ref>. [[Файл:Jude Law at TIFF1.jpg|міні|справа|На кінафестывалі ў Таронта ў 2007 годзе]] Шостым фільмам гэтага года для Лоу стала псіхалагічная драма «Блізкасць», якую зняў [[Майк Нікалс]] паводле папулярнай тэатральнай п’есы Патрыка Марбера. Фільм расказвае пра заблытаныя адносіны чатырох галоўных герояў — ''Дэна'' (Лоу), ''Эліс'' ([[Наталі Портман]]), ''Анны'' ([[Джулія Робертс]]) і ''Лары'' ([[Клайв Оўэн]]). Фільм атрымаў высокія ацэнкі крытыкаў. «Блізкасць» сабрала 115 мільёнаў долараў пры тым, што затрацілі на вытворчасць фільма 27<ref>{{cite web | url = http://boxofficemojo.com/movies/?id=closer.htm | title = Closer | author = Box Office Mojo }}</ref>. Акрамя таго, у 2004 годзе Лоу павінен быў разам з [[Кіра Найтлі|Кірай Найтлі]] ўзяць удзел ў касцюмнай драме «Цюльпанавая ліхаманка» — фільме па матывам рамана Дэбары Могач пра каханне беднага мастака і жонкі багатага гандляра ў [[Амстэрдам]]е XVII стагоддзя. Аднак гэты праект адклалі. У жніўні 2005 года Сіена Мілер рассталася з Лоу, калі даведалася пра яго здраду з нянькай сваіх дзяцей. У лістападзе 2005 яны памірыліся, зноў разышліся ў студзені 2006 года. У лістападзе 2009 года яны ўзнавілі свае адносіны. У 2005 годзе Лоу пачаў здымацца ў рымейку оскараноснага фільма «Уся каралеўская раць» (1949) па раману {{нп3|Роберт Пен Уорэн|Роберт Пен Уорэн|ru|Уоррен, Роберт Пенн}}, які быў напісаны паводле матываў біяграфіі [[губернатар]]а [[Луізіяна|Луізіяны]] Х’юі Лонга. Партнёрамі Лоу былі [[Шон Пен]], [[Кейт Уінслет]] і іншыя акцёры. Прэм’ера фільма была запланавана на 16 снежня 2005 года, але кінакампанія «[[Sony Pictures Entertainment|Sony Pictures]]» перанесла яе на 2006 год. У снежні 2006 года на экраны выйшаў фільм Энтані Мінгелы «Уварванне» — драматычная гісторыя пра ўзаемаадносіны ландшафтнага [[архітэктар]]а ''Уіла'' (Лоу) і [[іслам|мусульманкі]] ''Аміры''. Яе сын забраўся ў яго офіс (яе ролю сыграла французская актрыса [[Жульет Бінош]]). Яшчэ Лоу завяршыў здымкі ў рамантычнай камедыі «Вакацыі» пра любоўныя нелады двух маладых жанчын (гераінь [[Камеран Дыяс]] і [[Кейт Уінслет]]), дзе ён сыграў прывабнага англічаніна ''Грэма''. У 2009 годзе, разам з [[Джоні Дэп]]ам і [[Колін Фарэл|Колінам Фарэлам]], даіграў ролю памерлага [[Хіт Леджэр|Хіта Леджэра]] ў фільме «Уяўлярыўм доктара Парнаса»<ref>{{cite web | url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1579062/Heath-Ledger-replaced-by-Hollywood-stars.html | title = «Heath Ledger 'replaced' by Hollywood stars» | author = ''[[The Daily Telegraph]]' }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20080419.IMAGINARIUM19/TPStory/TPEntertainment/Movies/|title=«They did it for Heath»|author=''[[The Globe And Mail]]''|archive-url=https://archive.today/20120526230646/http://www.theglobeandmail.com/news/arts/article32171.ece|archive-date=26 мая 2012|access-date=16 красавіка 2014|url-status=live}}</ref>. У канцы 2009 года выйшаў фільм рэжысёра [[Гай Рычы|Гая Рычы]] «Шэрлак Холмс», дзе Джуд Лоу сыграў сябра ''[[Шэрлак Холмс|Холмса]]'' — ''[[Доктар Уатсан|Доктара Уатсана]]''. Партнёрам па фільму стаў {{нп3|Роберт Даўні, малодшы|Роберт Даўні малодшы|ru|Дауни, Роберт (младший)}}. Фільм базіруецца не на арыгінальных творах [[Артур Конан Дойл|Артура Конан Дойла]]. За аснову сюжэту ўзятыя нарысы коміксаў Лаёнэла Уігрэма, у якіх Холмс паказаны авантурыстам. === Новыя праекты === Джуд Лоу завяршыў работу ў фільмах «Х’юга Кабрэ» і «Заражэнне», дзе ён іграў асноўныя ролі. Абодва фільма вышлі ў шырокі пракат у канцы 2011 года. 14 снежня 2011 года выйшаў другі фільм пра Шэрлака Холмса студыі [[Warner Bros.]], дзе Джуд Лоу зноў сыграў доктара Уатсана<ref>{{cite news |url=http://www.spletnik.ru/cinemanews/22204-sherlok-kholms-2-dzhud-lou-i-robert-dauni.html |title=«Шерлок Холмс 2»: Джуд Лоу и Роберт Дауни-младший тронулись в путь |date=19 кастрычніка 2010 года |work=spletnik.ru |access-date=14 лютага 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717181742/http://spletnik.ru/cinemanews/22204-sherlok-kholms-2-dzhud-lou-i-robert-dauni.html |archive-date=17 ліпеня 2011 }}</ref>. З восені 2011 года па вясну 2012 Джуд Лоу быў заняты на здымках у новай экранізацыі класічнага рамана [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]] «Анна Карэніна» англійскага рэжысёра [[Джо Райт]]а, дзе сыграў ролю Аляксея Карэніна, мужа Анны. Прэм’ера адбылася 7 верасня 2012 года. У 2012 годзе выйшаў поўнаметражны анімацыйны фільм «Пад’ём абаронцаў», дзе Джуд Лоу агучыў аднаго з персанажаў<ref>{{cite news |url=http://segvat.ru/dzhud-lou-mozhet-sygrat-v-misticheskom-trillere |title=Джуд Лоу может сыграть в мистическом триллере |date=16 лютага 2011 |access-date=7 красавіка 2011 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На пачатку 2013 года выйшаў у пракат фільм «Пабочны эфект», дзе Лоу сыграў адну з галоўных роляў — доктара Джонатана Бэнкса. У верасні 2013 года адбылася прэм’ера новага фільма з Лоу «Дом Хемінгуэй». Гэта адбылося на кінафестывалі ў Таронта. Наступны фільм — «[[Гатэль «Гранд Будапешт»|Гатэль „Гранд Будапешт“]]» — быў упершыню прадстаўлены публіцы на кінафестывалі ў Берліне ў лютым 2014 года. == Прыватнае жыццё == Пасля разлучэння з Сэдзі Фрост, у Джуда Лоу быў раман з {{нп3|Сіена Мілер|Сіенай Мілер|ru|Миллер, Сиенна}}<ref>{{cite news |url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1014029,00.html |title=Jude Law to Marry Girlfriend Sienna Miller |author=Стефен М. Силверман |date=2005-01-05 |work=People |access-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802205342/http://www.people.com/people/article/0,26334,1014029,00.html |archive-date=2 жніўня 2009 |url-status=dead }}</ref>, з якою ён расстаўся ў лістападзе 2006 года<ref>{{cite news |url=http://www.people.com/people/article/0,,1558340,00.html |title=Jude Law and Sienna Miller Call It Quits |author=Pete Norman |date=2006-11-12 |work=People |access-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208115714/http://www.people.com/people/article/0,,1558340,00.html |archive-date=8 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. 29 ліпеня 2009 года было абвешчана, што Лоу стане бацькам у чацвёрты раз пасля нядоўгіх адносін з новазеландскай мадэллю Самантай Бёрк у 2008 годзе<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8175836.stm | title = «Actor Law to become father again» | author = ''[[BBC]] News'' }}</ref><ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8178330.stm | title = «US model is mother of Law’s child» | author = ''[[BBC]] News'' }}</ref>. Бёрк нарадзіла дачку Сафію 22 верасня 2009 года ў Нью-Ёрку<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8272486.stm | title = 'Law becomes dad for fourth time '' | author = ''[[BBC]] News'' }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.people.com/people/article/0,,20307652,00.html | title = «Hey, Jude, It’s a Girl!» | author = ''[[People]]'' | archive-url = https://web.archive.org/web/20110107222241/http://www.people.com/people/article/0,,20307652,00.html | archive-date = 7 студзеня 2011 | access-date = 16 красавіка 2014 | url-status = dead }}</ref>. У снежні 2009 года было абвешчана, што Лоу аднавіў адносіны з Сiенай Мілер пасля іх галоўных роляў у асобных шоу на Брадвеі ў Нью-Ёрку восенню 2009 года<ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/uberblog/b158788_Jude_Law___Sienna_Miller_Take_Romantic_Ride_in_NYC.html|title=Jude Law & Sienna Miller Take Romantic Ride in NYC|publisher=uk.eonline.com|date=2009-12-18|access-date=2010-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523155903/http://www.eonline.com/news/Jude_Law___Sienna_Miller_Take_Romantic_Ride_in_NYC/158788|archive-date=23 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Яны правялі [[Каляды]] 2009 года на [[Барбадас]]е разам з трыма дзяцьмі Лоу<ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/uberblog/hwood_party_girl/b159706_sienna_miller_jude_law_kids_holiday.html|title=Sienna Miller, Jude Law & Kids Holiday Together|publisher=uk.eonline.com|date=2009-12-28|access-date=2010-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523155852/http://www.eonline.com/news/hwood_party_girl/sienna_miller_jude_law_kids_holiday/159706|archive-date=23 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. У лютым 2011 года пара рассталася<ref>{{citeweb|url=http://www.people.com/people/article/0,,20464646,00.html|title=Jude Law & Sienna Miller Break Up|publisher=People|author=Саймон Перри|date=8 лютага 2011|lang=en|access-date=2011-12-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20111206002220/http://www.people.com/people/article/0,,20464646,00.html|archive-date=6 снежня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Джуд Лоу і Беларусь == У 2011 годзе [[Беларускі свабодны тэатр]] праводзіў кампанію падтрымкі палітвязняў. Да яе далучыліся дзясяткі сусветных зорак кіно: [[Кевін Спейсі]], Джуд Лоу, [[Эд Харыс]], [[Джордж Клуні]] і іншыя.<ref>{{cite web | url = http://charter97.org/be/news/2011/11/2/44260/ | title = Джуд Лоў падтрымаў палітвязняў | date = 2.11 | year = 2011 | publisher = Хартыя'97 | language = be-x-old }} </ref>. == Творчасць == === Фільмаграфія === {{У фільме верх}} {{У тэлефільме|1989|Конюх мэра Сэм /кароткаметражны}} {{У тэлефільме|1989|Пакінутае дзіця|The Ragged Child|Энтані Эшлі Купер}} {{У серыяле|1990||Сем'і (тэлесерыял)|Families|{{abbr|Нэйтан Томпсан|1 эпізод|0}}}} {{У серыяле|1991||Прыгоды Шэрлака Холмса (тэлесерыял)|The Adventures of Sherlock Holmes|{{abbr|Джо Барнс|1 эпізод|0}}}} {{У тэлефільме|1993|Маршал|The Marshal|Бруна}} {{У фільме|1994|The Crane|The Crane|малады мужчына /кароткаметражны}} {{У фільме|1994|Шопінг|Shopping|Білі}} {{У фільме|1996|Кахаю цябе, не кахаю цябе|I Love You, I Love You Not|Ітан}} {{У фільме|1997|Схільнасць|Bent|Штурмавік}} {{У фільме|1997|Уайльд|Wilde|Лорд Альфрэд Дуглас}} {{У фільме|1997|Гатака|Gattaca|Джэром Юджын Мораў}} {{У фільме|1997|Поўнач у саду дабра і зла|Midnight in the Garden of Good and Evil|Білі Хэнсан}} {{У фільме|1998|Музыка з іншага пакою|Music from Another Room |Дэні}} {{У фільме|1998|Канчатковы мантаж|Final Cut|Джуд}} {{У фільме|1998|Мудрасць кракадзілаў|The Wisdom of Crocodiles|Стывен}} {{У фільме|1999|Экзістэнцыя|eXistenZ|Тэд Пікуль}} {{У фільме|1999|Прысутнасць духу|Presence of Mind|сакратар}} {{У фільме|1999|Таленавіты містэр Рыплі|The Talented Mr. Ripley|Дыкі Грынліф}} {{У фільме|2000|Лонданскія псы (Каханне, Чэсць і Паслухмянасць)|Love, Honour and Obey|Джуд}} {{У фільме|2001|Вораг каля брамы|Enemy at the Gates|Васіль Рыгоравіч Зайцаў}} {{У фільме|2001|[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]]|A.I. Artificial Intelligence|Жыгала Джо}} {{У фільме|2002|Пракляты шлях|Road to Perdition|Харлен Магуайр}} {{У фільме|2003|[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]|Cold Mountain|Інман}} {{У фільме|2004|Узломшчыкі сэрцаў|I Heart Huckabees|Брэд Стэнд}} {{У фільме|2004|Нябесны Капітан і свет будучыні|Sky Captain and the World of Tomorrow|Джо Саліван}} {{У фільме|2004|Алфі|Alfie|Алфі}} {{У фільме|2004|Блізкасць|Closer|Дэн}} {{У фільме|2004|[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]|The Aviator|Эрал Флін}} {{У фільме|2004|Серыя няшчасцяў Лемані Снікета|Lemony Snicket’s A Series of Unfortunate Events|Лемані Снікет}} {{У фільме|2006|Уся каралеўская раць|All the King’s Men|Джэк Бердэн}} {{У фільме|2006|Уварванне|Breaking and Entering|Уіл}} {{У фільме|2006|Вакацыі|The Holiday|Грэм}} {{У фільме|2007|Мае чарнічныя ночы|My Blueberry Nights|Джэрэмі}} {{У фільме|2007|Шпік|Sleuth|Майло Тындл}} {{У фільме|2009|Лютасць|Rage|Мінкс}} {{У фільме|2009|Уяўлярыўм доктара Парнаса|The Imaginarium of Doctor Parnassus|Тоні, 2-я трансфармацыя}} {{У фільме|2009|Шэрлак Холмс|Sherlock Holmes|[[Доктор Уатсан]]}} {{У фільме|2010|Патрашыцелі|Repo Men|Рэмі}} {{У фільме|2011|360|360|Майкл Дэлі}} {{У фільме|2011|Х'юга Кабрэ|Hugo Cabret|бацька Х'юга}} {{У фільме|2011|Заражэнне|Contagion|Алан Крумв'ед}} {{У фільме|2011|Шэрлак Холмс: Ігра ценяў|Sherlock Holmes: A Game of Shadows|[[Доктар Уатсан]]}} {{У мультфільме|2012|Пад'ём абаронцаў|Rise Of The Guardians|{{abbr|Пітч, Валадар начных жахаў|агучыў|0}}}} {{У фільме|2012|Анна Карэніна|Anna Karenina|Аляксей Карэнін}} {{У фільме|2013|Пабочны эфект|Side Effects|доктор Джонатан Бэнкс}} {{У фільме|2013|Дом Хемінгуэй|Dom Hemingway|Дом Хемінгуэй}} {{У фільме|2014|[[Гатэль «Гранд Будапешт»]]|The Grand Budapest Hotel|малады пісьменнік}} {{У фільме|2014|Чорнае мора|Black Sea|капітан Робінсан}} {{У фільме|2015|Шпіён|Spy|}} {{У серыяле|2016||[[Малады Папа]]|The Young Pope|Лені Беларда / Пій XIII}} {{У фільме|2018|[[Фантастычныя істоты: Злачынствы Грындэльвальда]]|Fantastic Beasts: The Crimes of Grindelwald|[[Альбус Дамблдор]]}} {{У фільме|2019|[[Капітан Марвел (фільм)|Капітан Марвел]]|Captain Marvel|Ён-Рог}} {{У серыяле|2019||[[Новы Папа]]|The New Pope|Лені Беларда / Пій XIII}} {{У фільме|2022|[[Фантастычныя істоты: Таямніцы Дамблдора]]|Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore|[[Альбус Дамблдор]]}} {{У фільме ніз}} === Работы на сцэне === {| class="sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%;" |- bgcolor="#B0C4DE" align="center" ! Год ! На беларускай мове ! На мове арыгінала ! Роля |- |[[1987]] |Будова кузава |''Bodywork'' |Адрэналін |- |[[1988]] |Маленькія пацучаняты |''The Little Rats'' | |- |[[1988]] |Пакінутае дзіцё |''The Ragged Child'' |розныя ролі |- |[[1989]] |Іосіф і яго дзіўны рознакаляровы плашч сноў |''Joseph and the Amazing Technicolour Dreamcoat'' |Іосіф |- |[[1989]] |Каўказскі мелавы круг |''The Caucasian Chalk Circle'' | |- |- |[[1990]] |Капітан Сцірык |''Captain Stirrick'' |Нэд Сцірык |- |[[1992]] |Самы хуткі гадзіннік у Сусвеце |''The Fastest Clock in The Universe'' |Факстрот Дарлінг |- |[[1992]] |Пігмаліён |''Pygmalion'' |Фрэдзі |- |[[1993]] |Снежная архідэя |''The Snow Orchid'' |Блэйзі |- |[[1993]] |Жывуць як свінні |''Live Like Pigs'' |Кол |- |[[1993]] |Смерць коміваяжора |''Death of a Salesman'' |Хэпі |- |[[1994]] |Жудасныя бацькі |''Les Parents Terribles'' |Майкл |- |[[1995]] |Нясціпласць |''Indiscretions'' |Майкл |- |[[1995]] |Іона |''Ion'' |Іона |- |[[1999]] |Як шкада, што яна распусніца |''Tis Pity She's a Whore'' |Джаванні |- |[[2002]] |Доктар Фаўст |''Doctor Faustus'' |Доктар Фаўст |- |[[2009]] |Гамлет |''Hamlet'' |Гамлет |- |[[2011]] |Анна Крысці |''Anna Christie'' |Мэт Берк |- |[[2013]] |Генрых V |''Henry V'' |Генрых V |- |} == Водгукі крытыкаў == {{Пачатак цытаты}} «Акцёр, які грае Генрыха, V павінен пераканаць нас, што ён не толькі воін, але ён і досыць цікавая асоба ў драматычным плане, каб за ім назіраць. Гэта складаная задача, але Джуд Лоу яе вырашыў» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Quentin Letts, Daily Mail }}}} {{Пачатак цытаты}} «Бліскучая ігра Джуда Лоу у галоўнай ролі. Джуд з яго не вельмі магутным целаскладам, здавалася б, не вельмі адпавядае вобразу героя, але яго ігра, багатая нюансамі, лепшае выкананне, якое я бачыў» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Charles Spencer, Daily Telegraph }}}} {{Пачатак цытаты}} «З парадзелымі валасамі і мяшкамі пад вачыма, ён выглядае трохі занадта дарослым для воіна манарха, чыю маладосць высмейвае Дафін Францыі. Але Лоу рашуча і харызматычна падымае ў бой войска, якое стамілася. Яго душэўны неспакой мае некаторы сваяцтва з Гамлетам» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Dominic Maxwell, The Times }}}} {{Пачатак цытаты}} «Лоу, моцна складзены і з галавой з залысінамі, глядзіцца некалькі больш дарослым, чым многія каралі Генры да яго. Затое гэта тлумачыць сур'ёзнасць першых сцэн. Яго складаны партрэт нацыянальнага воіна зламысніка з'яўляецца поўнай антытэзай ура-рубацы Генры» {{Канец цытаты|крыніца={{cite web | url = http://yaokino.ru/dzhud-lou-blestjashe-igrajet-shekspira/comment-page-1 | title = Jude Law plays Shakespeare pretty well | author = Paul Taylor, Independent }}}} == Узнагароды == Пералічаныя найбольш значныя ўзнагароды і намінацыі акцёра, гл. [http://www.imdb.com/name/nm0000179/awards поўны спіс на IMDb.com]. === Перамогі === * [[BAFTA]] ** 1999 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Таленавіты містэр Рыплі») === Намінацыі === * [[Оскар]] ** 1999 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Таленавіты містэр Рыплі») ** 2003 — Найлепшы акцёр (за фільм «Халодная гара») * [[Залаты глобус]] ** 1999 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Таленавіты містэр Рыплі») ** 2001 — Найлепшы акцёр другога плана (за фільм «Штучны розум») ** 2003 — Найлепшы акцёр (за фільм «Халодная гара») == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Вікісховішча|Jude Law|Джуд Лоу}} * {{imdb name|id=0000179|name=Джуд Лоу}} * {{Ibdb|49073|Джуд Лоу}} * [http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/jude-law/biography/60 Биография актёра на Tiscali.co.uk]{{ref-en}} * [http://www.screenonline.org.uk/people/id/482080/ Jude Law at the British Film Institute’s Screenonline] * [http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/236081?view=credit Filmography Jude Law] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110804171048/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/236081?view=credit |date=4 жніўня 2011 }} at the ''British Film Institute'' (BFI). Accessed 25 May 2008. {{Нарматыўны кантроль}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{DEFAULTSORT:Лоу Джуд}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] [[Катэгорыя:Кавалеры французскага Ордэна мастацтваў і літаратуры]] jmr0a3z14a0ykmm4pp7ct21525urfpw 0 179554 5211368 4662336 2026-10-04T17:10:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211368 wikitext text/x-wiki '''Дамаклоіды''' — [[Нябеснае цела|нябесныя целы]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]], якія маюць [[Арбіта|арбіты]], аналагічныя арбітам [[Камета|камет]] па параметрах (вялікі [[эксцэнтрысітэт]] і нахіл да плоскасці [[Экліптыка|экліптыкі]]), але не праяўляюць каметнай актыўнасці ў выглядзе [[Кома (камета)|комы]] або [[Хвост каметы|каметнага хваста]]. Назву ''дамаклоіды'' атрымалі па імя першага прадстаўніка класа — астэроіда [[(5335) Дамокл]]. Станам на студзень 2010 года быў вядомы 41 дамаклоід. Дамаклоіды маюць параўнальна невялікія памеры — самы вялікі з іх, 2002 XU93, мае дыяметр 72 км, а сярэдні дыяметр складае каля 8 км. Вымярэнні [[альбеда]] чатырох з іх (0,02-0,04) паказалі, што дамаклоіды з'яўляюцца аднымі з самых цёмных цел Сонечнай сістэмы, валодаючы, тым не менш, чырванаватым адценнем. З-за вялікіх эксцэнтрысітэтаў іх арбіты вельмі выцягнутыя, і ў [[Афелій|афеліі]] яны знаходзяцца далей [[Уран (планета)|Урана]] (аж да 571,7 а. а. у 1996 PW ), а ў перыгеліі — бліжэй [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]], а часам і [[Марс (планета)|Марса]]. Лічыцца, што дамаклоіды з'яўляюцца ядрамі камет тыпу [[Камета Галея|Галея]], якія зарадзіліся ў [[Воблака Оарта|воблаку Оарта]] і якія страцілі свае лятучыя рэчывы. Гэтая гіпотэза лічыцца праўдзівай таму, што ў досыць шматлікіх аб'ектаў, якія лічыліся дамаклоідамі, пасля выяўлялі кому і прылічвалі да класа камет. Іншыя пераканаўчае пацверджанне заключаецца ў тым, што арбіты большасці дамаклоідаў моцна нахіленыя да плоскасці экліптыкі, часам больш, чым на 90 градусаў — гэта значыць, некаторыя з іх паварочваюцца вакол Сонца ў кірунку, процілеглым руху вялікіх планет, што рэзка адрознівае іх ад астэроідаў. Першае з такіх цел, выяўленае ў 1999, было названа (20461) Діарэтса — «астэроід» наадварот. == Спасылкі == * [ftp://ftp.lowell.edu/pub/bas/damocloid Спіс дамаклоідаў]{{Недаступная спасылка}} * David Jewitt. [https://web.archive.org/web/20090828075257/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/damocloid.html The Damocloids] {{Тыпы камет}} {{Сонечная сістэма}} [[Катэгорыя:Астэроіды]] 84jeu84h9zd89rj7y2z8lqxua62vwx7 0 191640 5211504 4480893 2026-10-05T06:03:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211504 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Джонс}} {{Ігрок у снукер | Імя = Дуэйн Джонс | Арыгінал імя = {{lang-en|Duane Jones}} | Фота = Duane Jones PHC 2015-1.jpg | Шырыня = 300 px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Уэльс}} | Прафесійная кар'ера = 2015–... | Найвышэйшы рэйтынг = 99 <small>([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2015/2016|06.07.2015]]–[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2015/2016|02.08.2015]])</small> | Цяперашні рэйтынг = 117 <small>(4 красавіка 2016)</small> | Прызавыя грошы = > £5,000 | Найвышэйшая серыя = 141 <br />{{nowrap|<small>([[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2014 (квал.)]])</small>}} | Колькасць соценных серый = 13 | Лепшы рэйтынгавы вынік = 1/32 фіналу <br /><small>([[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2013|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2013]],<br /> [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2014]])</small> | Рэйтынгавыя турніры = | Нізкарэйтынгавыя турніры = | Нярэйтынгавыя турніры = | Чэмпіянат свету = 1/72 фіналу <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|2016]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = | Рука = правая }} '''Дуэйн Джонс''' ({{lang-en|Duane Jones}}; нар. {{ДН|30|4|1993}}, {{МН|Маўнтэн Эш||}}, [[Уэльс]]) — [[Уэльс|валійскі]] прафесійны гулец у [[снукер]]. Пачаў выступленні на нізкарэйтынгавым узроўні ў 2010 годзе, дзе гуляў у асноўнай сетцы аднаго з этапаў [[Players Tour Championship 2010/2011 (снукер)|PTC]]. У [[Снукерны сезон 2011/2012|сезоне 2011/2012]] чатыры разы выходзіў у 1/32 фіналу на турнірах гэтай серыі. Пазней у якасці аматара ён дэбютаваў на рэйтынгавых турнірах, сыграўшы на пяці турнірах у [[Снукерны сезон 2012/2013|сезоне 2012/2013]]. У лютым 2013 года ўпершыню выйшаў у 1/32 фіналу на турніры рэйтынгавага ўзроўню — [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2013|адкрытым чэмпіянаце Уэльса 2013]] — дзе ў вырашальным фрэйме саступіў [[Аўстралія|аўстралійцу]] [[Ніл Робертсан|Нілу Робертсану]]. Аднак па выніках кваліфікацыі ў [[Сусветны снукерны тур|прафесійны тур]], Q School, у канцы года зноў не здолеў далучыцца да прафесіяналаў. У [[Снукерны сезон 2013/2014|сезоне 2013/2014]] прыняў удзел у чатырох рэйтынгавых турнірах у якасці аматара, паўтарыўшы свой лепшы вынік: перайграўшы [[Джо Пэры]], прадстаўніка топ-16 [[Сусветны рэйтынг снукерыстаў у сезоне 2013/2014|сусветнага рэйтынгу]], ён выйшаў у 1/32 фіналу на [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|адкрытым чэмпіянаце Кітая]]. Там жа ён зрабіў сваю вышэйшую [[Брэйк (снукер)|серыю]] — 141 ачко. У сезоне 2014/2015 у пяты раз гуляў на Q School і, у рэшце рэшт, стаў адным з пераможцаў другога турніру, патрапіўшы ў лік прафесіяналаў ва ўзросце 22 гадоў. == Выступы на прафесійных снукерных турнірах == {| class="wikitable" style="font-size:75%;" |- style="background:#efefef;" ! '''Турнір''' ! [[Снукерны сезон 2010/2011|2010/<br />2011]] ! [[Снукерны сезон 2011/2012|2011/<br />2012]] ! [[Снукерны сезон 2012/2013|2012/<br />2013]] ! [[Снукерны сезон 2013/2014|2013/<br />2014]] ! [[Снукерны сезон 2014/2015|2014/<br />2015]] ! [[Снукерны сезон 2015/2016|2015/<br />2016]] ! |- | style="background:#EFEFEF;" | [[Сусветны снукерны рэйтынг|Рэйтынг]]<ref group="вт">Паказаны рэйтынг у пачатку сезона.</ref> | style="text-align:center;"|—<ref group="вт" name="бр">Не з’яўляўся ўдзельнікам мэйн-тура</ref> | style="text-align:center;"|—<ref group="вт" name="бр"/> | style="text-align:center;"|—<ref group="вт" name="бр"/> | style="text-align:center;"|—<ref group="вт" name="бр"/> | style="text-align:center;"|—<ref group="вт" name="бр"/> | style="text-align:center;"|[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2015/2016|—]]<ref group="вт">Пачаткоўцы мэйн-туру не маюць рэйтынгу</ref> | |- | colspan="7" | <u>'''Рэйтынгавыя турніры'''</u> |align="center"| '''{{Abbr|П–П|Перамогі – Паразы|0}}'''<ref name="ПП" group="вт">Лічацца толькі матчы, згуляныя ў асноўных стадыях турніраў (кваліфікацыйныя матчы не ўваходзяць у статыстыку)</ref> |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/40 |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/48 |align="center"|'''0:0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Шанхай Мастэрс (снукер)|Шанхай Мастэрс]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/48 |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/64 |align="center"|'''0:0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|<s>1/48</s> |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|1/64]] |align="center"|'''0:1''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[German Masters (снукер)|German Masters]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/64 |align="center" style="color:#cccccc;"|1/64 |align="center" style="color:#cccccc;"|1/64 |align="center"|'''0:0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/32 |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2014|1/64]] |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2015|1/64]] |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2016|1/64]] |align="center"|'''0:3''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Кітая]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|1/32]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/64 |align="center"|'''0:1''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Чэмпіянат свету па снукеры|Чэмпіянат свету]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/72 |align="center"|'''0:0''' |- | colspan="7" | '''Статыстыка выступленняў на рэйтынгавых турнірах'''<ref group="вт">Статыстыка ўключае ў сябе ня толькі дзеючыя рэйтынгавыя турніры, але і былыя, якія праходзілі ва ўказаным сезоне.</ref> |align="center"|'''Вынік''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць згуляных турніраў<ref name="ЗТ" group="вт">Лічыцца колькасць турніраў, дзе гулец выступаў у асноўнай стадыі (турніры, дзе гулец прайграў у кваліфікацыі не ўваходзяць у статыстыку)</ref> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''5''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць тытулаў |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць выхадаў у фінал |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Перамогі — Паразы<ref name="ПП" group="вт"/> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:0''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:0''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:0''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:1''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:5''' |- | colspan="7" style="background:#C2B280;"| <u>'''[[Players Tour Championship (снукер)|Players Tour Championship]]'''</u> (НР) |style="background:#C2B280;" align="center"| '''{{Abbr|П–П|Перамогі – Паразы|0}}'''<ref name="ПП" group="вт"/> |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Рыгі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Рыгі]] |colspan="4" align="center" style="color:#cccccc;"|Не праводзіўся |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Рыгі па снукеры 2014|1/64 (ЕТ1)]] |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Рыгі па снукеры 2015|1/64 (ЕТ1)]] |align="center"|'''0:2''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Пол Хантэр Класік (снукер)|Пол Хантэр Класік]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕPTC1) |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC4) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўрапейскі тур PTC 2012/2013 – Этап 1 (снукер)|1/64 (ЕТ1)]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ4) |align="center" style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ2) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўрапейскі тур PTC 2015/2016 – Этап 2 (снукер)|1/32 (ЕТ2)]] |align="center"|'''1:2''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Рура па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Рура]]<ref name="Рур" group="вт">Турнір меў назву «Чэмпіянат Рура» (2010/2011)</ref> |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕPTC5) |colspan="2" align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ5) |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ4) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|<s>[[Адкрыты чэмпіянат Рура па снукеры 2015|1/64 (ЕТ3)]]</s> |align="center"|'''0:0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Адкрыты чэмпіянат Гібралтара |colspan="5" align="center" style="color:#cccccc;"|Не праводзіўся |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Гібралтара па снукеры 2015|1/64 (ЕТ5)]] |align="center"|'''0:1''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]] |colspan="2" align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ2) |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ8) |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ6) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры 2016|1/64 (ЕТ6)]] |align="center"|'''0:1''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Кубак памяці Кей Сюзан па снукеры|Кубак памяці Кей Сюзан]]<ref group="вт">Турнір меў назву «Трафей памяці Кей Сюзан» (2011/2012-2012/2013)</ref> |align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 7 (снукер)|1/32 (PTC7)]] |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 4 (снукер)|1/64 (PTC4)]] |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўрапейскі тур PTC 2013/2014 – Этап 6 (снукер)|1/64 (ЕТ6)]] |colspan="2" align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center"|'''1:3''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Антверпена па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Антверпена]] |align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC9) |align="center" style="color:#cccccc;"|— (ЕТ3) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Антверпена па снукеры 2013|1/32 (ЕТ7)]] |colspan="2" align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center"|'''1:1''' |- |style="background:#EFEFEF;"| MIUS Cup |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўра Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 4 (снукер)|1/64 (ЕPTC4)]] |colspan="5" align="center" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |align="center"|'''0:1''' |- |rowspan="3" style="background:#EFEFEF;"| Турніры серыі PTC у Глостэры |rowspan="3" align="center" style="color:#cccccc;"|НП |rowspan="3" align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 2 (снукер)|1/32 (PTC2)]] |align="center" style="color:#cccccc;"|ПК (PTC1) |rowspan="3" colspan="3" align="center" style="color:#cccccc;"|Не праводзіліся |rowspan="3" align="center"|'''1:2''' |- |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 2 (снукер)|1/64 (PTC2)]] |- |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC3) |- |rowspan="6" style="background:#EFEFEF;"| Турніры серыі PTC у Шэфілдзе |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC1) |align="center" style="color:#cccccc;"|ПК (PTC1) |rowspan="6" colspan="4" align="center" style="color:#cccccc;"|Турніры не праводзііся |rowspan="6" align="center"|'''2:4''' |- |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC2) |align="center" style="color:#cccccc;"|ПК (PTC3) |- |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC3) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 5 (снукер)|1/64 (PTC5)]] |- |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC4) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 10 (снукер)|1/32 (PTC10)]] |- |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC5) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 11 (снукер)|1/64 (PTC11)]] |- |align="center" style="color:#cccccc;"|— (PTC6) |align="center" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 12 (снукер)|1/32 (PTC12)]]<ref group="вт">Апошнія стадыі турніру гуляліся ў нямецкім горадзе Фюрстэнфельдбруку.</ref> |- | colspan="7" style="background:#C2B280;"| '''Статыстыка выступленняў на турнірах серыі [[Players Tour Championship (снукер)|PTC]]''' | style="background:#C2B280;" align="center"|'''Вынік''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць згуляных турніраў<ref name="ЗТ" group="вт"/> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|6 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|3 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''17''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць тытулаў |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць выхадаў у фінал |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Перамогі — Паразы<ref name="ПП" group="вт"/> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:1''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''4:6''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:3''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''1:2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:1''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''1:4''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''6:17''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Месца ў выніковым рэйтынгу PTC |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |- | colspan="7" | <u>'''Былыя рэйтынгавыя турніры'''</u> | align="center"| '''{{Abbr|П–П|Перамогі – Паразы|0}}'''<ref name="ПП" group="вт"/> |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Усі Класік (снукер)|Усі Класік]] | colspan="2" align="center" style="color:#cccccc;"|НР |align="center" style="color:#cccccc;"|1/48 |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center"|'''0:0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[World Open (снукер)|World Open]] |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|— |align="center" style="color:#cccccc;"|1/40 |align="center" style="color:#cccccc;"|— |colspan="2" align="center" style="color:#cccccc;"|НП |align="center"|'''0:0''' |- | colspan="22" style="background:#228B22;"| <u>'''Агульная статыстыка'''</u> |- style="background:#efefef;" | align="center"| '''Крытэрый''' | align="center"| '''[[Снукерны сезон 2010/2011|2010/<br />2011]]''' | align="center"| '''[[Снукерны сезон 2011/2012|2011/<br />2012]]''' | align="center"| '''[[Снукерны сезон 2012/2013|2012/<br />2013]]''' | align="center"| '''[[Снукерны сезон 2013/2014|2013/<br />2014]]''' | align="center"| '''[[Снукерны сезон 2014/2015|2014/<br />2015]]''' | align="center"| '''[[Снукерны сезон 2015/2016|2015/<br />2016]]''' | align="center"|'''Вынік''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць згуляных турніраў<ref name="ЗТ" group="вт"/> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|6 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|3 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|6 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''22''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць тытулаў |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Колькасць выхадаў у фінал |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Перамогі — Паразы (Нічыі)<ref name="ПП" group="вт"/> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:1''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''4:6''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:3''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''1:4''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0:2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''1:6''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''6:22''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Соценны брэйк (снукер)|Соценныя серыі]]<ref group="вт">Улічваюцца толькі соценныя серыі, аформленыя на прафесійных турнірах, пры гэтым турніры з незвычайнымі альтэрнатыўнымі фарматамі, як Shoot-Out і Power Snooker, не ўлічваюцца.</ref> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|5 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|3 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|5 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''13''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Найвышэйшая [[Брэйк (снукер)|серыя]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|63 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|134 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|123 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|141 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|73 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|88 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''141''' |- |style="background:#EFEFEF;"| Прызавыя грошы (£) |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|800 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|3,833 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|775 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''5,408''' |} {{Легенда вынікаў снукерыста на турнірах}} {{reflist|group=вт}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Duane Jones (snooker player)}} * [http://www.worldsnooker.com/players/duane-jones/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160304104905/http://cuetracker.net/Players/Duane-Jones Статыстыка Дуэйна Джонса на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Джонс Дуэйн}} [[Катэгорыя:Снукерысты Уэльса]] qmykbkv88vng12y66cwuzpj23rqrwoa 0 193963 5211507 4423115 2026-10-05T06:08:13Z Autumndancer 168015 5211507 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Джавані Антоніа Скаполі | Арыгінал імя = {{lang-it|Giovanni Antonio Scopoli}} | Выява = Scopoli Giovanni Antonio 1723-<!--тут менавіта мінус, не працяжнік-->1788.jpg | Шырыня = | Навуковая сфера = [[Батаніка]], [[энтамалогія]], [[хімія]], [[металургія]], [[медыцына]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык прыроды [[Альпы|Альпаў]] | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{Сістэматык | Шырыня = | Батанік = Scop. | IPNI = 9384 | List IPNI = + | Заўв_батанік = | Заолаг = Scopoli | Мікрабіёлаг = | wikispecies = Giovanni Antonio Scopoli | Вікісховішча = Giovanni Antonio Scopoli }} '''Джавані-Антоніа Скаполі''' ({{lang-it|Giovanni Antonio Scopoli}}, [[3 чэрвеня]] [[1723]] — [[8 мая]] [[1788]] года) — [[Італія|італьянска]]-[[Аўстрыя|аўстрыйскі]] [[Прыродазнаўства|прыродазнавец]]. Быў прафесарам у [[Павія|Павіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[3 чэрвеня]] [[1723]] года ў вёсцы каля [[Кавалезэ]], у гістарычнай вобласці [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціроль]] (цяпер на тэрыторыі [[Італія|Італіі]], раней належала [[Аўстрыя|Аўстрыі]]), у сям'і [[адвакат]]а. Атрымаў медыцынскую адукацыю ў [[Інсбрукскі ўніверсітэт імя Леапольда і Франца|Інсбрукскім універсітэце]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта займаўся доктарскай практыкай у [[Кавалезэ]] і [[Венецыя|Венецыі]]. Шмат падарожнічаў па тэрыторыі [[Альпы|Альпаў]], дзе збіраў [[энтамалогія|энтамалагічныя]] і [[гербарый|гербарныя калекцыі]]. Пазней [http://www.google.com/search?q=scopoli+idria&hl=en&safe=off&tbo=1&tbs=bks:1,bkv:p&source=lnt&sa=X&ei=3iBcTOTNIMKqsQaYoZ2yAQ&ved=0CAcQpwU працаваў урачом] у [[Ідрыя (горад)|Ідрыі]], на тэрыторыі сучаснай [[Славенія|Славеніі]]. У [[1761]] годзе апублікаваў сваю вядомую працу «Атручванне ртуццю» ({{lang-la|De Hydroargyro Іdrіensі Tentamіna}}). Даследаваўшы раслінны і жывёльны свет [[Крайна|Крайны]], выдаў кнігі па яе [[флора|флоры]] ({{lang-la|Flora Carnіolіca}}, [[1760]]) і [[насякомыя|насякомых]] ({{lang-la2|Entomologіa Carnіolіca}}, ([[1763]]). У [[1769]] годзе атрымаў званне [[прафесар]]а [[хімія|хіміі]] і [[металургія|металургіі]] ў Горнай акадэміі [[Банска-Шцьяўніца|Шэмніца]] (цяпер [[Славакія]]). Працаваў разам з [[Ладзара Спаланцані]] над доказам тэорыі, паводле якой жыццё не можа самазараджацца, а жывыя істоты паходзяць ад іншых жывых істот. У 1786 годзе Скаполі апісаў [[тыпавы від]] [[Маскіты|маскіта]] ''[[Phlebotomus papatasi]]''. У гонар Скаполі [[Нікалаус Іозеф фон Жакен|Н. Жакен]] назваў [[род]] раслін сямейства [[Паслёнавыя]]&nbsp;— {{bt-latbel2|Scopolia|aut=[[Jacq.]]|Скаполія}}, ад якога паходзіць назва [[Алкалоіды|алкалоіда]] [[скапаламін]]у, які ўтрымліваецца ў ім. У гонар Скаполі таксама названа некалькі [[біялагічны від|відаў]] раслін, у тым ліку {{bt-latbel2|Scrophularia scopolii|aut=[[Hoppe]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Pers.]]|Залозніца Скаполі}}. == Найважнейшыя працы == * ''Methodus plantarum'' (1754) * ''Flora carniolica'' (1760) * ''Tentamina physico-chymico-medica'' (1761) * ''De Hydroargyro Idriensi Tentamina'' (1761) * ''Introductio ad usum fossuinm'' (1763) * ''Entomologia Carniolica'', Viienna: Trattner. (1763) * ''Anni Historico-Naturales'' (1769—1772) * ''Principia mineralogiae'' (1772) * ''Flora Carniolica'' (1772) [http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=303&pos=3 Tom.I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101219135319/http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=303&pos=3 |date=19 снежня 2010 }}, [http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=317&pos=1 Tom.II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070821123020/http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=317&pos=1 |date=21 жніўня 2007 }} * ''Fundamenta chemiae'' (1777) * ''Fundamenta botanicae'' (1783) * ''Deliciae Flora et Fauna Insubricae Ticini'' (1786—1788) * ''Rudimenta metallurgiae'' (1789) {{зноскі}} {{ЭСБЕ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скапоні Джавані Антоніа}} [[Катэгорыя:Батанікі Італіі]] [[Катэгорыя:Міколагі Італіі]] [[Катэгорыя:Заолагі Італіі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Італіі]] 59dsar58jjr02np1wwclms9078y3l7k 5211508 5211507 2026-10-05T06:09:33Z Autumndancer 168015 5211508 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Джавані Антоніа Скаполі | Арыгінал імя = {{lang-it|Giovanni Antonio Scopoli}} | Выява = Scopoli Giovanni Antonio 1723-<!--тут менавіта мінус, не працяжнік-->1788.jpg | Шырыня = | Навуковая сфера = [[Батаніка]], [[энтамалогія]], [[хімія]], [[металургія]], [[медыцына]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык прыроды [[Альпы|Альпаў]] | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{Сістэматык | Шырыня = | Батанік = Scop. | IPNI = 9384 | List IPNI = + | Заўв_батанік = | Заолаг = Scopoli | Мікрабіёлаг = | wikispecies = Giovanni Antonio Scopoli | Вікісховішча = Giovanni Antonio Scopoli }} '''Джавані-Антоніа Скаполі''' ({{lang-it|Giovanni Antonio Scopoli}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Італія|італьянска]]-[[Аўстрыя|аўстрыйскі]] [[Прыродазнаўства|прыродазнавец]]. Быў прафесарам у [[Павія|Павіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[3 чэрвеня]] [[1723]] года ў вёсцы каля [[Кавалезэ]], у гістарычнай вобласці [[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціроль]] (цяпер на тэрыторыі [[Італія|Італіі]], раней належала [[Аўстрыя|Аўстрыі]]), у сям'і [[адвакат]]а. Атрымаў медыцынскую адукацыю ў [[Інсбрукскі ўніверсітэт імя Леапольда і Франца|Інсбрукскім універсітэце]]. Пасля заканчэння ўніверсітэта займаўся доктарскай практыкай у [[Кавалезэ]] і [[Венецыя|Венецыі]]. Шмат падарожнічаў па тэрыторыі [[Альпы|Альпаў]], дзе збіраў [[энтамалогія|энтамалагічныя]] і [[гербарый|гербарныя калекцыі]]. Пазней [http://www.google.com/search?q=scopoli+idria&hl=en&safe=off&tbo=1&tbs=bks:1,bkv:p&source=lnt&sa=X&ei=3iBcTOTNIMKqsQaYoZ2yAQ&ved=0CAcQpwU працаваў урачом] у [[Ідрыя (горад)|Ідрыі]], на тэрыторыі сучаснай [[Славенія|Славеніі]]. У [[1761]] годзе апублікаваў сваю вядомую працу «Атручванне ртуццю» ({{lang-la|De Hydroargyro Іdrіensі Tentamіna}}). Даследаваўшы раслінны і жывёльны свет [[Крайна|Крайны]], выдаў кнігі па яе [[флора|флоры]] ({{lang-la|Flora Carnіolіca}}, [[1760]]) і [[насякомыя|насякомых]] ({{lang-la2|Entomologіa Carnіolіca}}, ([[1763]]). У [[1769]] годзе атрымаў званне [[прафесар]]а [[хімія|хіміі]] і [[металургія|металургіі]] ў Горнай акадэміі [[Банска-Шцьяўніца|Шэмніца]] (цяпер [[Славакія]]). Працаваў разам з [[Ладзара Спаланцані]] над доказам тэорыі, паводле якой жыццё не можа самазараджацца, а жывыя істоты паходзяць ад іншых жывых істот. У 1786 годзе Скаполі апісаў [[тыпавы від]] [[Маскіты|маскіта]] ''[[Phlebotomus papatasi]]''. У гонар Скаполі [[Нікалаус Іозеф фон Жакен|Н. Жакен]] назваў [[род]] раслін сямейства [[Паслёнавыя]]&nbsp;— {{bt-latbel2|Scopolia|aut=[[Jacq.]]|Скаполія}}, ад якога паходзіць назва [[Алкалоіды|алкалоіда]] [[скапаламін]]у, які ўтрымліваецца ў ім. У гонар Скаполі таксама названа некалькі [[біялагічны від|відаў]] раслін, у тым ліку {{bt-latbel2|Scrophularia scopolii|aut=[[Hoppe]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Pers.]]|Залозніца Скаполі}}. == Найважнейшыя працы == * ''Methodus plantarum'' (1754) * ''Flora carniolica'' (1760) * ''Tentamina physico-chymico-medica'' (1761) * ''De Hydroargyro Idriensi Tentamina'' (1761) * ''Introductio ad usum fossuinm'' (1763) * ''Entomologia Carniolica'', Viienna: Trattner. (1763) * ''Anni Historico-Naturales'' (1769—1772) * ''Principia mineralogiae'' (1772) * ''Flora Carniolica'' (1772) [http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=303&pos=3 Tom.I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101219135319/http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=303&pos=3 |date=19 снежня 2010 }}, [http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=317&pos=1 Tom.II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070821123020/http://imgbase-scd-ulp.u-strasbg.fr/displayimage.php?album=317&pos=1 |date=21 жніўня 2007 }} * ''Fundamenta chemiae'' (1777) * ''Fundamenta botanicae'' (1783) * ''Deliciae Flora et Fauna Insubricae Ticini'' (1786—1788) * ''Rudimenta metallurgiae'' (1789) {{зноскі}} {{ЭСБЕ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скапоні Джавані Антоніа}} [[Катэгорыя:Батанікі Італіі]] [[Катэгорыя:Міколагі Італіі]] [[Катэгорыя:Заолагі Італіі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Італіі]] k3es9lljz9sa6ijlqp0yv94lqlh636g 0 198165 5211750 5043957 2026-10-05T11:53:16Z Igro by 557 удакладненне 5211750 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кавалёў}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Апанас Фёдаравіч Кавалёў | арыгінальнае імя = | партрэт = Апанас Фёдаравіч Кавалёў.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Старшыня Мінскага абласнога выканаўчага камітэта|Старшыня Арганізацыйнага камітэта Прэзідыума ЦВК — Вярхоўнага Савета Беларускай ССР па Мінскай вобласці]] | парадак = 2 | пад імем = | сцяг = Coat of Arms of Minsk province.svg | перыядпачатак = ліпень [[1938]] | перыядканец = [[25 студзеня]] [[1939]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Міхаіл Васілевіч Кулагін|Міхаіл Кулагін]] | пераемнік = [[Андрэй Іванавіч Цёмкін|Андрэй Цёмкін]] | тытул_2 = [[Кіраўнікі ўрадаў Беларусі|Старшыня]] [[СНК БССР|Савета Народных Камісараў]] [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] | парадак_2 = 5 | пад імем_2 = | сцяг_2 = Flag of Byelorussian SSR (1937-1951).svg | перыядпачатак_2 = [[10 верасня]] [[1937]] | перыядканец_2 = [[22 ліпеня]] [[1938]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = [[Даніла Іванавіч Валковіч|Даніла Валковіч]] | пераемнік_2 = [[Кузьма Венедыктавіч Кісялёў|Кузьма Кісялёў]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Апана́с Фё́даравіч Кавалё́ў''' ({{ДН|15|12|1903|2}}, в. {{МН|Лошніца|ў Лошніцы|Аграгарадок Лошніца}} — {{ДС|20|7|1993}}) — беларускі [[палітычны дзеяч]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сялянскай сям'і. Скончыў Віцебскі кааператыўны тэхнікум (1931), Вышэйшыя педагагічныя курсы ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]зе (1932), Маскоўскі завочны інстытут савецкага гандлю. Змалку прывучаны да нялёгкай працы на зямлі, ён прадаўжаў свой працоўны шлях на станцыі [[Прыяміна]]: рамантаваў пуці, грузіў шпалы, загадваў складам лесаматэрыялаў. Вёў актыўную камсамольскую работу, у [[1926]] годзе ўступіў у партыю. Займаў розныя партыйныя пасады ў [[Віцебск]]у. З верасня [[1937]] па ліпень [[1938]] года ўзначаліў [[Савет Народных Камісараў БССР]]. Ва ўмовах дэфіцыту кваліфікаваных кадраў вёў напружаную работу па наладжванню народнай гаспадаркі. З ліпеня 1938 года і да свайго арышту быў Старшынёй Арганізацыйнага камітэта Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР па Мінскай вобласці. Па сфабрыкаванай справе «ворагаў народа» быў арыштаваны і больш трох гадоў правёў у турмах [[Мінск]]а, [[Масква|Масквы]], [[Полацк]]а, [[Табольск]]а. Пасля рэабілітацыі ў [[1943]] годзе працаваў у сістэме спажывецкай кааперацыі ў [[Омская вобласць|Омскай вобласці]], [[Малдова|Малдове]], [[Беларусь|Беларусі]]. З роднай Лошніцай сувязі не губляў да смерці ([[20 ліпеня]] [[1993]] г.). У 1937—38 гадах быў членам Бюро ЦК КП(б)Б, членам ЦК КП(б)Б. == Творчасць == * Кніга-ўспаміны «Звон мой — праўда» ([[Мінск]], [[1989]]) * «Зялёнае і чорнае» ([[1990]]) == Спасылкі == * [[Міхась Мацельскі]], [[Іван Белы]], [[Вольга Вальгуцкая]], [[Гоман Барысаўшчыны]], [http://goman.borisov-e.info/index.php?id=44 Старажытнае мястэчка — Лошніца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250223005932/http://goman.borisov-e.info/index.php?id=44 |date=23 лютага 2025 }} {{Кіраўнікі ўрадаў Беларусі}} {{Старшыні Мінскага аблвыканкама}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кавалёў Апанас Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Старшыні СНК БССР]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Віцебскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] b0u1ckqphx0bb9isep4nd0c22adap45 0 199466 5211441 5210910 2026-10-04T20:02:31Z Rotondus 11765 дапаўненне 5211441 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Валянціна Іванаўна Гаявая''' ({{ДН|22|7|1936}}, пас. {{нп3|Данілаўка (Валгаграская вобласць)|Данілаўка|ru|Даниловка (Волгоградская область)}}, [[Сталінградскі край]], [[РСФСР]] — [[3 кастрычніка]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/osnovatelnitsa-ansamblja-horoshki-valentina-gaevaja-skonchalas-na-90-m-godu-zhizni-804242-2026/|title=Основательница ансамбля "Хорошки" Валентина Гаевая скончалась на 90-м году жизни|website=belta.by|date=2026-10-03|access-date=2026-10-03}}</ref>) — беларускі {{харэограф|Беларусі|СССР}}. [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1989)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гаевая Валентина Ивановна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 133 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == У 1965 годзе скончыла Вышэйшую прафсаюзную школу [[Усесаюзны цэнтральны савет прафесійных саюзаў|Усесаюзнага цэнтральнага савета прафесійных саюзаў]] у Ленінградзе. З 1967 года — мастацкі кіраўнік дзіцячай харэаграфічнай студыі Дома культуры завода імя Кірава ў Магілёве, з 1973 года — балетмайстар [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]]. З 1974 года — мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар ансамбля «[[Харошкі]]»<ref name="БС"/>, створанага ёй разам з [[Мікалай Дудчанка|Мікалаем Дудчанкам]]. == Творчасць == У пастаўленых сюіце «Субота», харэаграфічнай кампазіцыі «Тураўская легенда», харэаграфічных карцінках «Валачэбнікі», «Местачковы вальс», танцах «Мітусь», «Танок», «Кросны», танцах народаў СССР шырока выкарыстаны гістарычны, этнаграфічны, фальклорны матэрыял, элементы прыкладнога мастацтва<ref name="БС"/>. == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996) — ''за пастаноўкі «Па старонках Полацкага сшытка», «Бывай, XX стагоддзе!»''. * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1996). * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2004)<ref>[https://npa.nitt.by/documents/L204p0654 Аб узнагароджаннi В.I.Гаявой Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т]. Т. 2. — Минск, 2006. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5. — Мінск, 1997. == Спасылкі == * [http://news.tut.by/culture/168501.html Валентина Гаевая: Борис Моисеев до сих пор не может забыть, что я его не взяла в «Хорошки»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121110042/http://news.tut.by/culture/168501.html |date=21 студзеня 2012 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаявая Валянціна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валгаградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] jg7ozeeaa3ofjoyn7gpqwlanwa602k7 5211495 5211441 2026-10-05T05:40:34Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валгаградскай вобласці]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211495 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Валянціна Іванаўна Гаявая''' ({{ДН|22|7|1936}}, пас. {{нп3|Данілаўка (Валгаграская вобласць)|Данілаўка|ru|Даниловка (Волгоградская область)}}, [[Сталінградскі край]], [[РСФСР]] — [[3 кастрычніка]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/osnovatelnitsa-ansamblja-horoshki-valentina-gaevaja-skonchalas-na-90-m-godu-zhizni-804242-2026/|title=Основательница ансамбля "Хорошки" Валентина Гаевая скончалась на 90-м году жизни|website=belta.by|date=2026-10-03|access-date=2026-10-03}}</ref>) — беларускі {{харэограф|Беларусі|СССР}}. [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1989)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гаевая Валентина Ивановна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 133 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == У 1965 годзе скончыла Вышэйшую прафсаюзную школу [[Усесаюзны цэнтральны савет прафесійных саюзаў|Усесаюзнага цэнтральнага савета прафесійных саюзаў]] у Ленінградзе. З 1967 года — мастацкі кіраўнік дзіцячай харэаграфічнай студыі Дома культуры завода імя Кірава ў Магілёве, з 1973 года — балетмайстар [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]]. З 1974 года — мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар ансамбля «[[Харошкі]]»<ref name="БС"/>, створанага ёй разам з [[Мікалай Дудчанка|Мікалаем Дудчанкам]]. == Творчасць == У пастаўленых сюіце «Субота», харэаграфічнай кампазіцыі «Тураўская легенда», харэаграфічных карцінках «Валачэбнікі», «Местачковы вальс», танцах «Мітусь», «Танок», «Кросны», танцах народаў СССР шырока выкарыстаны гістарычны, этнаграфічны, фальклорны матэрыял, элементы прыкладнога мастацтва<ref name="БС"/>. == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996) — ''за пастаноўкі «Па старонках Полацкага сшытка», «Бывай, XX стагоддзе!»''. * [[Медаль Францыска Скарыны]] (1996). * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2004)<ref>[https://npa.nitt.by/documents/L204p0654 Аб узнагароджаннi В.I.Гаявой Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т]. Т. 2. — Минск, 2006. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 5. — Мінск, 1997. == Спасылкі == * [http://news.tut.by/culture/168501.html Валентина Гаевая: Борис Моисеев до сих пор не может забыть, что я его не взяла в «Хорошки»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121110042/http://news.tut.by/culture/168501.html |date=21 студзеня 2012 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаявая Валянціна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] qawztvwfeoldfy2kzp2zrgjrem9vqde 0 204820 5211596 5185874 2026-10-05T08:26:47Z Εὐθυμένης 35710 /* Станаўленне */ 5211596 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Лоўрэнс Альма-Тадэма |арыгінал імя = Lawrence Alma-Tadema |імя пры нараджэнні = |выява = Alma - Tadema- Self Portrait.jpg |шырыня = |апісанне выявы = Аўтапартрэт 1896 года |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |падданства = {{GBR}} |грамадзянства = |жанр = [[гістарычны жывапіс]] |вучоба = |стыль = [[акадэмізм]] |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = [[Джон Уільям Годвард|Джон Годвард]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)}} {{!!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна}} {{!!}} {{Афіцэр ордэна Леапольда I}} {{!}}- {{!}} {{Рыцар-бакалаўр}}{{!!}}{{Ордэн «Pour le Merite», Прусія}} {{!}}} |званні = акадэмік [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Каралеўскай акадэміі мастацтваў]]<br />член-карэспандэнт [[Акадэмія вытанчаных мастацтваў, Францыя|французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў]] |прэміі = |сайт = |вікісховішча = category:Lawrence Alma-Tadema }} Сэр '''Ло́ўрэнс А́льма-Тадэ́ма''' ({{lang-nl|Lourens Alma Tadema}}, {{lang-en|Lawrence Alma-Tadema}} {{IPA|[ˈælmə ˈtædɪmə]}}; [[1836]]—[[1912]]) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] мастак [[Нідэрланды|нідэрландскага]] паходжання, які пісаў карціны пераважна на гістарычныя сюжэты. Адзін з найбольш вядомых і высокааплатных мастакоў [[Віктарыянская эпоха|віктарыянскай эпохі]]. Вучыўся ў [[Бельгія|Бельгіі]], адразу пазіцыянаваўшы сябе як мастака гістарычнага жанру. У 1860-я гады сюжэты карцін браў пераважна з гісторыі [[Меравінгі|эпохі Меравінгаў]], затым пераключыўся на тэмы [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], далей перайшоў на [[Антычнасць|антычную тэматыку]]. У 1870 годзе перасяліўся ў Вялікабрытанію, у 1873 годзе па асабістым распараджэнні [[Каралева Вікторыя|каралевы Вікторыі]] атрымаў брытанскае падданства. Стварыў 408 палотнаў, з якіх больш за 300 былі выявамі антычнасці. Персанажамі яго карцін былі сучаснікі-віктарыянцы, пастаўленыя ў класічныя дэкарацыі, карціны дакладна ўзнаўлялі дэталі мінулай эпохі і карысталіся вялікай папулярнасцю ў Англіі, пра што сведчыць і факт прысваення мастаку [[Рыцар-бакалаўр|рыцарскага звання]] ў 1899 годзе і ўзвядзенне яго ў членства [[Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)|ордэна Заслуг]] у 1904 годзе. Пахаваны ў [[Сабор Святога Паўла|Саборы Св. Паўла]]. Адразу пасля смерці творчасць Альма-Тадэмы выйшла з моды і была практычна забыта, толькі ў 1970-я гады з уздымам цікавасці да салоннага і дэкаратыўнага жывапісу быў ацэнены яго ўклад у развіццё брытанскага і сусветнага мастацтва. У знак прызнання экспазіцыя яго прац была ў 1996 годзе прадстаўлена ў [[Музей Вінцэнта Ван Гога|Музеі Ван Гога]] ў [[Амстэрдам]]е. == Станаўленне == Лоўрэнс Альма Тадэма нарадзіўся 8 студзеня 1836 года ў невялікай вёсцы Дронрэйп, у [[Фрысландыя|Фрысландыі]] на поўначы Нідэрландаў{{sfn|Swanson|1977|p=8}}. Ён быў шостым дзіцем вясковага [[натарыус]]а Петэра Тадэма і яго жонкі Хінке Дзіркс Браўэр. Тадэма — старое [[Фрызы|фрызскае]] прозвішча, якое азначае «Адамаў сын»{{sfn|Barrow|2001|p=10}}. Імёны Лоўрэнс і Альма былі дадзены яго хросным, але пасля пераезду ў Вялікабрытанію другое імя было ўключана ў прозвішча, каб у каталогах выставак быць у самым пачатку спіса{{sfn|Barrow|2001|p=10}}. [[Выява:Lawrence Alma-Tadema Faust and Marguerite.jpg|thumb|left|Фаўст і Маргарыта. ''Акварэль, 1856'']] У 1838 годзе сям'я Тадэма пераехала ў [[Леўвардэн]], дзе натарыус больш зарабляў{{sfn|Swanson|1977|p=8}}. Лоўрэнс стаў сіратой ва ўзросце 4-х гадоў. Маці мела схільнасць да мастацтва і вырашыла, што дзеці павінны вучыцца маляванню, Лоўрэнс атрымаў першыя ўрокі разам са старэйшымі братамі ў мясцовага мастака. Меркавалася даць яму юрыдычную адукацыю, і Тадэму аддалі ў гімназію Леўвардэна, дзе ён захапіўся гісторыяй. Ён працягваў самастойна ўдасканальвацца ў маляванні, асноўным кіраўніцтвам яму служыў трактат [[Леанарда да Вінчы]], прысвечаны мастакам-пачаткоўцам{{sfn|Шасціміраў|2012|с=5}}. Напружаныя заняткі прывялі да хваробы, у 15-гадовым узросце яму паставілі дыягназ «[[сухоты]]». Чакаючы смерці, ён яшчэ інтэнсіўней займаўся графікай і жывапісам, маці прыйшлося пагадзіцца з яго жаданнем стаць мастаком{{sfn|Barrow|2001|p=10}}. У 1850—1851 гадах ён стварыў першыя свае [[Станковы жывапіс|станковыя]] працы — партрэт сястры Арцье і аўтапартрэт, якія дазволілі яму самому ацаніць свае мастацкія здольнасці. Акрыяўшы, Лоўрэнс у 1852 годзе паступіў у Каралеўскую акадэмію [[Антверпен]]а, дзе вучыўся чатыры гады. Галоўным яго настаўнікам быў [[Эгідыус Карэль Густаў Ваперс|Эгідыус Ваперс]], Альма-Тадэма атрымаў некалькі ўзнагарод за поспехі ў вучэнні. У акадэміі Лоўрэнс Тадэма займаўся і з [[Нікез дэ Кейзер|Нікезам дэ Кейзерам]], які пераймаў французскіх рамантыкаў, што адбілася і на працах яго вучня; аднак захапленне рамантызмам было нядоўгім{{sfn|Шасціміраў|2012|с=7}}. У 1856 годзе Лоўрэнс Тадэма пакінуў акадэмію і пачаў паглыбленыя заняткі гісторыяй і архітэктурай старажытных народаў пад кіраўніцтвам прафесара Людвіка Яна дэ Тэе, у якога слухаў курсы гісторыі і гістарычнага касцюма; іх супрацоўніцтва доўжылася каля трох гадоў{{sfn|Barrow|2001|p=15}}. У гэты ж час была створана акварэль «Фаўст і Маргарыта», у якой у поўнай меры выявіліся асаблівасці мастацкага мыслення Альма-Тадэмы. Літаратурны сюжэт прыцягнуў яго галоўным чынам магчымасцю намаляваць гатычную архітэктуру і гістарычныя касцюмы. Тады ж упершыню праявіўся яго [[Перфекцыянізм, псіхалогія|перфекцыянізм]]: мастак імкнуўся да стараннай прапрацоўкі найдрабнейшых дэталей, а калі яго штосьці не задавольвала, без ваганняў знішчаў вынікі ўласнай працы. На тэму «Фаўста» ён напісаў некалькі акварэлей, але захаваў для нашчадкаў усяго адну{{sfn|Шасціміраў|2012|с=7—8}}. [[Выява:Lawrence Alma-Tadema Chlodwig-Söhne bei Wurfübung 1861.jpg|thumb|left|Навучанне дзяцей Хлодвіга. ''1861. Прыватны збор'']] У лістападзе 1858 года Альма-Тадэма стаў працаваць з мастаком [[Хендрык Лейс|Хендрыкам Лейсам]], чыя школа была адной з самых вядомых у Бельгіі. У пошуках уласнай тэмы Лоўрэнс упершыню звярнуўся да антычных сюжэтаў і выбраў даволі рэдкі для акадэмічнага жывапісу сюжэт — смерць [[Іпаліт, міфалогія|Іпаліта]]. Апынулася, аднак, што міфалагічны сюжэт не дазваляў адлюстраваць гістарычна дакладныя дэталі, і больш да міфалагічных сюжэтаў мастак не вяртаўся. Ён звярнуўся да эпохі [[Меравінгі|Меравінгаў]], якая прыцягвала яго яшчэ ў Тэе{{sfn|Шасціміраў|2012|с=8}}. [[Выява:Venantius Fortunatus reading his poems to Radegonda VI and the abbess in the monastery of Poitier, by Laurens AlmaTadema.jpg|thumb|Венанцый Фартунат чытае вершы каралеве Радэгондзе. ''1862, Музей [[Дордрэхт]]а, Нідэрланды'']] Пад кіраўніцтвам Лейса Альма-Тадэма ў 1861 годзе напісаў сваю першую маштабную працу — «Навучанне дзяцей [[Хлодвіг]]а», выстаўленую на акадэмічнай выстаўцы ў Антверпене. Сюжэт карціны просты: дзеці Хлодвіга пад наглядам іх [[Клацільда Бургундская|маці]] і духоўніка практыкуюцца ў кіданні баявых сякер. Тадэма старанна працаваў над карцінай — агулам каля двух гадоў, захаваліся некаторыя эскізы. Поспех працы заклаў аснову далейшай папулярнасці мастака, карціну пахвалілі не толькі крытыкі і калегі па мастацкім цэху, але і [[Леапольд I (кароль Бельгіі)|кароль Леапольд]]{{sfn|Barrow|2001|p=16}}. Паводле меркавання А. Шасцімірава, Альма-Тадэма адкрыў новы кірунак у еўрапейскім мастацтве — «будзённы гістарычны сюжэт прадстаўлены з такой грунтоўнасцю, што, здавалася, быццам ад трапнасці дзяцей залежаў лёс краіны»{{sfn|Шасціміраў|2012|с=9}}. У 1862 годзе, пад уплывам поспеху свайго дэбюту, Альма-Тадэма стварыў цэлы цыкл карцін з жыцця меравінгскага грамадства. Адна з іх была прысвечана паэту і епіскапу [[Венанцый Фартунат|Венанцыю Фартунату]], які звяртаецца да каралевы [[Радэгунда|Радэгонды]]. Аднак на карціне нішто не нагадвае пра суровасць становішча і побыту [[Франкская дзяржава|франкскай Галіі]] канца VI стагоддзя: дзеянне разгортваецца на зацененай тэрасе, багатыя прадметы дэкору кантрастуюць з манаскім адзеннем персанажаў, Венанцый Фартунат ляжыць у паважнай позе, як было прынята ў старажытных рымлян. Паводле азначэння А. Шасцімірава, персанажы «збліжаюць гісторыю з сучаснасцю, і здаецца, што мастацтва і літаратура, а не войны — адзіна магчымы шлях развіцця грамадства»{{sfn|Шасціміраў|2012|с=9}}. Тады ж у Альма-Тадэмы спыталі, чаму ён увесь час піша варвараў. Ён адказаў, што самі па сабе варвары значэння не маюць, але «яны маляўнічыя»{{sfn|Булгакаў|1897|с=16}}. == Бельгійскі перыяд. Пераезд у Англію == [[Выява:Egyptian chess players.jpg|thumb|Старажытнаегіпецкія ігракі ў шахматы. ''1865. Прыватны збор'']] У 1862 годзе Альма-Тадэма пакінуў майстэрню Лейса і з тых часоў працаваў самастойна, паступова стаўшы акадэмічным мастаком еўрапейскага ўзроўню. У тым жа годзе ён здзейсніў падарожжа ў Англію і падоўгу працаваў у [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]] і [[Музей Вікторыі і Альберта|музеі Вікторыі і Альберта]]. Тэма Меравінгаў была пакінута, мастака захапіла яшчэ глыбейшая старажытнасць. Яго зацікавіў [[Старажытны Егіпет]], аднак у краіне пірамід Альма-Тадэма ўпершыню пабываў толькі ў 1902 годзе, а ў 1860-я маляваў убачаныя музейныя экспанаты. Першай карцінай на новы сюжэт стала «Забавы ў Старажытным Егіпце 3000 гадоў назад», прысвечаная сустрэчы нубійскіх паслоў. Як і раней, карціна прыцягнула гледачоў і крытыкаў археалагічна дакладнымі дэталямі — напрыклад, старажытнаегіпецкую арфу Альма-Тадэма замаляваў у [[Луўр]]ы. Аналагічнымі ўласцівасцямі валодала карціна «Старажытнаегіпецкія ігракі ў шахматы», хоць на самай справе героі карціны гулялі ў [[сенет]]. Усе дэталі, уключаючы насценны жывапіс, былі спісаны з музейных экспанатаў{{sfn|Шасціміраў|2012|с=11}}. Мастацкія асаблівасці карцін на тэму Егіпта паказвалі далейшую эвалюцыю сродкаў эстэтычнай выразнасці, якія ўжываліся Альма-Тадэмам. Карычняваты каларыт, увага да эфектаў сонечнага асвятлення і адлюстраванне людзей у інтэр'ерах сведчаць пра ўплыў галандскага жанравага жывапісу. Альма-Тадэма асабліва ўважліва вывучаў жывапіс [[Пітэр дэ Хох|Пітэра дэ Хоха]]. Сустракаюцца таксама сцвярджэнні, што выкарыстанне прыёмаў, характэрных для XVII стагоддзя, тлумачылася жаданнем «пастарыць» карціну на гістарычны сюжэт, зрабіць яе больш падобнай да класічнага арыгінала{{sfn|Шасціміраў|2012|с=12}}. Праз найдрабнейшыя дэталі перадаецца духоўная атмасфера жыцця старажытнасці, і прафесійныя егіптолагі прызнавалі, што ў жывапісе Альма-Тадэмы «не было нічога, што не належала б да часоў фараонаў»{{sfn|Булгакаў|1897|с=18}}. [[Выява:Lawrence Alma-Tadema lesbia and sparrow.jpg|thumb|left|[[Лесбія]] аплаквае верабейку. ''1866'']] У 1863 годзе памерла маці Альма-Тадэмы (3 студзеня), а 24 верасня ён ажаніўся з францужанкай Мары-Палін Дзюмулен Грэсен дэ Буажырар — дачкой журналіста, які жыў у Бельгіі{{sfn|Swanson|1977|p=13}}. Мядовы месяц яны правялі ў Італіі, пабываўшы ў Фларэнцыі, Рыме, Неапалі і Пампеях. Паездка ў Італію радыкальна змяніла тэматыку прац Альма-Тадэмы, з гэтага часу ён распрацоўваў сюжэты з антычнай гісторыі Грэцыі і Старажытнага Рыма. У 1866 годзе ён напісаў наватарскую для сябе карціну «У перыстылі», якая паказвае ўзнікненне цікавасці да малафігурных кампазіцый, што дазвалялі падкрэсліць высакароднасць пачуццяў жаночых персанажаў{{sfn|Шасціміраў|2012|с=13}}. У шлюбе з Мары-Палін нарадзілася трое дзяцей, але адзіны сын Эжэн сканаў праз некалькі месяцаў пасля нараджэння ад [[Воспа|воспы]]. Дочкі — Лоранс (1864—1940) і Ганна (1867—1943) — мелі мастацкія схільнасці, адна стала пісьменніцай, іншая — мастачкай; абедзве так і не выйшлі замуж{{sfn|Barrow|2001|p=194}}. Альма-Тадэма пісаў сваю жонку ў розных вобразах, вядомыя таксама тры яе партрэты{{sfn|Barrow|2001|p=20}}. Характэрна, што партрэты жонкі не мелі самадастатковага значэння, ператвараючыся ў самастойны жанр «партрэта пачуццяў», у якім важныя мімалётныя жэсты і паставы, выяўляючы характар чалавека па неўсвядомленых рухах{{sfn|Шасціміраў|2012|с=13}}. У 1864 годзе Альма-Тадэма пазнаёміўся з [[Эрнэст Гамбар|Эрнэстам Гамбарам]] — уплывовым бельгійскім выдаўцом і прадаўцом твораў мастацтва. Гамбар быў уражаны старажытнаегіпецкімі карцінамі мастака, заказаў яму серыю з 24 палотнаў і арганізаваў першую выстаўку ў Лондане, у якой удзельнічалі ў тым ліку «Ігракі ў шахматы»{{sfn|Swanson|1977|p=15}}. У 1865 годзе Альма-Тадэма пераехаў у Брусель, дзе неўзабаве быў узнагароджаны [[Ордэн Леапольда I|Ордэнам Леапольда]]. У 1868 годзе Альма-Тадэма падпісаў з Гамбарам яшчэ адзін кантракт на 34 карціны, якія павінны былі быць напісаны за тры з паловай гады. Адным з першых пакупнікоў антычных карцін Альма-Тадэмы стаў іспанскі калекцыянер — маркіз Хасэ дэ Мур'ета, які набыў больш за 20 яго палотнаў, у тым ліку «Лесбію, якая аплаквае верабейку». Прыхільнікам галандца стаў і амерыканскі банкір У. Прэскат-Хант; у выніку яго заказаў Гамбар падпісаў з Альма-Тадэмам кантракт, паводле якога мастак абавязваўся стварыць яшчэ 49 палотнаў. Паводле памераў палатна і колькасці фігур карціны падзяляліся ў кантрактах на тры катэгорыі. Карціна першай — ніжэйшай — катэгорыі ацэньвалася ў 80 [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]], другой — у 100 фунтаў, кошт карціны трэцяй катэгорыі павялічваўся да 120 фунтаў{{sfn|Barrow|2001|p=41}}{{efn|Ад 6300 да 9500 фунтаў стэрлінгаў у коштах 2013 года. Тут і далей перавод разлічаны па сістэме ''RPI basis per Measuringworth''<ref>{{cite web|url=http://www.measuringworth.com/ukcompare/|title=Five Ways to Compute the Relative Value of a UK Pound Amount, 1830 to Present|publisher=MeasuringWorth.com.|accessdate=2014-06-01|lang=en}}</ref>.}}. Падчас падарожжа ў Лондан у 1866 годзе адбыўся наступны інцыдэнт: з-за ўцечкі свяцільнага газу ў [[більярд]]най дома Гамбара здарыўся выбух; і ў далейшым Альма-Тадэму пераследвалі інцыдэнты, звязаныя з выбуховымі рэчывамі. Вынікам стала моцнае нервовае ўзрушэнне ў жонкі мастака, ад якога яна так і не акрыяла{{sfn|Шасціміраў|2012|с=23}}. 28 мая 1869 года Мары-Палін Альма-Тадэма сканала ад воспы ва ўзросце 32 гадоў. Пасля смерці жонкі мастак чатыры месяцы не мог нічога рабіць, пра дочак (ім было 5 і 2 года) клапацілася старэйшая сястра — Арцье Тадэма ({{lang-nl|Artje Tadema}}, 1834—1876), якая жыла разам з імі да свайго замужжа ў 1873 годзе (яна выйшла за нямецкага мастака-літографа){{sfn|Barrow|2001|p=41}}. [[Выява:Lawrence Alma-Tadema 04.jpeg|thumb|left|Пірычны танец{{efn|Намаляваны баявы танец [[Дарыйцы|дарыйцаў]], які быў па тэмпе даволі хуткім, выконваўся пад падвойную дудачку і сімвалізаваў дзеянні воінаў на полі бою<ref>''Епишкин Н. И.'' Исторический словарь галлицизмов русского языка. {{М.}}, 2010.</ref>.}}. ''1869, карцінная галерэя Гілдхал, Лондан'']] Праблемы са здароўем прымусілі Альма-Тадэму пераехаць у Англію — бельгійскія ўрачы аказаліся не ў стане паставіць яму дыягназ. Па рэкамендацыі Гамбара, у снежні 1869 года мастак прыбыў у Лондан, дзе быў прыняты ў доме мастака [[Форд Мэдакс Браўн|Форда Браўна]]. У Браўна ён сустрэў сваю будучую другую жонку — [[Лаура Альма-Тадэма|Лауру Тэрэзу Эпс]], яго сваячку{{sfn|Barrow|2001|p=41}}. У Лондане Гамбар арганізаваў выстаўку мастака ў Лонданскай Акадэміі мастацтваў, на якой, у прыватнасці, была прадстаўлена карціна «Пірычны танец», якая мела незвычайнае кампазіцыйнае рашэнне: на другім плане персанажы размешчаны роўнай гарызантальнай паласой, у той час як воіны са шчытамі засланяюць іх сабой. Крытыкі бачылі ў гэтым супрацьстаянне вайны і свету. «Пірычны танец» выклікаў цікавасць з боку гледачоў і спецыялістаў у жывапісе, выключэнне склаў [[Джон Роскін]]. Ён параўнаў танцоўшчыкаў «з маленькім атрадам чорных жукоў у пошуку мёртвага пацука»{{sfn|Swinglehurst|2001|p=21}}. Паводле меркавання А. Шасцімірава, крытык не зразумеў кампазіцыйнай навізны карціны Альма-Тадэмы, які жадаў зрабіць яе падобнай да антычнага [[Фрыз (архітэктура)|фрыза]]{{sfn|Шасціміраў|2012|с=18}}. [[Выява:Women of Amphissa.jpg|thumb|Жанчыны Амфіса. ''1888, Інстытут Кларка, Уільямстаўн, [[Масачусетс]]'']] З пачаткам [[Франка-пруская вайна|Франка-прускай вайны]] Альма-Тадэма канчаткова перабіраецца ў Англію з дочкамі і сястрой і нават перарабляе сваё імя на англійскі манер. Першапачаткова ён пасяліўся ў доме [[Фрэдэрык Гудал|Фрыдэрыка Гудала]] — таксама мастака, які маляваў экзатычныя краіны{{sfn|Barrow|2001|p=59}}. Ён стаў вадзіцца з [[Лаура Альма-Тадэма|Лаурай Эпс]], зрабіўшыся яе настаўнікам жывапісу. Бацька — вядомы ўрач Джордж Напалеон Эпс — спачатку быў супраць іх адносін — мастаку было 34 гады, яго вучаніцы — 17. Альма-Тадэма вымушаны быў ісці на розныя хітрыкі, напрыклад, напісаў агульны партрэт сямейства Эпс, каб мець падставу бываць у іх доме. Супраць шлюбу выказаўся і Эрнэст Гамбар, які асцерагаўся, што жаніцьба зменшыць прадуктыўнасць Альма-Тадэмы. Тым не менш, у ліпені 1871 года Альма-Тадэма ажаніўся ў другі раз. Лаура сама стала вядомай мастачкай і нязменна служыла мадэллю для яго палотнаў (напрыклад, «Жанчыны Амфіса»{{efn|Сюжэт карціны заснаваны на гісторыі [[Плутарх]]а («[[Мараліі, Плутарх|Пра доблесць жаночай]]», 13): калі [[Факіда|факідскія]] тыраны захапілі [[Дэльфы]] і [[Фівы, Беотыя|Фівы]] вялі з імі вайну, жанчыны-[[вакханкі]], якія спраўлялі дыянісічныя дзействы ў ашалелым начным блуканні, апынуліся ў горадзе [[Амфіса]]. Яны ўлегліся на рыначнай плошчы і заснулі. Горад Амфіса з’яўляўся членам [[Факіда|Факейскага саюза]], і амфіскія жанчыны, асцерагаючыся бясчынства, збегліся на плошчу, акружылі вакханак і моўчкі ахоўвалі іх, а пасля абуджэння праводзілі да мяжы. Гэта карціна была ганаравана залатым медалём на Сусветнай выстаўцы ў Парыжы 1889 года.}}). Мядовы месяц пара правяла ў Бельгіі і Нідэрландах, а па вяртанні яны пасяліліся ва ўласным доме ў фешэнебельным раёне Рыджэнт Парк. Другі шлюб Альма-Тадэмы быў бяздзетным{{sfn|Barrow|2001|p=59—61}}. == Альма-Тадэма — віктарыянскі жывапісец == [[Выява:Lawrence Alma-Tadema A Collection of Pictures at the Time of Augustus.jpg|thumb|left|Калекцыянер карцін часоў [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]]. ''1867'']] З 1870 года Альма-Тадэма ўвесь час пражываў у Вялікабрытаніі, дзе адбылася яго кар'ера. З жаніцьбай ён быў прыняты ў круг [[Прэрафаэліты|прэрафаэлітаў]], дзе асабліва цесна сышоўся з [[Фрэдэрык Лейтан|Ф. Лейтанам]], які прадставіў яго [[Дантэ Габрыэль Расеці|Д. Расеці]] і [[Джон Эверэт Міле|Дж. Міле]]. Альма-Тадэма адрозніваўся лёгкасцю характару і хутка заваёўваў сімпатыю суразмоўцаў, у яго доме ладзіліся салоны, на якіх збіраліся выдатныя мастакі і кампазітары{{sfn|Шасціміраў|2012|с=20}}. [[Выява:Lawrence Alma-Tadema - A Roman studio.jpg|thumb|У рымскай майстэрні. ''1874'']] Першай карцінай, напісанай Альма-Тадэмам у Англіі, было «Свята збору вінаграду» (1870). Верагодна, сюжэт і кампазіцыя былі натхнёныя палатном Лейтана «„Мадонна“ Чымабуэ праносяць па вуліцах Фларэнцыі», прычым мастак паставіў амбіцыйную задачу — перасягнуць свайго сябра і рэкамендавальніка. Карціна была вельмі добра прынята публікай, і толькі Роскін ізноў папракнуў Альма-Тадэму ў адсутнасці крытычных інтанацый. Аднак ужо ў той час у мастацкую практыку ўваходзіў лозунг «[[мастацтва для мастацтва]]», і таму творчасць Альма-Тадэмы ў 1870-я гады знаходзіла значна больш прыхільнікаў, чым праціўнікаў{{sfn|Шасціміраў|2012|с=21}}. У Англіі змянілася яго палітра — яна стала святлейшай, змянілася і тэхніка пісьма. Мастак стаў часцей выкарыстоўваць [[пленэр]]ныя эфекты і маляваць фактуру мармуру, эксперыменты ў гэтым кірунку адзначылі пачатак вялікай серыі прац на тэму антычнай Грэцыі, створанай у 1870-я гады{{sfn|Barrow|2001|p=72}}. У 1872 годзе Альма-Тадэма арганізаваў каталог сваіх прац, дзе кожная карціна мела нумар опуса (як у кампазітараў) — у храналагічным парадку, была зафіксавана на фатаграфіі і забяспечана яго асабістым подпісам. Гэта дазваляла адсочваць лёс палотнаў і абараняць творчасць мастака ад падробак. Пад нумарам 1 у каталогу значыўся партрэт яго сястры Арцье (напісаны ў 1851 годзе). За два месяцы да смерці ён завяршыў карціну «Падрыхтоўка ў Калізеі», унесеную ў каталог пад нумарам 408 (CCCCVIII). [[Лаура Альма-Тадэма]] таксама стала вядомай мастачкай, чыя мастацкая манера была вельмі падобная на манеру мужа, падпісвалася яна тым жа прозвішчам, але не ставіла каталожнага нумара опуса{{sfn|Barrow|2001|p=62}}. У 1872 годзе пара здзейсніла еўрапейскую паездку працягласцю пяць з паловай месяцаў, пабываўшы ў Бельгіі, Германіі і Італіі. У Італіі яны шмат часу праводзілі на археалагічных раскопках у Пампеях, а таксама набылі і зрабілі мноства фатаграфій, што нароўні з вялікай бібліятэкай{{efn|Бібліятэка Альма-Тадэмы ўключала вялікая колькасць выданняў антычных маралістаў, сатырыкаў і паэтаў — пераважна [[Цыцэрон]]а, [[Сенека|Сенекі]], [[Ювенал]]а, [[Персій|Персія]], [[Марцыял]]а, [[Гарацый|Гарацыя]], [[Авідзій|Авідзія]], [[Тыбул]]а і [[Праперцый|Праперцыя]]: у іх можна было запазычыць апісанні рымскай штодзённасці і раскошы. Важнай літаратурнай крыніцай натхнення мастака быў «[[Сатырыкон, раман|Сатырыкон]]» [[Гай Петроній Арбітр|Петронія]]{{sfn|Barrow|2001|p=39}}.}} былі важнай крыніцай для працы мастака. У 1873 годзе Альма-Тадэма атрымаў афіцыйны ліст [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]], які прадстаўляў яму брытанскае падданства. Пасля вясновай выстаўкі таго ж года ён быў прыняты экстраардынарным членам Каралеўскага таварыства жывапісцаў па разрадзе акварэлі{{sfn|Barrow|2001|p=69}}. У 1874 годзе Альма-Тадэма прадставіў у Каралеўскай Акадэміі мастацтваў тры палатны, у тым ліку на старажытнаегіпецкі і адначасова [[Біблія|біблейскі]] сюжэт — «Іосіф, наглядчык збожжасховішчаў фараона». Карціны гэтыя падагульнялі мастацкія знаходкі і метады мастака, якія склаліся ў 1860-я гады, яны адрозніваліся стараннай прапрацоўкай археалагічнага матэрыялу, а біблейская тэма была традыцыйнай для акадэмічнага жывапісу{{sfn|Шасціміраў|2012|с=22}}. [[Выява:Lawrence Alma-Tadema - An Audience at Agrippa's.jpg|thumb|Аўдыенцыя ў Агрыпы. ''1875'']] У 1874 годзе дом Альма-Тадэмы ў Лондане быў знішчаны выбухам баржы з порахам на Рэгенцкім канале. У той момант уладальнікі дому гасцявалі ў Шатландыі ў паэта Уільяма Бела Скота — мастак павінен быў ілюстраваць яго зборнік. Дочкі Альма-Тадэмы — Ганна і Лоранс — знаходзіліся дома, іх разам з ложкамі выбуховая хваля вышпурнула з вокнаў, не прычыніўшы сур'ёзных пашкоджанняў. Цудам жа не пацярпела ніводная з карцін, аднак карыстацца майстэрняй было цалкам немагчыма{{sfn|Barrow|2001|p=70—71}}. Разбурэнні вымусілі мастака здымаць студыю, зіму 1875 года ён правёў у Рыме. Туды ж Альма-Тадэма перасяліўся на студзень — красавік 1876 года; у Рыме ён меў зносіны з [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрыхам Семірадскім]] і агледзеў яго новую карціну «[[Светачы хрысціянства (Паходні Нерона)]]»{{sfn|Карпова|2008|с=79}}. На шляху дадому пара прыняла ўдзел у працы [[Парыжскі салон|Парыжскага салона]] 1876 года. Тут была прадстаўлена карціна «Аўдыенцыя ў Агрыпы». Яна некалькі незвычайная для творчасці мастака, які рэдка звяртаў увагу на супярэчнасці і негатыўныя бакі жыцця антычнасці. На гэтым жа палатне [[Агрыпа]] спускаецца па ступенях, яго выправа падкрэслівае высокае становішча ў дзяржаве, нароўні з ім намаляваны схіленыя рабыні з астрыжанымі валасамі і група насільшчыкаў на пярэднім плане. Цэнтрам кампазіцыі з’яўляецца статуя імператара Аўгуста, якая надае закончаны выгляд алегорыі рабалепства{{sfn|Шасціміраў|2012|с=24}}. Карціна аказалася такой папулярнай, што ў 1879 годзе сэр [[Уільям Джордж Армстронг|Уільям Армстронг]] заказаў мастаку паўтор. Аднак Альма-Тадэма вырашыў, што напіша іншае палатно на той жа сюжэт, вынікам стала карціна «Пасля аўдыенцыі», на якой Агрыпа падымаецца ўверх па ступенях, а на тыгровай шкуры ляжаць дары, паднесеныя яму. Армстронгу, зрэшты, карціна не спадабалася{{sfn|Barrow|2001|p=85}}. Пасля разгрому майстэрні Альма-Тадэма некаторы час быў вымушаны працаваць як графік і акварэліст. Тым часам развіўся яго арыгінальны творчы метад: мастак выконваў першапачатковы накід і, калі гэта патрабавалася, пісаў эцюды прама на тым жа палатне, на якім затым ствараў канчатковы варыянт. Малюнкаў і эскізаў у спадчыне Альма-Тадэмы практычна няма (за выключэннем ранняга перыяду). Часам ён пісаў акварэлі, якія пазней ператвараў у станковыя палотны, так, у яго майстэрні доўгі час знаходзілася акварэль «Вакх і Сілен», але ён так і не напісаў яе ў алеі. Мабыць, гэта акварэль значыла для Альма-Тадэмы штосьці асабістае, бо ён вельмі рэдка звяртаўся да міфалагічных сюжэтаў{{sfn|Шасціміраў|2012|с=23}}. === Акадэмік === [[Выява:A Sculptors Model by Lawrence Alma-Tadema.jpg|thumb|left|150 px|Мадэль скульптара]] У 1876 годзе Альма-Тадэма быў прыняты экстраардынарным членам [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Каралеўскай Акадэміі мастацтваў]]{{sfn|Шасціміраў|2012|с=22}}. У той перыяд ён шмат эксперыментаваў, і адным з найбольш смелых крокаў у гэтым кірунку была карціна «Мадэль скульптара» 1877 года. Паводле меркавання Р. Барау, гэта быў адказ мастака тым крытыкам, якія вінавацілі яго жаночыя фігуры ў адсутнасці грацыёзнасці (адным з такіх крытыкаў быў [[Оскар Уайльд]]){{sfn|Barrow|2001|p=88}}. Таксама адным з «адрасатаў» гэтай карціны быў Роскін, які сцвярджаў, што «мастацтва ўяўляе… пяшчоту розуму», а «жывапісу голага цела існаваць не павінна». Карціна Альма-Тадэмы была наватарскай у гэтым плане, бо ў віктарыянскім акадэмізме жанр [[Ню, жанр|ню]] існаваў толькі ў рамках класічнай традыцыі — дапускаліся аголеныя выявы багінь. Тадэма намаляваў рэальную жанчыну, прычым мадэль была напісана ў натуральную велічыню, а прапорцыі яе цела адпавядалі статуі Венеры Эсквілінскай, знойдзенай у Рыме ў 1874 годзе{{sfn|Шасціміраў|2012|с=27—28}}. Гэту ж статую спрабаваў рэканструяваць у сваёй карціне «Дыядумена» калега Альма-Тадэмы — [[Эдвард Джон Пойнтэр|Эдвард Пойнтэр]]. «Мадэль скульптара» выклікала скандал, наконт яе выказваўся нават біскуп Карлайл{{sfn|Barrow|2001|p=89}}. У далейшым Альма-Тадэма імкнуўся пазбягаць абвінавачванняў у «непрыстойнасці» і часцей за ўсё маляваў аголеных жанчын у рымскіх лазнях. Змяшчэнне аголеных натуршчыц у старажытнарымскія інтэр'еры не выклікала асацыяцый з пурытанскай Англіяй і не выклікала нападак крытыкаў{{sfn|Шасціміраў|2012|с=28}}. У 1878 годзе пара зноў здзейсніла трохмесяцовы ваяж у Італію, пераважна ўдзельнічаючы ў пампейскіх раскопках і нават набылі некаторыя знаходкі. Тэматыка прац таго часу, аднак, паказвала большую ўвагу да рымскіх рэалій, а не да пампейскіх. У тым жа годзе прэзідэнтам Акадэміі мастацтваў стаў Лейтан, што азначала трывалыя пазіцыі для акадэмічнага класіцызму. Альма-Тадэма адправіў тады 10 сваіх палотнаў на брытанскую секцыю Сусветнай выстаўкі ў Парыжы, але атрымаў толькі сярэбраны медаль. Залаты дастаўся баварцу Х. Херкамену, пра што мастак з раздражненнем пісаў Гамбару. Крыўду скампенсавала званне афіцэра Ганаровага легіёна, прысуджанае ў канцы выстаўкі{{sfn|Barrow|2001|p=91—92}}. 19 чэрвеня 1879 года Альма-Тадэма атрымаў званне сапраўднага акадэміка [[Каралеўская акадэмія мастацтваў|Каралеўскай Акадэміі мастацтваў]], што стала самым значным з яго дасягненняў{{sfn|Barrow|2001|p=92}}. У 1882 годзе ён арганізаваў у галерэі Гросвенар у Лондане вялікую рэтраспектыўную выстаўку, на якой былі прадстаўлены 287 прац. Водгукі крытыкаў былі супярэчлівымі, адмоўныя эмоцыі выклікалі «залішнія археалагічныя падрабязнасці» і сухасць у перадачы эмоцый{{sfn|Wood|1999|p=209}}. == Росквіт творчасці == [[Выява:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|Сустрэча Антонія і Клеапатры ў 41 годзе да н.э. ''1888, прыватны збор'']] У 1881 годзе Альма-Тадэма быў абраны правадзейным членам Каралеўскага таварыства акварэлістаў, нягледзячы на тое, што акварэллю ён пісаў мала — толькі 41 такая праца была забяспечана нумарам опуса — асобным ад алейнага жывапісу (першая з іх — «Фаўст і Маргарыта»){{sfn|Barrow|2001|p=109}}. [[Выява:Sir Lawrence Alma-Tadema, RA, OM - The Triumph of Titus - The Flavians - Walters 3731.jpg|thumb|left|200 px|Трыумф Ціта. ''1885, [[Бостан]], [[Мастацкі музей Уолтэрса]]'']] У 1883 годзе Альма-Тадэма купіў дом, які раней належаў мастаку [[Джэймс Цісо|Жаку Цісо]]. Дом першапачаткова будаваўся для гаспадара, які займаецца мастацтвам і прымае артыстычную кампанію, аднак Альма-Тадэма прыступіў да радыкальнай перабудовы па ўласным праекце. У гэты перыяд мастак актыўна пісаў вялікія шматфігурныя палотны на вядомыя публіцы сюжэты, якія прыносілі найбольшы прыбытак і хутка прадаваліся. Адной з характэрных карцін такога тыпу была «Сустрэча Антонія з Клеапатрай у 41 годзе да н.э.», сюжэт якой быў заснаваны на папулярнай тады [[Антоній і Клеапатра (п’еса)|п’есе Шэкспіра]]. Яшчэ ў 1885 годзе ў той жа манеры была напісана карціна «Трыумф Ціта», заснаваная на кнізе [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]]. Тут былі паказаны ўсе тры будучыя імператары — [[Веспасіян]], [[Ціт, рымскі імператар|Ціт]] і [[Даміцыян]], а таксама здабыча, захопленая ў Іерусаліме. Альма-Тадэма падышоў да «Трыумфу Ціта» як гісторык, некалькі разоў радзіўся наконт сюжэта з членам каралеўскай парламенцкай камісіі па жывапісе Уільямам Уолтэрсам. Намаганні ўвянчаліся поўным поспехам — карціна была прададзена за 20 000 долараў (каля 4000 фунтаў стэрлінгаў), стаўшы адной з самых дарагіх у XIX стагоддзі{{sfn|Barrow|2001|p=119}}. Высокая ацэнка крытыкаў і пакупнікоў тлумачылася таксама і тым, што рымскія трыумфы атаясамляліся з росквітам Брытанскай імперыі і [[Імперыялізм|імперыялістычнай палітыкай]], якая праводзілася ёю{{sfn|Шасціміраў|2012|с=31}}. Рэканструкцыя дому абышлася Альма-Тадэме ў суму 70 000 фунтаў (эквівалентную {{num|6500000}} фунтаў 2013 года), у ім было 66 пакояў, аздобленых у эклектычным стылі{{sfn|Barrow|2001|p=121}}. Дом хутка ператварыўся ў славутасць Лондана, апавядалі, што адзін з наведвальнікаў майстэрні заявіў: «Не дзіва, што вашы карціны адрозніваюцца такой самаўпэўненасцю і хараством!» Альма-Тадэма адказаў: «Наша сучасная публіка так абвыкла ад кожнай маёй карціны чакаць чагосьці зусім новага і арыгінальнага, што я вымушаны ўвесь час атачаць сябе вялікай колькасцю… уражанняў і менавіта такім багаццем прадметаў, якія даюць волю для гульні ўяўлення»{{sfn|Булгакаў|1897|с=9—10}}. У доме мелася тры студыі — самога Альма-Тадэмы, яго жонкі Лауры і дачкі Ганны, размяшчаліся калекцыі японскага і кітайскага мастацтва (у 1892 годзе Лоўрэнс Альма-Тадэма стаў віцэ-прэзідэнтам Японскага таварыства, якое прапагандавала мастацтва гэтай краіны). У доме размяшчалася калекцыя грэка-рымскіх старажытнасцей, а таксама копій вядомых твораў мастацтва. Уваход у дом быў аздоблены на ўзор уваходных порцікаў пампейскіх дамоў, дзвярны малаток быў аналагічны антычнаму і г.д. Майстэрня Альма-Тадэмы была ўпрыгожана паўкупалам, а ў [[Апсіда|апсідзе]] быў змешчаны надпіс: ''[[Ars longa, vita brevis]]''. Многія інтэр'еры дома з’яўляліся на карцінах мастака, напрыклад, інструменты з музычнага салона былі намаляваны ў «Чытанні з Гамера»{{sfn|Barrow|2001|p=121—123}}. [[Выява:The Roses of Heliogabalus.jpg|thumb|right|250px|[[Ружы Геліягабала]]. ''1888. Прыватны збор'']] Новая працяглая паездка ў Італію была здзейснена ў 1883 годзе, у першую чаргу мастака цікавілі новыя знаходкі ў Пампеях. На раскопкі ён завітваў штодня на працягу некалькіх месяцаў, што стала крыніцай амаль дасканалых ведаў жыцця жыхароў Старажытнага Рыма. Яго працы ўключалі такую колькасць дакладных дэталей, што некаторыя крытыкі вінавацілі яго ў тым, што жанравыя карціны больш усяго нагадвалі музейныя каталогі. У 1888 годзе была створана адна з самых вядомых яго карцін — «[[Ружы Геліягабала]]», прадстаўленая на штогадовай выстаўцы Акадэміі мастацтваў. Сюжэт быў заснаваны на эпізодзе з «[[Аўтары жыццяпісаў Аўгустаў|Жыццяпісаў Аўгустаў]]»: распусны імператар [[Геліягабал]] на оргіях так завальваў сваіх гасцей каскадамі ружовых пялёсткаў, што некаторыя затыхаліся пад імі. Партрэт імператара Альма-Тадэма пісаў з адзінай захаванай яго выявы з калекцыі [[Капіталійскія музеі|Капіталійскіх музеяў]] у Рыме. Гэты партрэт у тыя ж гады прыцягнуў увагу [[Оскар Уайльд|О. Уайльда]], які нават паведамляў свайму выдаўцу, што ахвотна напісаў бы пра жыццё Геліягабала{{sfn|Barrow|2001|p=135}}. Хоць у антычным тэксце паведамлялася, што імператар выкарыстоўваў у сваіх оргіях фіялкі і некаторыя іншыя кветкі, Альма-Тадэма пісаў толькі ружы. У Старажытным Рыме ружа лічылася сімвалам прыгажосці, пачуццёвага кахання, раскошы і баляў; таксама ружовыя вянкі кідаліся да ног пераможцаў на трыумфах. Такім чынам, Альма-Тадэма паказаў, як Геліягабал кпіў са сваіх рымскіх падданых, сярод якіх маглі быць і воіны-трыумфатары. Процьма ружовых пялёсткаў паказвала і на імперскі дастатак. Існуе версія, што Уайльд у рамане «[[Партрэт Дорыяна Грэя]]» апісаў менавіта майстэрню Альма-Тадэмы, куды падчас працы над карцінай нават зімой дасылалі ружы з Францыі і Алжыра{{sfn|Шасціміраў|2012|с=34}}. Хоць крытыкі халаднавата сустрэлі карціну — мастака вінавацілі, што ён не жадаў разглядаць маральны бок падзей, намаляваўшы выдасканаленае забойства, аднак «Ружы Геліягабала» былі набыты інжынерам — сэрам Джорджам Эйрдам за 4000 фунтаў (389 000 фунтаў 2013 года){{sfn|Barrow|2001|p=135}}. [[Выява:A Dedication to Bacchus.jpg|thumb|Прысвячэнне Вакху]] Як развіццё гэтай праблематыкі Альма-Тадэма пісаў шматлікія дэкаратыўныя карціны, часта бессюжэтныя, у якіх апявалася бестурботнасць і асалода жыцця. Нярэдка іх гераінямі станавіліся жанчыны ў садзе ці на мармуровых тэрасах, такія «Ружа ўсіх руж» ([[1885]]), «У садзе руж» ([[1889]]), «Сакрэт» ([[1887]]), «Якія не ведаюць суперніц» (1893) і шматлікія іншыя{{sfn|Шасціміраў|2012|с=35}}. Тым не менш, ён кожны год ствараў па вялікай карціне, якая адпавядала стандартам Акадэміі і ўдзельнічала ў яе конкурсе. У 1889 годзе ён прадставіў палатно «Прысвячэнне Вакху», якое вылучалася сярод еўрапейскіх [[Вакханалія|вакханалій]]: Тадэма ператварыў оргію ў прыстойнае свята з удзелам жанчын і дзяцей{{sfn|Шасціміраў|2012|с=37}}. Характэрна, што карціна была неадкладна прададзена за 5880 фунтаў (эквівалентных 567 000 фунтаў 2013 года), стаўшы самай дарагой карцінай Альма-Тадэмы, рэалізаванай пры яго жыцці ў Брытаніі{{sfn|Barrow|2001|p=185}}. Рэканструкцыя дома заняла ўсю сярэдзіну 1880-х гадоў. Пасля яе заканчэння рэзідэнцыя Альма-Тадэмы ў першую чаргу ператварылася ў музычны цэнтр Лондана: гарачы знаток музыкі, Лоўрэнс сябраваў са шматлікімі вядомымі інструменталістамі, спевакамі і акцёрамі таго часу, яны ж служылі мадэлямі для яго партрэтаў. Сярод пастаянных наведвальнікаў дому Альма-Тадэмы былі венгерскі скрыпач [[Іозеф Іаахім]], польскі кампазітар [[Ігнацы Ян Падзярэўскі|Ігнацы Падзярэўскі]], італьянцы [[Энрыка Каруза]] і [[Элеанора Дузэ]] і шматлікія іншыя. Блізкім сябрам мастака быў галандскі скрыпач Марыс Сенс{{sfn|Barrow|2001|p=126}}. Па сваім амплуа жывапісца Альма-Тадэма не быў партрэтыстам і пісаў пераважна сяброў і блізкіх. Галоўнымі яго мадэлямі заставаліся жонка і дочкі, характэрна, што з часам ён стаў пазбягаць выкарыстоўваць іх выявы для сваіх гістарычных палотнаў, аддаючы перавагу наймаць натуршчыц ці выкарыстоўваць антычную скульптуру. Сярод партрэтаў жонкі Лауры вылучаецца карціна «Перашкодзілі» (1880), выкананая для выстаўкі жаночага партрэта часопіса «Графіка»{{sfn|Шасціміраў|2012|с=38—39}}. {{Галерэя |Назва = Партрэты, выкананыя Л. Альма-Тадэмам |Памер = 200 |Размяшчэнне = right |Выява:Miss Anna Alma Tadema, by Laurens Alma Tadema.jpg|Партрэт дачкі Ганны ''1883'' |Выява:Alma-Tadema Ignacy Jan Paderewski.jpg|Партрэт Падзярэўскага ''1891'' |Выява:Laura Theresa Alma-Tadema.jpg|Партрэт Лауры ''1871'' |Выява:Interupted by Lawrence Alma-Tadema.jpg|«Перашкодзілі» ''1880'' }} == Позняя творчасць. Апошнія гады жыцця == У 1889 годзе Альма-Тадэма быў ганараваны Залатым медалём на [[Сусветная выстаўка (1889)|Сусветнай выстаўцы ў Парыжы]], у 1890 годзе ён быў абраны ганаровым членам Драматычнага таварыства Оксфардскага ўніверсітэта, а ў 1897 годзе ганараваны вялікім залатым медалём на міжнароднай выстаўцы ў Бруселі. 24 мая 1899 года (у 81-ы дзень нараджэння каралевы Вікторыі) ён быў прысвечаны ў [[Рыцар-бакалаўр|рыцары]], стаўшы толькі восьмым замежным мастаком, ганараваным гэтай узнагародай; сярод яго папярэднікаў былі [[Рубенс]] і [[Ван-Дэйк]]{{sfn|Wood|1999|p=212}}. У 1900 годзе пры правядзенні чарговай [[Сусветная выстаўка (1900)|Сусветнай выстаўкі ў Парыжы]] ён дапамагаў у арганізацыі брытанскай секцыі і выставіў дзве свае працы, якія атрымалі вялікі залаты медаль. Удзельнічаў ён і ў арганізацыі [[Сусветная выстаўка (1904)|Сусветнай выстаўкі ў Сент-Луісе]] ў 1904 годзе. Мастак вёў актыўны лад жыцця: зімой 1902—1903 гадоў здзейсніў працяглую паездку ў Егіпет, дзе быў сведкам адкрыцця першай [[Асуанская плаціна|Асуанскай плаціны]], будаўніком якой быў Дж. Эйрд — яго пастаянны заказчык{{sfn|Wood|1999|p=212}}. [[Выява:Alma Tadema Spring.jpg|thumb|left|150 px|Вясна. ''1894. [[Музей Геці]], [[Лос-Анджэлес]]'']] Тэматыка прац Альма-Тадэмы ў 1890-я гады пачынае змяняцца. У 1896 годзе ён выканаў рэдкі для яго заказны аўтапартрэт для [[Галерэя Уфіцы|Галерэі Уфіцы]], што азначала прызнанне з боку вельмі аўтарытэтнага інстытута. Альма-Тадэма намаляваў сябе ў строгім касцюме, з пэндзлем і ў залатым [[пенснэ]]{{sfn|Шасціміраў|2012|с=41—42}}. Пачынаючы з 1890-х гадоў мастак усё радзей і радзей звяртаўся да гістарычных падзей, замяняючы іх сентыментальнымі ці эратычнымі кампазіцыямі ў раскошных інтэр'ерах ці мармуровых тэрасах. Вялікія палотны станавіліся выключэннямі, напрыклад, біблейскае «Знаходжанне Майсея» (1904), навеянае егіпецкімі ўражаннямі. Карціна была напісана па заказе сэра Джорджа Эйрда, які заплаціў 5250 фунтаў (495 000 фунтаў 2013 года){{sfn|Barrow|2001|p=186}}. Уласна гістарычныя падзеі перасталі захапляць Альма-Тадэму, ён сканцэнтраваўся на перадачы мастацкімі сродкамі рамантычных пачуццяў. Дакучлівы перфекцыянізм прыводзіў да рэзкага запавольвання тэмпаў працы. Напрыклад, над карцінай «Вясна» ён працаваў больш за 4 гады, увесь час штосьці змяняючы і паляпшаючы. На карціне намаляваны [[Флараліі]], у цэнтры кампазіцыі — малады чалавек, які іграе на флейце Пана. На шчыце, які трымаюць двое мужчын на шостах, напісана фраза [[Катул]]а, адрасаваная [[Прыяп]]у. Увесь натоўп разнастайных персанажаў (уключаючы жраца, маленькіх дзяўчынак з кветкамі і музыкантак) «замкнёны» ў вузкім калідоры архітэктурных збудаванняў{{sfn|Шасціміраў|2012|с=42—43}}. Апроч заняткаў станковым жывапісам Альма-Тадэма актыўна ўдзельнічаў у афармленні тэатральных пастановак (пераважна шэкспіраўскіх у тэатры «Ліцэум»), ствараў мадэлі касцюмаў, мэблі ў пампейскім ці старажытнаегіпецкім стылі, рабіў кніжныя ілюстрацыі, малюнкі тканак і апраўленні карцін. Шматлікія з яго дызайнерскіх знаходак захоўваліся потым на палотнах. У 1900-я гады ён вярнуўся да тэмы рымскага імператара [[Каракала|Каракалы]], прычым нароўні з гістарычнымі сюжэтамі стварыў палатно «Тэрмы Каракалы»{{sfn|Шасціміраў|2012|с=44—45}}. Паралельна ён пісаў невялікія карціны займальнага зместу, пераважна з сентыментальным сюжэтам. Прыкладам з’яўляюцца «Сярэбраныя фаварыткі» ([[1903]]), «Голас вясны» (1910) і некаторыя іншыя. Карціна 1906 года «Нічога не пытай больш» была ілюстрацыяй верша [[Альфрэд Тэнісан|Альфрэда Тэнісана]], прычым за 20 гадоў да таго Альма-Тадэма напісаў на гэты сюжэт акварэль{{sfn|Шасціміраў|2012|с=45}}. У 1904 годзе кароль Эдуард VII узнагародзіў мастака зноў заснаваным [[Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)|Ордэнам заслуг]] (разам з двума іншымі дзеячамі віктарыянскага мастацтва{{efn|Разам з ім былі ўзнагароджаны [[Уільям Холман Хант|Уільям Хант]] і [[Джордж Фрэдэрык Ватс|Джордж Ватс]] — абодва з прэрафаэлітаў.}}), што выклікала шэраг пратэстаў. Напрыклад, крытык новага пакалення Роджэр Фрай даслоўна заявіў: «Колькі часу спатрэбіцца, каб прадэзінфікаваць новы ордэн салодкім мылам Альма-Тадэмы?»{{sfn|Barrow|2001|p=185}} У 1906 годзе ён быў ганараваны залатым медалём Каралеўскага інстытута брытанскіх архітэктараў, прычым у абгрунтаванні ўзнагароджання згадваўся яго ўласны дом, дэкарацыі да «[[Карыялан, трагедыя|Карыялана]]» і карціны, якія ўзнаўляюць віды [[Парфенон]]а, [[Калізей|Калізея]] і [[Тэрмы Каракалы|Тэрм Каракалы]]{{sfn|Barrow|2001|p=185}}. [[Файл:Caracalla et Geta.jpg|thumb|Каракала і Гета. ''1907, прыватны збор'']] Апошняй буйной кампазіцыяй Альма-Тадэмы аказалася карціна 1907 года «[[Каракала]] і [[Гета]]», у якой браты-сапернікі былі намаляваны ў ложы Калізея сярод сям'і (уключаючы старога бацьку — імператара [[Септымій Север|Септымія Севера]]). Мастак быў як заўсёды грунтоўны пры напісанні карціны, у прыватнасці, ён падлічыў, што ў сектарах амфітэатра, бачных гледачу, магло змясціцца 5000 фігур. На карціне ён намаляваў 2500 чалавек, астатніх не было відаць за калонамі і кветкавымі гірляндамі. Характэрна, што дзеянне, якое паходзіць на арэне, — паляванне на звяроў ці гладыятарскі бой — практычна не паказана, уся ўвага гледача сканцэнтравана на архітэктурных дэталях, фактуры мармуру, фігурах імператарскага сямейства. Пазней гэта карціна была набыта для каралеўскай сям'і за 10 000 фунтаў (865 000 фунтаў 2013 года){{sfn|Barrow|2001|p=187}}. У апошняе дзесяцігоддзе жыцця творчая манера Альма-Тадэмы зведала ўплыў еўрапейскіх [[Сімвалізм|сімвалістаў]], і сам ён аказаў пэўнае ўздзеянне на [[Густаў Клімт|Густава Клімта]] і [[Фернан Кнопф|Фернана Кнопфа]]. Паводле меркавання Р. Барау, гэта асабліва прыкметна ў карціне 1910 года «Голас вясны»: спалучэнне архетыпічных сімвалаў з класічнай тэматыкай, асіметрычная пабудова кампазіцыі і інш. Пейзаж на гэтым палатне можа нагадаць пра пейзажы [[Пюві дэ Шаван]]а{{sfn|Barrow|2001|p=192—194}}. 15 жніўня 1909 года ва ўзросце 57 гадоў сканала другая жонка Альма-Тадэмы — [[Лаура Альма-Тадэма|Лаура]]{{sfn|Barrow|2001|p=191}}. Яе смерць стала цяжкім ударам для мастака, ён перажыў жонку менш чым на тры гады. Скончыўшы сваю 408-ю карціну «Падрыхтоўкі ў Калізеі», летам 1912 года Альма-Тадэма адправіўся ў суправаджэнні дачкі Ганны ў [[Вісбадэн]], з намерам падлячыць язву страўніка. 28 чэрвеня 1912 года ён сканаў ва ўзросце 76 гадоў. Пахаваны быў у [[Сабор Святога Паўла|Саборы Св. Паўла]] ў Лондане каля магілы [[Антоніс Ван Дэйк|Антоніса ван Дэйка]]{{sfn|Barrow|2001|p=194}}. Пасля смерці Альма-Тадэмы засталася маёмасць у 58 834 фунты (каля 5 млн фунтаў 2013 года), буйныя кампазіцыі, які засталіся непрададзенымі, паступілі ў [[Дзяржаўны музей (Амстэрдам)|Дзяржаўны музей Амстэрдама]] і [[Люксембургскі музей]] у Парыжы, некаторыя малыя працы перайшлі ў валоданне музея Леўвардэна — малой радзімы жывапісца{{sfn|Barrow|2001|p=195}}. Бібліятэка Альма-Тадэмы і яго калекцыя фатаграфій (4000 тамоў кніг і 5000 адбіткаў) была перададзена ў [[Музей Вікторыі і Альберта]]. Дочкі па завяшчанні атрымалі толькі па 100 фунтаў кожная{{efn|К таму моманту дочкі зрабілі кар’еру мастачкі і пісьменніцы. Ганна Альма-Тадэма — мастачка — перастала пісаць пасля смерці бацькі{{sfn|Barrow|2001|p=195}}.}}, не лічачы мэблі і асабістых рэчаў{{sfn|Barrow|2001|p=195}}. Спадчыннікі не сталі пакідаць сабе дом мастака, ён быў перададзены на рэалізацыю, але яго не маглі прадаць да 1920 года. Пасля перапродажу ён ператварыўся ў шматкватэрны даходны дом, усе інтэр'еры былі страчаны. У 1975 годзе на сцяне лонданскага дома Альма-Тадэмы (44 Grove End Road, St John's Wood) была ўсталявана мемарыяльная дошка<ref>{{cite web|url=http://wwww.alma-tadema-sir-lawrence-o.m.-1836-1912|title=Alma-Tadema, Sir Lawrence, O.M. (1836—1912)|accessdate=2014-05-29|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220175602/http://acn.com.ve/|archivedate=20 лютага 2017|url-status=dead}}</ref>. == Спадчына і ацэнкі == Зімой 1912—1913 года Каралеўская Акадэмія мастацтваў арганізавала мемарыяльную экспазіцыю Альма-Тадэма, на якой было прадстаўлена 213 яго прац. Характэрна, што адначасова Роджэр Фрай праводзіў другую выстаўку [[Постімпрэсіянізм|постімпрэсіяністаў]] у Графтан-галеры, і прэса і крытыкі больш добразычліва прынялі мастацтва мадэрну. У аглядзе часопіса «Атэнеум» канстатавалася, што працы памерлага акадэміста былі пераацэнены, а на фоне новых плыней у мастацтве ён, здавалася, належаў да зусім іншай эпохі{{sfn|Barrow|2001|p=196}}: {{пачатак цытаты}}Што, як не выстаўка твораў мастака, які нядаўна памёр, можа мацней паказаць змены ў светапоглядзе, якія зведалі крытыкі мастацтва за апошнія дваццаць гадоў?{{sfn|Barrow|2001|p=196}}{{канец цытаты}} Альма-Тадэма стаў сімвалам барацьбы авангардызму з акадэмізмам, як пісала Р. Барау, «як вынік, увесь свет мадэрнісцкага мастацтва выступіў супраць Альма-Тадэмы, і яго працы сталі сімвалам старога парадку»{{sfn|Barrow|2001|p=196}}. Аднак у яго знаходзіліся і абаронцы, напрыклад, [[Бернард Шоу]], які заявіў, што, калі б у сучаснікаў Альма-Тадэмы была хоць бы палова яго характару, англійскі жывапіс стаў бы значна багацейшым{{sfn|Barrow|2001|p=196}}. [[Выява:1904 Lawrence Alma-Tadema - The Finding of Moses.jpg|thumb|Знаходжанне Майсея. ''1904. Прыватны збор'']] Сам Альма-Тадэма ўжо заспеў [[імпрэсіянізм]] і [[постімпрэсіянізм]], [[кубізм]], [[фавізм]] і [[футурызм]], шчыра прымаў новыя кірункі ў мастацтве і ўхваляў іх, але прымірыць яго метады з [[Авангард, мастацтва|авангардам]] было цалкам немагчыма. У 1920-я гады з паўсюднай модай на [[авангардызм]] віктарыянскі акадэмізм быў забыты і, здавалася, «выкінуты на звалку гісторыі». Калі ў 1960 годзе працы Альма-Тадэма ўпершыню пасля доўгага перапынку паступілі на аўкцыён Ньюмена ў Лондане, доўгі час не ўдаваўся знайсці пакупніка. Пасля гэтага карціны былі перададзены на аўкцыён «[[Крысціс]]», дзе не ўдалося прадаць нават «Знаходжанне Майсея» і «Ружы Геліягабала». Толькі пасля перадачы карцін у Нью-Ёрк яны, нарэшце, былі прададзены{{sfn|Barrow|2001|p=197}}. У тыя часы хадзіў анекдот пра злодзея, які, выкраўшы твор Альма-Тадэмы, скончыў самагубствам{{sfn|Шасціміраў|2012|с=46}}. Зрэшты, яшчэ ў 1910-я гады дэкаратыўныя магчымасці яго карцін ацанілі ў [[Галівуд]]зе, бо жывапіс Альма-Тадэмы выкарыстоўвалася амерыканскімі рэжысёрамі як крыніца відовішчнага матэрыялу для пастаноўкі фільмаў на антычныя тэмы. Працамі Альма-Тадэмы натхняўся [[Дэвід Уорк Грыфіт|Д. Грыфіт]] у сваёй «[[Няцерпнасць (фільм)|Няцерпнасці]]», а таксама [[Сесіль Блаўнт Дэ Міль|Сесіл Дэ Міль]] і іншыя. Пры пастаноўцы фільма «[[Дзесяць запаведзей (фільм, 1956)|Дзесяць запаведзей]]» (1956) Дэ Міль уручыў аператару і мастакам набор рэпрадукцый карцін Альма-Тадэмы, каб яны зразумелі, чаго ён ад іх хоча. Большая частка яго мастакоў-пастаноўшчыкаў былі англічанамі, відавочна, знаёмымі са спадчынай мастака. Як пісаў К. Вуд: «''Па іроніі лёсу, калі рэпутацыя Альма-Тадэмы знаходзілася на самай нізкай адзнацы, яго дух жыў у кіно''»{{sfn|Wood|1999|p=212}}. Практычна ўсе працы Альма-Тадэмы апынуліся ў прыватных зборах. Толькі ў канцы XX стагоддзя ён стаў успрымацца як адзін з найважнейшых жывапісцаў-акадэмістаў XIX стагоддзя. У канцы 1960-х гадоў вялікую калекцыю жывапісу Альма-Тадэмы (35 прац — амаль 10 % яго спадчыны, даступнага для продажу) сабраў рэжысёр і прадзюсар Ален Фунт, але ў 1973 годзе пасля банкруцтва быў вымушаны збыць яе на аўкцыёне «[[Сотбіс]]». З гэтага часу ажыўляецца цікавасць да Альма-Тадэмы на антыкварным рынку. У гэтым плане характэрны лёс карціны «Знаходжанне Майсея». У 1904 годзе пакупнік заплаціў за яе 5250 фунтаў, у 1935 годзе яе прадалі за 861 фунт, а ў 1960 годзе — за 252 фунты (пры гэтым фунт стэрлінгаў дэвальваваўся). Падчас распродажу калекцыі А. Фунта ў 1973 годзе за «Майсея» было вытаргавана 30 000 фунтаў{{efn|У пераліку на кошты 2013 года шэраг будзе такім: 493 500 — 49 400 — 4600 — 405 000 фунтаў стэрлінгаў.}}. У маі 1995 года на аўкцыёне «Крысціс» карціна была прададзена за 1,5 млн фунтаў{{sfn|Barrow|2001|p=197}}{{sfn|Wood|1999|p=205}}. У 2010 годзе карціна была зноў прададзена за 35,9 мільёна долараў ананімнаму пакупніку. Новы рэкорд Альма-Тадэма паставіў на аўкцыёне «Сотбіс» у 2011 годзе: яго карціна «Сустрэча Антонія і Клеапатры» была прададзена за 29,2 млн долараў<ref>{{cite web|url=http://www.lenta.ru|title=Карціна Лоўрэнса Альма-Тадэмы прададзена за 29 мільёнаў долараў|accessdate=2014-05-29}}</ref>. У 1996 годзе была адкрыта выстаўка Альма-Тадэмы ў амстэрдамскім [[Музей Вінцэнта Ван Гога|Музеі Ван-Гога]], што некаторымі спецыялістамі было ўспрынята як «афіцыйнае прызнанне… рэабілітацыі, падобнай, аднак, вельмі моцна на рэанімацыю і нават — на эксгумацыю»<ref name="Аркадзь Іпалітаў">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/244955|title=Сучасныя эстэты вырашылі ўдосталь наесціся ласункамі|author=Аркадзь Іпалітаў|work=«Коммерсантъ» №215 ад 16.12.1996|accessdate=2014-05-29}}</ref>. === Адзнакі творчасці === [[Выява:Portrait of Lawrence Alma-Tadema.jpg|thumb|left|150 px|Альма-Тадэма побач са сваім бюстам. ''Фота з выдання «World's Work», Vol. XXIV, no 4, August 1912'']] Да пераезду ў Лондан Альма-Тадэма, нягледзячы на ўсе свае поспехі, не атрымаў колькі-небудзь прафесійных ацэнак з боку галандскіх і бельгійскіх крытыкаў, якія абмяжоўваліся агульнымі меркаваннямі ці апісаннямі. Першы глыбокі агляд яго творчасці зрабіў Карэл Восмаер, рэдактар часопіса ''De Nederlandsche Spectator'', які і сам збіраў карціны мастака. Аднак паколькі тэматыка прац Альма-Тадэмы не вельмі суадносілася з модай таго часу, то і ў прэсе станоўчых ацэнак было мала. Так, карэспандэнт галандскага выдання ''Kunstkronijk'' асуджаў Альма-Тадэму за слабае раскрыццё нацыянальнай тэмы ў мастацтве; яго егіпецкія і антычныя працы заўсёды былі больш папулярнымі за межамі Нідэрландаў. Насупраць, з сярэдзіны 1860-х гадоў у Брытаніі пачалася мода на касмапалітычнае мастацтва, якое звярталася да тэм, далёкіх ад сацыяльных рухаў і штодзённасці. Першая выстаўка падобных прац прайшла ў Каралеўскай Акадэміі жывапісу ў Лондане яшчэ ў 1865 годзе, і Альма-Тадэма добра ўпісваўся ў гэту тэндэнцыю{{sfn|Wood|1999|p=56}}. Альма-Тадэма, сумяшчаючы жанравы жывапіс і археалагічную дакладнасць у дэталях, не ўяўляў прамой канкурэнцыі брытанскім мастакам таго часу, якія засяроджваліся на вялікіх алегарычных і міфалагічных палотнах; кірунак, закладзены Альма-Тадэмай, стаў адбівацца на віктарыянскім акадэмізме толькі ў 1880-я гады. Тым не менш, ужо ў 1870 годзе ў часопісе ''The Jugler'' з’явіўся наступны агляд: «Альма-Тадэма насілу паддаецца класіфікацыі: ён не належыць ні да адной школы, іншымі словамі, ён сам сабе школа»{{sfn|Wood|1999|p=57}}. Вучнямі Альма-Тадэмы, якія зведалі яго моцны мастацкі ўплыў і перанялі манеру і тэхніку пісьма, былі ў першую чаргу жонка Лаура і дачка Ганна. У маладосці ён вадзіўся з кузенам — [[Хендрык Вілем Месдах|Вілемам Месдахам]] — і, па некаторых даных, у 1866 годзе рэкамендаваў яго ў школу [[Вілем Рулафс|В. Рулафса]] і спрыяў пераезду ў Брусель<ref>{{кніга |аўтар=Renske Suijver| загаловак=The Mesdag Collection| выдавецтва= Van Gogh Museum Publications|год=2011|pages=11}}</ref>. Англійскіх паслядоўнікаў стылю і тэматыкі Альма-Тадэмы сучасныя даследчыкі аб’ядноўваюць у «Мармуровую школу» ({{lang-en|The Marble School}}), самым значным з іх называюць [[Джон Уільям Годвард|Джона Годварда]]{{sfn|Wood|1999|p=232}}, аднак пытанне, ці быў ён прамым вучнем Альма-Тадэмы, дыскутуецца<ref>{{cite web|url= https://www.artrenewal.org/articles/On-Line_Books/Godward/godward3.php|title= J.W. Godward: the Eclipse of Classicism|subtitle= 4. Wilton Road & Formal Training (1882-1886)|author= Vern Grosvenor Swanson|publisher= Art Renewal Centre|accessdate= 2014-06-09|lang= en|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714222141/https://www.artrenewal.org/articles/On-Line_Books/Godward/godward3.php|archivedate= 14 ліпеня 2014|url-status= dead}}</ref>. Паводле меркавання брытанскага мастацтвазнаўца К. Вуда — «''Альма-Тадэма ў першую чаргу быў галандскім мастаком, і яго мастацкая адукацыя і характар яго мастацтва былі выключна галандскімі, а не англійскімі''»{{sfn|Wood|1999|p=204}}. Мастацтва яго прызнаецца «літаралісцкім» — Вуд называў яго «тыповым мастаком-антыкварам», які зрабіў антычнасць зразумелай прадстаўнікам брытанскага сярэдняга класа{{sfn|Wood|1999|p=204}}. Менавіта «буржуазнасць» Альма-Тадэмы зрабіла яго ў Брытаніі паміж 1920 і 1960-мі гадамі сімвалам дрэннага мастака. Крытыкаў віктарыянскай эпохі раздражняла безэмацыйнасць кампазіцый Альма-Тадэмы, якога цікавіла толькі перадача дакладных дэталей паўсядзённага жыцця далёкага мінулага. Для крытыкі 1920-х гадоў Альма-Тадэма быў яскравым прыкладам віктарыянскага дэкаратара, які марнаваў масу намаганняў і тэхнічнае майстэрства на рэчы неглыбокія і нават бессэнсоўныя{{sfn|Wood|1999|p=210}}. Сапраўды, нават у самых сваіх вядомых творах Альма-Тадэма аддаваў перавагу або малаважнаму інцыдэнту, або момант спакою і сузірання. Малюючы Калізей, ён надаваў увагу архітэктуры, але не напалу жаданняў гладыятарскага паядынку і пакут хрысціян{{sfn|Wood|1999|p=210}}. Тым не менш, К. Вуд адзначаў:{{пачатак цытаты}}Хоць эмацыйнае ўздзеянне яго твораў мінімальнае, але яны святочныя, а вобразы моры, неба, мармуру і кветак, якія купаюцца ў прамянях міжземнаморскага сонца, робяць гэтыя карціны ўнікальнымі ў віктарыянскім мастацтве; яны заўсёды будуць даваць задавальненне{{sfn|Wood|1999|p=212}}.{{канец цытаты}} Пры жыцці Альма-Тадэмы яго творчасці было прысвечана некалькі манаграфій, у тым ліку напісаная вядомым егіптолагам і пісьменнікам [[Георг Эберс|Георгам Эберсам]]<ref>{{кніга| аўтар= Ebers G.| загаловак= Lorenz Alma Tadema: His Life and Works, by Georg Ebers / Tr. from the German by Mary J. Safford| спасылка= https://archive.org/stream/lorenzalmatadem00ebergoog#page/n10/mode/2up | месца = New York | выдавецтва = W.S. Gottsberger | год= 1886 | pages= | allpages= 92}}</ref>. Новыя мастацтвазнаўчыя даследаванні сталі выходзіць з 1970-х гадоў, як прысвечаныя мастаку індывідуальна, так і тыя, хто ацэньвалі яго творчасць у кантэксце віктарыянскага жывапісу. Апошняе і найбольш фундаментальнае даследаванне было апублікавана ў 1999 годзе Размары Барау, з тых часоў яно некалькі разоў перавыдавалася. У альбоме Р. Барау робіць спробу прасачыць мастацкія сувязі Альма-Тадэмы ў 1860-я — 1910-я гады і карэктуе традыцыйны погляд на яго творчасць як чыста дэкаратыўную, якая не нясе эмацыйнай і інтэлектуальнай нагрузкі. ---- Сюжэты і стыль Лоўрэнса Альма-Тадэмы нагадваюць іншага прадстаўніка позняга [[акадэмізм]]у — [[Генрых Іпалітавіч Семірадскі|Генрыха Семірадскага]]. Расійскія крытыкі знаходзілі таксама вызначаныя паралелі ў іх біяграфіях і пасмяротным лёсе іх творчасці<ref name="Аркадий Ипполитов">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/244955|title=Современные эстеты решили вдоволь наесться сладостями|author=Аркадий Ипполитов|work=«Коммерсантъ» №215 от 16.12.1996|accessdate=2014-05-29}}</ref><ref>{{cite web|url=http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-14956/|title=«Как древний Рим помог Лоуренсу Альма-Тадему стать английским рыцарем?»|publisher=Публикация портала Школа Жизни.ру|accessdate=2014-05-29}}</ref>. == Узнагароды == Залаты медаль [[Парыжскі салон|Салона]] (Парыж, 1864), медаль другога класа Сусветнай выстаўкі ў Парыжы ([[Сусветная выстаўка (1867)|1867]]), залаты медаль (Берлін, 1872), Вялікі Залаты медаль (Берлін, 1874); залатыя медалі першага класа сусветных выставак у Парыжы [[Сусветная выстаўка (1889)|1889]] і [[Сусветная выстаўка (1900)|1900]] гадоў. Правадзейны член Амстэрдамскай акадэміі вытанчаных мастацтваў ([[1862]]), Каралеўскай акадэміі Мюнхена ([[1871]]), Каралеўскай Акадэміі Берліна ([[1874]]), Таварыства акварэлістаў ([[1881]]), Рымскай акадэміі жывапісу Св. Лукі (1907). Ганаровы член акадэмій жывапісу Мадрыда, Вены, Стакгольма і Неапаля, Каралеўскай Шатландскай Акадэміі. Член-карэспандэнт Французскай Акадэміі вытанчаных мастацтваў (1881). Ордэн Леапольда (Бельгія, 1866), Ордэн Дацкага льва ([[1868]]), Ордэн Св. Міхаіла I ступені (Баварыя, 1869), кавалер ордэна Ганаровага легіёна ([[1873]]), Ордэн Прускай кароны III ступені (1877). Замежны член Ордэны Заслуг (Вялікабрытанія, 1881), кавалер ордэна Заслуг (1904)<ref>{{артыкул | загаловак=Alma-Tadema, Sir Laurence| спасылка= https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclopædia_Britannica/Alma-Tadema,_Sir_Laurence| выданне= An Encyclopædia Britannica, Eleventh edition| месца= Cambridge| выдавецтва=University Press |год= 1910|volume=1 |pages=712—713}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{вікікрыніцы-тэкст|en|1911 Encyclopædia Britannica/Alma-Tadema, Sir Laurence}} {{вікікрыніцы-тэкст|en|Men of the Time, eleventh edition/Alma-Tadema, Lawrence}} * {{кніга | аўтар = [[Фёдар Ільіч Булгакаў|Булгаков Ф. И.]] | загаловак = Знаменитые художники XIX века. Альма Тадема и его произведения | месца = СПб. | выдавецтва = Издание А. С. Суворина | год = 1897 | старонак = 27 листовых иллюстраций + 52 | ref = Булгакаў }} * {{кніга | аўтар = Карпова Т. Л. | загаловак = Генрих Семирадский: Альбом | месца = СПб. | выдавецтва = Золотой век | год = 2008 | старонак = 400 | ref = Карпова }} * {{кніга | загаловак = Мировое искусство. Прерафаэлитизм | адказны = Сост. И. Г. Мосин | месца = СПб. | выдавецтва = ООО «СЗКЭО Кристалл» |год = 2006 |isbn = 5-9603-0063-X }} * {{кніга | аўтар = Шестимиров А. | загаловак = Альма-Тадема: Альбом | месца =М. | выдавецтва = Белый город | год = 2012 | старонак = 48 | ref = Шасціміраў }} * ''Ash R.'' Alma-Tadema. — Aylesbury: Shire Publications, 1973. — ISBN 978-0-85263-237-6 * ''Ash R.'' Sir Lawrence Alma-Tadema. — London: Pavilion Books, 1989. — ISBN 978-1-85145-422-8 * {{кніга | аўтар = Barrow R. | загаловак = Lawrence Alma-Tadema | выдавецтва = Phaidon Press Inc | год = 2001 | allpages = 208 | серыя = | isbn = 0-7148-3918-3 | ref = Barrow }} * {{кніга | аўтар = Swanson V. | загаловак = Sir Alma-Tadema: The Painter of the Victorian Vision of the Ancient World | выдавецтва = London: Ash & Grant | год = 1977 | allpages = 144 | isbn = 978-0-904069-08-2 | ref = Swanson }} * {{кніга | аўтар = Swinglehurst E. | загаловак = Lawrence Alma-Tadema | выдавецтва = Thunder Bay Press, Canada | год = 2001 | allpages = 144 | isbn = 1840134178 | ref = Swinglehurst }} * {{кніга | аўтар = Wood C. | загаловак = Victorian Painting | выдавецтва = Boston, New York, London: Bulfinch Press Little, Brown and Company | год = 1999 | allpages =384 | ref = Wood }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web|url=http://www.alma-tadema.org/|title=218 works by Sir Lawrence Alma-Tadema|accessdate=2014-05-29|lang=en|archive-date=25 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125080536/https://www.alma-tadema.org/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.artcyclopedia.com/artists/alma-tadema_sir_lawrence.html|title=Painting Locations|accessdate=2014-05-29|lang=en}} * {{cite web|url=http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=497|title=Alma-Tadema at MuseumSyndicate|accessdate=2014-05-29|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130428202240/http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=497|archivedate=28 красавіка 2013|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.all-art.org/neoclasscism/alma-tadema1.html|title=Alma-Tadema in «History of Art»|accessdate=2014-05-29|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130813060904/http://all-art.org/neoclasscism/alma-tadema1.html|archivedate=13 жніўня 2013|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://smarthistory.khanacademy.org/late-victorian-alma-tadema-listening-to-homer.html|title=Alma-Tadema ''Listening to Homer'' (1885). A video discussion about the painting from Smarthistory at Khan Academy|accessdate=2014-05-29|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130822073728/http://smarthistory.khanacademy.org/late-victorian-alma-tadema-listening-to-homer.html|archivedate=22 жніўня 2013|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/3|title=Віртуальная галерэя карцін Лоўрэнса Альма-Тадэма праекта Wm-Painting.ru|accessdate=2014-05-29|lang=}} {{бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Мастацтва}} {{DEFAULTSORT:Альма-Тадэма Лоўрэнс}} [[Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Мастакі гістарычнага жанру]] h9n8ulmfr2k5b724xtm4v2tmxqe1lj4 0 210684 5211443 5053520 2026-10-04T20:08:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211443 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Джэймс Паркінсон |Арыгінал імя = {{lang-en|James Parkinson}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = [[Лондан]], [[Каралеўства Вялікабрытанія]] |Месца смерці = [[Лондан]], [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]] |Навуковая сфера = [[медыцына]], [[геалогія]], [[палеанталогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = * першы чалавек, які апісаў [[Хвароба Паркінсона|хваробу Паркінсона]]; * першы чалавек, які апісаў [[апендыцыт]] [[англійская мова|па-англійску]] (сумесна з сынам); * першы чалавек, які даказаў, што перфарацыя можа з'яўляцца прычынай смерці пры апендыцыце (сумесна з сынам); * адзін з 13 заснавальнікаў {{iw|Геалагічнае Таварыства Лондана|Геалагічнага Таварыства Лондана|en|Geological Society of London}} |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Джэймс Паркінсо́н'''<ref>Традыцыйная форма вымаўлення прозвішча, якая выкарыстоўваецца на постсавецкай прасторы ў выніку [[транслітарацыя|транслітарацыі]] з [[руская мова|рускай мовы]].</ref>, вядомы таксама як '''Джэймс Па́ркінсан'''<ref>Форма вымаўлення прозвішча, якая ўтворана ў выніку транслітарацыі з [[англійская мова|англійскай мовы]] з захаваннем традыцыйнага англійскага вымаўлення.</ref> ({{lang-en|James Parkinson}}; {{ДН|11|4|1755}}, {{МН|Лондан|ў Лондане|Горад Лондан}}, [[Каралеўства Вялікабрытанія]] — {{ДС|21|12|1824}}, {{МС|Лондан|ў Лондане|Горад Лондан}}, [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі]]) — [[Англія|англійскі]] [[урач|ўрач]]-[[хірург]], [[аптэка]]р, [[геалогія|геолаг]], [[палеанталогія|палеантолаг]] і [[палітыка|палітычны]] актывіст. Найбольш вядомы дзякуючы сваёй працы [[1817]] года «Эсэ аб дрыжальным паралічы» ({{lang-en|An Essay on the Shaking Palsy}})<ref>[http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&O=NUMM-98765 An Essay on the Shaking Palsy]{{ref-en}}</ref>, у якой ён упершыню ў гісторыі апісаў [[ідыяпатычны дрыжальны параліч]] — захворванне, якое пазней было перайменавана [[Жан Мартэн Шарко|Жанам Мартэнам Шарко]] ў [[Хвароба Паркінсона|хваробу Паркінсона]]. Джэймс Паркінсон таксама з'яўляецца адным з 13 заснавальнікаў {{iw|Геалагічнае Таварыства Лондана|Геалагічнага Таварыства Лондана|en|Geological Society of London}} — найстарэйшага геалагічнага таварыства ў свеце<ref>{{cite book |title= The making of the Geological Society of London|last= Lewis|first= Cherry|last2= Knell|first2= Simon J.|authorlink= |author2= |year= 2009|publisher= Geological Society|location= |isbn= 978-1-86239-277-9|page= |pages= 62 & 83|url= |accessdate=}}{{ref-en}}</ref>. == Раннія гады жыцця == [[File:James Parkinson, No. 1 Hoxton Square Wellcome L0011427.jpg|thumb|left|Дом і офіс Джэймса Паркінсона]] Джэймс Паркінсон нарадзіўся на тэрыторыі сучаснага {{iw|Shoreditch|Shoreditch|en|Shoreditch}}, што ў [[Лондан|Лондане]] ([[Англія]]). Ён быў сынам Джона Паркінсона — [[аптэка]]ра і [[хірург]]а, які практыкаваў у раёне сённяшняй лонданскай {{iw|Плошча Хокстан|Плошчы Хокстан|en|Hoxton Square}}<ref name="PfeifferWszolek2012">{{cite book|author1=Ronald F. Pfeiffer|author2=Zbigniew K. Wszolek|author3=Manuchair Ebadi|title=Parkinson's Disease, Second Edition|url=http://books.google.com/books?id=uWI0Ia3mkf8C&pg=PA3|date=9 October 2012|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-0714-9|pages=3}}{{ref en}}</ref>. Джэймс быў найстарэйшым сярод трох дзяцей Джона і меў брата Уільяма і сястру Мэры Сэджвуд<ref name="DOMD2007">{{cite book|author1=Dr. Stewart Factor DO|author2=Dr. William Weiner MD|author3=Dr. Stewart Factor|title=Parkinson's Disease: Diagnosis & Clinical Management : Second Edition|url=http://books.google.com/books?id=zUp54Dm-Y7MC&pg=PT35|date=15 December 2007|publisher=Demos Medical Publishing|isbn=978-1-934559-87-1|pages=35}}{{ref-en}}</ref>. У [[1784]] г. Джэймс Паркінсон быў акрэдытаваны {{iw|Карпарацыя Лонданскага Сіці|Карпарацыяй Лонданскага Сіці|en|City of London Corporation}} як хірург. [[21 мая]] [[1783]] г. ён ажаніўся з Мэры Дэйл, ад якой праз пэўны час займеў восем дзяцей, з якіх двое не дажылі да позняга дзяцінства. У хуткім часе пасля вяселля Джэймс Паркінсон змяніў свайго бацьку ў яго практыцы (будынак, дзе адбываліся аперацыі, знаходзіўся ў доме № 1 на {{iw|Плошча Хокстан|Плошчы Хокстан|en|Hoxton Square}}). Джэймс быў перакананы, што кожны варты хірург павінен ведаць [[Стэнаграфія|стэнаграфію]], у якой ён сам быў сапраўдным майстрам. == Палітычныя погляды і дзейнасць == У дадатак да сваёй квітнеючай медыцынскай практыкі, Паркінсон меў заўзятую зацікаўленасць у [[Геалогія|геалогіі]] і [[Палеанталогія|палеанталогіі]], а таксама прымаў актыўны ўдзел у тагачаснай [[Палітыка|палітыцы]]<ref>{{cite journal |pmid=346008 |date=April 1978 |last1=Yahr |first1=MD |title=A physician for all seasons. James Parkinson 1755–1824 |volume=35 |issue=4 |pages=185–8 |issn=0003-9942 |journal=Archives of neurology |doi=10.1001/archneur.1978.00500280003001}}{{ref-en}}</ref>. Джэймс Паркінсон быў актыўным абаронцам правоў абяздоленых і бязлітасным [[крытык]]ам урада [[Уільям Піт Малодшы|Уільяма Піта (малодшага)]]. Ранняя кар'ера Паркінсона пацярпела ад удзелу хірурга ў разнастайных сацыяльных і [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйных]] рухах і акцыях, прычым некаторыя [[гісторык]]і лічаць, што, найхутчэй, ён быў перакананым прыхільнікам [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]]. Ён апублікаваў каля дваццаці палітычных [[памфлет]]аў у перыяд пасля [[Вялікая французская рэвалюцыя|яе перамогі]], калі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] панаваў палітычны хаос. Падпісваючыся сваім уласным імем і [[псеўданім]]ам Стары Х'юберт ({{lang-en|Old Hubert}}), ён заклікаў да радыкальных сацыяльных [[рэформа]]ў і ўвядзення {{iw|Усеагульнае выбарчае права|ўсеагульнага выбарчага права|ru|Всеобщее избирательное право}}<ref name="PlayferHindle2008">{{cite book|author1=Jeremy R. Playfer|author2=John V. Hindle|title=Parkinson's Disease in the Older Patient|url=http://books.google.com/books?id=E-dwR7G5oYYC&pg=PA5|date=1 January 2008|publisher=Radcliffe Publishing|isbn=978-1-84619-114-5|pages=5}}{{ref-en}}</ref>. Паркінсон заклікаў да шырокага прадстаўніцтва народа ў {{iw|Палата абшчын Вялікабрытаніі|Палаце абшчын|en|House of Commons of the United Kingdom}}, стварэння інстытута штогадовых парламентаў і ўсеагульнага выбарчага права. Ён з'яўляўся членам некалькіх сакрэтных палітычных таварыстваў, уключаючы {{iw|Лонданскае Карэспандэнцкае Таварыства|Лонданскае Карэспандэнцкае Таварыства|en|London Corresponding Society}} і {{iw|Таварыства Канстытуцыйнай Інфармацыі|Таварыства Канстытуцыйнай Інфармацыі|en|Society of Constitutional Information}}<ref name="DOMD2007_36">{{cite book|author1=Dr. Stewart Factor DO|author2=Dr. William Weiner MD|author3=Dr. Stewart Factor|title=Parkinson's Disease: Diagnosis & Clinical Management : Second Edition|url=http://books.google.com/books?id=zUp54Dm-Y7MC&pg=PT36|date=15 December 2007|publisher=Demos Medical Publishing|isbn=978-1-934559-87-1|pages=36}}{{ref-en}}</ref>. У [[1794]] г. яго членства ў арганізацыі прывяло да таго, што ён быў выкліканы на допыт пад прысягай перад [[Уільям Піт Малодшы|Уільямам Пітам (малодшым)]] і {{iw|Тайны савет Вялікабрытаніі|Тайным саветам Вялікабрытаніі|en|Privy Council of the United Kingdom}} з мэтай даказаць сфабрыкаваную справу аб змове дзеля забойства [[Георг III|караля Георга III]]. Паркінсон адмовіўся даваць паказанні ў дачыненні да яго ўдзелу ў «змове пугача» (план якой, нібыта, быў у тым, каб выстраліць атручаным дроцікам з пугача і тым самым заўчасна спыніць жыццё і валадаранне караля), бо баяўся абгаварыць самога сябе. У выніку Паркінсону не былі прад'яўленыя ніякія абвінавачанні, але некалькі яго сяброў марнаваліся ў турме многа месяцаў, перш чым былі апраўданы. == Медыцынскія дасягненні і дзейнасць == [[File:Parkinson, An Essay on the Shaking Palsy (first page).png|thumb|Першая старонка «Эсэ аб дрыжальным паралічы» Джэймса Паркінсона — першага падрабязнага апісання [[Хвароба Паркінсона|хваробы Паркінсона]].]] Паркінсон вырашыў скончыць сваю бурную палітычную кар'еру і ў перыяд паміж [[1799]] г. і [[1807]] г. апублікаваў некалькі [[Медыцына|медыцынскіх]] прац, уключаючы працу на тэму [[Падагра|падагры]] [[1805]] года<ref>{{cite journal |pmid=4576771 |date=June 1973 |last1=Jefferson |first1=M |title=James Parkinson, 1775–1824 |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_1973-06-09_2_5866/page/600 |volume=2 |issue=5866 |pages=601–3 |issn=0007-1447 |journal=British Medical Journal |pmc=1592166 |doi=10.1136/bmj.2.5866.601}}{{ref-en}}</ref>. Ён таксама з'яўляецца аўтарам адных з першых прац на тэму [[Апендыцыт|перфаратыўнага апендыцыту]] ў [[Англійская мова|англамоўнай]] медыцынскай літаратуры. Да сферы навуковых інтарэсаў Паркінсона таксама адносіліся праблемы павышэння агульнага стану [[Здароўе|здароўя]] і дабрабыту папуляцыі. Ён напісаў некалькі медыцынскіх дактрын, якія па запале і радыкальнасці нагадвалі яго палітычную дзейнасць і нават напрамую звязвалі палітычную актыўнасць насельніцтва з яго дабрабытам у галіне здароўя. Джэймс Паркінсон змагаўся за абарону правоў [[Псіхічны разлад|псіхічна хворых людзей]], а таксама за прававую абароненасць [[Урач|лекараў]] і іх сямей. У [[1812]] г. ён асісціраваў свайму сыну пры хірургічным лячэнні [[апендыцыт]]у, прычым гэта быў першы ў гісторыі выпадак гэтага захворвання, апісаны [[Англійская мова|па-англійску]], і, што адметна, першы выпадак увогуле, у якім было даказана, што менавіта перфарацыя выклікала [[смерць]]. === Хвароба Паркінсона === Паркінсон быў першым чалавекам у гісторыі, які сістэматычна апісаў шэсць асоб з сімптомамі [[Хвароба Паркінсона|хваробы, якую ў будучыні назавуць яго імем]]. У сваім «Эсэ аб дрыжальным паралічы» ён паведаміў пра траіх уласных пацыентаў і траіх людзей, якіх ён проста бачыў на вуліцы<ref>{{cite web |first=Bridget |last=McCall |date=January 2003 |title=Dr. James Parkinson 1755–1824 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060202113723/http://www.parkinsons.org.uk/shared_asp_files/uploadedfiles/%7b16DEE646-F585-4AC2-A1D4-AA40D22ABD5F%7d_jamesparkinson.pdf |archivedate=2 лютага 2006 |publisher=Parkinson's Diseas Society |accessdate=10 September 2009 |url=http://www.parkinsons.org.uk/shared_asp_files/uploadedfiles/%7B16DEE646-F585-4AC2-A1D4-AA40D22ABD5F%7D_jamesparkinson.pdf |url-status=dead }}{{ref-en}}</ref>. Сам ён назваў хваробу, у якой потым будзе ўвекавечана яго імя, проста «дрыжальны параліч» ({{lang-en|paralysis agitans}}, або {{lang-en|shaking palsy}})<ref name="Ali2013">{{cite book|author=Naheed Ali|title=Understanding Parkinson's Disease: An Introduction for Patients and Caregivers|url=http://books.google.com/books?id=8VsrAQAAQBAJ&pg=PA4|date=26 September 2013|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-1-4422-2104-8|pages=4–}}{{ref-en}}</ref>. Джэймс Паркінсон устанавіў адрозненне паміж [[Трэмар спакою|трэмарам спакою]] і [[трэмар]]ам руху<ref>{{cite journal |pmid=8929162 |date=April 1996 |last1=Currier |first1=RD |title=Did John Hunter give James Parkinson an idea? |volume=53 |issue=4 |pages=377–8 |issn=0003-9942 |journal=Archives of neurology |doi=10.1001/archneur.1996.00550040117022}}{{ref-en}}</ref>. [[Жан Мартэн Шарко]] прапануе назву «хвароба Паркінсона» прыкладна праз 60 гадоў пасля гэтага, калі самога аўтара «Эсэ аб дрыжальным паралічы» ўжо не будзе сярод жывых. Аднак здагадка Джэймса Паркінсона аб прычынах трэмару пры апісаным ім паталагічным стане была памылковай: ён меркаваў, што дрыжанне выклікаецца пашкоджаннем шыйнай часткі [[Спінны мозг|спіннога мозга]]<ref name="WilkinsBrody1997">{{cite book|author1=Robert H. Wilkins|author2=Irwin A. Brody|title=Neurological Classics|url=http://books.google.com/books?id=66u1bby52EkC&pg=PA87|year=1997|publisher=Thieme|isbn=978-1-879284-49-4|pages=87}}{{ref-en}}</ref>. На самай жа справе ачаг захворвання знаходзіцца ў [[Галаўны мозг|галаўным мозгу]]. == Навуковыя дасягненні і дзейнасць == [[File:MegatheriumOld.png|250px|thumbnail|right|Скамянелы [[мегатэрый]] з ілюстрацыі кнігі Джэймса Паркінсона «Арганічныя рэшткі былога свету» ({{lang-en|Organic Remains of a Former World}}).]] [[File:Puppigerus parkinsonii.jpg|thumb|Скамянелая [[чарапаха]] {{iw|Пупігэрус|пупігэрус|en|Puppigerus}}, знойдзеная ў {{iw|Лонданская Гліна|Лонданскай Гліне|en|London Clay}} на {{iw|Востраў Шэпі|востраве Шэпі|en|Isle of Sheppey}} і названая ў гонар Паркінсона, з калекцыі {{iw|Музей Тэйлара|музея Тэйлара|en|Teylers Museum}}.]] Сфера інтарэсаў Паркінсона праз пэўны час пачала пераходзіць з медыцыны да прыроды, у прыватнасці ў адносна новыя на час яго жыцця [[геалогія|геалогію]] і [[палеанталогія|палеанталогію]]. Ён пачаў збіраць узоры і малюнкі [[Акамянеласці|акамянеласцей]] у самым канцы [[XVIII]] стагоддзя. Варта адзначыць, што спачатку гэта было для Паркінсона проста хобі, якім ён займаўся сумесна з сям'ёю і сябрамі. Аднак сутыкнуўшыся з праблемай ідэнтыфікацыі знойдзеных аб'ектаў праз недахоп англамоўнай літаратуры палеанталагічнай тэматыкі, Паркінсон вырашыў палепшыць літаратурную сітуацыю напісаннем сваёй уласнай працы на тэму даследавання акамянеласцей. У [[1804]] г. першае выданне яго «Арганічных рэшткаў былога свету» ({{lang-en|Organic Remains of a Former World}}) было апублікавана<ref name="Parkinson1833">{{cite book|author=James Parkinson|title=Organic Remains of a Former World: The fossil zoophytes|url=http://books.google.com/books?id=cDUOAAAAQAAJ&pg=PP1|year=1833|publisher=M.A. Nattali}}{{ref-en}}</ref>. {{iw|Гідэон Мантэл|Гідэон Мантэл|en|Gideon Mantell}} ахарактарызаваў кнігу як «першую спробу даць грунтоўны і навуковы погляд на акамянеласці». Другое выданне было апублікавана ў [[1808]] г., а трэцяе — у [[1811]] г. Паркінсон сам ілюстраваў малюнкі ў кнізе, прычым яго дачка Эма расфарбоўвала некаторыя з іх. Пазней імі карыстаўся {{нп4|Гідэон Мантэл||en|Gideon Mantell}}. У [[1822]] г. Джэймс Паркінсон апублікаваў больш кароткую кнігу «Элементы арыкталогіі: уводзіны ў вывучэнне акамянелых арганічных рэшткаў, асабліва знойдзеных у брытанскіх пластах» ({{lang-en|Elements of Oryctology: an Introduction to the Study of Fossil Organic Remains, especially of those found in British Strata}}). Паркінсон таксама апублікаваў некалькі некалькі артыкулаў у «Часопісе натуральнай філасофіі, хіміі і мастацтваў» ({{lang-en|A Journal of Natural Philosophy, Chemistry and the Arts}}) {{iw|Уільям Нікалсан, хімік|Уільяма Нікалсана|en|William Nicholson (chemist)}} і ў першым, другім і пятым выданнях «Пагадненняў Геалагічнага Таварыства» ({{lang-en|Geological Society's Transactions}}). У [[1822]] г. ён апублікаваў кнігу «Нарысы арыкталогіі» ({{lang-en|Outlines of Orytology}}) — найбольш папулярызаваную сваю працу на тыя часы, якая, аднак, не была перавыдадзена. [[13 лістапада]] [[1807]] г. Джэймс Паркінсон і яшчэ 12 інтэлектуальных джэнтльменаў сустрэліся ў [[Масонства|Масонскай]] Таверне Лондана. Сярод прысутных былі такія вядомыя людзі, як [[Гемфры Дэві]], {{iw|Артур Эйкін|Артур Эйкін|en|Arthur Aikin}} і {{iw|Джордж Бэлас Грынаф|Джордж Бэлас Грынаф|en|George Bellas Greenough}}. Гэта была першая сустрэча {{iw|Геалагічнае Таварыства Лондана|Геалагічнага Таварыства Лондана|en|Geological Society of London}}<ref>[http://www.geolsoc.org.uk/gsl/society/history History of the Geological Society] {{ref-en}}</ref>. Джэймс Паркінсон належаў да навуковай школы {{iw|Катастрафізм|катастрафізму|en|Catastrophism}}, якая сцвярджала, што [[геалогія]] і [[біясфера]] [[Планета Зямля|Зямлі]] пастаянна змяняліся ў выніку маштабных катаклізмаў. У якасці прыкладу ён прыводзіў [[Сусветны патоп]] з [[Кніга Быццё|Кнігі Быцця]]. З'яўляючыся [[Крэацыянізм|крэацыяністам]], ён быў цвёрда перакананы, што як стварэнне, так і знікненне кіруюцца рукою [[Бог]]а. Неадпаведнасць меркаванаму геалагічна тэрміну стварэння колькасці дзён, апісаных у Кнізе Быцця, Паркінсон тлумачыў тым, што адзін дзень падчас працэсу стварэння мог цягнуцца і некалькі тысяч гадоў. == Смерць і ўшанаванне памяці == Джэймс Паркінсон памёр [[21 снежня]] [[1824]] г. пасля інсульту. Свае дамы ён пакінуў у спадчыну жонцы і сынам, а аптэку — сыну Джону. Калекцыя арганічных рэшткаў вучонага была перададзена яго жонцы, многія прадметы калекцыі былі распрададзеныя ў [[1827]] г., прычым каталог продажу так і не быў знойдзены. Джэймс Паркінсон быў пахаваны ў [[Англіканства|англіканскай]] царкве {{iw|Царква Святога Леанарда, Лондан|Святога Леанарда|en|St Leonard's, Shoreditch}}<ref>{{cite book |title= The making of the Geological Society of London|last= Lewis|first= Cherry|last2= Knell|first2= Simon J.|authorlink= |author2= |year= 2009|publisher= Geological Society|location= |isbn= 978-1-86239-277-9|page= |pages= 83|url= |accessdate=}}{{ref-en}}</ref>. Жыццё і дзейнасць Джэймса Паркінсона ўвекавечаныя ў назве [[Хвароба Паркінсона|хваробы Паркінсона]]. Таксама яны ўшанаваныя мемарыяльнай дошкаю ўнутры царквы, дзе ён быў пахаваны і дзе быў членам свецкай кангрэгацыі (дакладнае месца знаходжання магілы невядомае: яна можа быць як у склепе (крыпце), так і на царкоўных могілках). Блакітная мемарыяльная дошка ўсталявана на будынку № 1 на {{iw|Плошча Хокстан|Плошчы Хокстан|en|Hoxton Square}}, пазначаючы такім чынам месца, дзе знаходзіўся яго дом. Некалькі акамянеласцей былі названыя ў гонар Джэймса Паркінсона. Выява вучонага так і не была знойдзена. Іншы раз у якасці выявы Джэймса Паркінсона памылкова выкарыстоўваюць фотаздымак яго поўнага [[цёзка|цёзкі]] — [[Стаматалогія|стаматолага]]: гэта можна сцвярджаць з поўнай упэўненасцю, бо Паркінсон, у гонар якога названа [[хвароба Паркінсона|хвароба]], памёр раней, чым была вынайдзена фатаграфія<ref>Gardner-Thorpe, Christopher. James Parkinson (1755—1824). Exeter.{{ref-en}}</ref>. Сусветны Дзень Паркінсона адзначаецца штогод у дзень нараджэння вучонага — [[11 красавіка]]<ref>http://www.parkinsons.co.za/breaking-news/17-world-parkinsons-day {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130414015053/http://www.parkinsons.co.za/breaking-news/17-world-parkinsons-day |date=14 красавіка 2013 }}{{ref-en}}</ref>. == Бібліяграфія == * Some account on the effects of lightening ([[1787]] г.). * Medical Admonitions, with observations on the excessive indulgence of children ([[1799]] г.). * The Chemical Pocket-Book, or Memoranda Chemica ([[1799]] г.). * The Hospital Pupil, or An essay intended to facilitate the Study of Medicine and Surgerey. In four letters ([[1800]] г.). * Dangerous Sports ([[1800]] г.). * Medical Admonitions to Families ([[1801]] г.). * Hints for the Improvement of Trusses ([[1802]] г.). * The chemical pocket-book, or Memoranda chemica: arranged in a compendium of chemistry: with tables of attractions, &c. Calculated as well for the occasional reference of the professional student, as to supply others with a general knowledge of chemistry ([[1802]] г.). * The town and country friend and physician: or, An affectionate address on the preservation of health, and the removal of disease on its first appearance: supposed to be delivered by a country physician to the circle of his friends and patients on his retiring from business: with cursory observations on the treatment of children, &c. Intended for the promotion of domestic happiness: in two parts ([[1803]] г.). * Medical admonitions to families: respecting the preservation of health, and the treatment of the sick : also, a table of symptoms, serving to point out the degree of danger, and, to distinguish one disease from another: with Observations on the improper indulgence of children, &c ([[1803]] г.). * The Villager's Friend & Physician ([[1804]] г.). * Organic Remains of a Former World ([[1804]]—[[1811]] гг.). * Observations on the Nature and Cure of Gout ([[1805]] г.). * Mad-Houses. Observations on the Act for Regulating Mad-houses and a correction of the statements of the case of Benjamin Elliott, convicted of illegally confining Mary Daintree: with remarks addressed to the friends of insane persons ([[1811]] г.). * Case of diseased appendix vermiformis ([[1812]] г.). * An Essay on the Shaking Palsy ([[1817]] г.). * Outlines of Oryctology ([[1822]] г.). {{Зноскі}} == Спасылкі на кнігі Джэймса Паркінсона == * [http://resource.nlm.nih.gov/2566025R The town and country friend and physician: or, An affectionate address on the preservation of health, and the removal of disease on its first appearance: supposed to be delivered by a country physician to the circle of his friends and patients on his retiring from business: with cursory observations on the treatment of children, &c. Intended for the promotion of domestic happiness: in two parts] {{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * [http://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-2566023R-bk The chemical pocket-book, or Memoranda chemica: arranged in a compendium of chemistry : with tables of attractions, &c. Calculated as well for the occasional reference of the professional student, as to supply others with a general knowledge of chemistry] {{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20151013212114/http://collections.nlm.nih.gov/catalog/nlm:nlmuid-2566024R-bk Medical admonitions to families: respecting the preservation of health, and the treatment of the sick : also, a table of symptoms, serving to point out the degree of danger, and, to distinguish one disease from another : with Observations on the improper indulgence of children, &c]{{ref-en}} {{Добры артыкул|Вучоны}} {{Нарматыўны кантроль}} {{DEFAULTSORT:Паркінсон Джэймс}} [[Катэгорыя:Медыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Геолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Палеантолагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі хваробы Паркінсона]] [[Катэгорыя:Памерлі ад інсульту]] iwjmnz4kk00d9ku9e2da13cwkcfy9bc 0 213448 5211384 3879622 2026-10-04T17:25:38Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211384 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Шаркаўшчыны |выява = Coat of arms of Šarkaŭščyna.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[Іспанскі шчыт|Іспанскі]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне =[[20 студзеня]] [[2006]] |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Шаркаўшчыны''' — герб гарадскога пасёлка [[Шаркаўшчына]] і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага раёна]]. Герб і [[сцяг Шаркаўшчыны|сцяг]] зацверджаны Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад [[20 студзеня]] [[2006]] г. № 36. == Апісанне == Герб Шаркаўшчыны ўяўляе сабой выяву ў [[Сярэбраны колер|сярэбраным]] полі [[іспанскі шчыт|іспанскага шчыта]] каменнай [[сцяна|сцяны]] натуральнага колеру з трыма [[Зубец (фартыфікацыя)|зубцамі]] ўверсе і [[арка]]й унізе. У верхняй частцы поля размешчаны дзве галінкі [[брусніцы]] і ў арцы — адна галінка брусніцы з сямю [[ягада]]мі [[Чырвоны колер|чырвонага колеру]] і [[Зялёны колер|зялёным]] [[лісце]]м на кожнай. == Гл. таксама == * [[Сцяг Шаркаўшчыны]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Coats of arms of Šarkoŭščyna}} * [http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos01/ukaz01658/page2.htm Указ [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад [[20 студзеня]] [[2006]] г. № 36.] {{Гербы гарадоў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Шаркаўшчына]] [[Катэгорыя:Шаркаўшчынскі раён]] [[Катэгорыя:Гербы населеных пунктаў Беларусі|Шаркаўшчына]] [[Катэгорыя:Гербы раёнаў Беларусі|Шаркаўшчынскі]] p1ol8m1soczygaxoridj88cmzs5x6cs 0 213866 5211459 4817301 2026-10-04T21:54:18Z Bk1949 50943 5211459 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{Цёзкі2|Герцовіч}} '''Якаў Бенцыёнавіч (Бенцыянавіч) Герцовіч''' ({{ДН|1|1|1910}}, [[Сяліба (Бярэзінскі раён)|Сяліба]], [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] — {{ДС|21|4|1976}}, [[Мінск]]) — беларускі савецкі літаратурны крытык<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Герцович Яков Бенцианович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 146 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Сяліба (Бярэзінскі раён)|Сяліба]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў сям’і рабочага. З 12 гадоў працаваў на лесапільным заводзе «Кастрычнік» у [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]], быў конюхам у калгасе<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/h/hjercovich-jakau.html|title=Герцовіч Якаў – Белліт|date=2023-10-08|access-date=2024-08-04}}</ref>. Скончыў [[Камуністычны інстытут журналістыкі імя С. М. Кірава]] ў [[Мінск|Менску]] ў 1936 годзе. Працаваў журналістам. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] карэспандэнт газет [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга]], а затым [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага франтоў]]<ref name=":0" />. Пасля вайны працаваў у рэдакцыі газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», з 1953 г. — у часопісе «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]», у 1967—1970 гг. намеснік галоўнага рэдактара гэтага часопіса<ref name=":0" />. Нарадзіўся {{ДС|21|4|1976}} года ў [[Мінск]]у. Пахаваны на [[Чыжоўскія могілкі|Чыжоўскіх могілках Мінска]]<ref name=":0" /> (паводле базы, сектар 2, р1, уч. 0, [[калумбарый]] – пахаванне не выяўлена; магчыма, перапахаваны)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/hauruk-zhaljaznjak.html|title=Гаўрук — Жалязняк – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-04}}</ref>. == Творчасць == Пачаў друкавацца ў 1936. Аўтар рэцэнзій і артыкулаў, прысвечаных праблемам развіцця беларускай літаратуры, пытанням пісьменніцкага майстэрства. Вывучаў пераважна развіццё сучаснай беларускай прозы<ref name="БС"/>. Аўтар кнігі франтавых замалёвак «На вайне як на вайне» (1969) і зборніка сатырычных мініяцюр «Не пугай адзінай» (1969)<ref name="БС"/>. === Сачыненні === * «На перадавых пазіцыях» (1957) * «Літаратура і жыццё народа» (1960) * «Герой і сучаснасць» (1963) * «Пісьменнікі, кнігі, героі» (1966) * «Творчае крэда» (1970) Дакументы з асабістага архіва захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]] (фонд 55: Збор дакументаў дзеячаў літаратуры)<ref name=":0" />. == Успаміны == [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў|Уладзімір Гніламёдаў]], які працаваў на пачатку 1970-х гадоў на адказных пасадах у [[ЦК КПБ]], запісваў у сваім дзённіку<ref>https://www.rulit.me/books/sem-gadou-u-ck-read-541023-21.html</ref>: ''7 студзеня [1970]. Адзначыў 60-гадовы юбілей Якаў Герцовіч. Пытанне аб узнагароджанні не ставілася. Пісьменнікі адносяцца да яго непрыязна. Быў выпадак, калі Я. Герцовіч напісаў адмоўную рэцэнзію на «[[Каласы пад сярпом тваім]]» У. Караткевіча (а раман выдатны!) і хацеў змясціць у «Советской Белоруссии», але справа не задалася. Цяжка зразумець пазіцыю крытыка — чаму ён гэтак робіць? І ўжо не раз.'' ''19 студзеня [1970]. Заходзіў на работу да мяне Якаў Герцовіч — вядомы літаратурны крытык. Скардзіўся на тое, што не ўзнагародзілі ў сувязі з юбілеем, забылі. Я яго, як мог, супакоіў. (…) Якаў Герцовіч — чалавек, я пераканаўся, не подлы, ён шчыра верыць у ідэалы камунізму, у палітыку [[КПСС|партыі]]. Гэта засталося ў яго з 20-х гадоў. Ён камсамолец той пары"''. ''3 верасня [1971]. 70 гадоў [[Віталь Вольскі|В. Вольскаму]]. Я. Герцовіч даў пра яго артыкул «Непаўторнасць», з якога відаць, як устарэла метадалогія гэтага крытыка. Ператварылася ў курэнне фіміяму.'' ''28 снежня [1972]. Заходзіў Якаў Герцовіч. Скаргі, што забылі, значыць, не патрэбны. А потым прызнаўся, што і сапраўды пяро прытупілася, горш стаў адчуваць ідэйныя арыенціры. Прасіў падказваць, каго трэба ўзяць пад крытычны прыцэл''. == Цікавыя факты == Паводле ўспамінаў [[Уладзімір Мехаў|Уладзіміра Мехава]], у час кампаніі супраць «[[Касмапалітызм|касмапалітаў]]» Я. Герцовіч спрабаваў скончыць жыццё самагубствам, але стрэлам з рэвальвера толькі параніў сябе<ref>https://belisrael.info/?p=26136</ref>. == Ацэнкі сучаснікаў == Меў рэпутацыю «пагромшчыка» з-за цкавання беларускіх літаратараў ([[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] і інш.). У 1962 годзе надрукаваў артыкул «Пошукі, находкі, страты»<ref>{{артыкул|аўтар=Герцовіч Я.|загаловак=Пошукі, находкі, страты |спасылка= |мова= |аўтар выдання= |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып= |месца= |выдавецтва= |год=22 лістапада 1962 |том=|старонкі= |isbn= |issn= |doi=|bibcode= |arxiv= |pmid=}} </ref>, у якім аўтару рамана «[[Леаніды не вернуцца да Зямлі]]» («Нельга забыць») былі прад’яўлены абвінавачванні ў «другараднасці, кніжнасці, фармалізме, няўдалым выбары галоўнага героя, неправільным паказе жыцця». Гэты артыкул паўплываў на лёс рамана, які быў надрукаваны толькі ў 1983 годзе. Таксама адмоўна паставіўся Герцовіч да аповесці «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», у якой убачыў «прыхарошванне, ідэалізацыю гісторыі» і «элементарнае эпігонства». Паэт [[Рыгор Барадулін]] характарызаваў гэтага крытыка ў сваёй эпіграме: ''«Герцовіч Якаў горка плакаў: / жыць мала, а ня ўсіх абкакаў»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/26864241.html Першы помнік Рыгору Барадуліну] // svaboda.org 23 лютага 2015</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭЛМБ|2||77}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|||201}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герцовіч Якаў Бенцыёнавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярэзінскім раёне]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] 5rodz6pmmz8m7sn24bngfc8tlkubeta 0 213946 5211433 5209441 2026-10-04T19:48:53Z Için warum 153459 /* Назва */ →Назва: Увага адмінаў! Peisatai парушае рашэнне і зноў цягне ў артыкулы сугучныя назвы 5211433 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арыжня}} {{Рака |Назва = Арыжня |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 24.54 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 36.72 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць |Раён = Старадарожскі раён/Глускі раён/Асіповіцкі раён |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ары́жня'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1983}}, '''Пастовіцкі канал'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Арыжна''', '''Аражня''', '''Какланка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Назва == Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання. Адпачатную форму ён бачыў блізкай да назвы прускага возера ''Aryngine'', адкуль пазней назва тыпу ''*Оряжня''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.</ref>. У верхнім цячэнні на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як [[Какланка (рака, Старадарожскі раён)|Какланка]] (на карце 1846 г. "Каклінка", выцякала з-пад былых Ісаевічаў). Гэтая назва, згодна з Ул. Тапаровым, таксама балцкая<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 173.</ref>. Арыжня цячэ паўз [[Паставічы]], адсюль назва Пастовіцкі канал. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 24 км<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 176 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Дубное]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], цячэ па паўночнай частцы [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Упадае ў Пціч за 3 км ніжэй вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. Па ніжнім цячэнні ракі праходзіць мяжа паміж Асіповіцкім і Глускім раёнах. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Асноўны прыток — рака [[Чарніца (прыток Арыжні)|Чарніца]] (справа). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная|Ары́жня, Пастовіцкі канал|39}} * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ары́жня, Пастовіцкі канал||6}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Ары́жня||130}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]] axqa20r359dlyhj94s5zp5l5gj2twpg 5211479 5211433 2026-10-05T04:22:52Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5211433|5211433]] аўтарства [[Special:Contributions/Için warum|Için warum]] ([[User talk:Için warum|размовы]]) 5211479 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арыжня}} {{Рака |Назва = Арыжня |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 24.54 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 36.72 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць |Раён = Старадарожскі раён/Глускі раён/Асіповіцкі раён |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ары́жня'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1983}}, '''Пастовіцкі канал'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Арыжна''', '''Аражня''', '''Какланка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Назва == Паводле даследчыка верхнедняпроўскай гідраніміі лінгвіста [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання. Адпачатную форму ён бачыў блізкай да назвы прускага возера ''Aryngine'', адкуль пазней назва тыпу ''*Оряжня''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.</ref>. У верхнім цячэнні на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як [[Какланка (рака, Старадарожскі раён)|Какланка]] (на карце 1846 г. "Каклінка", выцякала з-пад былых Ісаевічаў). Гэтая назва, згодна з Ул. Тапаровым, таксама балцкая<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 173.</ref>. Літоўскія назвы азёраў ''Kaklelis, Kaklinis'' гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з ''kaklas'' "выгін, затока, выступ"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 142.</ref>. Арыжня цячэ паўз [[Паставічы]], адсюль назва Пастовіцкі канал. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 24 км<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 176 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Дубное]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], цячэ па паўночнай частцы [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Упадае ў Пціч за 3 км ніжэй вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. Па ніжнім цячэнні ракі праходзіць мяжа паміж Асіповіцкім і Глускім раёнах. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Асноўны прыток — рака [[Чарніца (прыток Арыжні)|Чарніца]] (справа). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная|Ары́жня, Пастовіцкі канал|39}} * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ары́жня, Пастовіцкі канал||6}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Ары́жня||130}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]] mq7hu1j2tnvjr2sp6k2it2k4dcqn4f6 5211480 5211479 2026-10-05T04:23:51Z JerzyKundrat 174 5211480 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арыжня}} {{Рака |Назва = Арыжня |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 06|m_lat_sec = 24.54 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 36.72 |Ухіл ракі = 0,6 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць/Магілёўская вобласць |Раён = Старадарожскі раён/Глускі раён/Асіповіцкі раён |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь Мінская вобласць }} '''Ары́жня'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}{{sfn|ЭПБ|1983}}, '''Пастовіцкі канал'''{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|Блакітная|1994}}, '''Арыжна''', '''Аражня''', '''Какланка''' — [[рака]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і [[Глускі раён|Глускім]] і [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім]] раёнах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], правы [[прыток]] ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Назва == Паводле [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапарова]], назва балцкага паходжання. Адпачатную форму ён бачыў блізкай да назвы прускага возера ''Aryngine'', адкуль пазней назва тыпу ''*Оряжня''<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев.'' Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.</ref>. У верхнім цячэнні на карце ХІХ ст. (Шуберта) пазначаная як [[Какланка (рака, Старадарожскі раён)|Какланка]] (на карце 1846 г. «Каклінка», выцякала з-пад былых Ісаевічаў). Гэтая назва, згодна з Ул. Тапаровым, таксама балцкая<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 173.</ref>. Літоўскія назвы азёраў ''Kaklelis, Kaklinis'' [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] звязваў з ''kaklas'' «выгін, затока, выступ»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 142.</ref>. Арыжня цячэ паўз [[Паставічы]], адсюль назва Пастовіцкі канал. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 24 км<ref>[http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024110418/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=24 кастрычніка 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 176 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,6 м/км. Пачынаецца за 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Дубное]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]], цячэ па паўночнай частцы [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніны]]. Упадае ў Пціч за 3 км ніжэй вёскі [[Лука (Асіповіцкі раён)|Лука]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]]. Па ніжнім цячэнні ракі праходзіць мяжа паміж Асіповіцкім і Глускім раёнах. Рэчышча на ўсім працягу каналізаванае. Асноўны прыток — рака [[Чарніца (прыток Арыжні)|Чарніца]] (справа). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная|Ары́жня, Пастовіцкі канал|39}} * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ары́жня, Пастовіцкі канал||6}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Ары́жня||130}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=32|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]] j45as8e4vvebjtdchar19hwan0y5n71 0 222138 5211410 4979823 2026-10-04T19:05:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211410 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Джанга вызвалены |Арыгінальная назва = Django Unchained |Выява = |Памер = 230px |Жанр = [[спагеці-вестэрн]], [[blaxploitation]], [[камедыя]] |Рэжысёр = [[Квенцін Таранціна]] |Прадзюсар = [[Рэджынальд Хадлін]]<br />[[Стэйсі Шэр]]<br />[[Пілар Савонэ]] |Сцэнарыст = [[Квенцін Таранціна]] |Акцёры = [[Джэймі Фокс]]<br />[[Крыстаф Вальц]] |Аператар = [[Роберт Брыдж Рычардсан|Роберт Рычардсан]] |Кампазітар = [[Эніа Марыконэ]] і іншыя (гл. [[Джанга вызвалены#Саўндтрэк|Саўндтрэк]]) |Кампанія = <small>вытворчасць:</small> [[The Weinstein Company]], [[Columbia Pictures]], Brown 26 Productions, Double Feature Films, Super Cool Man Shoe Too;<br /><small>пракат:</small> [[Sony Pictures Entertainment]] |Бюджэт = 100 млн [[долар ЗША|$]]<ref name="mojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=djangounchained.htm|title=boxofficemojo.com «Джанга вызвалены»|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=2013-10-30}}</ref> |Зборы = 425 368 238 [[долар ЗША|$]]<ref name="mojo" /> |Краіна = {{USA}} |Мова = [[Англійская мова|англійская]]<br />[[Нямецкая мова|нямецкая]] |Час = 165 хвіл. |Год = 2012 |Наступны фільм = |imdb_id = 1853728 }} '''«Джанга вызвалены»''' ({{lang-en|Django Unchained}}) — [[Ігравое кіно|мастацкі фільм]] рэжысёра [[Квенцін Таранціна|Квенціна Таранціна]] ў жанры [[спагеці-вестэрн]]<ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=479210&cid= Спагеці-вестэрн ад Таранціна: «Джанга вызвалены»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140607114235/http://www.vesti.ru/videos?vid=479210&cid= |date=7 чэрвеня 2014 }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/cinema/17jan2013/tarant.html У расійскі пракат выходзяць «Джанга вызвалены» і «Паляўнічыя на ведзьмаў»]</ref><ref>[http://news.rambler.ru/17328785/ «Джанга вызвалены»: спагеці-вестэрн з трыбухамі ад Таранціна]</ref><ref>{{Cite web |url=http://westernfilm.ru/reviews/417-recenziya-spagetti-vesterna-dzhango-osvobozhdennyy-kventina-tarantino.html |title=Рэцэнзія спагеці-вестэрна «Джанга вызвалены» Квенціна Таранціна |access-date=7 лютага 2015 |archive-date=4 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004213409/http://westernfilm.ru/reviews/417-recenziya-spagetti-vesterna-dzhango-osvobozhdennyy-kventina-tarantino.html |url-status=dead }}</ref>. Галоўную ролю выконвае [[Джэймі Фокс]], у вобраз яго ключавога напарніка пераўвасобіўся [[Крыстаф Вальц]]. Карціна, якая паўплывала на Таранціна пры стварэнні «Джанга вызваленага», — італьянскі вестэрн «[[Джанга, фільм|Джанга]]». Галоўную ролю там выканаў [[Франка Нера]], які ненадоўга з’яўляецца і ў Таранціна. Сусветная прэм'ера адбылася 25 снежня 2012 года<ref name="SReynolds">{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a384901/django-unchained-trailer-to-premiere-tonight.html|title='Django Unchained' trailer to premiere tonight|last=Reynolds|first=Simon|date=June 6, 2012|work=[[Digital Spy]]|publisher=[[Hearst Magazines UK]]|accessdate=June 6, 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CNGy62JP?url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/news/a384901/django-unchained-trailer-premieres-online-watch.html|archivedate=22 лістапада 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Chitwood">{{cite web|url=http://collider.com/django-unchained-trailer/163726|title=First Trailer for Quentin Tarantino's Django Unchained|last=Chitwood|first=Adam|date=June 6, 2012|work=Collider.com|accessdate=June 6, 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CNGzmsnp?url=http://collider.com/django-unchained-trailer/163726|archivedate=22 лістапада 2012|url-status=live}}</ref>. Яшчэ да афіцыйнай прэм'еры некаторыя крытыкі, якія ўжо пабачылі новы праект Таранціна, уключылі яго ва ўласныя спісы найлепшых фільмаў года<ref>{{citeweb|url=http://collider.com/national-board-of-review-winners-2012-zero-dark-thirty/215989/|title=National Board of Review Names ZERO DARK THIRTY Best Film of the Year; DJANGO UNCHAINED, LOOPER, and LES MISERABLES Make Top 10|publisher=''Collider''|author=Адам Чытвуд|date=5 снежня 2012|lang=en|accessdate=2012-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121208222142/http://collider.com/national-board-of-review-winners-2012-zero-dark-thirty/215989/|archivedate=8 снежня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.hitfix.com/in-contention/argo-dark-knight-rises-django-unchained-make-afis-top-10-american-films-list-for-2012|title='Argo,' 'Dark Knight Rises,' 'Django Unchained' make AFI's top 10 American films list for 2012|publisher=''HitFix''|author=Крыстафер Тэплі|date=10 снежня 2012|lang=en|accessdate=2012-12-10|archive-date=13 снежня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213150556/http://www.hitfix.com/in-contention/argo-dark-knight-rises-django-unchained-make-afis-top-10-american-films-list-for-2012|url-status=dead}}</ref>. [[Крыстаф Вальц]] і [[Леанарда Дзі Капрыа]] за свае акцёрскія працы былі ганараваны некалькімі прэміямі супольнасцей кінакрытыкаў з усяго ЗША, а сама карціна была высунута ў чатырох намінацыях на «[[Залаты глобус, прэмія, 2013|Залаты глобус]]», уключаючы за найлепшы драматычны фільм года. Перамагла ў дзвюх катэгорыях: «Найлепшая мужчынская роля другога плана» для Крыстафа Вальца і «Найлепшы сцэнарый» для Квенціна Таранціна. На [[Оскар (кінапрэмія, 2013)|85-й цырымоніі ўручэння]] прэміі «[[Оскар]]» карціна была прадстаўлена да атрымання пяці статуэтак, уключаючы за найлепшы фільм года<ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/presskits/nominations/pdf/85/85aa-nominations-announcement.pdf|title=85th OSCAR® NOMINATIONS ANNOUNCED|publisher=oscars.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DbZjRL9C?url=http://www.oscars.org/press/presskits/nominations/pdf/85/85aa-nominations-announcement.pdf|archivedate=12 студзеня 2013|accessdate=7 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>, і выйграла ў тых жа катэгорыях, што і на «Залатым глобусе» — «Найлепшая мужчынская роля другога плана» ў Крыстафа Вальца і «Найлепшы сцэнарый» у Квенціна Таранціна. == Сюжэт == {| class="toccolours" style="font-size:100%; background:#FFF8E8; color:black;" cellspacing="3" |style="text-align:left"| Асноўны [[слоган]] фільма: «Яны забралі яго свабоду. Ён забярэ ў іх усё» |} Дзеянне фільма пачынаецца ў [[1858]] годзе, за тры гады да пачатку [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]]. Двое братоў-[[Рабагандаль|рабагандляроў]] гоняць набытых імі на аўкцыёне ў [[Тэхас]]е пецярых чарнаскурых [[Рабства|рабоў]]-мужчын на [[Глыбокі Поўдзень|Далёкі Поўдзень]]. Сярод рабоў знаходзіцца Джанга ([[Джэймі Фокс]]), які ў пакаранне за ўцёкі быў высечаны пугай і прададзены папярэднім гаспадаром на аўкцыёне асобна ад яго жонкі Брумхільды ([[Кэры Вашынгтан]]). Уначы ў лесе група сустракаецца з доктарам Кінгам Шульцам ([[Крыстаф Вальц]]), [[імігрант]]ам з Германіі і [[паляўнічы за галовамі|паляўнічым за галовамі]], якія выкарыстоўваюць сваю былую прафесію [[дантыст]]а<ref>Рэмінісцэнцыя на фільм «Бледнатвары», гл. [http://www.afisha.ru/article/django-unchained-deconstructed/ Ад блэксплайтэйшэна да Эніа Марыконэ. З чаго зроблены «Джанга вызвалены» Квенціна Таранціна // Афіша]</ref><ref>Гіганцкі зуб, які ўпрыгожвае воз — з « [[Сквапнасць, фільм, 1924|Сквапнасці]]» (1924) [[Эрых фон Штрогейм|Эрыха фон Штрогейма]], гл. [http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/375611/na_dikom_yuge На дзікім Поўдні // Ведамасці]</ref> як прыкрыццё. Шульц жадае выкупіць Джанга і, атрымаўшы адмову, забівае аднаго з братоў Спек, а другога са зламанай нагой пакідае на разарванне вызваленым рабам. Доктар паведамляе Джанга, што адшукаў яго, каб той дапамог яму апазнаць траіх братоў Брытлаў — крыважэрных забойцаў, якія раней служылі наглядчыкамі на той жа плантацыі, дзе калісьці працаваў Джанга. Ва ўзнагароду за дапамогу доктар абяцае цалкам вызваліць Джанга з рабства і заплаціць 75 долараў. Шульц і Джанга адшукваюць братоў у размешчаным непадалёк памесце «Вялікага папы» Спенсера Бенета ([[Дон Джонсан]]), дзе Джанга знаходзіць і забівае дваіх членаў банды, а падаспелы Шульц прыстрэльвае трэцяга. Джанга нечакана праяўляе небывалы спрыт у абыходжанні з агнястрэльнай зброяй, і пасля забойства братоў Брытлаў Шульц робіць яму прапанову супрацоўнічаць з ім у паляванні на асабліва небяспечных злачынцаў і дапамагчы ў пошуку Брумхільды, якую Джанга прымае. На працягу суровай зімы Шульц і Джанга высочваюць і знішчаюць небяспечных злачынцаў і зарабляюць гэтым немалую суму грошай. Увесну Шульц пазнае месцазнаходжанне Брумхільды — Кэндыленд, асабняк абаяльнага і адначасова цынічнага і жорсткага рабаўладальніка Кэлвіна Кэндзі ([[Леанарда Дзі Капрыа]]). Кэндзі любіць забаўляцца, прымушаючы сваіх рабоў біцца адзін з адным да смерці на паркеце перад камінам. Спадарожнікі накіроўваюцца туды пад відам вядомых пакупнікоў байцоў, навучаных біцца да смерці. Пасля недоўгачасовых перамоў Шульц абяцае 12 тысяч долараў (велізарныя грошы па тых часах) за аднаго з найлепшых байцоў, якія належаць Кэндзі. Падчас паездкі па плантацыі да асабняка Кэндзі ў [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] спадарожнікі становяцца сведкамі сцэны, калі па капрызе Кэндзі сабакі загрызаюць да смерці беглага раба-байца па імі д'Артаньян. Узгадніўшы куплю байца па імі Эскімос Джо за 12 тысяч долараў, Шульц збіраецца нібы заадно прапанаваць за некалькі сот долараў выкупіць у Кэндзі і Брумхільду, якая калісьці выхоўвалася ў сям'і эмігрантаў з Германіі, сцвярджаючы, што яна дапаможа яму зладзіць з настальгяй па звыклай нямецкай мове. Павышаная цікавасць і ўвага да звычайнай чорнай рабыні прымушае Стывена ([[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэл Л. Джэксан]]), чарнаскурага прыслужніка Кэлвіна, западозрыць нешта нядобрае. Ён паведамляе гаспадару пра тое, што насамрэч Джанга знаёмы з Брумхільдай і госці спрабуюць яго абдурыць. Раз'юшаны Кэндзі хапае Брумхільду і заяўляе доктару, што яна з’яўляецца яго ўласнасцю, з якой ён можа рабіць усё што пажадае. Кэндзі пагражае забіць яе малатком, калі яна не будзе зараз жа выкуплена за тыя ж 12 тысяч долараў, і Шульц вымушана яе купляе. Падчас урачыстага афармлення дакументаў аб продажы Брумхільды засмучаны Шульц успамінае ўсе тыя жахі, якія бачыў у Кэндылендзе. Ён паведамляе Кэндзі — які мае рэпутацыю франкафіла — пра тое, што пісьменнік [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандр Дзюма]] меў чарнаскурых продкаў. Тады Кэндзі спрабуе зняважыць Шульца яшчэ больш, настойваючы на поціску рукі ў знак завяршэння здзелкі. Доктар спачатку адмаўляецца, але затым усё ж падыходзіць да Кэндзі і, не вытрымаўшы, раптам прыстрэльвае яго са схаванага [[дэрынджар]]а, за што расплачваецца жыццём ад рук целаахоўніка Кэндзі. Пачынаецца жорсткая перастрэлка, падчас якой Джанга забівае многіх людзей Кэндзі, але ў выніку здаецца, калі ворагі пагражаюць застрэліць Брумхільду. У пакаранне сястра Кэлвіна Кэндзі па савеце Стывена адпраўляе Джанга на пажыццёвае рабства ў жудасную [[Каменяломні|каменяломню]], але таму ўдаецца бегчы, ашукаўшы і забіўшы сваіх канваіраў. Вярнуўшыся ў Кэндыленд са зброяй у руках, ён забівае астатніх белых памагатых Кэлвіна і яго сястру, вызваляе Брумхільду і, затым, прастрэліўшы калены Стывену, пакідае таго ляжаць у асабняку Кэлвіна, які відовішчна ўзрываецца з дапамогай [[дынаміт]]у. Пасля фінальных тытраў ёсць секундная «пасхалка» «Who was that nigger?!». == У ролях == {{col-begin}} {{col-2}} {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Джэймі Фокс]]||Джанга Фрымен|}} {{У ролях|[[Крыстаф Вальц]]|доктар|Кінг Шульц<ref>[http://www.guardian.co.uk/film/filmblog/2011/may/05/quentin-tarantino-django-unchained-script Tarantino’s Django Unchained script: The word is out]</ref>|}} {{У ролях|[[Леанарда Дзі Капрыа]]||Кэлвін Кэндзі<ref name="a">[http://www.variety.com/article/VR1118038224?categoryid=4076&cs=1&cmpid=RSS|News|LatestNews&utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter DiCaprio in talks for Tarantino’s 'Django'] {{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="b">[http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/leonardo-dicaprio-talks-quentin-tarantino-195792 Leonardo DiCaprio in Talks for Quentin Tarantino Film]</ref>|}} {{У ролях|[[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэл Л. Джэксан]]||Стывен<ref name="a"/><ref name="b"/>|}} {{У ролях|[[Кэры Вашынгтан]]||Брумхільда фон Шафт<ref name="broomhilda01">http://lenta.ru/articles/2013/01/16/django/ : "Яго жонку з нехарактэрным для рабынь імем Брумхільда"</ref><ref name="broomhilda02">http://www.afisha.ru/article/django-unchained-deconstructed/ "пра што клапатліва нагадвае гледачу поўным імем Брумхільды — Брумхільда фон Шафт."</ref><ref name="broomhilda03">http://www.kommersant.ru/doc/2106544 "выслабаняе з рук злыдняў сваю Брумхільду: менавіта так клічуць выгадаваную ў нямецкай сям'і жонку героя (Кэры Вашынгтан)."</ref><ref name="broomhilda04">http://www.golos-ameriki.ru/content/django-unchained-foxx/1574078.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208102324/http://www.golos-ameriki.ru/content/django-unchained-foxx/1574078.html |date=8 лютага 2013 }} " адправіўся на пошукі сваёй жонкі Брумхільды"</ref><ref name="broomhilda05">http://ria.ru/world/20130125/919654300.html "адправіўся на пошукі сваёй жонкі Брумхільды"</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kinomania.ru/news/15753 |title=Кэры Вашынгтан сыграе жонку Джанга. {{!}} Навіны кіно<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=7 лютага 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110626194513/http://www.kinomania.ru/news/15753 |archivedate=26 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref>|}} {{У ролях|[[Дон Джонсан]]||Спенсер «Вялікі папа» Бенет<ref>[http://www.kinomanka.ru/pub/78/23992_1.htm Таранціна ўзяў да сябе Дона Джонсана — Кінаманка.ru]</ref>|}} {{У ролях|[[Уолтан Гогінс]]||Білі Крэш|}} {{У ролях|[[Дэніс Крыстафер]]||Леа Мажы|}} {{У ролях|[[Джэймс Рэмар]]||Эйс Спек / Бутч Пух|}} {{У ролях|[[Джэймс Руса]]||Дыкі Спек|}} {{У ролях|[[Том Вопат]]|маршал|Гіл Татум|}} {{У ролях|[[Лаура Каят]]|сястра Келвіна кендзі|Лара|}} {{У ролях ніз}} {{col-2}} {{У ролях уверсе}} {{У ролях|[[Франка Нера]]|уладальнік мандынга|Амерыга Васепі|}} {{У ролях|[[Брус Дэрн]]||Карукан|}} {{У ролях|[[Рас Тэмблін]]|сын стралка||}} {{У ролях|[[Эмбер Тэмблін]]|дачка сына стралка||}} {{У ролях|[[Майк Конар Гейні|М. К. Гейні]]||Вялікі Джон Брытл|}} {{У ролях|[[Купер Хукабі]]||Радж Брытл|}} {{У ролях|[[Майстроў Дуэйм]]||Эліс Брытл|}} {{У ролях|[[Джона Хіл]]|член банды||}} {{У ролях|[[Квенцін Таранціна]]|працаўнік кампаніі Лекінта||}} {{У ролях|[[Майкл Паркс]]|працаўнік кампаніі Лекінта||}} {{У ролях|[[Дон Страўд]]|шэрыф|Біл Шарп|}} {{У ролях|[[Кім Робілард]]|гаспадар салуна|}} {{У ролях ніз}} {{col-end}} == Стварэнне == У красавіку 2007 года ў інтэрв'ю брытанскай газеце ''[[The Daily Telegraph]]'' рэжысёр [[Квенцін Таранціна]] распавёў, што хацеў бы даследаваць штосьці такое, што яшчэ нікім талкова не даследавалася<ref>{{cite web|datepublished=27 красавіка 2007|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3664742/Quentin-Tarantino-Im-proud-of-my-flop.html|title=Quentin Tarantino: I'm proud of my flop {{ref-en}}|publisher=Telegraph. John Hiscock|accessdate=2009-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/619HKmcrR?url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3664742/Quentin-Tarantino-Im-proud-of-my-flop.html|archivedate=23 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>: {{пачатак цытаты}}Я хачу зрабіць фільм пра жудасныя старонкі гісторыі Амерыкі, звязаныя з рабствам, прычым хачу зрабіць гэта ў жанры [[спагеці-вестэрн]]а. Я паспрабую мець справу з тым, з чым Амерыка яшчэ не мела справы, таму што яна сарамаціцца гэтага, і іншыя пра гэта не гавораць, бо лічаць, што не маюць на гэта права.{{oq|en|I want to explore something that really hasn’t been done. I want to do movies that deal with America’s horrible past with slavery and stuff but do them like spaghetti westerns, not like big issue movies. I want to do them like they’re genre films, but they deal with everything that America has never dealt with because it’s ashamed of it, and other countries don’t really deal with because they don’t feel they have the right to.}} {{канец цытаты}} Пазней стала вядома, што Таранціна зніме фільм «Джанга вызвалены». Ён сканчае сцэнарый 26 красавіка 2011 года і перадае яго ''[[The Weinstein Company]]''<ref name=mail>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1382551/ |title=Next Tarantino Title Leaks |work=[[Daily Mail]] |date= 2 мая 2011|accessdate=May 2, 2011}}</ref>. [[Выява:Thomas Gainsborough - The Blue Boy (The Huntington Library, San Marino L. A.).jpg|thumb|right|[[Томас Гейнсбара]], «[[Блакітны хлопчык|Хлопчык у блакітным]]» (1770)]] Доўгі час хадзілі чуткі, што галоўную ролю ў карціне выканае [[Уіл Сміт]]<ref>[http://www.filmz.ru/pub/1/22843_1.htm Джанга нявызначаны — Filmz.ru]</ref>, але той адмовіўся. Акцёр і рэжысёр не сышліся ў меркаванні наконт таго, хто павінен забіць Кэлвіна Кэндзі. Уіл Сміт настойваў на тым, што гэта павінен зрабіць Джанга, Квенцін Таранціна патрабаваў, каб гэта зрабіў менавіта доктар Шульц, бо забойства Кэлвіна Кэндзі Джанга было б расцэнена як звычайная помста, але забойства «белага» «белым» нясе ў сабе фундаментальны сэнс змяненняў, у чым потым і выразілася «вайна белых» — [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянская вайна ў ЗША 1861—1865 гадоў]] і вызваленне ад рабства. Пасля прагляду Уіл выказаў сваё захапленне фільмам. Былі і іншыя прэтэндэнты — [[Ідрыс Эльба]], [[Крыс Такер]]<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1853728/trivia IMDb — Trivia]</ref> і [[Тэрэнс Ховард]], якія таксама не змаглі сыграць у фільме. У выніку ролю Джанга выканаў [[Джэймі Фокс]]<ref>[http://www.filmz.ru/pub/1/22954_1.htm І Джанга знайшоўся!]</ref>. На ролі другога плана былі заяўлены [[Крыстаф Вальц]], [[Леанарда Дзі Капрыа]]<ref name="a" /><ref name="b" />, [[Кэры Вашынгтон]], [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэл Л. Джэксан]]<ref>[http://www.vedomosti.ru/friday/article/2013/01/18/25461 Усмешка дзядзькі Сэма // Ведамасці]</ref>, [[Энтані Лапалья]]<ref name="Лапалья">[http://www.kinomanka.ru/pub/78/24172_1.htm Таранціна знайшоў прагнага аўстралійца — Кінаманка.ru]</ref><ref name="LaPaglia">{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/Anthony-LaPaglia-Latest-Addition-Tarantino-Django-Unchained-27632.html|title=Anthony LaPaglia Latest Addition To Tarantino's Django Unchained|publisher=www.cinemablend.com|date=2011-10-31|accessdate=13 лістапада 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320110352/http://www.cinemablend.com/new/Anthony-LaPaglia-Latest-Addition-Tarantino-Django-Unchained-27632.html|archivedate=20 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, [[Джозеф Гордан-Левіт]], [[Саша Баран Коэн]]<ref name="Коэн">{{cite web|url=http://www.kinomanka.ru/pub/78/24266_1.htm|title=Таранціна вярбуе Сашу Барана Коэна|date=12.11.2011|accessdate=12 лістапада 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140614020737/http://www.kinomanka.ru/pub/78/24266_1.htm|archivedate=14 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref> і некаторыя іншыя. Першыя часы хадзілі чуткі, што ролю персанажа па імі Эйс Вудзі сыграе [[Кевін Костнер]]<ref>[http://www.kinomanka.ru/pub/78/23201_1.htm Кевін Костнер знімецца ў Таранціна]</ref>, аднак ён адмовіўся<ref>[http://www.kinomanka.ru/pub/78/23781_1.htm Кевін Костнер кінуў Таранціна]</ref> і Таранціна хутка знайшоў яму замену — [[Курта Расела]]<ref name="Курт-Кевін">{{cite web|date=01.10.2011|title=Курт замест Кевіна|url=http://www.filmz.ru/pub/1/23914_1.htm|work=Filmz.ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120818091125/http://www.filmz.ru/pub/1/23914_1.htm|archivedate=18 жніўня 2012|accessdate=12 лістапада|url-status=dead}}</ref>. Тым не менш, у пачатку мая 2012 стала вядома, што Курт Расел, Саша Баран Коэн і Энтані Лапалья таксама пакінулі праект<ref>[http://lenta.ru/news/2012/05/11/drop/ Курт Расел і Саша Баран Коэн адмовіліся здымацца ў Таранціна]</ref>. Падчас здымак адной са сцэн Дзі Капрыа парэзаў руку аб шклянку, але адыграў, быццам так і было задумана, чым захапіў рэжысёра, таму што эпізод атрымаўся вельмі магутным. У фільме прыняў удзел італьянскі акцёр [[Франка Нера]], выканаўшы эпізадычную ролю Амерыга Васепі, з іранічнай спасылкай да яго ролі ў фільме «Джанга» [[Серджа Карбучы]]: калі Джанга прадстаўляецца: «Д-Джанга», дадаючы пры гэтым: «„Д“ не вымаўляецца», герой Нера ўсміхаецца і кажа: «Я ў курсе». «Джанга» — першы фільм Таранціна без мантажора [[Салі Менке]], якая памерла ў 2010 годзе. Фільм быў змантаваны Фрэдам Раскінам, які працаваў памочнікам мантажора ў дзвюх частках «[[Забіць Біла]]»<ref>{{cite web|last=Chitwood|first=Adam|title=Quentin Tarantino May Have Found His Editor and Director of Photography for Django Unchained|url=http://collider.com/quentin-tarantino-fred-raskin-django-unchained/127008|work=Collider.com|accessdate=September 15, 2012|date=November 16, 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DEL2JlNg?url=http://collider.com/quentin-tarantino-fred-raskin-django-unchained/127008|archivedate=27 снежня 2012|url-status=dead}}</ref>. Сіні касцюм, які Джанга абраў сабе, калі выконваў ролю слугі Шульца, быў натхнёны карцінай [[Томас Гейнсбара|Томаса Гейнсбара]] «[[Блакітны хлопчык|Хлопчык у блакітным]]», напісанай у 1770 годзе<ref name="Costume">{{cite web|url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2013/01/django-unchained-costume-design-oscar-nomination|title=From Sketch to Still: The Spaghetti-Western Wit of Sharen Davis’s Django Unchained Costumes|author=Hanel Marnie|date=4 студзеня 2013|work=[[Vanity Fair]]|accessdate=2013-02-24|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130303110206/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2013/01/django-unchained-costume-design-oscar-nomination|archivedate=3 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. У момант, калі падчас начнога рэйду вершнікі адыходзяць пасля выбуху воза, і адзін з іх падае з каня, раздаецца [[крык Вільгельма]]. == Саўндтрэк == Кампазіцыі ''100 Black Coffins'', ''Who Did That to You?'', ''Freedom'' і ''Ancora Qui'' былі высунуты на прэмію «[[Оскар]]», але ў [[шорт-ліст]] так і не ўвайшлі<ref>{{citeweb|url=http://www.heyuguys.co.uk/oscars-75-songs-vie-for-best-original-song-led-by-les-miserables-ted-safety-not-guaranteed/|title=Oscars: 75 Songs vie for Best Original Song led by Les Miserables, Ted & Safety Not Guaranteed|publisher=''heyuguys.co.uk''|author=Кенджы Лойд.|date=13 снежня 2012|lang=en|accessdate=2013-7-28}}</ref>. {{Музычны альбом | nocat=1 | Назва = Django Unchained: Original Motion Picture Soundtrack | Тып = [[Саўндтрэк]] | Выканаўца = [[Эніа Марыконэ]], [[Луіс Бакалаў|Луіса Бакалава]] і іншых | Вокладка = | Выпушчаны = 18 снежня 2012 | Запісаны = 2012 | Жанр = | Працягласць = 54:21 | Лэйбл = ''[[Universal Republic]]'' | Прадзюсар = [[Холі Адамс]], [[Рэджынальд Хадлін]], [[Пілар Савонэ]], [[Стэйсі Шэр]], [[Квенцін Таранціна]], [[Том Уэлі]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Мова = | Агляды = | Папярэдні = | Пап_год = | Год = 2012 | Наступны = | Наст_год = | Яшчэ = | Іншае = }} {{tracklist | title1 = Winged | note1 = | length1 = 0:08 | title2 = Django | note2 = [[Луіс Бакалаў]] | length2 = 2:54 | title3 = The Braying Mule (From Two Mules for Sister Sara) | note3 = [[Эніа Марыконэ]] | length3 = 2:33 | title4 = In That Case, Django, After You | note4 = | length4 = 0:38 | title5 = Lo Chiamavano King (His Name Is King) | note5 = Луіс Бакалаў | length5 = 1:58 | title6 = Freedom | note6 = [[Элейна Бойнтан]], [[Энтані Хэмілтан, музыкант|Энтані Хэмілтан]], [[Келвін Вутэн]] | length6 = 3:56 | title7 = Five-Thousand-Dollar Nigga's and Gummy Mouth Bitches | note7 = | length7 = 0:56 | title8 = La Corsa (2nd Version) | note8 = Луіс Бакалаў | length8 = 2:18 | title9 = Sneaky Schultz and the Demise of Sharp | note9 = | length9 = 0:34 | title10 = I've Got a Name | note10 = [[Чарлз Фокс, музыкант|Чарлз Фокс]], [[Норман Гімбл]] | length10 = 3:15 | title11 = Day of Anger | note11 = [[Рыц Арталані]] | length11 = 3:05 | title12 = 100 Black Coffins | note12 = [[Джэймі Фокс]] | length12 = 3:43 | title13 = Nicaragua | note13 = [[Джэры Голдсміт]] | length13 = 3:29 | title14 = Hildi's Hot Box | note14 = | length14 = 1:16 | title15 = Sister Sara's Theme [From Two Mules for Sister Sara] | note15 = Эніа Марыконэ | length15 = 1:27 | title16 = Ancora Qui | note16 = Эніа Марыконэ, [[Эліза Тофалі]] | length16 = 5:08 | title17 = Unchained (The Payback/[[Untouchable, песня Тупака Шакура|Untouchable]]) | note17 = [[Тупак Шакур]], [[Джэймс Браўн]] | length17 = 2:51 | title18 = Who Did That to You? | note18 = [[Пол Эпварт]], [[Джон Стывенс, музыкант|Джон Стывенс]] | length18 = 3:48 | title19 = Too Old to Die Young | note19 = [[Дэгі Лег]] | length19 = 3:43 | title20 = Stephen the Poker Player | note20 = | length20 = 1:02 | title21 = Un Monumento | note21 = Эніа Марыконэ | length21 = 2:31 | title22 = Six Shots Two Guns | note22 = | length22 = 0:05 | title23 = Trinity (Titoli) | note23 = [[Франка Мікаліці]], [[Л. Стот]] | length23 = 3:03 }} ; Кампазіцыі, выкарыстаныя ў фільме, але не якія ўвайшлі ў афіцыйны склад саўндтрэка {{tracklist | title1 = Rito Finale | note1 = Эніа Марыконэ | length1 = 3:08 | title2 = Norme Con Ironie | note2 = Эніа Марыконэ | length2 = 3:58 | title3 = Town of Silence (2nd Version) | note3 = Луіс Бакалаў | length3 = 1:22 | title4 = Gavotte | note4 = [[Грэйс Колінс]] | length4 = 0:42 | title5 = Town of Silence | note5 = Луіс Бакалаў | length5 = 1:34 | title6 = [[Рэквіем, Вердзі|Рэквіем Вердзі]] | note6 = [[Масаміці Амана]], [[Варшаўскі філарманічны аркестр]] | length6 = 6:37 | title7 = The Big Risk | note7 = Эніа Марыконэ | length7 = 1:02 | title8 = Minacciosamente Lontano | note8 = Эніа Марыконэ | length8 = 2:43 | title9 = Blue Dark Waltz | note9 = Луіс Бакалаў | length9 = 1:08 | title10 = [[Да Элізы]] | note10 = [[Эшлі Томан]] | length10 = 3:23 | title11 = Freedom (Motherless Child) | note11 = [[Рычы Хейвенс]] | length11 = 5:08 | title12 = Ain't No Grave (Black Opium Remix) | note12 = [[Джоні Кэш]] | length12 = 3:02 | title13 = Dopo la congiura | note13 = Эніа Марыконэ | length13 = 2:00 | title14 = Short Change Hero | note14 = ''[[The Heavy]]'' | length14 = 4:00 }} == Узнагароды і намінацыі == Даныя па матэрыялах сайта [[Internet Movie Database]]<ref>{{cite web|title=Django Unchained (2012) — Awards|url=http://www.imdb.com/title/tt1853728/awards|publisher=Сайт [[Internet Movie Database]]|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506095805/http://www.imdb.com/title/tt1853728/awards|archivedate=6 мая 2013|accessdate=7 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>: {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" width="100%" wigborder="2" cellpadding="3" background: #f9f9f9; |- align="center" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" | Узнагароды і намінацыі |- align="center" ! style="background: #CCCCCC;" | Узнагарода ! style="background: #CCCCCC;" | Катэгорыя ! style="background: #CCCCCC;" | Намінант ! style="background: #CCCCCC;" | Вынік |- | [[Галівудскі кінафестываль]] | «Найлепшы сцэнарый» | [[Квенцін Таранціна]] | {{Перамога}} |- | rowspan=2|[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | [[Леанарда Дзі Капрыа]] | {{Перамога}} |- | Уключэнне ў спіс дзесяці найлепшых фільмаў года | | {{Перамога}} |- | rowspan=2|[[Таварыства кінакрытыкаў Бостана]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | [[Крыстаф Вальц]] | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая музыка» | | {{Намінацыя}} |- | [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{Намінацыя}} |- | rowspan=2|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Вашынгтона]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Леанарда Дзі Капрыа | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | rowspan=5|[[Таварыства кінакрытыкаў Сан-Дыега]] | «Найлепшы фільм» | | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшы акцёрскі склад» | | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{Перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая аператарская праца» | [[Роберт Брыдж Рычардсан|Роберт Рычардсан]] | {{Намінацыя}} |- | [[Амерыканскі інстытут кінамастацтва]] | Уключэнне ў спіс дзесяці найлепшых фільмаў года | | {{Перамога}} |- | rowspan=2|«[[Выбар крытыкаў (кінапрэмія)|Выбар крытыкаў]]» | «Найлепшы фільм» | | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{Перамога}} |- | rowspan=8|[[Таварыства кінакрытыкаў Сент-Луіса]] | «Найлепшы фільм» | | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая рэжысёрская праца» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля» | [[Джэймі Фокс]] | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Крыстаф Вальц | {{Перамога}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая музыка» | | {{Перамога}} <small>(сумесна з фільмам «[[Каралеўства поўнага месяца]]»)</small> |- | «Найлепшая аператарская праца» | Роберт Рычардсан | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшая сцэна» | | {{Перамога}} <small>(сумесна з фільмамі «[[Хічкак (фільм)|Хічкак]]», «[[Немагчымае, фільм|Немагчымае]]» і «[[Майстар, фільм, 2012|Майстар]]»)</small> |- | rowspan=5|«[[Залаты глобус (прэмія, 2013)|Залаты глобус]]» | «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма|Найлепшы драматычны фільм]]» | | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую рэжысёрскую працу|Найлепшая рэжысёрская праца]]» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | rowspan=2|«[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — Кінастужка|Найлепшая мужчынская роля другога плана]]» | Крыстаф Вальц | {{Перамога}} |- | Леанарда Дзі Капрыа | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый]]» | Квенцін Таранціна | {{Перамога}} |- | rowspan=2|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага]] | «Найлепшая мужчынская роля другога плана» | Леанарда Дзі Капрыа | {{Намінацыя}} |- | «Найлепшы арыгінальны сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | [[Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША]] | «Найлепшае прадзюсаванне поўнаметражнага мастацкага фільма» | [[Рэджынальд Хадлін]], [[Пілар Савонэ]], [[Стэйсі Шэр]] | {{Намінацыя}} |- | [[Гільдыя мастакоў-пастаноўшчыкаў ЗША]] | «Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка ў гістарычным фільме» | [[Дж. Майкл Рыва]] | {{Намінацыя}} |- | [[Аўстралійская акадэмія кіно і тэлебачання]] | «Найлепшы сцэнарый» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | rowspan=5|[[BAFTA (прэмія, 2013)|BAFTA]] | «[[Прэмія BAFTA за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]]» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|Найлепшая мужчынская роля другога плана]]» | Крыстаф Вальц | {{Перамога}} |- | «[[Прэмія BAFTA за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый]]» | Квенцін Таранціна | {{Перамога}} |- | «[[Прэмія BAFTA за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж]]» | [[Фрэд Раскін]] | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія BAFTA за найлепшы гук|Найлепшы гук]]» | | {{Намінацыя}} |- | rowspan=5|«[[Оскар (кінапрэмія, 2013)|Оскар]]» | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» | | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|Найлепшая мужчынская роля другога плана]]» | Крыстаф Вальц | {{Перамога}} |- | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый]]» | Квенцін Таранціна | {{Перамога}} |- | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца]]» | Роберт Рычардсан | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы гукавы мантаж|Найлепшы гукавы мантаж]]» | Уайлі Стэйтмен | {{Намінацыя}} |- | rowspan=4|«[[Сатурн (прэмія, 2013)|Сатурн]]» | «[[Прэмія «Сатурн» за найлепшы прыгодніцкі фільм, баявік ці трылер|Найлепшы прыгодніцкі фільм, баявік ці трылер]]» | | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру другога плана|Найлепшы кінаакцёр другога плана]]» | Крыстаф Вальц | {{Намінацыя}} |- | «[[Прэмія «Сатурн» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый]]» | Квенцін Таранціна | {{Перамога}} |- | «[[Прэмія «Сатурн» за найлепшыя касцюмы|Найлепшыя касцюмы]]» | [[Шэрын Дэвіс]] | {{Намінацыя}} |- | rowspan=3|«[[Імперыя (кінапрэмія, 2013)|Імперыя]]» | «[[Кінапрэмія «Імперыя» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]]» | | {{Намінацыя}} |- | «[[Кінапрэмія «Імперыя» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]]» | Крыстаф Вальц | {{Намінацыя}} |- | «[[Кінапрэмія «Імперыя» найлепшаму рэжысёру|Найлепшая рэжысёрская праца]]» | Квенцін Таранціна | {{Намінацыя}} |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://unchainedmovie.com/ Афіцыйны сайт фільма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120730060244/http://unchainedmovie.com/ |date=30 ліпеня 2012 }} * {{imdb title|id=1853728|title=«Джанга вызвалены»}} * {{Rotten Tomatoes|django_unchained_2012|«Джанга вызвалены»}} * [[Сьюзен Нэйман]], [http://www.inosmi.ru/world/20130911/212836856.html Гісторыя і віны] // «Aeon Magazine», Вялікабрытанія (2013) {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Квенціна Таранціна}} {{Прэмія «Давід дзі Данатэла» за найлепшы замежны фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2012 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі 2012 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2012 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 2012 года]] [[Катэгорыя:Вестэрны ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Спагеці-вестэрны]] [[Катэгорыя:Фільмы блэксплайтэйшэн]] [[Катэгорыя:Фільмы пра рабства ў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра расізм]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Квенціна Таранціна]] [[Катэгорыя:Фільмы Columbia Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы The Weinstein Company]] p9d0mxop0bbjuahlfuk383m1lhhwa43 0 245652 5211342 4905723 2026-10-04T16:12:22Z Modallwmbw 165843 5211342 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гадзічава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 06|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 11|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Гомельскі |сельсавет = Маркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046419 }} '''Гадзі́чава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Гадзі́чаў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Hadzičava}}, {{lang-ru|Гадичево}}) — [[вёска]] ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Маркавіцкі сельсавет|Маркавіцкага сельсавета]]. У 1926—1927 гадах цэнтр [[Гадзічаўскі сельсавет|Гадзічаўскага сельсавета]]. == Традыцыя == * Абрад «[[Ваджэнне Сулы]]». == Славутасці == * [[Свята-Кацярынінская царква (Гадзічава)|Свята-Кацярынінская царква]] (1822) — {{ГККРБ 4|312Г000205}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Маркавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Маркавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Гадзічава| ]] sf1cj53qqsnx9v5ddplik4tyglx4mvw 0 246701 5211451 5139769 2026-10-04T20:15:34Z Modallwmbw 165843 5211451 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Рычоў |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Рычоўскі }} '''Рычо́ў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ryčoŭ}}, {{lang-ru|Рычёв}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Рычоўскі сельсавет|Рычоўскага сельсавета]]. == Назва == В. Жучкевіч звязваў назву з прозвішчам тыпу Рык. == Цікавы факт == У 19 ст. у [[Дэмбрава|Дэмбраве]] фіксавалася прозвішча Рыч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-QSKT-B?cat=1057212&i=255&lang=en</ref>. З 18 ст. з-пад Вільні вядомае прозвішча Рычэвіч<ref>https://eais.archyvai.lt/repo-ext/view/267927080 1770 г., № 126.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 37 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Жыткавічы]], за 270 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 37 км ад чыгуначнай станцыі [[Жыткавічы (станцыя)|Жыткавічы]], каля левага берага ракі [[Сцвіга]]{{sfn|БелЭн|2001}}. == Насельніцтва == <!--* [[2001]] год — 2209 жыхароў, 228 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}.--> {{Wikidata/Population}} == Культура == * [[Спеўны стыль Тураўскага міжрэчча Прыпяці – Сцвігі|Лакальная традыцыя]] народнага песеннага выканальніцтва, якая бытуе ў аграгарадку Рычоў, з’яўляецца часткай нематэрыяльнай культурнай спадчыны рэгіёна Цэнтральнага Беларускага Палесся. Вылучаецца жанравай разнастайнасцю, архаічнымі вакальнымі прыёмамі і ўстойлівай сувяззю з традыцыйным укладам жыцця. {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33БЛ000090}}. * Народны фальклорны ансамбль «Дубравіца». * Інсталяцыя з народным каларытам Палеся «Фольк-сустрэчы «Жывая спадчына» (2026). Размешчана каля Цэнтра традыцыйнай культуры. == Славутасці == * Свята-Міхайлаўская царква. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. * Каля аграгарадка — [[Курган|Курганны могільнік]] перыяду ранняга сярэднявечча X—XIII стагоддзяў, на паўночнай ускраіне ({{ГККРБ 4|313В000351}}) і [[Селішча (археалогія)|Селішча]] ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]]{{sfn|БелЭн|2001}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рычоў||529}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=21|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-34-140. Выданне 1991 года. Стан мясцовасці на 1987 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рычоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рычоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] 2qiehx0c6h1pijd4yy8bxtpvzl69sdr 0 246703 5211452 5101392 2026-10-04T20:36:11Z Modallwmbw 165843 5211452 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сямурадцы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Рычоўскі }} '''Сяму́радцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siamuradcy}}, {{lang-ru|Семурадцы}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Рычоўскі сельсавет|Рычоўскага сельсавета]]. == Назва == Мясцовыя легенды звязваюць назву з «[[рада]]й» князя<ref>[http://philology.by/uploads/contents/ts_pradmova.pdf Тураўшчына і слоўнік яе гаворкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331230503/http://philology.by/uploads/contents/ts_pradmova.pdf |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. Паводле адной з легенд, у тут жылі сямёра старых [[вешчуны|вешчуноў]], якія судзілі і радзілі [[тураў]]цаў. Маўляў, менавіта гэтыя сямёра і заклікалі на княжанне да [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] малодшага [[Рагвалод]]ава брата [[Тур (князь)|Тура]]<ref>[http://www.sb.by/ng/kultura-5/article/ts-khadz-pa-belarus-apostal-andrey-letap-sy-stsvyardzhal-shto-yen-blagaslav-mag-lye-.html Ці хадзіў па Беларусі апостал Андрэй? Летапісы сцвярджалі, што ён благаславіў Магілёў.] // [[Советская Белоруссия]]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Тураўскі крыж — адзін з вялікіх [[Тураўскія крыжы|каменных крыжоў]], які знаходзіўся каля в. Сямурадцы ў рэчышчы [[Прыпяць|Прыпяці]]<ref>[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Юрка]]. Плыве з-пад святое гары Неман // Спадчына. 1991. № 5. с. 38.</ref><ref>[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref>. * Каля вёскі архелагічныя помнікі [[Сямурадцы (археалагічны помнік)|Сямурадцы]] — 5 [[Селішча (археалогія)|селішчаў]] і курганныя [[могільнік]]і<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15}}</ref>. Селішча-1 (1-е тысячагоддзе да н.э. – ХІІІ стагоддзе н.э.), 0,5 км на паўночны захад ад вёскі, урочышча Барочак — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000354}}. Селішча-2 і бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э.), 1,5 км на поўдзень ад вёскі, на ўзвышшы, урочышча Ляхавіца — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000355}}. Селішча (неаліт, бронзавы і жалезны вякі, ранняе сярэднявечча), ва ўрочышчы Барачак — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000356}}. Селішча (жалезны век, ранняе сярэднявечча), ва ўрочышчы Вялікая Ляхавіца — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000357}}. Паселішча і грунтовы могільнік перыяду ранняга жалезнага веку, ранняе сярэднявечча (V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э.), ва ўрочышчы Малая Ляхавіца, 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000358}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рычоўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рычоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] ls2dgk6cx76d7xl3v4x0kwwl4meb3fz 5211453 5211452 2026-10-04T20:38:02Z Modallwmbw 165843 5211453 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сямурадцы |вобласць = Гомельская |раён = Жыткавіцкі |сельсавет = Рычоўскі }} '''Сяму́радцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Siamuradcy}}, {{lang-ru|Семурадцы}}) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Рычоўскі сельсавет|Рычоўскага сельсавета]]. == Назва == Мясцовыя легенды звязваюць назву з «[[рада]]й» князя<ref>[http://philology.by/uploads/contents/ts_pradmova.pdf Тураўшчына і слоўнік яе гаворкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331230503/http://philology.by/uploads/contents/ts_pradmova.pdf |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. Паводле адной з легенд, у тут жылі сямёра старых [[вешчуны|вешчуноў]], якія судзілі і радзілі [[тураў]]цаў. Маўляў, менавіта гэтыя сямёра і заклікалі на княжанне да [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] малодшага [[Рагвалод]]ава брата [[Тур (князь)|Тура]]<ref>[http://www.sb.by/ng/kultura-5/article/ts-khadz-pa-belarus-apostal-andrey-letap-sy-stsvyardzhal-shto-yen-blagaslav-mag-lye-.html Ці хадзіў па Беларусі апостал Андрэй? Летапісы сцвярджалі, што ён благаславіў Магілёў.] // [[Советская Белоруссия]]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Тураўскі крыж — адзін з вялікіх [[Тураўскія крыжы|каменных крыжоў]], які знаходзіўся каля в. Сямурадцы ў рэчышчы [[Прыпяць|Прыпяці]]<ref>[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Юрка]]. Плыве з-пад святое гары Неман // Спадчына. 1991. № 5. с. 38.</ref><ref>[[Людміла Дучыц|Дучыц Людміла]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/09/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%B6%D1%8B.html Каменныя крыжы // З глыбі вякоў. Наш край 2. Мн., 1997. C. 31-46. ]</ref>. * Каля вёскі архелагічныя помнікі [[Сямурадцы (археалагічны помнік)|Сямурадцы]] — 5 [[Селішча (археалогія)|селішчаў]] і [[Курган|курганныя могільнікі]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15}}</ref>: ** Селішча-1 (1-е тысячагоддзе да н.э. – ХІІІ стагоддзе н.э.), 0,5 км на паўночны захад ад вёскі, урочышча Барочак — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000354}}. ** Селішча-2 і бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э.), 1,5 км на поўдзень ад вёскі, на ўзвышшы, урочышча Ляхавіца — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000355}}. ** Селішча (неаліт, бронзавы і жалезны вякі, ранняе сярэднявечча), ва ўрочышчы Барачак — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000356}}. ** Селішча (жалезны век, ранняе сярэднявечча), ва ўрочышчы Вялікая Ляхавіца — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000357}}. ** Паселішча і грунтовы могільнік перыяду ранняга жалезнага веку, ранняе сярэднявечча (V стагоддзе да н.э. – V стагоддзе н.э.), ва ўрочышчы Малая Ляхавіца, 2 км на паўднёвы ўсход ад вёскі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000358}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рычоўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рычоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] eqrgdogvt8gwy0xsnw34qvbgbdfhztr 0 246870 5211511 5078394 2026-10-05T06:14:21Z Autumndancer 168015 5211511 wikitext text/x-wiki '''Арышт''' ({{lang-de|Arrest}}, ад {{lang-la|arrestum}} — судовая пастанова): * '''Арышт у крымінальным працэсе''' — мера стрымання; часовае пазбаўленне волі, узяцце пад варту абвінавачанага (падсуднага) паводле санкцыі [[пракурор]]а або рашэння [[суд]]а; * '''Арышт дысцыплінарны''' — мера дысцыплінарнага спагнання, якая ўжываецца да ваеннаслужачых і супрацоўнікаў унутраных спраў за наўмыснае парушэнне службовай дысцыпліны і інш.; * [[Адміністрацыйны арышт|Арышт адміністрацыйны]] — мера адміністрацыйнага спагнання, якое назначае раённы суд або суддзя за асобныя віды адміністрацыйных правапарушэнняў; * '''[[Арышт маёмасці]]''' — забарона распараджацца [[маёмасць|маёмасцю]]; прымусовая мера, якую выкарыстоўваюць органы следства і суда для забеспячэння цывільнага іску і канфіскацыі; * '''[[Арышт Ісуса]]''' == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{неадназначнасць}} qcbu9buvap6rcdnkb5obiw8ey4a9b64 0 268204 5211259 5149868 2026-10-04T12:32:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211259 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Гульня тронаў |Арыгінал назвы = {{lang-en|A Game of Thrones}} |Выява = A Game of Thrones first cover UK.jpg |Шырыня = 230px |Подпіс = Вокладка першага амерыканскага выдання з выявай Жалезнага трона |Жанр = фэнтэзі |Аўтар = [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джордж Р. Р. Марцін]] |Арыгінал выпуску = [[1996]]{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}} |Выдавецтва = {{Сцяг ЗША}} [[:en:Bantam Spectra|Bantam Spectra]]<br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[:en:HarperCollins|Voyager Books]]<br /> |Старонак = ~ 835<ref name="good" /> ці 864<ref name="pwbs" /> |Перакладчык = |Мова = англійская |Носьбіт = кніга |Папярэдняя = [[Аповесць пра Дунка і Эга]] |Наступная = «[[Бітва каралёў]]» }} {{Значэнні|Гульня тронаў}} '''«Гульня́ тро́наў»''' ({{lang-en|A Game of Thrones}}) — [[раман]] у жанры [[фэнтэзі]] аўтарства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] пісьменніка [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджа Р. Р. Марціна]], першая кніга серыі «[[Песня Лёду і Агню]]». Упершыню твор быў апублікаваны ў [[1996|1996 годзе]] выдавецтвам Bantam Spectra. Дзеянне рамана адбываецца ў [[Выдуманы сусвет|выдуманым сусвеце]]. У цэнтры твора тры асноўныя сюжэтныя лініі — падзеі, якія папярэднічалі пачатку дынастычных войнаў за ўладу над кантынентам Вестэрас, які нагадвае Еўропу часоў [[Высокае Сярэднявечча|Высокага Сярэднявечча]]; пагроза наступу плямёнаў адзічэлых і дэманічнай расы Іншых, што насоўваецца з поўначы; а таксама падарожжа дачкі зрынутага караля ў спробах вярнуць Жалезны трон. Апавяданне вядзецца ад трэцяй асобы, напераменку з пункту гледжання розных персанажаў. Праца над раманам была пачата аўтарам у 1991 годзе. На той момант цыкл задумваўся як трылогія. Джордж Р. Р. Марцін, які імкнецца да напісання тэкстаў вялікага аб'ёму, вырашыў стварыць маштабнае эпічнае фэнтэзі ў духу «[[Уладар пярсцёнкаў|Уладара пярсцёнкаў]]», абапіраючыся на гістарычныя кнігі і перавёўшы акцэнты ад магіі да рэалізму. Асаблівае месца ў «Гульні тронаў» было адведзена геральдыцы, рыцарству, апісанню банкетаў і адзення. Кніга была натхнёная рэальнымі гістарычнымі падзеямі, а героі цыкла мелі прататыпаў з асяроддзя еўрапейскай знаці. Адзін з асноўных пасылаў кнігі — ідэя таго, што смерць ёсць непазбежная ісціна ўсяго жыцця. Раман атрымаў усеагульнае прызнанне з боку крытыкаў. Ён быў ганараваны [[Прэмія «Локус» за лепшы раман фэнтэзі|прэміі «Локус» за лепшы раман у жанры фэнтэзі]], а таксама быў намінаваны на [[Прэмія «Неб’юла»|Неб'юла]] і [[Сусветная прэмія фэнтэзі|Сусветную прэмію фэнтэзі]]. Акрамя таго, аповесць «Кроў Дракона», якая ўвайшла ў склад рамана, у 1997 годзе атрымала прэмію «[[Х’юга (прэмія)|Х’юга]]». Праз пятнаццаць гадоў пасля публікацыі раман дасягнуў першага месца ў спісе бэстсэлераў газеты ''[[The New York Times]]''. Аглядальнікі станоўча ўспрынялі смелае парушэнне класічных канонаў жанру і разбурэнне літаратурных стэрэатыпаў, прапрацоўку персанажаў і інтрыгуючы сюжэт. Усяго было прададзена звыш мільёна асобнікаў кнігі. Раман быў [[Экранізацыя|экранізаваны]] ў рамках [[Гульня тронаў, 1 сезон|першага сезона]] тэлесерыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]». == Сюжэт == === Сусвет кнігі === Дзеянне цыкла разгортваецца ў выдуманым свеце. Асноўныя падзеі кнігі сканцэнтраваны на мацерыку [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вестэрас]], які паводле эканомікі, культуры і сацыяльнага ладу нагадвае Еўропу часоў [[Высокае Сярэднявечча|Высокага Сярэднявечча]], і часткова на больш усходнім кантыненце пад назвай [[Эсас]]<ref name="akran" />, які адрозніваецца этнічнай і геаграфічнай разнастайнасцю<ref name="kog" />{{rp|146}}. Вышэйшую знаць Вестэраса прынята называць Вялікімі Дамамі<ref name="zlot" />. Прыкладна за трыста гадоў да падзей «Гульні тронаў» дынастыя Таргарыенаў, выкарыстоўваючы трох [[дракон]]аў, заваявала ўсе землі Вестэраса ад Сцяны да паўднёвых берагоў Дорна і стварыла адзіную імперыю<ref name="history">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|title=Кривое зеркало. Историчность «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2009-02-01|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=2 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111006/http://www.mirf.ru/Articles/art3252.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Род Таргарыенаў]] паходзіць са старажытнай [[Валірыя|Валірыі]]. [[Эйган I Таргарыен|Эйган]] ажаніўся са сваімі сёстрамі, [[Вісенья Таргарыен|Вісеньяй]] і [[Рэйніс Таргарыен|Рэйніс]], і гэта традыцыя часта паўтаралася ў іх родзе. Дынастыя стала згасаць з гібеллю апошніх драконаў. Вар'яцтва [[Эйрыс II|Эйрыса II]] выклікала [[Паўстанне Роберта Баратэана|паўстанне]], якое апынулася паспяховым<ref name="zlot">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art434.htm|title=Миры. «Игра престолов»: Кто есть кто. Великие дома «Песни льда и пламени»|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2005-12-27|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-05-07|lang=ru|archive-date=15 чэрвеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615063552/http://www.mirf.ru/Articles/art434.htm|url-status=dead}}</ref>. Род Баратэанаў, як лічыцца, паходзіць ад пабочнай галіны Таргарыенаў. Пасля звяржэння караля Шторму яны сталі лордамі Штармавога Канца. Чорнавалосыя і дужыя, Баратэаны доўгі час заставаліся вернымі кіруючай дынастыі. Прычынай проціборства стала каханая Роберта Баратэана [[Ліяна Старк]], выкрадзеная Рэегарам Таргарыенам, сынам Эерыса II. Роберт, быўшы правадыром паўстання, пасля перамогі ўзышоў на трон Сямі каралеўстваў, але стаў нікуды не вартым кіраўніком. Светлавалосыя Ланістэры былі самым багатым родам з усіх Вялікіх Дамоў. Яны кіруюць Заходнімі Землямі, а іх крэпасць — Уцёс Кастэрлі. Главой сямейства з’яўляецца лорд Тайвін. Яго старэйшы сын Джэймэ, які служыў у гвардыі Эйрыса, забіў ранейшага караля, за што атрымаў мянушку «Царазабойца»<ref name="zlot" />. [[Дом Старкаў|Старкі]] — нязменныя лорды [[Поўнач, Песня Лёду і Агню|Поўначы]], род якіх не перарываўся на працягу тысяч гадоў<ref name="kog">{{кніга|аўтар=[[Браян Когман|Когман Брайан]].|загаловак=Игра престолов|арыгінал=Inside HBO’s Game of Thrones|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонак=192|isbn=978-5-17-081391-9}}</ref>{{rp|38}}. Паводле легенды, іх продак [[Брандан Будаўнік]] узвёў [[Сцяна, Песня Лёду і Агню|Сцяну]]. Аглядальнік «[[Свет фантастыкі|Свету фантастыкі]]» Дзмітрый Златніцкі піша: «Яны халодныя, як землі, якімі яны кіруюць, цвёрдыя, як сцены іх радавога замка [[Вінтэрфел]]а, і небяспечныя, як лютаваўкі, якія красуюцца на іх сцягах». Ад іншых Вялікіх дамоў Старкі адрозніваюцца тым, што ўшаноўваюць [[Старыя багі, Песня Лёду і Агню|Старых багоў]]. Менавіта прадстаўнікі гэтага сямейства найбольш шырока задзейнічаны ў сюжэце твора. Таксама Старкаў умоўна можна назваць станоўчымі персанажамі кнігі. [[дом Арэнаў|Арэны]], Захавальнікі Усходу, — адзін з найстаражытных родаў. Да прыходу Таргарыенаў яны былі каралямі Гары і [[Даліна, Песня Лёду і Агню|Даліны]]. На поўдзень ад [[Перашыек, Песня Лёду і Агню|Перашыйка]], у цэнтральнай частцы Вестэраса, размяшчаецца [[Дом Талі]]. Іх замак [[Рыверан]] на скрыжаванні трох рэк [[Трызубец, Песня Лёду і Агню|Трызубца]] дазваляе кантраляваць гандаль у рэгіёне. Да Вялікіх Дамоў таксама адносяцца [[Дом Тырэлаў|Тырэлы]] з [[Вышасад]]а, якія таксама атрымалі свае землі ад заваёўнікаў Таргарыенаў, [[дом Мартэлаў|Мартэлы]] з [[Дорн]]а, якія далучыліся да дзяржавы Таргарыенаў добраахвотна, а таксама [[дом Грэйджаяў|Грэйджаі]], ваяўнічы народ з [[Жалезныя астравы|Жалезных астравоў]]<ref name="zlot" />. <center> <gallery> Stark Coat of Arms.png|<center>'''Дом Старкаў'''<br />''Зіма блізка''</center> A Song of Ice and Fire arms of House Lannister red scroll.png|<center>'''Дом Ланістэраў'''<br />''Пачуй мой роў''</center> A Song of Ice and Fire arms of House Baratheon yellow scroll English.png|<center>'''Дом Баратэанаў'''<br />''Нам лютасць''</center> A Song of Ice and Fire arms of House Arryn blue scroll.png|<center>'''Дом Арэнаў'''<br />''Высокі, як гонар''</center> Tully Coat of Arms.png|<center>'''Дом Талі'''<br />''Сям'я, доўг, гонар''</center> Three dragons.png|<center>'''Дом Таргарыенаў'''<br />''Полымя і кроў''</center> </gallery> </center> === Сем Каралеўстваў === Лорд Вінтэрфела і Захавальнік Поўначы [[Эдард Старк|Эдард (Нэд) Старк]] праводзіць пакаранне смерцю Гарэда, дэзерціра з [[Начны Дазор, Песня Лёду і Агню|Начнога Дазору]]. Вяртаючыся з сынамі Робам і Бранам Старкамі, [[бастард]]ам [[Джон Сноу, Песня Лёду і Агню|Джонам Сноу]] і выхаванцам [[Тэан Грэйджай|Тэанам Грэйджаем]], яны знаходзяць шасцярых ваўчанят — чатырох самцоў і дзвюх самак, што супадае з колькасцю і полам дзяцей лорда Старка — і вырашаюць забраць іх сабе. Кароль [[Роберт Баратэан]] з жонкай і дзецьмі прыязджае ў Вінтэрфел. Роберт і Нэд, даўнія сябры, якія ў мінулым паўсталі супраць [[Эйрыс II Вар'ят|Эйрыса II Вар'ята]], зрынуўшы кіруючую дынастыю Таргарыенаў<ref name="zlot" />. Кароль прапануе Нэду, які славіцца сваёй сумленнасцю і непадкупнасцю, пасаду правіцы караля. Папярэднік Нэда — [[Джон Арэн]] — памёр пры загадкавых абставінах. Таксама Роберт абяцае заручыць свайго сына [[Джофры Баратэан|Джофры]] з [[Санса Старк|Сансай Старк]], старэйшай дачкой Нэда. У дзень палявання сын Нэда [[Бран Старк|Бран]] залазіць на старую вежу і становіцца выпадковым сведкам [[інцэст]]у каралевы [[Серсея Ланістэр|Серсеі]] і яе брата [[Джэймэ Ланістэр]]а, за што апошні скідвае яго з вежы<ref name="stone" />. Бран выжывае, але яго ногі скоўвае параліч. Пры гэтым хлопчык не памятае падзеі, якія папярэднічалі яго падзенню, таму лічыцца, што Бран зваліўся з вежы выпадкова. Эдард Старк прымае прапанову Роберта і, забраўшы дочак, адпраўляецца ў сталіцу Вестэраса — [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]]. Яго жонка [[Кейтылін Старк|Кейтылін]] застаецца з сынамі — Бранам, які ляжыць без свядомасці, [[Рыкан Старк|Рыканам]] і [[Роб Старк|Робам]]. Апошні на час ад'езду бацькі становіцца намеснікам Вінтэрфела. Джон Сноу адпраўляецца на поўнач, на [[Сцяна, Песня Лёду і Агню|Сцяну]], каб стаць, як і брат Нэда Старка [[Бенджэн Старк|Бенджэн]], братам Начнога Дазору, пра што ён даўно марыў. На Брана здзяйсняецца замах, аднак лютавоўк ратуе і яго, і [[Кейтылін Старк|Кейтылін]]. Ачуўшыся, Бран дае яму імя Лета. У сваіх снах ён бачыў сэрца Белай Пустэчы, размешчанай далёка на Поўначы, і набліжэнне зімы. Кінжал забойцы быў з валірыйскай сталі, таму Кейтылін адпраўляецца ў Гавань, каб даведацца, каму ён належаў. [[Петыр Бейліш]], вядомы як Мезенец, яе даўні кавалер, паведамляе, што гэта рэч [[Тырыян Ланістэр|Тырыяна Ланістэра]], брата каралевы. Заручыўшыся падтрымкай рыцараў з саюзных дамоў, Кейтылін бярэ карліка ў палон і адвозіць яго да [[Ліза Арэн|Лізы Арэн]], сваёй сястры, у [[Арлінае Гняздо]] — горную крэпасць Усходу. Тырыян адмаўляе абвінавачванне ў спробе забойства Брана і патрабуе суду паядынкам. Яго гонар абараняе найміт Брон, які спрытам перамагае непаваротлівага рыцара ў цяжкіх латах. Тырыяна і Брона няхочучы адпускаюць, і яны пакідаюць Гняздо. [[Выява:Jaime-aerys.jpg|300px|thumb|left|Джэймэ Ланістэр забівае Эйрыса — праца Майкла Камарка, аднаго з найбольш паважаных Марцінам ілюстратараў<ref name="fi" />]] Прыбыўшы ў Каралеўскую Гавань, Нэд Старк трапляе ў гушчу прыдворных змоў і інтрыг. Паступова Нэд высвятляе, што прынц Джофры, прынцэса [[Мірцэла Баратэан|Мірцэла]] і прынц [[Томен Баратэан|Томен]] народжаны каралевай Серсеяй не ад мужа, а ад уласнага брата Джэймэ. Законных спадчыннікаў у Роберта няма, бо ўсе яго дзеці народжаны па-за шлюбам. Падчас тайнай гутаркі з Серсеяй Нэд гаворыць, што ведае пра яе сувязі з Джэймэ, і прапануе ёй бегчы разам з дзецьмі. Замест гэтага яна падгаворвае свайго кузена [[Лансель Ланістэр|Ланселя]], збраяносца Роберта, напаіць яго падчас палявання на вепрука. Лорд [[Тайвін Ланістэр]], бацька Серсеі і Джэймэ, тайным загадам пасылае [[Грыгар Кліган|Грыгара Клігана]] з войскамі рабаваць [[Рачныя землі, Песня Лёду і Агню|Рачныя землі]] з мэтай выбавіць Старка і ўзяць яго ў палон для абмену на Тырыяна. У адказ на скаргі рачных лордаў Нэд завочна прыгаворвае Грыгара Клігана да смерці і пасылае атрад на чале з [[Берык Дандарыян|Берыкам Дандарыянам]] для выканання прысуду. У выніку падкопаў Серсеі Роберт атрымлівае смяротнае раненне ў сутычцы з вепруком. Нэд не паспявае паведаміць яму вынікі свайго расследавання. Кароль падпісвае завяшчанне, у якім прызначае Джофры спадчыннікам, а Эдарда — лордам-пратэктарам, пасля чаго памірае<ref name="zlot" />. Рэнлі Баратэан, малодшы брат караля, прапануе ўначы здзейсніць пераварот і ўзяць у палон дзяцей Роберта, але Эдард адпрэчвае гэту ідэю. У троннай зале Серсея рве завяшчанне і абвяшчае Джофры каралём, сябе — яго рэгенткай, а Эдарда Старка — здраднікам. Варта горада Залатыя плашчы разам з людзьмі Ланістэраў забіваюць людзей Старка і арганізоўваюць разню ў вежы Правіцы. Нэда кідаюць у вязніцу, а Сансу бяруць пад хатні арышт. [[Ар'я Старк|Ар'і]], малодшай дачцэ Нэда, удаецца збегчы з замка і схавацца ў горадзе. Джофры вянчаюць як караля Вестэраса. Нэд згаджаецца далучыцца да братоў Начнога Дазору ў абмен на бяспеку Сансы, але Джофры загадвае адсекчы яму галаву<ref name="kog" />{{rp|94}}. Сір [[Ілін Пейн]] выконвае прысуд на ступенях [[Септа Бейлара|Вялікай Септы Бейлара]]. Ар'я назірае за гэтым, але вярбоўнік Начнога Дазору Ёрэн забірае яе і абяцае вярнуць дамоў. Даведаўшыся пра разню ў Каралеўскай Гавані і пра тое, што намячаецца грамадзянская вайна за прастол, старэйшы сын Эдарда Роб Старк збірае войска і ідзе на поўдзень. Намеснікам Вінтэрфела прызначаюць Брана, а яго рэгентамі — [[мейстар Лювін|мейстара Лювіна]] і сіра [[Родрык Касель|Родрыка Каселя]]. Незаконны арышт Тырыяна абвастрае адносіны ў дзяржаве — паміж Ланістэрамі з аднаго боку і Старкамі і [[дом Талі|Талі]] з іншага. У Рыверане і Уцёсе Кастэрлі пачынаюць збірацца войскі. Для вядзення ваенных дзеянняў Роб згаджаецца на саюз з домам Фрэяў. Ён атрымлівае перамогу ў бітве ў Шапталым Лесе над войскамі Джэймэ Ланістэра і берэ таго ў палон<ref name="kog" />{{rp|82}}, а пазней здымае аблогу з Рыверана, крэпасці Талі. Пасля таго, як Роб адмаўляецца ад саюза з братамі Роберта, Рэнлі і Станісам, кожны з якіх мае свае прэтэнзіі на прастол, лорды Поўначы і Трызубца абвяшчаюць яго Каралём Поўначы<ref name="kog" />{{rp|52}}. === Сцяна === На паўночнай мяжы каралеўства размяшчаецца Сцяна — велізарны бар'ер з лёду і каменя сямісот футаў вышынёй, на якім нясуць сваю службу браты Начнога Дазору. Яны пакляліся назаўжды аддаць сябе сваёй справе, адмовіцца ад тытулаў і роду, не мець жонак і дзяцей і да канца сваіх дзён абараняць Сцяну<ref name="kog" />{{rp|21}}. Фактычна брацтва абараняе Сем Каралеўстваў ад паўночных плямёнаў адзічэлых, анархічнай супольнасці, якая жыве па ўласных законах у [[Зачараваны Лес|Зачараваным Лесе]] на поўнач ад Сцяны. У пралогу тры браты Начнога Дазору — сір Уэймар Ройс, Гарэд і Уіл — пераследваюць адзічэлых за Сцяной, але сутыкаюцца з [[Іншыя, Песня Лёду і Агню|Іншымі]] і двое з іх гінуць. Гарэд збягае і перасякае Сцяну, але яго ловяць і Эдард Старк карае смерцю за дэзерцірства. [[Джон Сноу, Песня Лёду і Агню|Джон Сноу]], бастард лорда Старка, прыбывае на Сцяну. Ён аб’ядноўвае навабранцаў супраць суровага настаўніка рукапашнага бою і абараняе баязлівага, але дабрадушнага [[Сэмвел Тарлі|Сэмвела Тарлі]] — навічка, якога незалюбілі іншыя браты за яго грузнасць. У Дазоры ёсць тры класы братоў — будаўнікі, якія чыняць Сцяну і замкі Дазору, сцюарды, які забяспечваюць жыццё Дазору, а таксама разведчыкі, якія выконваюць розныя заданні за Сцяной. Джон, дзякуючы сваім баявым навыкам, разлічвае стаць разведчыкам, але яго прызначаюць у сцюарды лорда-камандуючага Начным Дазорам [[Джыёр Мормант|Джыёра Морманта]]. Сэм, дзякуючы старанням Джона, становіцца сцюардам і памочнікам мейстара [[Эйман Таргарыен|Эймана]], які трымае бібліятэку і крумкачоў. Дзядзька Джона [[Бенджэн Старк]] знік больш за шэсць месяцаў таму, адправіўшыся шукаць тых братоў, якія загінулі ў пралогу. Джон і яго воўк Здань знаходзяць двух мёртвых людзей з атрада Бенджэна. Іх прывозяць у Чорны замак, але ўначы яны ажываюць. Адзін з іх спрабуе забіць Морманта, аднак Джон знішчае яго агнём. Калі Джон даведваецца пра смерць свайго бацькі, ён хоча дэзерціраваць, каб дапамагчы Робу ў яго паходзе, але сябры яго наганяюць і ўгаворваюць вярнуцца. Раніцою Мормант просіць Сноу трымаць клятву і паведамляе пра планы вялікімі сіламі адправіцца на Поўнач, каб усёткі знайсці Бенджэна — жывога ці мёртвага, і разабрацца, што задумвае [[Манс-налётчык]], «Кароль за Сцяной» — лідар адзічэлых і беглы брат Начнога Дазору<ref>{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art2287.htm|title=«Игра престолов» и ледяная стена|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-08-08|lang=ru|archive-date=20 сакавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320162454/http://mirf.ru/Articles/art2287.htm|url-status=dead}}</ref>. === Эсас === За [[Вузкае мора|Вузкім морам]], на кантыненце [[Эсас]], жывуць Таргарыены, якім удалося выратавацца, дваццацігадовы [[Візерыс Таргарыен|Візерыс]] і яго трынаццацігадовая сястра [[Дэйнерыс Таргарыен|Дэйнерыс]] (Дэні). Пасля доўгіх тулянняў з аднаго горада ў іншы яны да пачатку кнігі знаходзяцца ў [[Пентас]]е, адным з [[Вольныя Гарады, Песня Лёду і Агню|Вольных Гарадоў]], у багатага магістра [[Ілірыа]]<ref name="desteny">{{кніга|аўтар=Майкл Дж. Сигирст.|частка=Судьба, свобода и аутентичность в «Игре престолов»|загаловак=Игра престолов и философия: Логика острее меча|спасылка=https://fantlab.ru/edition122117|месца=Москва|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонкі=249-264|старонак=320|isbn=978-5-17-082366-6|тыраж=2000}}</ref>. Спадзяючыся атрымаць буйную армію і вярнуць дынастыі ўладу над Вестэрасам, Візерыс выдае сястру за [[кхал]]а [[Дрога, Песня Лёду і Агню|Дрога]] — правадыра [[датракійцы|качэўнікаў-датракійцаў]]<ref name="kog" />{{rp|169}}, лідара самага магутнага з [[кхаласар]]аў (плямёнаў) у Эсасе. На вяселлі, апроч іншых падарункаў, Дэйнерыс атрымлівае тры ўпрыгожаныя каштоўнасцямі яйкі драконаў. Да кхаласара далучаецца спадарожнік Таргарыенаў [[Джорах Мормант]], беглы лорд [[Мядзведжы востраў, Песня Лёду і Агню|Мядзведжага вострава]] з поўначы Вестэраса. Дэйнерыс цяжарае ад кхала Дрога, яе будучаму дзіцяці прадракаюць вялікі лёс. Але Візерыс не можа дамагчыся выканання сваіх патрабаванняў. У [[Веес Датрак]], сталіцы ўсіх датракійцаў, ён даходзіць да прамых пагроз кхалу і яго жонцы, патрабуючы каранацыі. Тады Дрога расплаўляе золата і вылівае яго на Візерыса, з-за чаго той гіне<ref name="zlot" />. Пазней купец здзяйсняе замах на Дэні — дорыць ёй бочачку атручанага віна. Але яго зман раскрываецца дзякуючы Джораху<ref name="kog" />{{rp|166}}. Падчас паўднёвага паходу на землі лхазаран, ці «ягнячага народа», Дэйнерыс ратуе лекарку. У гэтым набегу Дрога быў сур'ёзна паранены, і ён знаходзіцца пры смерці. Лекарка абяцае выратаваць Дрога, кажучы, што за жыццё прыйдзецца заплаціць смерцю. Дэйнерыс згаджаецца, Дрога не памірае, але застаецца ў вегетатыўным стане. З-за праведзенага рытуалу ў Дэні гіне ненароджанае дзіця. Кхаласар распадаецца на мноства дробных груп. З Дэні застаецца толькі невялікая група верных людзей, у тым ліку Джорах. Дэйнерыс спальвае Дрога і лекарку ў пахавальным кастры, пасля чаго сама ўваходзіць у агонь. Калі полымя згасае, кхаласар знаходзіць жывую Дэні і трох драконаў каля яе<ref name="zlot" />, якія вылупіліся з яйкаў. == Стварэнне == === Напісанне === [[Выява:George R. R. Martin (9347950579).jpg|330px|thumb|right|Пісьменніка натхняў поспех [[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|экранізацыі]] «[[Уладар пярсцёнкаў|Уладара пярсцёнкаў]]», аднак любая кніга Марціна перавышала кожны том Толкіна ў тры разы, а фільмаў па цыкле спатрэбілася б «не тры, а дваццаць»<ref name="kog" />{{rp|5}}]] У [[1980-я]] гады Джордж Марцін займаўся напісаннем сцэнарыяў у [[Галівуд]]зе, але працу сваю не любіў з-за немагчымасці ствараць творы вялікага аб'ёму. «З першых жа сцэнарыяў мне паўтаралі: „Гэта цудоўна, але занадта доўга, занадта шмат літар…“ Мне даводзілася іх скарачаць, таму, вярнуўшыся да кніг, я сказаў сабе: „Больш не буду клапаціцца ні пра што ў гэтым духу…“ Я жадаў тысячы персанажаў, маштабныя бітвы, цудоўныя замкі і анфілады — усё тое, што я не мог дазволіць сабе на тэлебачанні»<ref name="akran">{{cite web|url=http://mirf.ru/Articles/art4814.htm|title=Секс. Кровь. Интриги. Игра престолов|author=Сергей Ковалев.|date=2012-01-17|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=4 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504211529/http://mirf.ru/Articles/art4814.htm|url-status=dead}}</ref>. Вырашыўшы вярнуцца ў вялікую літаратуру, свайму рэдактару пісьменнік адправіў тры заяўкі на будучыя працы — навуковую фантастыку, хорар і фэнтэзі. Апошняя з іх была ўхвалена, як больш прадаваная<ref name="fan" />. Праца над раманам была пачата аўтарам улетку [[1991]] года<ref name="stone">{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/tv/news/george-r-r-martin-the-rolling-stone-interview-20140423?print=true|title=George R.R. Martin: The Rolling Stone Interview|author=Mikal Gilmore.|date=2014-04-23|publisher=[[Rolling Stone]]|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425142938/http://www.rollingstone.com/tv/news/george-r-r-martin-the-rolling-stone-interview-20140423?print=true|archive-date=25 красавіка 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ria.ru/spravka/20130920/964050065.html|title=Биография Джорджа Мартина|date=2013-09-20|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2015-05-03|lang=ru}}</ref> у горадзе [[Санта-Фэ]]<ref name="tron" />. У гэты перыяд Марцін марнаваў шмат часу на нерэалізаваныя праекты, і калі б не фіяска серыяла «Парталы», то так бы і не прыступіў да цыкла «Песня Лёду і Полымя»<ref>{{артыкул|аўтар=Joao Seixas.|загаловак=A vida e fieta de escolhas|выданне=Os meus livros|год=2008, верасень|старонкі=22-24|мова=pt|спасылка=http://saidadeemergencia.com/uploads/articles/AvidafeitadeescolhasMartin.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529195128/http://saidadeemergencia.com/uploads/articles/AvidafeitadeescolhasMartin.pdf|archive-date=29 мая 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529195128/http://saidadeemergencia.com/uploads/articles/AvidafeitadeescolhasMartin.pdf|archivedate=29 мая 2010}}</ref>. Першапачаткова Джордж меркаваў, што серыя будзе ўключаць толькі тры кнігі, але з часам зразумеў, што прыйдзецца напісаць шэсць раманаў, а затым колькасць планаваных кніг узрасла да сямі<ref name="mirf">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Reviews/review1439.htm|title=Между льдом и пламенем|author=Владимир Пузий.|date=2007-02-18|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-04-28|lang=ru|archive-date=7 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907114944/http://www.mirf.ru/Reviews/review1439.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2011/04/01/his-beautiful-dark-twisted-fantasy-george-r-r-martin-talks-game-of-thrones/|title=His Beautiful Dark Twisted Fantasy: George R. R. Martin Talks ‘Game of Thrones’|author=Dave Itzkoff.|date=2011-04-01|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-15|lang=en}}</ref>. Першапачатковы пробліск гісторыі складаўся ў спантанным бачанні, у якім хлопчык па імі Бран становіцца сведкам абезгалоўвання, а затым знаходзіць у снегу ваўчанят<ref name="stone" />, і першай была набрана менавіта глава пра тое, як Старкі знаходзяць шчанюкоў лютаваўка<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2005/12/12/books/12crow.html?_r=1&|title=A Fantasy Realm Too Vile for Hobbits|author=Dinitta Smith.|date=2005-12-12|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-13|lang=en}}</ref><ref name="intpw" />. У той момант аўтар працаваў над раманам «Авалон»<ref name="worg">{{cite web|url=http://www.westeros.org/Citadel/SSM/Entry/5431/|title=Interview|author=J. Martin.|date=2011-07-11|publisher=Westeros.org|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714115648/http://www.westeros.org/Citadel/SSM/Entry/5431/|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=live}}</ref>. Прыступаючы да «Гульні тронаў», пісьменнік не ведаў, будзе гэта апавяданне або нешта большае. Пазней ён прыняў важнае рашэнне весці апавяданне ад асобы некалькіх персанажаў<ref name="tron" />. Скончыўшы другую главу<ref name="worg" /> і напісаўшы каля ста старонак<ref name="stone" />, аўтар быў вымушаны адкласці працу з-за занятасці сцэнарыямі<ref name="tron" />. У нейкі момант пасля працяглага апісання сюжэту пісьменнік зразумеў, што трэба спыніцца і прапрацаваць свет і яго гісторыю — намаляваць карты, генеалагічныя дрэва, пазначыць каралёў з гадамі кіравання і іх мянушкамі<ref name="worg" />. Першапачаткова Марцін вызначаў парадак глаў, пазней прапісваў гісторыю кожнага персанажа, затым дзяліў яе на часткі, а пасля ператасоўваў іх, каб атрымаць аптымальнае размяшчэнне ўнутры рамана і дамагчыся максімальнага напружання. Часам, каб не заблытацца ў дэталях, аўтар запісваў дэталі апавядання ў спісах і дыяграмах, хоць большую частку ўсяго імкнуўся запамінаць. Своеасаблівай традыцыяй Марціна стала выкарыстанне «аднаразовых» герояў для пралогу і эпілогу<ref name="tirion" />. Ён разглядаў і іншую магчымую структуру рамана, пры якой паміж главамі праходзілі месяцы, а не дні, што, на яго погляд, кардынальна б змяніла кнігу і дазволіла вырашыць шэраг праблем<ref>{{cite web |url=http://www.freemagazine.fi/interview-with-fiction-writer-george-rr-martin/|title=Interview with fiction writer George R.R. Martin|author=Antonio Díaz.|publisher=Freemagazine|access-date=2015-08-02|lang=en}}</ref>. Першы варыянт рукапісу склаў 1088 старонак без дадаткаў<ref>{{cite web|url=http://www.georgerrmartin.com/done.html|title=No, I haven't finished writing|author=Martin, George R. R.|date=2005-05-29|publisher=GeorgeRRMartin.com|access-date=2015-05-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519002556/http://www.georgerrmartin.com/done.html|archive-date=19 мая 2012|url-status=dead}}</ref>, хоць першапачаткова аўтар хацеў змясціць усе падзеі ў 800 старонках<ref name="tols">{{артыкул|аўтар=Николай Караев.|загаловак=Джордж Мартин между Толстым и Толкином|спасылка=https://fantlab.ru/work488041|выданне=День за Днем|тып=Газета|месца=Таллин|год=2009, 17 июля|мова=ru}}</ref>. Пасля 300 старонак пісьменнік перамясціў у другі раман — «[[Бітва каралёў|Бітву каралёў]]»<ref name=tiff1>{{cite video |people=[[George R. R. Martin|Martin, George R. R.]] |date=March 12, 2012 |title=In Conversation With... George R.R. Martin on Game of Thrones Part 1 – TIFF Bell Lightbox |url=http://www.youtube.com/watch?v=3S51i0EANGA |publisher=[[TIFF Bell Lightbox]] |time=4:00 min (publishing history), 15:00 min (names) |access-date=April 1, 2012 }} Transcript summary available by {{cite web |last=Ippolito |first=Toni-Marie |url=http://www.thelifestylereport.ca/2012/03/13/george-r-r-martin-talks-to-fans-about-the-making-of-game-of-thrones-and-what-inspired-his-best-selling-book-series/ |title=George R. R. Martin talks to fans about the making of ''Game of Thrones'' and what inspired his best-selling book series |publisher=thelifestylereport.ca |date=March 13, 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/66ffA1Ogh?url=http://www.thelifestylereport.ca/2012/03/13/george-r-r-martin-talks-to-fans-about-the-making-of-game-of-thrones-and-what-inspired-his-best-selling-book-series/ |archive-date=4 красавіка 2012 |url-status=live |access-date=March 22, 2012 }}</ref><ref name="ob">{{cite web|url=http://observationdeck.kinja.com/george-r-r-martin-the-complete-unedited-interview-886117845|title=George R.R. Martin: The Complete Unedited Interview|author=Charlie Jane Anders.|date=2013-07-23|publisher=Observationdeck.kinja.com|access-date=2015-08-08|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726055819/http://observationdeck.kinja.com/george-r-r-martin-the-complete-unedited-interview-886117845|archive-date=26 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. === Персанажы === Раман выкладзены ад асобы дзевяці герояў<ref name="fan" />. Любімы персанаж Марціна — Тырыян<ref name="fi">{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art1379.htm|title=Заглянуть в души героев|author=Дмитрий Злотницкий.|date=2006-08-21|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-07-02|lang=ru|archive-date=2 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502162250/http://mirf.ru/Articles/art1379.htm|url-status=dead}}</ref>. Прывабным яго робяць досціп і неадназначнасць. Найбольш складана аўтару даваўся Бран, таму што ён быў самым маладым з галоўных герояў і фактычна адзіным, хто валодае магічнымі здольнасцямі<ref name="tirion">{{cite web|url=http://www.scifi.com/sfw/issue190/interview.html|title=George R.R. Martin continues to sing a magical tale of ice and fire|author=Tasha Robinson.|date=2002|publisher=Scifi.com|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20020223190420/http://www.scifi.com/sfw/issue190/interview.html|archive-date=23 лютага 2002|url-status=dead}}</ref>. Гісторыя Дэйнерыс з самага пачатку павінна была развівацца на іншым кантыненце. Пісьменнік намаляваў карту Вестэраса і вырашыў развіваць дзеянне з гэтым персанажам па-за межамі гэтай карты, параўноўваючы атрыманы эфект з уяўным увядзеннем главы пра [[Фарамір]]а адразу пасля дня нараджэння [[Більба]] ва «Уладары пярсцёнкаў», што адразу дало б чытачу іншае ўяўленне пра маштабы апавядання<ref name="tron" />. Смерць галоўных герояў часткова была натхнёная гібеллю [[Гэндальф]]а ў «[[Брацтва пярсцёнка|Брацтве пярсцёнка]]» і [[Фрода]] ў «[[Дзве крэпасці|Дзвюх крэпасцях]]» з той розніцай, што персанажы Марціна, як правіла, не ўваскрасаюць. Аўтару было цяжка забіваць сваіх герояў, паколькі ён адносіўся да іх як да дзяцей, хоць некаторыя з іх, такія як Эдард Старк, «былі адзначаны смерцю з самага пачатку». Сцэна смерці Эдарда была напісана ў 1994 годзе<ref name="intpw" />. Аўтар казаў: «Валар маргуліс. Усе смяротныя павінны памерці. Смерць непазбежная ісціна ўсяго жыцця… і ўсіх гісторый таксама». Сваім творам аўтар жадаў паспрачацца са сцвярджэннем Толкіна, што добры чалавек, такі, як [[Арагорн]], павінен стаць добрым каралём. Нэд, як маральны компас апавядання, абаронца, які згуртоўвае іншых, «змецены з дошкі», што робіць апавяданне больш трывожным<ref name="stone" />. Пісьменнік не хацеў забіваць яго занадта хутка — ён даў чытачам час прывязацца да яго, каб гэта страта стала ўдарам<ref name="kog" />{{rp|99}}. На вядзенне апавядання ад асобы розных герояў Марціна натхніў яго вопыт працы журналістам. Быўшы маладым студэнтам, Джордж, пераадольваючы сарамлівасць, меў зносіны са сведкамі розных здарэнняў, многія з якіх не жадалі адказваць на пастаўленыя пытанні. Гэты вопыт паспрыяў погляду на адно здарэнне з розных пунктаў гледжання<ref>{{cite web |url=http://www.indiewire.com/article/game-of-thrones-author-george-rr-martin|title=10 Things We Learned About 'Game of Thrones' Author George R.R. Martin at the Sante Fe Independent Film Fest|author=Casey Cipriani.|date=2013-10-23|publisher=IndieWire|access-date=2015-08-04|lang=en}}</ref>. Некаторы час Марцін сумняваўся, ці варта ўключаць у апавяданне драконаў<ref name="stone" />. Ён разважаў, ці павінны яны быць жывымі ці заставацца толькі сімваламі<ref name="kog" />{{rp|176}}. Прыяцелька пісьменніка {{Не перакладзена 4|Phyllis Eisenstein|Філіс Эйзенштэйн}} пераканала аўтара ў тым, што з’яўленне драконаў — правільнае рашэнне. Першай сцэнай рамана, «якая чапляе», аўтар лічыў падзенне Брана. І Джэймэ, і Серсея выглядаюць агіднымі ў гэтым моманце кнігі. Аднак фактычна Джэймэ здзяйсняе цяжкі выбар — праз спробу забойства чужога дзіцяці ён хацеў выратаваць уласных дзяцей. Серсею аўтар параўноўваў з лэдзі [[Макбет, п'еса|Макбет]]. Яна шчыра любіць сваіх дзяцей, але ў яе [[сацыяпат]]ычны погляд на свет і цывілізацыю<ref name="stone" />. Нягледзячы на тое, што першапачаткова Ланістэры выглядаюць «чарней чорнага», паступова чытач пачынае разумець матывы, якія рухаюць імі. Гэта, у сваю чаргу, выклікае надзею, што з часам яны зменяцца да лепшага<ref name="kog" />{{rp|72}}. Аўтар меркаваў, што яго героі досыць жыццёвыя, каб чытачы маглі сябе ідэнтыфікаваць з аднымі з іх, і выпрабоўваць негатыўныя эмоцыі да іншых<ref name="pravda" />. === Стылістычныя асаблівасці і аўтарскія планы === [[Файл:Siège du château de Brest.jpg|220px|thumb|left|[[Хронікі Фруасара]], нароўні з іншымі гістарычнымі кнігамі, фарміравалі сусвет цыкла<ref name="izd" />]] Паводле слоў пісьменніка, ідэя «Гульні тронаў» «прыйшла з ніадкуль». На аснове дзіцячых успамінах пра творчасць [[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкіна]], аўтар хацеў напісаць маштабнае эпічнае фэнтэзі<ref name="intpw">{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2011/07/12/george-martin-talks-a-dance-with-dragons|title=EW interview: George R.R. Martin talks 'A Dance With Dragons'|author=James Hibberd.|date=2015-01-08|publisher=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2015-04-06|lang=en|archive-date=24 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424072522/http://www.ew.com/article/2011/07/12/george-martin-talks-a-dance-with-dragons|url-status=dead}}</ref>. Асаблівае месца ў рамане адведзена [[Геральдыка|геральдыцы]]<ref name="tirion" />. Нямала тэксту прысвечана і апісанню ежы. Паводле меркавання аўтара, эпізоды ажыўляюць і пейзажы, і гукі, і пахі. Падчас бітвы, пасцельнай сцэны і на банкеце дзейнічаюць аднолькавыя прыёмы. Нямала часу Марцін выдаткаваў на апісанне тых страў, якія ядуць яго героі. Як адзначае сам Марцін, «Гэты фон надае сцэнам тэкстуру, робіць іх яркімі і псіхалагічна дакладнымі… Уражанні, якія атрымліваюцца праз пачуцці, пранікаюць глыбока ў самыя асновы нашай свядомасці, куды наўрад ці можна дабрацца, выкладаючы сюжэт выключна інтэлектуальна»<ref name="cook">{{кніга|аўтар=Челси Монро-Кассель, Сариэн Лерер, Джордж Мартин.|частка=Предисловие|загаловак=Пир Льда и Огня. Официальная поваренная книга «Игры престолов»|арыгінал=A Feast of Ice and Fire. The Official Companion Cookbook|спасылка=https://books.google.ru/books?id=m3KRAwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false|месца=Москва|выдавецтва=Манн, Иванов и Фербер|год=2014|старонкі=12—15|старонак=240|isbn=978-5-00057-123-1}}</ref>. Дзіцячыя ўспаміны пра суровыя зімы [[акруга Дуб'юк, Аёва|Дуб'юка]] знайшлі сваё адлюстраванне ў рамане<ref name="tron" />. Марцін спрабаваў быць сумленным у стаўленні да чытача, таму паказваючы вайну, ён апісваў гібель у тым ліку і станоўчых герояў, таму што «нават добрыя людзі, якіх любяць, паміраюць». Сярэднявечча, час кантрастаў, паспрыяла адлюстраванню канцэпцыі рыцарства, якое спарадзіла жорсткія войны. Тое ж адносіцца і да сексуальнасці. Рыцарскі культ цудоўнай дамы з прысвечанымі ёй вершамі і перамогамі на турнірах суседнічаў з масавымі згвалтаваннямі пасля бітваў. Прыкладам гэтага з’яўлялася [[Стагадовая вайна]]. Сексуальнасць — цудоўны матыватар, які начыста адсутнічае ў творчасці Толкіна<ref name="tirion" />. Пісьменнік лічыў, што фэнтэзі як жанр, які хай і абапіраецца на ўяўленне, павінен адлюстроўваць рэаліі свету, у якім мы жывём<ref name="pravda">{{артыкул|аўтар=Джордж Мартин (в переводе Николая Теченко).|загаловак=Правдивая песня льда и огня. Фрагменты интервью Science Fiction Weekly|тып=Газета|выданне=Книжное обозрение|год=2000|нумар= 51 (1801)|старонкі=16|мова=ru}}</ref>. У адказ на крытыку пасцельных сцэн Марцін адказваў, што калі ён вінаваты ў недарэчным сексе, то вінаваты і ў «недарэчнай жорсткасці, недарэчных банкетах, недарэчным апісанні адзення і недарэчнай геральдыцы», бо ўсе гэтыя дэталі нічога не даюць для развіцця сюжэту{{sfn|Лаудер|2015|loc=Люди и монстры: Изнасилования, сотворение мифов и расцвет и упадок наций в «Песни льда и огня»|p=35}}. Паводле аб'ёму раман атрымаўся найбольш кароткім у параўнанні з наступнымі часткамі цыкла<ref name="grew">{{cite web |url=http://www.theguardian.com/books/booksblog/2009/nov/13/hooked-on-george-rr-martin|title=Getting hooked on George RR Martin|author=Sam Jordison.|date=2009-11-13|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2015-05-14|lang=en}}</ref>. Прыём частага паўтору нейкіх упадабаных фраз быў запазычаны ў [[Стывен Кінг|Стывена Кінга]]<ref>{{cite web |url=http://www.adriasnews.com/2012/10/george-r-r-martin-interview.html|title=George R.R. Martin: “Trying to please everyone is a horrible mistake”|author=Adrià Guxens.|date=2012-10-07|publisher=Adriasnews.com|access-date=2015-08-08|lang=en}}</ref>. У [[2015]] годзе выдавецтва ''[[HarperCollins]]'' у сваім новым офісе ў [[Лондан]]е выставіла на агляд ліст Джорджа Марціна да яго літаратурнага агента Ральфа Вічынанцу, датаваны кастрычнікам [[1993]] года. У гэтым пісьме Марцін у падрабязнасцях расчыняе канцэпцыю і падзеі «Песні Лёду і Полымя». Фатаграфіі ліста былі выкладзены ў Інтэрнэт, і, нягледзячы на спробу іх выдаліць, фанацкая супольнасць паспела зрабіць з іх копіі. Сапраўднасць напісанага пацвердзіў выдавец. Толькі апошні абзац быў закрэслены чорным фламастарам. Да ліста пісьменнік прыкладаў першыя трынаццаць глаў: {{cquote|Груба кажучы, прыкладзеныя першыя главы даюць пачатак тром асноўным канфліктам, якія вызначаць галоўныя сюжэтныя лініі трылогіі, якія пераплятаюцца ў складанае, але цудоўнае (як я спадзяюся) палатно. Кожны з канфліктаў прывядзе да разбуральнай пагрозы лёсу маіх выдуманых Сямі Каралеўстваў і жыццяў маіх галоўных герояў. Першая пагроза ўзнікне з-за варожасці паміж вялікімі дамамі Ланістэраў і Старкаў, якая выльецца ў змову, контрзмова, славалюбівыя імкненні, забойства і помста, а галоўным прызам апынецца Жалезны трон Сямі Каралеўстваў. Такі касцяк першай кнігі трылогіі, «Гульні тронаў»<ref name="letter" /><ref name="letter2" /><ref name="letter3" />.}} У якасці другой і трэцяй пагроз аўтар планаваў уварванне датракійцаў на чале з Дэйнерыс і прыход Іншых, ледзяных дэманаў з далёкай Поўначы, чые сюжэтныя лініі павінны былі раскрыцца ў «Танцы драконаў» і «Ветрах зімы» адпаведна. Каб павялічыць напружанне, пісьменнік хацеў стварыць для чытачоў адчуванне, што ад смерці ніхто не застрахаваны, нават галоўны герой. Да пяці асноўных персанажаў Марцін адносіў Тырыяна, Дэйнерыс, Ар'ю, Брана і Джона Сноу. Першапачаткова меркавалася, што Нэд і Кейтылін памруць, Санса выйдзе замуж за Джофры і ў вырашальны момант адмовіцца дапамагаць сям'і, Тырыян закахаецца ў Ар'ю, Бран зможа карыстацца магіяй, а Дэйнерыс заб'е Дрога, помсцячы за свайго памерлага брата<ref name="letter">{{cite web |url=http://www.theguardian.com/books/2015/feb/06/game-of-thrones-letter-george-rr-martin-love-triangle|title=Original Game of Thrones pitch letter leaked online|author=Alison Flood.|date=2015-02-06|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2015-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="letter2">{{cite web |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/game-of-thrones-endings-george-rr-martin-letter-from-1993-reveals-what-might-have-been-10028048.html|title=Game of Thrones endings: George RR Martin letter from 1993 reveals what might have been|author=Jess Denham.|date=2015-02-06|publisher=[[The Independent]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref><ref name="letter3">{{cite web |url=http://variety.com/2015/tv/news/game-of-thrones-george-r-r-martin-book-ending-which-characters-survive-1201424268/|title=George R. R. Martin’s Original Plan for ‘Game of Thrones’ Revealed|author=Variety Staff.|date=2015-02-04|publisher=[[Variety]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>. === Гістарычныя прататыпы === Падчас напісання «Гульні тронаў» Марцін часта звяртаўся да гістарычных кніг, выкарыстоўваючы метад «поўнага апускання»<ref name="pravda" />. Калі пісьменнік апісваў тую ці іншую падзею, ён імкнуўся даведацца пра яго як мага больш, але і не спрабаваў уціснуць усе атрыманыя звесткі ў раман. Сярод гістарычных кніг Джордж вылучаў наступныя працы: «Сярэдневяковы салдат» Джэры Эмблтана і Джона Хоу, «{{Не перакладзена 3|A Distant Mirror|Загадка XIV стагоддзя}}» [[Барбара Такман|Барбары Такман]], «Сярэдневяковае фехтаванне» Джона Клементса, зборнік «Сярэдневяковыя войны» Дэвіда Нікаля, «{{Не перакладзена 3|Great Cities of the Ancient World|Вялікія гарады Старажытнага свету}}» [[Лаян Спрэг Дэ Камп|Л. Спрэг дэ Кампа]], [[Хронікі Фруасара]] і мноства іншых<ref name="izd" />. Ён чэрпаў натхненне з англійскай, французскай і шатландскай гісторыі, паколькі яна паўсюдна задакументавана на англійскай мове<ref>{{cite web|url=http://watchersonthewall.com/highlights-george-r-r-martins-edinburgh-book-festival-appearance/|title=George R. R. Martin talks book characters and more at the Edinburgh International Book Festival|date=2014-08-11|publisher=Watchersonthewall.com|access-date=2015-08-04|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926090135/http://watchersonthewall.com/highlights-george-r-r-martins-edinburgh-book-festival-appearance/|archive-date=26 верасня 2018|url-status=dead}}</ref>. Ідэя Таргарыенаў у выгнанні ўзнікла як алюзія на [[Сцюарты|Сцюартаў]] — дынастыю, якая спрабавала вярнуць сабе англійскі трон на працягу некалькіх пакаленняў<ref name="kog" />{{rp|161}}. Гістарычным прататыпам Сцяны з’яўляецца [[Вал Адрыяна]], абарончае збудаванне рымлян, пабудаванае для адлюстравання нападаў [[Пікты|піктаў]] і [[Брыганты|брыгантаў]]<ref name="kar" />. У 1981 годзе аўтар адправіўся ў Вялікабрытанію, да пісьменніцы {{Не перакладзена 3|Ліза Татл|Лізы Татл||Lisa Tuttle}}. У [[Шатландыя|Шатландыі]], узлезшы на вяршыню вала, ён паспрабаваў уявіць, як адчуваў сябе рымскі легіянер у першым ці другім стагоддзі пасля [[Нараджэнне Хрыстова|Нараджэння Хрыстова]]<ref name="val" />. Для рымлян вал уяўляў сабой мяжу цывілізацыі, своеасаблівы край свету<ref name="stone" />. «Я шмат перажыў там, гледзячы на поўнач, і проста звярнуўся да гэтых перажыванняў, калі пачаў пісаць „Гульню тронаў“… Аднак фэнтэзі мае патрэбу ў пэўнай гульні ўяўлення — я не мог проста ўзяць і апісаць вал Адрыяна. Ён па-свойму ўражвае, але ў ім усяго футаў дзесяць вышыні, і пабудаваны ён з зямлі і каменя». Марцін зразумеў, што для фэнтэзі-гісторыі патрэбныя больш вялікія збудаванні, таму Сцяна апісана больш грандыёзна<ref name="val" />. Пісьменнік уяўляў, як з зараснікаў можа з’явіцца невядомы вораг<ref name="kog" />{{rp|8—9}} ці монстар. Вал быў свайго роду бар'ерам ад цёмных сіл<ref name="stone" />. У гістарычнай жа рэальнасці з лесу маглі выйсці толькі шатландцы, і Марцін вырашыў, што варта прыдумаць штосьці пацікавей, а саму сцяну зрабіць вышэй<ref name="kog" />{{rp|8—9}}. Брацтва Начнога Дазору паводле сваіх функцый нагадвае [[Тампліеры|ордэн тампліераў]] — рыцараў, якія ахоўваюць супакой грамадзян і паважаюць зарокі [[Зарок бясшлюбнасці|бясшлюбнасці]] і няскнарнасці<ref name="val" />. [[Выява:Milecastle 39 on Hadrian's Wall.jpg|320px|thumb|left|Адрыянаў вал натхніў пісьменніка на апісанне Сцяны<ref name="val" />, велізарнага збудавання, якое цягнецца ад усходняй да заходняй мяжы Вестэраса<ref name="kog" />{{rp|21}}]] Кхаласар Дрога створаны паводле апісанняў мноства старажытных качэўнікаў. Зборны вобраз датракійцаў узыходзіць да [[Гуны|гунаў]] і [[Манголы|манголаў]], [[Авары|авараў]] і [[Мадзьяры|мадзьяраў]]. Таксама ў іх прысутнічаюць рысы раўнінных плямёнаў амерыканскіх індзейцаў і некаторыя фэнтэзійныя элементы. Яны паважаюць доблесць, пагарджаюць смерцю і болем, а таксама суседнімі народамі. Лёгкае пераноснае жытло, простая ежа, культ каня адсылаюць да звычаяў цюрак і манголаў. Меч аракх з унутраным завострываннем у сутнасці з’яўляецца копіяй егіпецкага мяча [[хапеш]]а з больш закругленым лязом. Заплеценыя ў касу валасы воінаў — даніна качэўнікам [[сяньбі]], [[дунху]] і [[Маньчжуры|маньчжурам]]<ref name="val" />. Паводле адной са здагадак, правобразам кхала Дрога меркавана з’яўляўся [[Есугей]] — бацька [[Чынгісхан]]а<ref name="kar" />. Паўнавартасная [[датракійская мова]] ў рамане не гучыць — згадваліся толькі асобныя словы і імёны<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/10/14/game-of-thrones-site-anons.html|title=Фанаты «Игры престолов» выучат дотракийский язык при помощи iPhone|author=Алексей Забродин.|date=2014-10-14|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-04-28|lang=ru}}</ref>. Тырыян Ланістэр, красамоўны карлік, шмат у чым спісаны з самога Марціна, а таксама [[Рычард III|Рычарда III]]. Род Ланістэраў, паводле меркавання некаторых даследчыкаў, быў натхнёны каварным і ўладалюбівым сямействам [[Борджыя]], пра якіх хадзілі чуткі пра кровазмяшальныя сувязі<ref name="kar">{{cite web |url=http://ria.ru/infografika/20150410/1057764964.html|author=Александра Ярош, Денис Райков.|title=«Игра престолов»: правда и вымысел|date=2015-04-10|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2015-04-28|lang=ru}}</ref>; іншыя крытыкі паказваюць на паралелі ў гісторыях Серсеі і Джофры з рэальнай гісторыяй [[Маргарыта Анжуйская|Маргарыты Анжуйскай]] і яе сына [[Эдуард Вэстмінстэрскі|Эдуарда Вэстмінстэрскага]]<ref name="DailyMail">{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2625187/Revealed-The-REAL-history-Game-Thrones-fantastical-characters-surprisingly-like-Wars-Roses.html |title=Revealed: The REAL history behind Game of Thrones' fantastical characters (and it's surprisingly like the Wars of the Roses) |author=Chris Pleasance. |work=[[The Daily Mail]] |lang=en |date=10 May 2014 |access-date=2015-08-10}}</ref>. У цэлым падабенства сюжэту «Песні Лёду і Полымя» з гісторыяй [[Вайна Пунсовай і Белай ружы|Вайны Пунсовай і Белай ружы]] адзначаецца многімі крыніцамі. Смерць Роберта Баратэана, якая выклікала канфлікт мноства спадчыннікаў, непасрэдна адсылае да падзей Вайны Пунсовай і Белай ружы. Даследчыкі праводзілі паралель паміж пакараннем смерцю Эдарда Старка і знікненнем яго брата Бенджэна і пакараннем смерцю [[Рычард Плантагенет, 3-і герцаг Ёркскі|Рычарда Плантагенета]], 3-і герцага Ёркскага, а таксама гібеллю яго дзядзькі ў баі. На галаву Рычарда начапілі папяровую карону і выставілі на пацеху; Старк у рамане таксама быў абезгалоўлены. Марцін пацвердзіў уплыў на вобраз Кейтылін Старк каралевы [[Аліенора Аквітанская|Аліеноры Аквітанскай]]. Даследчыкі творчасці пісьменніка лічаць таксама, што Джон Сноу нагадвае франкскага [[маярдом]]а [[Карл Мартэл|Карла Мартэла]]<ref name="val">{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/11/ip-site.html|title=Шесть реальных исторических параллелей в сюжете «Игры престолов»|author=Вадим Давыденко.|date=2014-05-11|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-04|lang=ru}}</ref>. Меркаваныя прататыпы ў рамане ёсць не толькі ў людзей, але і ў жывёл. Так, ёсць меркаванне, што правобразам лютаваўкоў, якія згадваюцца ў творы, магчыма, быў [[жудасны воўк]] ({{lang-la|Canis dirus}}) — від жывёл, што жыў у эпоху [[плейстацэн]]у на тэрыторыі Паўночнай Амерыкі<ref name="kar" />. Найбольш дакладна, паводле меркавання Марціна, Жалезны трон намаляваў французскі мастак па імі Марк Сіманеці. Уяўляючы залу Чырвонага замка, у якім стаяў асіметрычны сімвал прастола, скаваны з тысячы мячоў, пісьменнік успамінаў велізарную здымачную пляцоўку ў «Пэйнт-Холе», размешчаную ў Ірландыі, а таксама [[сабор Святога Паўла]] і [[Вэстмінстэрскае абацтва]]<ref name="tron">{{cite web |url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2014/03/george-r-r-martin-interview|title=George R.R. Martin Has a Detailed Plan For Keeping the Game of Thrones TV Show From Catching Up To Him|author=April Issue.|date=2014-03-14|publisher=[[Vanity Fair]]|access-date=2015-05-10|lang=en}}</ref>. === Публікацыя === «Гульня тронаў» стала першай кнігай цыкла «Песня Лёду і Полымя», у які таксама ўваходзяць «[[Бітва каралёў]]», «[[Бура мячоў]]», «[[Банкет сцярвятнікаў]]», «[[Танец з драконамі]]», «[[Ветры зімы]]» і «Мроі пра вясну»<ref>{{cite web |url=http://www.kp.ru/daily/26336.5/3219364/|title=Выход шестой книги цикла «Песнь льда и пламени» откладывается|author=Захар Радов.|date=2015-02-02|publisher=[[Комсомольская правда]]|access-date=2015-07-02|lang=ru}}</ref>. Спачатку ў часопісе ''Asimov's Science Fiction'' з’явілася аўтаномная аповесць пра Дэйнерыс пад назвай «Кроў дракона» ({{lang-en|Blood of the Dragon}}), якая пазней увайшла ў склад рамана<ref name="tirion" /><ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/22472691-asimov-s-science-fiction-july-1996|title=Asimov's Science Fiction|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-08-16|lang=en}}</ref>. Да з’яўлення асноўнай кнігі выдавецтва HarperCollins таксама выпусціла брашуру з першымі главамі рамана і хваламі Роберта Джордана, [[Раймонд Фэйст|Раймонда Фэйста]] і [[Эн Мак-Кефры]]. Прад'яўніку абяцалася набыццё «Гульні тронаў» са зніжкай<ref name="fan" />. Поўная версія твора была апублікавана выдавецтвам Bantam у маі 1996 года, хоць у самай кнізе стаяла ўказанне на верасень, тыражом у некалькі тысяч асобнікаў{{sfn|Лаудер|loc=Коллекционирование «Песни льда и огня» в век электронных книг|2015|p=225—226}}<ref name="izd" />; у некаторых крыніцах прыводзіцца альтэрнатыўная дата выхаду кнігі — 6 жніўня<ref name="good" />. Кніга адрознівалася сярэбраным цісненнем і выявай Жалезнага трона на вокладцы<ref name="izd" /> з фольгі ў друкарскай апрацоўцы<ref name="alien" />. Асобнікі гэтага выдання сталі вельмі каштоўнымі. У пачатку нулявых яго прадавалі па кошце ад 200 да 600 долараў у залежнасці ад захаванасці. Дата выхаду выдання HarperCollins/Voyager у Вялікабрытаніі фармальна папярэднічае даце публікацыі Bantam, але амерыканскае выданне было аддрукавана да брытанскага, каб копіі паспелі дайсці да кнігарань, таму «сапраўды першым» раманам Марцін лічыў версію Bantam<ref name="izd" />. З-за таго, што брытанскае выданне выйшла невялікім тыражом — усяго паўтары тысячы копій{{sfn|Лаудер|2015|p=218—233}}, яго кошт вагаецца ад 800 да 1500 долараў за асобнік<ref name="izd" />. Значная частка гэтага выдання разыйшлася па бібліятэках. Падпісаныя асобнікі каштуюць нашмат даражэй{{sfn|Лаудер|2015|p=218—233}}. Першапачаткова Bantam Press планавала выкарыстоўваць традыцыйную фэнтэзійную вокладку, на якой быў намаляваны вершнік з пікай і сцягам, а таксама жанчына, якая чакае яго, на фоне замка. З такой ілюстрацыяй раман з’явіўся ў {{Не перакладзена 3|Advance copy|папярэднім}} амерыканскім, а пазней — у швейцарскім выданнях<ref name="alien" />. Пазней з’явілася версія SF Book Club, якая меншая па памеры і выкарыстоўвае вокладку ад Bantam з шэрым фонам. На [[Ebay]] за яе патрабавалі 50 долараў, хоць рэальны кошт быў ніжэйшым у чатыры разы<ref name="izd" />. Абмежаваная серыя рамана выдавалася домам Meisha Merlin у 2001 годзе. Вокладку для яе стваралі ілюстратары Джэфры Джонс і Чарлз Кіган. У тыраж увайшоў 51 асобнік з ціснёным загалоўкам і 448 пранумараваных копій<ref name="izd" /> ад ''a'' да ''zz''. Усе асобнікі былі падпісаны пісьменнікам{{sfn|Лаудер|2015|p=225—226}}. Марцін называў гэту версію самым прыгожым выданнем, якое можа даставіць рэальнае задавальненне калекцыянерам<ref name="izd" />. Meisha Merlin/Subterranean Press таксама выпускалі камплект з першых чатырох кніг серыі{{sfn|Лаудер|2015|p=226}}. У чэрвені 2002 года Bantam выпусціла другое выданне «Гульні тронаў» у цвёрдай вокладцы. У мяккай вокладцы Стыў Юл намаляваў Джона Сноу і Здань на фоне падпаленага замка. Са старонак пра аўтарскае права не было выдалена ўказанне на першае выданне, што магло ўвесці чытачоў у зман, таму што гэта варыяцыя першай не з’яўляецца<ref name="izd">{{cite web|url=http://georgerrmartin.com/faq.html|title=Frenquently Asked Questions|author=Джордж Марцін.|publisher=GeorgerrMartin.com|access-date=2015-05-05|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008005745/http://georgerrmartin.com/faq.html|archive-date=8 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>. Падчас рэкламнага тура кнігі Марцін наведаў [[Кентукі]]. На сустрэчу ў краме Joseph-Beth Booksellers яго чакала каля 400 чалавек<ref name="york" />. Пазней ён адправіўся ў [[Сент-Луіс]]. Тым часам у суседнім горадзе праходзіў канвент з удзелам [[Рэй Брэдберы|Рэя Брэдберы]] і [[Гары Гарысан]]а, і, калі Марцін прыйшоў у кнігарню, сумешчаную з кафэ, ён сустрэў там чацвярых наведвальнікаў і менеджара. Пасля таго, як яго прадставілі, усе госці пакінулі краму. «Вось так мне прыйшлося раздаваць аўтографы мінус чатыром людзям», — усміхаўся Джордж<ref name="fan" />. Першыя выданні кнігі, паводле слоў аўтара, нядрэнна раскупляліся, але продажы ўсё ж не адказвалі ўскладзеным чаканням. Марцін лічыў, што ў гэтым была вінаватая ілюстрацыя з вокладкі — яе змена на больш фэнтэзійную рэзка падняла попыт на раман. Падарункавае выданне ў цвёрдай вокладцы ў фінансавым плане «было расчаравальным»<ref name="alien" />. Колькасць чытачоў рэзка ўзрасла са з’яўленнем аднайменнага серыяла<ref name="york">{{cite web |url=http://www.newyorker.com/magazine/2011/04/11/just-write-it?currentPage=all|title=Just Write It!|author=Laura Miller.|date=2011-04-11|publisher=[[The New Yorker]]|access-date=2015-08-05|lang=en}}</ref>. Станам на 2011 год кніга была перавыдана 34 разы, а продажы перавысілі адзнаку ў 1 мільён асобнікаў<ref name="sell">{{cite web |url=http://www.salon.com/2011/04/09/game_of_thrones_primer/|title=The essential guide to “Game of Thrones”|author=Anfrew Leonard.|date=2011-04-10|publisher={{Не перакладзена 4|Salon}}|access-date=2015-08-13|lang=en}}</ref>. Аўтара часта пыталі, калі раман з’явіцца ў фармаце [[Аўдыёкніжка|аўдыёкніжкі]]. Упершыню ў падобным варыянце ён выйшаў каля 2000 года — гэта была скарочаная дзевяцігадзінная версія «Гульні тронаў», якой Марцін быў вельмі незадаволены. 9 снежня 2003 года выдаўцом ''[[Random House Audio]]'' быў выпушчаны твор працягласцю ў 33 гадзіны 50 хвілін. Тэкст чытаў {{Не перакладзена 4|Roy Dotrice|Рой Дотрыс}}, з якім Марцін працаваў на працягу трох гадоў у тэлесерыяле «{{Не перакладзена 4|Beauty and the Beast (1987 TV series)|Прыгажуня і пачвара}}». «Я і падумаць не мог, што выберу кагосьці іншага на гэту ролю», — прызнаваўся пісьменнік<ref>{{cite web |url=http://www.georgerrmartin.com/an-audio-song-of-ice-and-fire-unabridged/|title=An audio song of ice and fire — unabridged!|author=Джордж Марцін.|date=2003-11-22|publisher=Georgerrmartin.com|access-date=2015-05-07|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Song-Fire-Book/dp/B0001DBI1Q|title=A Game of Thrones: A Song of Ice and Fire, Book 1 [Unabridged] [Audible Audio Edition]|publisher=Amazon.com|access-date=2015-05-07|lang=en}}</ref>. Раман даступны таксама ў [[Scribd]]<ref>{{cite web|url=http://www.engadget.com/2015/04/16/scribd-gets-penguin-random-house-audiobooks/|title=You can now listen to the 'Game of Thrones' audiobooks on Scribd|author=Daniel Cooper.|date=2015-04-16|publisher=Engadget.com|access-date=2015-04-07|lang=en}}</ref> і [[iTunes Store]]<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/audiobook/game-thrones-song-ice-fire/id387502843|title=A Game of Thrones: A Song of Ice and Fire, Book 1 (Unabridged)|publisher=[[iTunes]]|access-date=2015-04-28|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926140213/https://itunes.apple.com/us/audiobook/game-thrones-song-ice-fire/id387502843|archive-date=26 верасня 2018|url-status=dead}}</ref>. Кніга перакладзена на сорак пяць моў<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy|title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy'|author=Alison Flood.|date=2015-04-10|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2015-05-16|lang=en}}</ref>. На французскай — у 1996 годзе ў перакладзе Жана Соля<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/16001823-le-tr-ne-de-fer---l-int-grale-1?from_search=true&search_version=service_impr|title=Le Trône de fer - L'intégrale 1 (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=fr}}</ref>. У Германіі раман выходзіў у дзвюх частках у перакладзе Ёрна Айнгвазена з падзагалоўкамі «Лорды Вінтэрфела» і «Спадчыннікі Вінтэрфела»<ref name="alien" /><ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/8341706-die-herren-von-winterfell?from_search=true&search_version=service|title=Die Herren von Winterfell (As Crónicas de Gelo e Fogo / Das Lied von Eis und Feuer #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=de}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/8341707-das-erbe-von-winterfell?from_search=true&search_version=service|title=Das Erbe von Winterfell (As Crónicas de Gelo e Fogo / Das Lied von Eis und Feuer #2)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=de}}</ref>. На японскую мову першую кнігу цыкла адаптоўваў Хіраюкі Акабэ; яна выйшла пад назвай «Трон Сямі Каралеўстваў»<ref>{{cite web |url=http://www.amazon.co.jp/%E4%B8%83%E7%8E%8B%E5%9B%BD%E3%81%AE%E7%8E%89%E5%BA%A7%E3%80%881%E3%80%89%E2%80%95%E6%B0%B7%E3%81%A8%E7%82%8E%E3%81%AE%E6%AD%8C%E3%80%881%E3%80%89-%E3%83%8F%E3%83%A4%E3%82%AB%E3%83%AF%E6%96%87%E5%BA%ABSF-%E3%82%B8%E3%83%A7%E3%83%BC%E3%82%B8%E3%83%BBR-R-%E3%83%9E%E3%83%BC%E3%83%86%E3%82%A3%E3%83%B3/dp/4150115648|title=七王国の玉座〈1〉―氷と炎の歌〈1〉 (ハヤカワ文庫SF) 文庫 – 2006/5|publisher=[[Amazon.com]]|access-date=2015-07-02|lang=en}}</ref>. На [[Бразільскі варыянт партугальскай мовы|бразільскім варыянце партугальскай мовы]] раман быў выпушчаны ў версіі Хорхэ Кандэяаса з загалоўкам «Вайна двух прастолаў»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/5739442-a-guerra-dos-tronos?from_search=true&search_version=service|title=A Guerra dos Tronos (As Crónicas de Gelo e Fogo #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=br}}</ref>. У Даніі твор выдаваўся як «Бітва за трон»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/12508814-kampen-om-tronen?from_search=true&search_version=service|title=Kampen om tronen (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=da}}</ref>, у Грэцыі — «Гульня кароны»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/11828953?from_search=true&search_version=service|title=Παιχνίδι του στέμματος (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=el}}</ref>, у В'етнаме — «Снежныя ваўкі Вінтэрфела»<ref>{{cite web |url=http://www.goodreads.com/book/show/17905382-tr-ch-i-v-ng-quy-n---t-p-1a?from_search=true&search_version=service|title=Trò Chơi Vương Quyền - Tập 1A: Sói Tuyết Thành Winterfell (A Song of Ice and Fire #1)|publisher=Goodreads.com|access-date=2015-07-27|lang=vn}}</ref>. Асобую падзяку Марцін выражаў Крысціне Масіе, перакладчыку рамана на іспанскую мову, і Мігелю Алігеры, які атрымаў за мастацкае афармленне кнігі ўзнагароду Іспанскай асацыяцыі фэнтэзі і фантастыкі ў намінацыі «Лепшая ілюстрацыя»<ref name="ign" />. == Крытыка == {{Урэзка | Загаловак = Чытацкія рэйтынгі<small>*</small> | Утрыманне = {{Рэйтынг-5|4.5}} [[Amazon.com|Amazon]]<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Song-Fire-Book/product-reviews/0553386794/ref=dp_top_cm_cr_acr_txt?ie=UTF8&showViewpoints=1|lang=en|title=Customer Reviews: A Game of Thrones: A Song of Ice and Fire: Book One|access-date=2 снежня 2011|publisher=[[Amazon.com]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6923Ek94J?url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Song-Fire-Book/product-reviews/0553386794|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.44}} [[Goodreads]]<ref name="good">{{cite web|url=http://www.goodreads.com/book/show/13496.A_Game_of_Thrones|lang=en|title=A Game of Thrones (A Song of Ice and Fire #1)|access-date=2 снежня 2011|publisher=Goodreads.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6923FGbdU?url=http://www.goodreads.com/book/show/13496.A_Game_of_Thrones|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.4}} {{Не перакладзена 3|LibraryThing|LibraryThing|en|LibraryThing}}<ref>{{cite web|url=http://www.librarything.com/work/8366|lang=en|title=A Game of Thrones by George R. R. Martin|access-date=2 снежня 2011|publisher=Librarything.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6923JvsuL?url=http://www.librarything.com/work/8366|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.5}} {{Не перакладзена 3|Shelfari|Shelfari|en|Shelfari}}<ref>{{cite web|url=http://www.shelfari.com/books/11105/A-Game-of-Thrones|lang=en|title=A Game of Thrones (1996)|access-date=2 снежня 2011|publisher={{Не перакладзена 3|Shelfari|Shelfari|en|Shelfari}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6923LBYPF?url=http://www.shelfari.com/books/11105/A-Game-of-Thrones|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.6}} {{Не перакладзена 3|WeRead|WeRead|en|WeRead}}<ref>{{cite web|url=http://weread.com/book/000647988X/A+Game+of+Thrones+%28A+Song+of+Ice+and+Fire%2C+Book+1%29/FBK-000647988X_-6?src=search|lang=en|title=A Game of Thrones (A Song of Ice and Fire, Book 1)|access-date=2 снежня 2011|publisher={{Не перакладзена 3|WeRead|WeRead|en|WeRead}}|archive-url=https://www.webcitation.org/6923Lxqwe?url=http://weread.com/book/000647988X/A+Game+of+Thrones+(A+Song+of+Ice+and+Fire,+Book+1)/FBK-000647988X_-6?src=search|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> <br /> {{Рэйтынг-5|4.6}} [[LiveLib]]<ref>{{cite web|url=http://www.livelib.ru/book/1000040345|lang=ru|title=Гульня тронаў|access-date=2 снежня 2011|publisher=[[LiveLib]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6923SYIYd?url=http://www.livelib.ru/book/1000040345|archive-date=9 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> | Подпіс = <small>* станам на май 2015</small> | Выраўноўванне = right }} === Намінацыі і ўзнагароды === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Год ! Прэмія ! Катэгорыя ! Лаўрэаты ! Вынікі |- |rowspan="7"|1997 | [[Х’юга (прэмія)|Х’юга]] | [[Прэмія «Х’юга» за лепшую аповесць|Аповесць]] | «Кроў дракона» | {{Перамога}}<ref name="alien" /><ref>{{cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1997-hugo-awards/|title=1997 Hugo Awards|publisher=Thehugoawards.org|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref> |- | [[Сусветная прэмія фэнтэзі]] | Аповесць | «Кроў дракона» | {{Намінацыя}}<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Wfa1997.html|title=1997 World Fantasy Awards|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-08-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6JmSdCLjn?url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Wfa1997.html|archive-date=20 верасня 2013|url-status=dead}}</ref> |- | [[Прэмія «Неб’юла»|Неб'юла]] | [[Прэмія «Неб'юла» за лепшую аповесць|Аповесць]] | «Кроў дракона» | {{Намінацыя}}<ref>{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Nebula1997.html|title=1997 Nebula Awards|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-08-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605232021/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/Nebula1997.html|archive-date=5 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref> |- | Прэмія чытачоў часопіса «Азімаў» | Аповесць | «Кроў дракона» | {{Намінацыя}}<ref name="blood">{{cite web|url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/AsimovReader1997.html#nva|title=1997 Asimov's Reader Poll|publisher=The [[Locus, часопіс|Locus]] Index to SF Awards|access-date=2015-08-18|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618013012/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/AsimovReader1997.html#nva|archive-date=18 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref> |- | [[Прэмія «Локус»|Локус]] | [[Прэмія «Локус» за лепшы раман фэнтэзі|Раман фэнтэзі]] | «Гульня тронаў» | {{Перамога}}{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}}<ref>{{cite web |url=http://www.locusmag.com/index/b326.htm|title=The Locus Index to Science Fiction: 1984-1998|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-05-19|lang=en}}</ref> |- | [[Сусветная прэмія фэнтэзі]] | Раман | «Гульня тронаў» | {{Намінацыя}}{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}} |- | [[Неб'юла]] | Раман | «Гульня тронаў» | {{Намінацыя}}<ref name="alien" /> |- |rowspan="2"|2002 |rowspan="2"|Ігнотус (Іспанія) | Лепшы замежны раман | «Гульня тронаў» | {{Перамога}}<ref name="ign">{{cite web |url=http://www.georgerrmartin.com/a-game-of-thrones-wins-ignotus-award/|title=A Game of Thrones wins Ignotus award|author=Джордж Марцін.|date=2003-11-22|publisher=GeorgeRRMartin.com|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>{{sfn|Лаудер|loc=Вступление: Во славу живой истории|2015|p=13—18}} |- | Лепшая ілюстрацыя | «Гульня тронаў» | {{Перамога}}<ref name="ign" /> |} === Водгукі === Раман стартаваў з 25-га месца ў {{Не перакладзена 5|New York Times Best Seller list|спісе бэстсэлераў}} газеты ''[[The New York Times]]'' 2 студзеня 2011 года<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-01-02/mass-market-paperback/list.html|title=Best Sellers|date=2011-01-02|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-14|lang=en}}</ref> і дасягнуў 1-га да 10 ліпеня<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/best-sellers-books/2011-07-10/mass-market-paperback/list.html|title=Best Sellers|date=2011-07-10|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-14|lang=en}}</ref>. Узначальвала кніга таксама аналагічны рэйтынг ''{{Не перакладзена 4|Publishers Weekly}}'' у катэгорыі фэнтэзі<ref name="pwbs">{{cite web |url=http://www.publishersweekly.com/pw/nielsen/xfantasyx.html|title=Bestsellers > Fantasy|publisher={{Не перакладзена 4|Publishers Weekly}}|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref> і часопіса ''[[Locus, часопіс|Locus]]'' у катэгорыі кніг у мяккай вокладцы<ref>{{cite web |url=http://www.locusmag.com/Magazine/2013/08/locus-bestsellers-august/|title=Locus Bestsellers, August|date=2013-08-08|publisher=[[Locus, часопіс]]|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>. Паводле вынікаў галасавання, арганізаванага нямецкім часопісам ''Alien Contact'', раман да студзеня 2001 года ў сотні лепшых фэнтэзійных і навукова-фантастычных кніг займаў другую пазіцыю, аддаўшы першынство «Уладару пярсцёнкаў». У галасаванні прынялі ўдзел тры тысячы чалавек<ref name="alien">{{артыкул|аўтар=Hardy Kettlitz.|загаловак=Legenden, Interview mit George R. R. Martin|выданне=Alien Contact|год=2001|нумар=40|мова=de}}</ref>. Літаратурныя крытыкі адзначылі эталоннасць гістарычнай скіраванасці фэнтэзі<ref name="history" />, багацце персанажаў і складанасць іх прапрацоўкі<ref name="Dobrov" /><ref name="fil" /><ref name="pwrew" />, насычанасць тэксту падзеямі і інтрыгамі<ref name="grew" /><ref name="Dobrov" /><ref name="san" />, смелае разбурэнне літаратурных стэрэатыпаў<ref name="mirf" /> і нязвыклы для жанру рэалізм<ref name="mirf" /><ref name="Dobrov" />. Сусвет рамана не падобны на стандартныя светы жанру, у якім усе праблемы вырашаюцца заклінаннем. Нягледзячы на дастатковую колькасць бітваў і сутычак, яны не нагадваюць высакародныя паядынкі. Магія ў рамане практычна адсутнічае і прадстаўлена выключна Іншымі і драконамі, апошнія з якіх з’яўляюцца бліжэй да фіналу рамана<ref name="Dobrov" />, што толькі падкрэслівае заход эпохі легенд і герояў<ref name="mirf" />. Фармальна гісторыя цыкла засяроджваецца на людзях, якія змагаюцца з нейкімі злавеснымі сіламі, што пагражаюць чалавецтву<ref name="fan" />. Свет Сямі Каралеўстваў успрымаецца як праўдападобны<ref>{{артыкул|аўтар=Nathan Lauren.|загаловак=`Game of Thrones' fit for a king|выданне=[[Асашыэйтэд Прэс]]|месца=ЗША|год=1996, 10 лістапада|мова=en}}</ref>, «бачны і адчувальны»<ref name="fan">{{артыкул |аўтар=Михаил Назаренко.|загаловак=Бунтуй, бунтуй, что умирает свет|спасылка=https://fantlab.ru/work92452|мова=ru|выданне=[[FANтастика]]|тып=Журнал|год=2008, чэрвень-ліпень|нумар=6-7 (15-16)|старонкі=8-17, 8-14}}</ref>. Некаторыя аўтары адзначалі шэраг пісьменніцкіх недапрацовак, якія ўсе ж не прымяншаюць добрых якасцей гісторыі Сямі Каралеўстваў, паколькі кнігу варта ўспрымаць і ацэньваць з пункту гледжання жанру. Так, апошні дракон Дынастыі Таргарыенаў памёр за 150 гадоў да падзей, з якіх стартуе кніга. Страта галоўнай сілы кіруючай дынастыі павінна была прывесці да масы канфліктаў і распаду імперыі, чаго па нейкай прычыне не адбываецца. Рыцарства Вестэраса не займалася практычна нічым, акрамя турніраў. Кантынент, населены сотнямі рыцараў, не ведаў ніводнай сапраўды буйной вайны. Здзіўляліся аглядальнікі і наяўнасці [[цэлібат]]у ў рыцарскіх ордэнах без яго першапрычыны — [[хрысціянства]]. Начны Дазор, мэтай якога была абарона ад адзічэлых, складаўся па большай частцы з былых разбойнікаў і гвалтаўнікоў і ў рэальнасці павінен быў бунтаваць, а не весці сумленную службу. Спакойнае стаўленне да рознага роду рэлігій хутчэй нагадвае сучасную Амерыку, а не сярэдневяковую Еўропу. Велізарныя вокны замкаў, з аднаго з якіх падае Бран, таксама непраўдападобныя — у рэальнасці яны больш нагадвалі байніцы. Акрамя таго, «каб паспець схапіць Брана за руку, Джэймэ павінен быў не толькі валодаць рэакцыяй [[Джэдаі|джэдая]], але і талентамі [[Містар Фантастык|Містара Фантастыкі]]…»<ref name="history" />. Некаторых аглядальнікаў раздражнялі дробныя недахопы гісторыі і выкарыстанне аўтарам літаратурных [[анахранізм]]аў<ref name="grew" />. [[Выява:MS Ghent - Battle of Tewkesbury.jpg|240px|thumb|right|У аснове твора адгадваецца [[Вайна Пунсовай і Белай ружы]]<ref name="stone" /><ref name="grew" />]] Кожны персанаж кнігі старанна выпісаны, а супрацьстаянне Ланістэраў і Старкаў нагадвае барацьбу [[Ланкастэры|Ланкастэраў]] і [[Ёркі|Ёркаў]]<ref name="Dobrov" />. Героі неадназначныя і часцяком захоўваюць некалькі тайнаў. Якасці кожнага з іх запамінаюцца як сутнасці, якія вызначаюць іх характар. Нават самыя гратэскавыя з іх акуратна ўпісаны ў гістарычны кантэкст, што дадае ім дакладнасці. Дзясяткі персанажаў выклікаюць самыя разнастайныя пачуцці, ад сімпатыі да агіды, а часам і тое і іншае адначасова<ref name="fan" />. Адна з прычын папулярнасці рамана складаецца ў падыходзе аўтара да апавядання — назірання за героямі з некалькіх пунктаў гледжання<ref name="mirf" />. Гэты падыход робіць вобраз свету больш складаным і шматгранным<ref name="mirf" /><ref name=huf>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/tara-subramaniam/review-game-of-thrones-bo_b_1659913.html|title=Review: 'A Game of Thrones'|author=Tara Subramaniam.|date=2012-12-09|publisher=[[The Huffington Post]]|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>, забяспечвае глыбіню сюжэту і трымае чытача ў чаканні працягу<ref name=huf />. Персанажы твора не ідэалізаваны, сярод іх няма абсалютна станоўчых і абсалютна адмоўных. Пры агульнай «даросласці» сюжэту значная частка апавядання падаецца з вуснаў дзяцей, якім даводзіцца пасталець раней часу<ref name="mirf" />. Джон Ходсмэн, крытык часопіса ''[[Time]]'' пісаў, што Тырыян Ланістэр з’яўляецца лепшым персанажам у мастацкай літаратуры<ref name="time">{{cite web |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066129,00.html|title=The 2011 TIME 100. George R.R. Martin|author=John Hodgman.|date=2011-04-21|publisher=[[Time]]|access-date=2015-05-17|lang=en}}</ref>. Як чалавек свайго часу, скептычны і прыкрываецца цынізмам, насамрэч Тырыян здольны на глыбокую спагаду, што робіць яго ўпадабаным персанажам сярод чытачоў<ref name="kog" />{{rp|88}}. Радзей гучалі іншыя меркаванні. Так, Сэм Джордысан, крытык газеты ''[[The Guardian]]'', падкрэсліўшы вялікі талент, з якім Марцін раскрывае перад чытачом унутраны свет персанажаў, лічыў, што яго героі занадта часта аднамерныя, цьмяныя і маральна падзелены толькі на два тыпы — добрыя і злыя. Добрыя хлопцы высакародныя, пампезныя і прадказальныя. Дрэнныя — дэвіянтныя, забіваюць нявінных людзей і смяюцца над чужым болем, што ён лічыў дурным, наіўным і мульцяшным<ref name="grew" />. Часткова гэта меркаванне падтрымала і ''[[The Washington Post]]''<ref name="wp">{{артыкул |аўтар=John H. Riskind.|загаловак=Science Fiction & Fantasy|мова=en|выданне=[[The Washington Post]]|год=1996, 28 ліпеня}}</ref>. Першая сотня старонак змяшчае вялікую колькасць штампаў<ref name="fan" />, аднак стэрэатыпы выкарыстоўваюцца пісьменнікам толькі для таго, каб іх перайначыць — галоўныя героі гінуць, а ў другарадных адкрываюцца тайныя матывы<ref name="mirf" />. Цытата «У гульні тронаў ты або перамагаеш, або паміраеш» адлюстроўвае не толькі магутнае пачуццё драмы, багатую пастаноўку і складанасць персанажаў, але і разуменне таго, што ў цэнтры гісторыі — канфлікт хлусні. Невыпадкова Марцін часта цытуе [[Уільям Фолкнер|Уільяма Фолкнера]], кажучы, што напісанае сутнасць гісторыя чалавечага сэрца, якое знаходзіцца ў канфлікце з самім сабой. Гэты канфлікт паўсюль заўважны ў цыкле Лёду і Агню, што здавалася беспрэцэдэнтным у эпічным фэнтэзійным жанры на момант публікацыі першай кнігі. Марцін уяўляе маральныя дылемы рэальных людзей, няхай гэта будзе выбар маці паміж сям'ёй і доўгам ці старанні самотнага выродлівага карліка выжыць у грамадстве. Пісьменнік адчыніў дзверы для новай хвалі творчасці, якая даследуе цёмны бок чалавечай прыроды<ref name="fil">{{кніга|аўтар=Henry Jacoby, William Irwin, Elio M. Garcia, Linda Antonsson.|частка=Foreword|загаловак=Game of Thrones and Philosophy: Logic Cuts Deeper Than Swords|месца=New Jersey|выдавецтва=John Wiley & Sons|год=2012|старонак=320|серыя=Blackwell Philosophy and Pop Culture Series|isbn=978-1-118-16199-9}}</ref>. Дэвіз Старкаў «Зіма блізка» выражае суровы светапогляд Поўначы<ref name="desteny" />, нагадвае пра Доўгую Ноч і будучыя небяспекі<ref name="kog" />{{rp|38}}. Па меры развіцця серыі гэтыя словы набываюць лёсавызначальнае і [[Фаталізм|фаталістычнае]] значэнне<ref name="desteny" />. Кніга выклікае задавальненне за кошт хуткіх дыялогаў і атмасфернай прозы. У ёй спалучаюцца крывавая героіка Толкіна і лінія палітычных інтрыг, якія вымусілі б, паводле словаў аднаго з рэцэнзентаў, пазайздросціць [[Нікало Макіявелі|Макіявелі]], кожная са шматлікіх сюжэтных ніцей змяшчае дзясяткі іншых, што спараджае інтрыгу і жаданне азнаёміцца з працягам<ref name="grew" />. Хоць пэўныя лініі і завяршаюцца, ніць агульнага апавядання працягвае цягнуцца ў наступныя тамы, вымушаючы чытачоў гадаць пра далейшае развіццё сюжэту<ref name="york" />. Кніга, як і іншыя раманы цыкла, прызначана для шматразовага чытання<ref name="mirf" />. Абрыўкі ключавой інфармацыі паведамляюцца мімаходзь<ref name="fan" />, паступова закладваючы перадумовы для наступных падзей<ref name="mirf" />. Першае чытанне пакідае шмат пытанняў і загадак<ref name="fan" />. Толькі пазней сюжэтныя павароты на аснове гэтых звестак набываюць статус лагічных і абгрунтаваных<ref name="mirf" />. Першы том фэнтэзі-сагі спалучае ў сабе інтрыгу, экшан і рамантыку. Марцін, паводле слоў крытыкаў, дасягае новых вышынь у плане апавядальнай тэхнікі<ref name="amrew" />, дасканалай прозы<ref name="pwrew">{{cite web |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-553-10354-0|title=A Game of Thrones|publisher={{Не перакладзена 4|Publishers Weekly}}|access-date=2015-05-12|lang=en}}</ref>, займальнага сюжэту<ref>{{артыкул|аўтар=Steve Perry.|загаловак=Writer leaves TV to create epic fantasy|выданне={{Не перакладзена 3|The Oregonian}}|год=1996, 13 кастрычніка|мова=en}}</ref> эпічнага размаху<ref name="wp" />, батальных сцэн і інтэграцыі ўласных палітычных поглядаў у твор<ref name="amrew">{{cite web |url=http://www.amazon.com/gp/product/0553593714?ie=UTF8&isInIframe=1&n=283155&redirect=true&ref_=dp_proddesc_0&s=books&showDetailProductDesc=1#iframe-wrapper |title=A Game of Thrones (A Song of Ice and Fire, Book 1). Editorial Reviews|publisher=[[Amazon.com]]|access-date=2015-05-19|lang=en}}</ref>. Пісьменніцкі стыль характарызавалі як «асвяжальны» і «глыбока асабісты»<ref>{{артыкул |аўтар=Eisenstein Phyllis|загаловак==Near the frozen north, where dragons awaken|мова=en|выданне={{Не перакладзена 3|Chicago Sun-Times}}|год=1996, 11 жніўня}}</ref>. «Гульню тронаў» параўноўвалі з серыялам «[[Праслухоўка]]»<ref name="time" />, раманамі «[[Майкл Суэнвік|Дачка жалезнага дракона]]» і «[[Цім Паўэрс|Вароты Анубіса]]»<ref name="Dobrov">{{артыкул|аўтар=Олег Добров.|загаловак=Рецензии. «Игра престолов»|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/196517/|выданне=[[Если, часопіс|Если]]|тып=Журнал|месца=Москва|выдавецтва=Торговый дом «Любимая книга», ЗАО «КТ»|год=1999|нумар=9|старонкі=264—265|мова=ru}}</ref>, называлі больш цёмнай версіяй «[[Кола Часу]]» [[Роберт Джордан|Роберта Джордана]]<ref name="san">{{cite news|last=Prior|first=John|title=Chilling 'Decline' a feminist vision of confrontation between the sexes|work=San Diego Union-Tribune|date=1995-09-12}}</ref> і адзначалі ашаламляльны кантраст у параўнанні з працамі [[Дэвід Эдынгс|Дэвіда Эдынгса]] і [[Тэрэнс Дын Брукс|Дына Брукса]]<ref name="pwrew" />. Дана Джэнінгс, аглядальнік ''The New York Times'', называе «Гульню тронаў» шырокім панарамным раманам у стылі XIX стагоддзя, перададзеным маляўнічымі сродкамі фэнтэзі, у якім прыкметна больш уплыву [[Анарэ дэ Бальзак|Бальзака]] і [[Чарлз Дыкенс|Дыкенса]], чым Толкіна<ref>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2011/07/15/books/a-dance-with-dragons-by-george-r-r-martin-review.html|title=In a Fantasyland of Liars, Trust No One, and Keep Your Dragon Close|author=Dana Jennings.|date=2011-07-14|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2015-05-15|lang=en}}</ref>. Некаторыя крытыкі былі незадаволены брытанскім выданнем рамана з «агіднай вокладкай», на якой быў намаляваны конскага віду дракон<ref name="grew" />. Пісьменнік Роберт Джордан, насупраць, пахваліў афармленне, чым прыцягнуў новых чытачоў<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2007/11/27/george-rr-martin-answers-your-questions|title=George R.R. Martin answers your questions|author=Gregory Kirschling.|date=2007-11-27|publisher=[[Entertainment Weekly]]|access-date=2015-08-01|lang=ru|archive-date=26 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205658/https://www.ew.com/article/2007/11/27/george-rr-martin-answers-your-questions/|url-status=dead}}</ref>. Паводле меркавання ''{{Не перакладзена 3|Publishers Weekly}}'', у аўдыёкніжцы знарочыста простая манера чытання і брытанскі акцэнт апавядальніка дадалі апавяданню інтрыгі і асуджанасці. Рой Дотрыс не імкнуўся перастройваць свой голас пад кожнага з сотняў персанажаў, толькі зрэдку змяняючы акцэнты і інтэнсіўнасць гаворкі<ref>{{cite web |url=http://www.publishersweekly.com/978-0-307-91309-8|title=A Game of Thrones. Audiobook|publisher=Publishers Weekly|access-date=2015-05-17|lang=en}}</ref>. == Адаптацыі == {{main|Гульня тронаў (тэлесерыял)}} Да Марціна не разоў звярталіся з прапановамі экранізацыі цыкла «Песні Лёду і Полымя», але ён не разглядаў іх сур’ёзна — як з-за меркаванага скарачэння гісторыі, так і з-за невялікіх бюджэтаў, якія не маглі забяспечыць высокі ўзровень пастаноўкі<ref name="intpw" />. «У прыдуманым мною свеце былі велізарныя замкі, поўныя драматызму ландшафты, пустыні, горы, балоты, драконы, лютаваўкі, бітвы шматтысячных войскаў, зіготкія даспехі, мудрагелістая геральдыка, баі на мячах, турніры і неадназначныя персанажы. Усё гэта, натуральна, абсалютна не падлягала экранізацыі»<ref name="kog" />{{rp|5}}. Аднак урэшце аўтара натхніў запал [[Дэвід Беніяф|Дэвіда Беніяфа]] і [[Д. Б. Уайс|Дэна Уайса]], і раман быў экранізаваны ў рамках [[Гульня тронаў, 1 сезон|першага сезона]] [[Гульня тронаў (тэлесерыял)|аднайменнага амерыканскага тэлесерыяла]]. Тэлеканал [[HBO]] выдаткаваў на яго вытворчасць 60 млн долараў<ref name="akran" />. [[Шон Бін]] выканаў ролю рашучага, нешматслоўнага і суровага главы дому Старкаў<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/04/17/seanbean-site.html|title=Шон Бин отметит 56-летие|author=Вадим Давыденко.|date=2015-04-17|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-05|lang=ru}}</ref>, якога рэжысёр Алан Тэйлар лічыў маральным стрыжнем першага сезона<ref name="kog" />{{rp|48}}. Джона Сноу сыграў [[Кіт Хэрынгтан]], Дэйнерыс Таргарыен — [[Эмілія Кларк]], Тырыяна Ланістэра — [[Пітэр Дынклэйдж]]<ref name="filmru" />, Серсею Ланістэр — [[Ліна Хідзі]]<ref>{{cite web |url=http://lenta.ru/news/2014/10/07/lenaheadey/|title=Аголеная Лена Хідзі абыйшлася «Гульні тронаў» у 200 тысяч долараў|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-05-15|lang=ru}}</ref>. [[Выява:Game of Thrones screen.jpeg|400px|thumb|left|Прынцэса ў выгнанні, апошняя з дынастыі Таргарыенаў, Дэйнерыс, якая была спачатку нясмелай і нявіннай дзяўчынай, паступова вырастае ў моцнага лідара. Гэтаму спрыяюць шлюб, смерць брата-тырана і нараджэнне драконаў. Эмілія Кларк ужылася ў вобраз дзякуючы знаёмству з першакрыніцай<ref name="kog" />{{rp|155,157}}]] Пісьменнік быў задаволены серыялам — з экранізацыі першай кнігі яму асабліва спадабалася сцэна, у якой Дрога парваў горла Мага, якой не было ў першакрыніцы. У той жа час ён лічыў, што стваральнікам варта асцерагацца «[[Эфект матыля|эфекту матыля]]», паколькі загінулы ў серыяле герой ізноў з’явіцца ў «Ветрах зімы»<ref name="intpw" />. Марцін пісаў, што экранізацыя ўсё ж павінна была лічыцца са здымачным графікам і бюджэтам, таму сотня ачагоў палаца з лёгкай рукі прадзюсара скарачалася да шасці<ref name="kog" />{{rp|4}}. Асноўная частка здымак прайшла ў [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], выбранай з-за разнастайнасці ландшафтаў гэтай мясцовасці<ref name="kog" />{{rp|7}}. «Гульня тронаў» з’яўляецца самым папулярным серыялам сярод інтэрнэт-карыстальнікаў, і яго «пірацкая» аўдыторыя перавышае тэлевізійную<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/04/06/gameofthrones-site.html|title=На телеканале HBO стартует четвертый сезон «Игры престолов»|author=Антон Благовещенский.|date=2014-06-04|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-04|lang=ru}}</ref>. Крытыкі прыйшлі да меркавання, што шакавальнае развіццё сюжэтнай лініі зрабіла праект «прарыўным» з пункту гледжання сцэнарыя<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2014/11/10/gameofthrons-anons.html|title=Ученикам военных школ Турции запретили смотреть «Игру престолов»|date=2014-11-10 |publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-04|lang=ru}}</ref>. Візітнай карткай серыяла сталі складаныя адносіны персанажаў і бязлітаснасць, з якой аўтары пазбаўляюцца ад упадабаных публікай герояў<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2015/02/16/sezon5-site.html|title=Джордж Мартин: В «Играх престолов» будет больше крови|author=Вадим Давыденко.|date=2015-02-16 |publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-05-05|lang=ru}}</ref>. Першы сезон, паказаны ў 2011 годзе, забяспечыў на тэлебачанні месца новаму жанру — «фэнтэзі для дарослых»<ref name="filmru">{{cite web|url=http://www.film.ru/articles/nedetskaya-skazka|title=Игра престолов. Недетская сказка|author=Татьяна Алёшичева.|date=2012-05-04|publisher=Film.ru|access-date=2015-05-09|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926130934/https://www.film.ru/articles/nedetskaya-skazka|archive-date=26 верасня 2018|url-status=dead}}</ref>, а выканаўца ролі Тырыяна атрымаў прэміі «[[Эмі]]» і «[[Залаты глобус]]»<ref name="kog" />{{rp|5}}. Экранізацыя HBO досыць блізкая да першакрыніцы (гаворачы пра першы сезон, Дэн Уайс адзначае, што стваральнікі серыяла ў ім «здолелі захаваць амаль усё, што ім сапраўды палюбілася»)<ref name="kog" />{{rp|7}}, але адрозненні ўсё ж існуюць. Так, на старонках першай часткі цыкла Нэд сумняваецца, ці варта прымаць пасаду Правіцы, але Кейтылін угаворвае яго — у серыяле ж усё наадварот. З-за таго, што амаль уся кніга «паказана вачамі» Старкаў, сюжэтныя лініі экранных Ланістэраў былі пашыраны. Змяніўся і ўзрост мноства персанажаў. Па кнізе большасць герояў — дзеці. Сансе — адзінаццаць, Джофры і Дэйнерыс — трынаццаць, Робу і Джону — чатырнаццаць. Іх серыяльныя версіі значна старэйшыя, галоўным чынам з-за сексуальных сцэн. Больш агрэсіўна ў плане пасцельных сцэн паказаны і кхал Дрога з Дэйнерыс<ref>{{артыкул|аўтар=Алексей Ионов.|загаловак=Кого убьют последним. «Игра престолов». Различия книг и сериала|выданне=[[Мир фантастики]]|тып=Журнал|месца=Литва|выдавецтва=ООО «Игромедия»|год=Апрель 2015|том=140|нумар=04|старонкі=56—61|мова=ru}}</ref>. Галоўнай тэмай серыяла стала анатомія ўлады. Таксама ў ім раскрываліся ідэі ўплыву асабістага на палітыку, наступствы кахання, страсці і нянавісці<ref name="kog" />{{rp|7}}. Па матывах цыкла былі выпушчаны [[Гульня тронаў, ЖКГ|калекцыйныя картачныя гульні]]<ref>{{cite web |url=http://www.amazon.com/Game-Thrones-Card-HBO-Edition/dp/1616615885|title=Game of Thrones Card Game (HBO Edition)|publisher=[[Amazon.com]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>, некалькі [[Гульня тронаў, настольная гульня|настольных гульняў]]<ref>{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Reviews/review2918.htm|title=Игра Престолов. Есть только проигравшие и победители|author=Константин и Иннокентий Горбуновы.|date=2009-01-18|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-05-09|lang=ru|archive-date=18 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094646/http://www.mirf.ru/Reviews/review2918.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Reviews/review5657.htm|title=Игра престолов. Второе издание|author=Дмитрий Тэлэри.|date=2013-05-25|publisher=[[Мир фантастики]]|access-date=2015-05-09|lang=ru|archive-date=18 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518094935/http://www.mirf.ru/Reviews/review5657.htm|url-status=dead}}</ref>, календары і карціны<ref name="tron" />, поварская кніга<ref name="cook" />. Таксама існуюць лінейкі камп'ютарных гульняў — [[Гульня тронаў: Пачатак|стратэгічная]] і [[Гульня тронаў, відэагульня|ролевая]] ад [[Cyanide]]<ref>{{cite web|url=http://www.ag.ru/reviews/game_of_thrones_genesis|title=Игра престолов: Начало (Game of Thrones: Genesis, A)|author=Михаил 'Xirurg' Хромов.|date=2011-11-03|work=[[Absolute Games]]|access-date=2011-11-06}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2012/05/15/game-of-thrones-review|title=Game of Thrones Review|author=Destin Legarie.|date=2012-05-12|publisher=[[IGN]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>, а таксама [[Графічная прыгодніцкая гульня|прыгодніцкая]] ад [[Telltale Games]]<ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/906192|title=Game of Thrones - Episode 1. Iron from Ice. Telltale вступает в битву за трон. Рецензия|last=Бышонков|first=Иван.|date=2014-12-05|publisher=[[3DNews]]|lang=ru}}</ref>. 2 лютага 2011 года Джордж Марцін паведаміў, што да прэм'еры серыяла будзе прымеркаваны выхад адаптацыі рамана ў выглядзе [[комікс]]а<ref>{{cite web |url=http://grrm.livejournal.com/194025.html|title=Ice & Fire Comes to Comics|author=Джордж Мартин.|date=2011-02-02|publisher=[[Живой Журнал]]|access-date=2015-04-28|lang=en}}</ref>. Раман быў адаптаваны Дэніэлам Абрахамам, за мастацкую частку адказваў Томі Патэрсан<ref>{{cite web |url=http://www.ign.com/articles/2011/09/21/a-game-of-thrones-1-review|title=A Game of Thrones #1 Review|author=Jesse Schedeen.|date=2011-09-21|publisher=[[IGN]]|access-date=2015-05-09|lang=en}}</ref>. Падзей «Гульні тронаў» хапіла на 25 выпускаў па 32 старонкі ў кожным<ref>{{cite web|url=http://blogs.slj.com/adult4teen/2014/04/09/a-game-of-thrones/|title=A Game of Thrones|author=Mark Flowers.|date=2014-04-09|publisher=Library Journal|access-date=2015-05-12|lang=en|archive-date=26 верасня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926130722/http://blogs.slj.com/adult4teen/2014/04/09/a-game-of-thrones/|url-status=dead}}</ref>. Паведамлялася, што твор будзе экранізаваны ў фармаце індыйскага серыяла пад назвай «Рані Махал» ({{lang-be|Рай для каралевы}}), у якім персанажы будуць размаўляць на хіндзі, а фэнтэзійныя элементы выключаць з сюжэту<ref>{{cite web |url=http://www.rg.ru/2015/03/28/igra-site-anons.html|title=Индийцы снимут свою версию «Игры престолов»|author=Виктория Гусева.|date=2015-03-28|publisher=[[Российская газета]]|access-date=2015-04-28|lang=ru}}</ref>. Аднак пазней чуткі пра пра гэты праект як новай версіі «Гульні тронаў» былі аспрэчаны прадстаўнікамі [[Sony Entertainment Television]] з [[Мумбаі]]<ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.in/2015/03/31/game-of-thrones-india_n_6969572.html|title='Game Of Thrones' Is NOT Being Adapted For Indian Television, So Calm Down|author=Suprateek Chatterjee.|date=2015-03-31|publisher=[[The Huffington Post]]|access-date=2015-08-14|lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == '''На рускай:''' * {{кніга|аўтар=Генри Джейкоби.|загаловак=Игра престолов и философия: Логика острее меча|арыгінал=Game of Thrones and Philosophy: Logic Cuts Deeper Than Swords|спасылка=https://fantlab.ru/edition122117|месца=Москва|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонак=320|тыраж=2000|isbn=978-5-17-082366-6}} * {{кніга|аўтар=Джеймс Лаудер.|загаловак=За стеной: Тайны «Песни льда и огня» Джорджа Р.Р. Мартина|арыгінал=Beyond the Wall: Exploring George R. R. Martin's A Song of Ice and Fire, From A Game of Thrones to A Dance with Dragons|спасылка=https://fantlab.ru/edition112459|месца=Москва|выдавецтва=АСТ|год=2015|старонак=256|тыраж=3000|isbn=978-5-17-082336-9|ref=Лаудер}} '''На англійскай:''' * {{кніга|аўтар=Frankel, Valerie Estelle.|загаловак=Women in Game of Thrones: Power, Conformity and Resistance|спасылка=http://reviews.libraryjournal.com/2014/06/books/nonfic/arts-humanities/women-in-game-of-thrones-pollock-bio-philologys-worth-more-arts-humanities-reviews/|выдавецтва=McFarland|год=2014|старонак=216|isbn=9780786494163|archive-url=https://web.archive.org/web/20140719214806/http://reviews.libraryjournal.com/2014/06/books/nonfic/arts-humanities/women-in-game-of-thrones-pollock-bio-philologys-worth-more-arts-humanities-reviews/|archive-date=19 ліпеня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719214806/http://reviews.libraryjournal.com/2014/06/books/nonfic/arts-humanities/women-in-game-of-thrones-pollock-bio-philologys-worth-more-arts-humanities-reviews/|archivedate=19 ліпеня 2014}} * {{кніга|аўтар=Martin Reinhart.|загаловак=Game of Thrones: a Pop-Up Guide to Westeros|спасылка=https://books.google.ru/books?id=Sh9bngEACAAJ&dq=Game+of+Thrones:+A+Pop-Up+Guide+to+Westeros&hl=ru&sa=X&ei=lHJbVebFPILgyQOl_4GgBg&ved=0CBwQ6AEwAA|выдавецтва=Transworld Publishers Limited|год=2014|старонак=10|isbn=0593073452}} * {{кніга|аўтар=George R.R. Martin, Elio Garcia, Linda Antonsson.|загаловак=The World of Ice & Fire: The Untold History of Westeros and the Game of Thrones|спасылка=https://books.google.ru/books?id=hapdAAAAQBAJ&printsec|выдавецтва=Random House Publishing Group|год=2014|старонак=256|isbn=0345535553}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.georgerrmartin.com/grrm_book/a-game-of-thrones-a-song-of-ice-and-fire-book-one/|title=A Game of Thrones|author=GeorgeRRMartin.com|description=Старонка твора на афіцыйным сайце Джорджа Марціна|lang=en|access-date=2015-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327111849/http://www.georgerrmartin.com/grrm_book/a-game-of-thrones-a-song-of-ice-and-fire-book-one/|archive-date=27 сакавіка 2015|url-status=live}} * {{cite web|url=http://7kingdoms.ru/|title=7 Каралеўстваў|author=7kingdoms.ru|description=Партал прыхільнікаў цыкла «Песня Лёду і Полымя»|lang=ru}} {{Выдатны артыкул|Літаратура}} {{ПЛіА}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы 1996 года]] [[Катэгорыя:Кнігі з серыі Песня Лёду і Агню]] fp4f6l999dadnmbjiuxswb2uuj5gm79 0 276475 5211353 4682740 2026-10-04T16:50:13Z Modallwmbw 165843 5211353 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дэмбрава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Dembrava. Дэмбава. Гасціны двор.jpg |подпіс = Заезны двор XIX стагоддзя |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 28|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Дэмбраўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =578 |год перапісу =2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984606 }} '''Дэ́мбрава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дамбро́ва, Дзе́нбрава'''</ref> ({{lang-be-trans|Dembrava}}, {{lang-ru|Демброво}}) — [[аграгарадок]] у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Спушанка]]. Уваходзіць у склад [[Дэмбраўскі сельсавет|Дэмбраўскага сельсавета]]. Насельніцтва 678 чал. ([[2001|2010]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню '''Дзебрава''' ўпамінаецца ў XVI ст. як шляхецкае ўладанне ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], да 1531 года належала вялікаму пісару літоўскаму [[Копаць Васілевіч|Копацю Васілевічу]]. У XVII ст. атрымала статус [[мястэчка]], у якім Міхал і Крысціна Рынвіды заснавалі місію езуітаў (падпарадкоўвалася [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродзенскаму езуіцкаму калегіуму]]), быў касцёл і парафія. Кароль [[Ян Казімір|Ян Казімір Ваза]] перадаў місіі фальварак Аплейкі. Дэмбраўскія манахі займаліся [[ліхвярства]]м. === Пад уладай Расійская імперыі === [[Файл:Dembrava, Bahasłoŭskaja. Дэмбрава, Багаслоўская (1900).jpg|thumb|255px|Касцёл пасля перабудовы ў царкву]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Дэмбрава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Лідскім павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[1804]] у мястэчку працавала вучэльня. У [[1863]] маёнтак Дэмбрава складаўся з аднайменнага мястэчка і вёсак Вострава, Завалкі, Пісклюкі, Навасёлкі; 212 душ мужчынскай стаці. На [[1866]] існавалі аднайменныя мястэчка (19 двароў) і фальварак (1 двор). На [[1886]] у мястэчку было 9 двароў, валасная ўправа, 2 царквы, школа, крамы, піцейны дом. На [[1905]] існавалі аднайменныя сяло (179 дзесяцінаў зямлі), маёнтак і млын, уладанні князёў [[Сапегі|Сапегаў]] (239 дзесяцінаў зямлі), лясная старожка, таксама ўладанне Сапегаў. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] мястэчка займалі нямецкія войскі. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Дэмбрава абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] у адпаведнасці з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Дэмбрава апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам гміны Лідскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час існавалі аднайменныя мястэчка (37 двароў) і фальварак. У [[1939]] Дэмбрава ўвайшла ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] стала цэнтрам сельсавета Шчучынскага раёна. Статус паселішча панізілі да вёскі. На [[1940]] тут быў 51 двор, няпоўная сярэдняя школа, вадзяны млын, фельчарскі і акушэрскі пункты, тэлефон; фальварак лічыў 6 дамоў. На [[1964]] у Дэмбраве 81 двор, сярэдняя школа, крама, кавярня, пошта, бальніца і ферма, на [[1997]] — 204 двары, на [[1 студзеня]] [[2001]] — 195 двароў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1862 — 107 чал.; 1866 — 151 чал. у ''мястэчку Дэмбрава'' і 62 чал. у ''фальварку Дэмбрава''<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/273 273].</ref>; 1886 — 116 чал. * '''XX стагоддзе''': 1905 — 16 чал. у ''сяле Дэмбрава'', 50 чал. у ''маёнтку Дэмбрава'' і 5 чал. у лясной старожцы; 1921 — 199 чал. у ''мястэчку Дэмбрава'' і 46 чал. у ''фальварку Дэмбрава''; 1964 — 338 чал.; 1997 — 612 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6к}} С. 349.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 1 студзеня 2001 — 605 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>;2010 — 571 чал. == Інфраструктура == У Дэмбраве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, пошта. == Культура == * Мясцовы танец «Дэмбраўская кадрыля» — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БЛ000123}}<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=u219e2642&q_id=7164671|title=Пастанова Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь ад 19 сакавіка 2019 года № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці»}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Dembrava, Belarus - panoramio.jpg|200px|thumb|right|Свята-Іаана-Багаслоўская царква]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Дэмбрава)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (XVIII ст., мураваны). * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Дэмбрава)|Свята-Іаана-Багаслоўская царква]] (XIX ст., драўляная) * Палац і рэшткі парку былой сядзібы (XIX ст.) * Заезны двор (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Фальварак == Вядомыя асобы == * [[Казімір Дамінікавіч Альхімовіч]] ([[1840]]—[[1916]]) — мастак. * [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[1841]]—[[1897]]) — мастак. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} * [https://pawet.net/library/history/city_district/religion/16/%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F,_%D0%B3%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B.html ''Лаўрэш Л.'' Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дэмбраўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дэмбраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Дэмбрава| ]] ttk3wcwq5buf9dfbqhfquwi1r1i3qkr 5211355 5211353 2026-10-04T16:54:17Z Modallwmbw 165843 5211355 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дэмбрава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Dembrava. Дэмбава. Гасціны двор.jpg |подпіс = Заезны двор XIX стагоддзя |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 28|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Дэмбраўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =578 |год перапісу =2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984606 }} '''Дэ́мбрава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дамбро́ва, Дзе́нбрава'''</ref> ({{lang-be-trans|Dembrava}}, {{lang-ru|Демброво}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0033805&q_id=909948|title=Решение Щучинского районного Совета депутатов от 6 мая 2010 года № 140 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Щучинского района в агрогородки"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Спушанка]]. Уваходзіць у склад [[Дэмбраўскі сельсавет|Дэмбраўскага сельсавета]]. Насельніцтва 678 чал. ([[2001|2010]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню '''Дзебрава''' ўпамінаецца ў XVI ст. як шляхецкае ўладанне ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], да 1531 года належала вялікаму пісару літоўскаму [[Копаць Васілевіч|Копацю Васілевічу]]. У XVII ст. атрымала статус [[мястэчка]], у якім Міхал і Крысціна Рынвіды заснавалі місію езуітаў (падпарадкоўвалася [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродзенскаму езуіцкаму калегіуму]]), быў касцёл і парафія. Кароль [[Ян Казімір|Ян Казімір Ваза]] перадаў місіі фальварак Аплейкі. Дэмбраўскія манахі займаліся [[ліхвярства]]м. === Пад уладай Расійская імперыі === [[Файл:Dembrava, Bahasłoŭskaja. Дэмбрава, Багаслоўская (1900).jpg|thumb|255px|Касцёл пасля перабудовы ў царкву]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Дэмбрава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Лідскім павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[1804]] у мястэчку працавала вучэльня. У [[1863]] маёнтак Дэмбрава складаўся з аднайменнага мястэчка і вёсак Вострава, Завалкі, Пісклюкі, Навасёлкі; 212 душ мужчынскай стаці. На [[1866]] існавалі аднайменныя мястэчка (19 двароў) і фальварак (1 двор). На [[1886]] у мястэчку было 9 двароў, валасная ўправа, 2 царквы, школа, крамы, піцейны дом. На [[1905]] існавалі аднайменныя сяло (179 дзесяцінаў зямлі), маёнтак і млын, уладанні князёў [[Сапегі|Сапегаў]] (239 дзесяцінаў зямлі), лясная старожка, таксама ўладанне Сапегаў. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] мястэчка займалі нямецкія войскі. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Дэмбрава абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] у адпаведнасці з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Дэмбрава апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам гміны Лідскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час існавалі аднайменныя мястэчка (37 двароў) і фальварак. У [[1939]] Дэмбрава ўвайшла ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] стала цэнтрам сельсавета Шчучынскага раёна. Статус паселішча панізілі да вёскі. На [[1940]] тут быў 51 двор, няпоўная сярэдняя школа, вадзяны млын, фельчарскі і акушэрскі пункты, тэлефон; фальварак лічыў 6 дамоў. На [[1964]] у Дэмбраве 81 двор, сярэдняя школа, крама, кавярня, пошта, бальніца і ферма, на [[1997]] — 204 двары, на [[1 студзеня]] [[2001]] — 195 двароў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1862 — 107 чал.; 1866 — 151 чал. у ''мястэчку Дэмбрава'' і 62 чал. у ''фальварку Дэмбрава''<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/273 273].</ref>; 1886 — 116 чал. * '''XX стагоддзе''': 1905 — 16 чал. у ''сяле Дэмбрава'', 50 чал. у ''маёнтку Дэмбрава'' і 5 чал. у лясной старожцы; 1921 — 199 чал. у ''мястэчку Дэмбрава'' і 46 чал. у ''фальварку Дэмбрава''; 1964 — 338 чал.; 1997 — 612 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6к}} С. 349.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 1 студзеня 2001 — 605 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>;2010 — 571 чал. == Інфраструктура == У Дэмбраве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, пошта. == Культура == * Мясцовы танец «Дэмбраўская кадрыля» — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БЛ000123}}<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=u219e2642&q_id=7164671|title=Пастанова Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь ад 19 сакавіка 2019 года № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці»}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Dembrava, Belarus - panoramio.jpg|200px|thumb|right|Свята-Іаана-Багаслоўская царква]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Дэмбрава)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (XVIII ст., мураваны). * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Дэмбрава)|Свята-Іаана-Багаслоўская царква]] (XIX ст., драўляная) * Палац і рэшткі парку былой сядзібы (XIX ст.) * Заезны двор (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Фальварак == Вядомыя асобы == * [[Казімір Дамінікавіч Альхімовіч]] ([[1840]]—[[1916]]) — мастак. * [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[1841]]—[[1897]]) — мастак. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} * [https://pawet.net/library/history/city_district/religion/16/%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F,_%D0%B3%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B.html ''Лаўрэш Л.'' Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дэмбраўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дэмбраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Дэмбрава| ]] 3hdc5n6myovph9n45lo9nowiipyubf8 5211548 5211355 2026-10-05T07:07:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211548 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дэмбрава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Dembrava. Дэмбава. Гасціны двор.jpg |подпіс = Заезны двор XIX стагоддзя |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 28|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Шчучынскі |сельсавет = Дэмбраўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =578 |год перапісу =2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242984606 }} '''Дэ́мбрава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дамбро́ва, Дзе́нбрава'''</ref> ({{lang-be-trans|Dembrava}}, {{lang-ru|Демброво}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0033805&q_id=909948|title=Решение Щучинского районного Совета депутатов от 6 мая 2010 года № 140 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Щучинского района в агрогородки"|access-date=|archive-date=26 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126221824/https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0033805&q_id=909948|url-status=dead}}</ref> у [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Спушанка]]. Уваходзіць у склад [[Дэмбраўскі сельсавет|Дэмбраўскага сельсавета]]. Насельніцтва 678 чал. ([[2001|2010]]). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню '''Дзебрава''' ўпамінаецца ў XVI ст. як шляхецкае ўладанне ў [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], да 1531 года належала вялікаму пісару літоўскаму [[Копаць Васілевіч|Копацю Васілевічу]]. У XVII ст. атрымала статус [[мястэчка]], у якім Міхал і Крысціна Рынвіды заснавалі місію езуітаў (падпарадкоўвалася [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродзенскаму езуіцкаму калегіуму]]), быў касцёл і парафія. Кароль [[Ян Казімір|Ян Казімір Ваза]] перадаў місіі фальварак Аплейкі. Дэмбраўскія манахі займаліся [[ліхвярства]]м. === Пад уладай Расійская імперыі === [[Файл:Dembrava, Bahasłoŭskaja. Дэмбрава, Багаслоўская (1900).jpg|thumb|255px|Касцёл пасля перабудовы ў царкву]] У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Дэмбрава апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Лідскім павеце [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[1804]] у мястэчку працавала вучэльня. У [[1863]] маёнтак Дэмбрава складаўся з аднайменнага мястэчка і вёсак Вострава, Завалкі, Пісклюкі, Навасёлкі; 212 душ мужчынскай стаці. На [[1866]] існавалі аднайменныя мястэчка (19 двароў) і фальварак (1 двор). На [[1886]] у мястэчку было 9 двароў, валасная ўправа, 2 царквы, школа, крамы, піцейны дом. На [[1905]] існавалі аднайменныя сяло (179 дзесяцінаў зямлі), маёнтак і млын, уладанні князёў [[Сапегі|Сапегаў]] (239 дзесяцінаў зямлі), лясная старожка, таксама ўладанне Сапегаў. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] мястэчка займалі нямецкія войскі. === Найноўшы час === [[25 сакавіка]] [[1918]] згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Дэмбрава абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. [[1 студзеня]] [[1919]] у адпаведнасці з пастановай I з'езду КП(б) Беларусі яно ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Дэмбрава апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам гміны Лідскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У гэты час існавалі аднайменныя мястэчка (37 двароў) і фальварак. У [[1939]] Дэмбрава ўвайшла ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] стала цэнтрам сельсавета Шчучынскага раёна. Статус паселішча панізілі да вёскі. На [[1940]] тут быў 51 двор, няпоўная сярэдняя школа, вадзяны млын, фельчарскі і акушэрскі пункты, тэлефон; фальварак лічыў 6 дамоў. На [[1964]] у Дэмбраве 81 двор, сярэдняя школа, крама, кавярня, пошта, бальніца і ферма, на [[1997]] — 204 двары, на [[1 студзеня]] [[2001]] — 195 двароў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1862 — 107 чал.; 1866 — 151 чал. у ''мястэчку Дэмбрава'' і 62 чал. у ''фальварку Дэмбрава''<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/273 273].</ref>; 1886 — 116 чал. * '''XX стагоддзе''': 1905 — 16 чал. у ''сяле Дэмбрава'', 50 чал. у ''маёнтку Дэмбрава'' і 5 чал. у лясной старожцы; 1921 — 199 чал. у ''мястэчку Дэмбрава'' і 46 чал. у ''фальварку Дэмбрава''; 1964 — 338 чал.; 1997 — 612 чал.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6к}} С. 349.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 1 студзеня 2001 — 605 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён|к}}</ref>;2010 — 571 чал. == Інфраструктура == У Дэмбраве працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, пошта. == Культура == * Мясцовы танец «Дэмбраўская кадрыля» — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БЛ000123}}<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=u219e2642&q_id=7164671|title=Пастанова Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь ад 19 сакавіка 2019 года № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці»}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Dembrava, Belarus - panoramio.jpg|200px|thumb|right|Свята-Іаана-Багаслоўская царква]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Дэмбрава)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] (XVIII ст., мураваны). * [[Свята-Іаана-Багаслоўская царква (Дэмбрава)|Свята-Іаана-Багаслоўская царква]] (XIX ст., драўляная) * Палац і рэшткі парку былой сядзібы (XIX ст.) * Заезны двор (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * Фальварак == Вядомыя асобы == * [[Казімір Дамінікавіч Альхімовіч]] ([[1840]]—[[1916]]) — мастак. * [[Гіяцынт Альхімовіч]] ([[1841]]—[[1897]]) — мастак. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/Памяць/Шчучынскі раён}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} * [https://pawet.net/library/history/city_district/religion/16/%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F,_%D0%B3%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B.html ''Лаўрэш Л.'' Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дэмбраўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дэмбраўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчучынскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Дэмбрава| ]] px2whds9vezhaxys6tsqk9m6fa875dh 0 279035 5211326 5109542 2026-10-04T15:11:03Z Actroix 172331 Створана перакладам раздзела «Historia» старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78137800|Zagajne]]» 5211326 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Загайна |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Путчынскі }} '''Загайна́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зага́йна, Загайно́, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Zahajna}}, {{lang-ru|Загайна}}) — [[вёска]] ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путчынскі сельсавет|Путчынскага сельсавета]]. Да [[28 мая]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Волменскі сельсавет|Волменскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гісторыя == Падчас анексіі у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]], у [[Мінская губерня|складзе Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] У 1921–1945 гадах з, а засценак, а затым вёска знаходзіліся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Стаўбцоўскі павет|Стоўпецкім павеце]], а потым 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладэцкім павеце]], у гміне Ракаў. Паводле перапісу насельніцтва 1921 года, тут пражывала 57 чалавек, 42 былі рыма-католікамі і 15 праваслаўнымі. Тут было 9 жылых будынкаў. У 1931 годзе ў 3 дамах жылі 15 чалавек. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года вёска апынулася у складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада яна была ўключана ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 года пад нямецкай акупацыяй. У 1944 годзе вёска зноў у складзе Беларускай ССР. З 1991 года яна ўваходзіць у склад незалежнай [[Беларусь|Беларусі]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] h53a3ih471d91re2i56ngb4u5ofh3cc 5211331 5211326 2026-10-04T15:39:58Z M.L.Bot 261 5211331 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Загайна |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Путчынскі }} '''Загайна́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зага́йна, Загайно́, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Zahajna}}, {{lang-ru|Загайна}}) — [[вёска]] ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путчынскі сельсавет|Путчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1921—1939 гадах засценак, затым вёска ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Стаўбцоўскі павет|Стоўпецкім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскі павеце]], у гміне Ракаў. Паводле перапісу 1921 года, 57 чалавек, з іх 42 рыма-католікі і 15 праваслаўныя, 9 жылых будынкаў. У 1931 годзе ў 3 дамах 15 чалавек. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года далучана да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада 1939 года ўключана ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 да 1944 года пад нямецкай акупацыяй. Да 28 мая 2013 года вёска ў складзе [[Волменскі сельсавет|Волменскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] 2ady6il20y2yqw7vkauceu5dxclcolg 5211332 5211331 2026-10-04T15:41:40Z M.L.Bot 261 5211332 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Загайна |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Путчынскі }} '''Загайна́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зага́йна, Загайно́, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Zahajna}}, {{lang-ru|Загайна}}) — [[вёска]] ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Путчынскі сельсавет|Путчынскага сельсавета]]. == Гісторыя == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1921—1939 гадах засценак, затым вёска ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Стаўбцоўскі павет|Стабцоўскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскі павеце]], у гміне Ракаў. Паводле перапісу 1921 года, 57 чалавек, з іх 42 рыма-католікі і 15 праваслаўныя, 9 жылых будынкаў. У 1931 годзе -- 3 дамы, 15 чалавек. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года далучана да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада 1939 года ўключана ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 да 1944 года пад нямецкай акупацыяй. Да 28 мая 2013 года вёска ў складзе [[Волменскі сельсавет|Волменскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Путчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Путчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзяржынскага раёна]] paaucxcj8vivrw9s4fk8qzrln77q6sd 0 292730 5211514 4495862 2026-10-05T06:17:09Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211514 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Стары горад}} [[Файл:Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff (Стары горад).jpg|thumb|300пкс|Стары горад з замкамі на плане {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільяна фон Фюрстэнгофа|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}}, 1711—1736]] '''Стары горад''', або '''Старое места'''<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|}}</ref> — найбольш старажытная частка горада [[Слуцк]]а з [[Верхні замак (Слуцк)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Слуцк)|Ніжнім замкамі]] на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], вакол якой быў [[Вал (фартыфікацыя)|вал]]. З Новым горадам злучаўся [[мост]]ам, на якім размяшчаліся [[млын]]ы. Спачатку горад развіваўся ва ўсходнім напрамку. Паміж пасадам і замкам знаходзілася [[гандлёвая плошча]], у [[1419]] годзе тут пабудаваны [[фарны касцёл (Слуцк)|фарны касцёл]]. У канцы [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]] Слуцк пачаў расці ў заходнім напрамку, расшыраўся і на поўнач, фармаваўся як горад з [[радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавой планіроўкай]]. У [[1579]] годзе Слуцк быў падзелены паміж трыма братамі [[Алелькавічы|Алелькавічамі]] на Стары горад, [[Новы горад (Слуцк)|Новы горад]] і [[Востраў (Слуцк)|Востраў]]. Стары горад з Верхнім і Ніжнім замкамі атрымаў [[Юрый Юр’евіч Алелькавіч|Юрый Юр’евіч]]<ref name="ЭВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref>. У [[1592]] г. усе часткі горада і [[Слуцкае княства]] былі зноў аб’яднаны і перайшлі да апошняй князёўны з роду Алелькавічаў — [[Соф’я Юр’еўна Алелькавіч|Соф’і Юр’еўны]], а праз яе — да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. 29 кастрычніка 1669 года ў Старым горадзе ўспыхнуў [[Пажар у Слуцку (1669)|вялікі пажар]]. Агонь быў настолькі моцным, што поўнасцю выгарэла цэнтральная частка горада. У прыватнасці, былі знішчаны [[Гандлёвыя рады (Слуцк)|Гандлёвыя рады]] — сэрца эканамічнага жыцця Слуцка, Заезжы двор і іншыя важныя гарадскія пабудовы. Па ўсёй бачнасці, згарэла і [[Слуцкая ратуша|гарадская ратуша]], хаця некаторыя гісторыкі дапускаюць, што яна магла быць толькі пашкоджана. У [[1696]] годзе на тэрыторыі Старога горада, непадалёку ад [[Востраўская брама|Востраўскай брамы]] езуіты пабудавалі драўляную капліцу і кляштарны корпус. У пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], паводле праекту дойліда-манаха Я. Клауса, пабудаваныя новы драўляны кляштар, [[касцёл Святога Духа (Слуцк)|касцёл Святога Духа]], да якога прымыкаў сад. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Слуцка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Слуцка]] dosdzvcyw229bnvu7k5saxsjeua9ud5 5211517 5211514 2026-10-05T06:21:58Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211517 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Стары горад}} [[Файл:Sluckaja Fartecyja Fuerstenhoff (Стары горад).jpg|thumb|300пкс|Стары горад з замкамі на плане {{нп3|Іаган Георг Максімільян фон Фюрстэнгоф|Максімільяна фон Фюрстэнгофа|de|Johann Georg Maximilian von Fürstenhoff}}, 1711—1736]] '''Стары горад''', або '''Старое места'''<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|}}</ref> — найбольш старажытная частка горада [[Слуцк]]а з [[Верхні замак (Слуцк)|Верхнім]] і [[Ніжні замак (Слуцк)|Ніжнім замкамі]] на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], вакол якой быў [[Вал (фартыфікацыя)|вал]]. З Новым горадам злучаўся [[мост]]ам, на якім размяшчаліся [[млын]]ы. Спачатку горад развіваўся ва ўсходнім напрамку. Паміж пасадам і замкам знаходзілася [[гандлёвая плошча]], у [[1419]] годзе тут пабудаваны [[фарны касцёл (Слуцк)|фарны касцёл]]. У канцы [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]] Слуцк пачаў расці ў заходнім напрамку, расшыраўся і на поўнач, фармаваўся як горад з [[радыяльна-кальцавая планіроўка|радыяльна-кальцавой планіроўкай]]. У [[1579]] годзе Слуцк быў падзелены паміж трыма братамі [[Алелькавічы|Алелькавічамі]] на Стары горад, [[Новы горад (Слуцк)|Новы горад]] і [[Востраў (Слуцк)|Востраў]]. Стары горад з Верхнім і Ніжнім замкамі атрымаў [[Юрый Юр’евіч Алелькавіч|Юрый Юр’евіч]]<ref name="ЭВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref>. У [[1592]] годзе ўсе часткі горада і [[Слуцкае княства]] былі зноў аб’яднаны і перайшлі да апошняй князёўны з роду Алелькавічаў — [[Соф’я Юр’еўна Алелькавіч|Соф’і Юр’еўны]], а праз яе — да [[Радзівілы|Радзівілаў]]. 29 кастрычніка 1669 года ў Старым горадзе ўспыхнуў [[Пажар у Слуцку (1669)|вялікі пажар]]. Агонь быў настолькі моцным, што поўнасцю выгарэла цэнтральная частка горада. У прыватнасці, былі знішчаны [[Гандлёвыя рады (Слуцк)|гандлёвыя рады]] — сэрца эканамічнага жыцця Слуцка, Заезжы двор і іншыя важныя гарадскія пабудовы. Па ўсёй бачнасці, згарэла і [[Слуцкая ратуша|гарадская ратуша]], хаця некаторыя гісторыкі дапускаюць, што яна магла быць толькі пашкоджана<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/|title=Слуцкая ратуша. Где была? Куда пропала?|last=Администратор|website=Слуцк-Информ - Горячие новости|date=2017-01-03|access-date=2026-10-05}}</ref>. У [[1696]] годзе на тэрыторыі Старога горада, непадалёку ад [[Востраўская брама|Востраўскай брамы]] езуіты пабудавалі драўляную капліцу і кляштарны корпус. У пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], паводле праекту дойліда-манаха Я. Клауса, пабудаваныя новы драўляны кляштар, [[касцёл Святога Духа (Слуцк)|касцёл Святога Духа]], да якога прымыкаў сад. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Славутасці Слуцка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Слуцка]] 4g7ee468ps09xkgyyjshhartffaa1mg 0 294899 5211540 5093923 2026-10-05T06:50:59Z BasiliusNorr 164739 вікіфікацыя 5211540 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шаломічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет = Барычавіцкі }} '''Шало́мічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šalomičy}}, {{lang-ru|Шоломичи}}) — [[вёска]] ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Барычавіцкі сельсавет|Барычавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[File:Pomnik powstańców z 1863 roku w Szołomiczach.jpg|thumb|200px|left|Помнік паўстанцам 1863 года — Васілю і Сямёну Калавурам, Антону Шаламіцкаму.]] Шаломічы — родавы маёнтак шляхецкага роду [[Шаламіцкія гэрбу «Гіпацэнтаўр»|Шаламіцкіх герба «Гіпацэнтаўр»]]. У 1572 годзе тут быў «двор» Рыгора Шаламіцкага. У 1717 годзе Шаломічамі і суседнімі [[Лозічы|Лозічамі]] валодаў Самуэль Шаламіцкі. Апроч Шаламіцкіх тут жылі шляхецкія роды Багаткавы, Колбавы, Бут-Гусаімавы, Лазіцкія і іншыя. За дапамогу паўстанцам падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] кожная шляхецкая сям’я з ваколіц Шаломічаў была абкладзена падаткам 25 рублёў золатам<ref name="echa_polesia">«Echa Polesia» № 1(37). — Brześć, 2013. — S. 24 [https://kresy24.pl/wp-content/uploads/2013/04/Echa_137_2013.pdf]</ref>. 22 студзеня 1933 года, у 70-годдзе паўстання, пасля Святой Імшы адбылося ўрачыстае асвячэнне помніка яго мясцовым удзельнікам — Антону Шаламіцкаму, Васілю і Сямёну Калавурам<ref name="echa_polesia" />. У 1939 годзе, баючыся рэпрэсій ад новай савецкай улады, жыхары разбурылі помнік. Польскі герб і дошку з надпісам выкінулі ў балота каля вёскі [[Качановічы (Пінскі раён)|Качановічы]]. 29 жніўня 2020 года паблізу месца, дзе знаходзіўся стары помнік, узведзены новы<ref>{{Cite web |url= https://pinsk.1reg.by/2020/08/30/pamyatnik-povstancam-1863-goda-ustanovlen-v-pinskom-rayone/ |title= Памятник повстанцам 1863 года установлен в Пинском районе |publisher= Першы рэгіён |accessdate= 22 лістапада 2020 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20201130052003/https://pinsk.1reg.by/2020/08/30/pamyatnik-povstancam-1863-goda-ustanovlen-v-pinskom-rayone/ |archivedate= 30 лістапада 2020 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://media-polesye.com/news/polskogo-orla-i-dosku-s-familiyami-otnesli-k-bolotu-i-utopili/ |title= «Польского орла» и доску с фамилиями отнесли к болоту и утопили |publisher= Медиа-Полесье}}</ref>. Сучаснік падзей і ўраджэнец суседняй вёскі [[Мясяцічы]], украінскі пісьменнік [[Фёдар Одрач|Фёдар Одрач (Шаламіцкі)]], у сваіх успамінах сцвярджаў, што ўзвядзенне падобных помнікаў было часткай палітыкі паланізацыі, якую польская ўлада праводзіла сярод жыхароў шляхецкіх вёсак<ref>{{кніга|аўтар = Федір Одрач|загаловак = Наше полісся|месца = Вінніпег|выдавецтва = Інститут дослідів Волині|год = 1955|старонкі = 51-53}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * Антон Шаламіцкі (1836—1901) — паўстанец, служыў пад кіраўніцтвам [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]], захоплены ў палон каля {{iw|Калодна (Падляскае ваяводства)|Калодна|pl|Kołodno}}, сасланы ў Сібір на 15 год, пахаваны на праваслаўных могілках у [[Бродча|Бродчы]]<ref>[https://sbc.org.pl/Content/702031/PDF/iv349570-1936-19-0001.pdf Na Szerokim Świecie, 1936, R. 9, Nr. 19]</ref>; * [[Васіль Калавур]] — паўстанец, пасля разгрому яго падраздзялення, пераапрануўшыся ў сялянку, дабраўся да [[Жабчыцы|Жабчыц]], а адтуль — да [[Малая Польшча|Малай Польшчы]]<ref name="echa_polesia" />; * [[Сямён Калавур]] (1839—1882) — паўстанец, быў узяты ў палон і сасланы ў Сібір на 4 гады, пахаваны ў [[Пшэмысль|Пшэмыслі]]<ref>[http://www.pwin.pl/Dzialalnosc%20naukowa/wystawa1863.pdf POWSTAŃCY STYCZNIOWI&nbsp;— W Przemyslu i okolicy]</ref><ref>[https://baza.rodro.pl/Polesie?p=szymon;n=kallaur;oc=1 Szymon Kałłaur]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Барычавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Барычавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пінскага раёна]] 6r2gfh57gzeza214wc38d4rgj05teiy 0 305153 5211296 5011412 2026-10-04T14:29:53Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211296 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Мінску''' — буйны [[пажар]], які адбыўся ў [[Мінск]]у [[14 жніўня]] [[1809]] года<ref name="old"/>. Пажар пачаўся ў завулках каля гандлёвай плошчы на [[Траецкая гара|Траецкай гары]] і ахапіў больш за 200 дамоў. Пажарнікам ўдалося адвесці агонь ад [[Траецкі мост, Мінск|Траецкага моста]], да якога ён прарываўся, і не даць полымю перакінуцца праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] на [[Гістарычны цэнтр Мінска|цэнтральную частку горада]]. Тым самым яны выратавалі многіх жыхароў, якія апынуліся ў вогненнай пастцы<ref name="old"/>. == Разбурэнні == Падчас пажару выгарэла практычна ўся забудова Траецкай гары, асабліва ў яе цэнтральнай і паўночнай частках{{sfn|Боровой Р.|1997|с=}}. Пажар знішчыў драўляны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|фарны касцёл]], найстарэйшую каталіцкую святыню горада, заснаваную, паводле падання, яшчэ ў [[1390]] г. самім [[Уладзіслаў II Ягайла|Ягайлам]]{{sfn|Яроменка|2008|с=}}, але плябанія і гаспадарчыя пабудовы захаваліся<ref name="Дзянісаў"/>. Набажэнствы з Траецкай Гары былі перанесены ў [[Мінскі кафедральны касцёл]] на [[Высокі рынак|Высокім рынку]] і ў невялікую драўляную капліцу на [[Залатагорскія могілкі|Залатагорскіх могілках]]<ref name="Дзянісаў">{{Cite web |url=http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ |title=Дзянісаў Уладзімір Мікалаевіч. Касцёлы г. Мінска ў XVI — пачатку XX стст. (паводле дакументаў НГАБ) |access-date=21 снежня 2015 |archive-date=21 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200121075530/http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ |url-status=dead }}</ref>. Таксама выгарэла вялікая частка драўляных пабудоў [[Траецкі манастыр базыліянак|Траецкага манастыра базыліянак]], заснаванага ў [[1630]] годзе. Захаваныя будынкі пасля [[Полацкі царкоўны сабор|ліквідацыі уніі ў 1839 годзе]] былі перададзены [[Мінская гарадская бальніца|Мінскай гарадской бальніцы]]<ref name="Гарбальніца">{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3217.htm|title=Другая гарадская клінічная бальніца|publisher=Мінск стары і новы|accessdate=14 снежня 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/610gPymho?url=http://minsk-old-new.com/minsk-3217.htm|archivedate=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Наступствы == Пажар 1809 года прымусіў гарадскія ўлады кардынальна перагледзець палітыку [[горадабудаўніцтва]] ў Мінску. Быў распрацаваны праект [[рэгулярная перапланіроўка|рэгулярнай перапланіроўкі]] Траецкай Гары<ref name="Дзянісаў"/>, старажытная планіроўка якой захоўвалася без змен да пачатку [[XIX]] стагоддзя{{sfn|Боровой Р.|1997|с=}}. Усе крывыя, вузкія вуліцы, завулкі і тупікі былі выпрастаны і пашыраны<ref name="old">[http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm Андрей Готин. Из истории пожарно-спасательной службы столицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304115125/http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Да гэтага часу адносіцца прынцыпова новае праектнае рашэнне планіроўкі ўсёй левабярэжнай часткі Мінска, якое ў агульных рысах захавалася да нашых дзён{{sfn|Боровой Р.|1997|с=}}. Таксама было распрацавана палажэнне аб нармаванай забудове з вельмі жорсткімі патрабаваннямі да будаўніцтва дамоў. У цэнтральнай частцы Мінска, [[Верхні горад|Верхнім горадзе]], дазваляецца будаваць толькі мураваныя, крытыя дахоўкай дамы<ref name="old"/>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар = Боровой Р. В. |загаловак = Историческая топография древнего Минска. Обзор источников и современное состояние проблемы |спасылка = http://archis-minsk.iatp.by/minskmi/article.php?article=3.html |мова = ru |выданне = Гістарычна-археалагічны зборнік |месца = {{Мн.}} |год = 1997 |нумар = 12 |ref = Боровой Р. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070609195505/http://archis-minsk.iatp.by/minskmi/article.php?article=3.html |archivedate = 2007-06-09 }} * {{артыкул | аўтар = Яроменка А. | загаловак = Мінская Фара | спасылка = http://media.catholic.by/nv/n44/art7.htm | выданне = Наша Ніва | год = 2008 | нумар = 2 (44) | ref = Яроменка }} == Спасылкі == * [http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm Андрей Готин. Из истории пожарно-спасательной службы столицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304115125/http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm |date=4 сакавіка 2016 }} {{Пажары ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Падзеі 14 жніўня]] [[Катэгорыя:Жнівень 1809 года]] [[Катэгорыя:1809 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пажары ў Мінску]] pehcipuaw3evzi4r7rbrjpz0fn26f85 5211710 5211296 2026-10-05T11:10:51Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211710 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Мінску''' — буйны [[пажар]], які адбыўся ў [[Мінск]]у [[14 жніўня]] [[1809]] года<ref name="old"/>. Пажар пачаўся ў завулках каля гандлёвай плошчы на [[Траецкая гара|Траецкай гары]] і ахапіў больш за 200 дамоў. Пажарнікам ўдалося адвесці агонь ад [[Траецкі мост, Мінск|Траецкага моста]], да якога ён прарываўся, і не даць полымю перакінуцца праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] на [[Гістарычны цэнтр Мінска|цэнтральную частку горада]]. Тым самым яны выратавалі многіх жыхароў, якія апынуліся ў вогненнай пастцы<ref name="old"/>. == Разбурэнні == Падчас пажару выгарэла практычна ўся забудова Траецкай гары, асабліва ў яе цэнтральнай і паўночнай частках{{sfn|Боровой Р.|1997|с=}}. Пажар знішчыў драўляны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|фарны касцёл]], найстарэйшую каталіцкую святыню горада, заснаваную, паводле падання, яшчэ ў [[1390]] г. самім [[Уладзіслаў II Ягайла|Ягайлам]]{{sfn|Яроменка|2008|с=}}, але плябанія і гаспадарчыя пабудовы захаваліся<ref name="Дзянісаў"/>. Набажэнствы з Траецкай Гары былі перанесены ў [[Мінскі кафедральны касцёл]] на [[Высокі рынак|Высокім рынку]] і ў невялікую драўляную капліцу на [[Залатагорскія могілкі|Залатагорскіх могілках]]<ref name="Дзянісаў">{{Cite web |url=http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ |title=Дзянісаў Уладзімір Мікалаевіч. Касцёлы г. Мінска ў XVI — пачатку XX стст. (паводле дакументаў НГАБ) |access-date=21 снежня 2015 |archive-date=21 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200121075530/http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ |url-status=dead }}</ref>. Таксама выгарэла вялікая частка драўляных пабудоў [[Траецкі манастыр базыліянак|Траецкага манастыра базыліянак]], заснаванага ў [[1630]] годзе. Захаваныя будынкі пасля [[Полацкі царкоўны сабор|ліквідацыі уніі ў 1839 годзе]] былі перададзены [[Мінская гарадская бальніца|Мінскай гарадской бальніцы]]<ref name="Гарбальніца">{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3217.htm|title=Другая гарадская клінічная бальніца|publisher=Мінск стары і новы|accessdate=14 снежня 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/610gPymho?url=http://minsk-old-new.com/minsk-3217.htm|archivedate=17 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. == Наступствы == Пажар 1809 года прымусіў гарадскія ўлады кардынальна перагледзець палітыку [[горадабудаўніцтва]] ў Мінску. Быў распрацаваны праект [[рэгулярная перапланіроўка|рэгулярнай перапланіроўкі]] Траецкай Гары<ref name="Дзянісаў"/>, старажытная планіроўка якой захоўвалася без змен да пачатку [[XIX]] стагоддзя{{sfn|Боровой Р.|1997|с=}}. Усе крывыя, вузкія вуліцы, завулкі і тупікі былі выпрастаны і пашыраны<ref name="old">[http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm Андрей Готин. Из истории пожарно-спасательной службы столицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304115125/http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Да гэтага часу адносіцца прынцыпова новае праектнае рашэнне планіроўкі ўсёй левабярэжнай часткі Мінска, якое ў агульных рысах захавалася да нашых дзён{{sfn|Боровой Р.|1997|с=}}. Таксама было распрацавана палажэнне аб нармаванай забудове з вельмі жорсткімі патрабаваннямі да будаўніцтва дамоў. У цэнтральнай частцы Мінска, [[Верхні горад|Верхнім горадзе]], дазваляецца будаваць толькі мураваныя, крытыя дахоўкай дамы<ref name="old"/>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар = Боровой Р. В. |загаловак = Историческая топография древнего Минска. Обзор источников и современное состояние проблемы |спасылка = http://archis-minsk.iatp.by/minskmi/article.php?article=3.html |мова = ru |выданне = Гістарычна-археалагічны зборнік |месца = {{Мн.}} |год = 1997 |нумар = 12 |ref = Боровой Р. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070609195505/http://archis-minsk.iatp.by/minskmi/article.php?article=3.html |archivedate = 2007-06-09 }} * {{артыкул | аўтар = Яроменка А. | загаловак = Мінская Фара | спасылка = http://media.catholic.by/nv/n44/art7.htm | выданне = Наша Ніва | год = 2008 | нумар = 2 (44) | ref = Яроменка }} == Спасылкі == * [http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm Андрей Готин. Из истории пожарно-спасательной службы столицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304115125/http://minsk-old-new.com/minsk-3238.htm |date=4 сакавіка 2016 }} {{Пажары ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі 14 жніўня]] [[Катэгорыя:Жнівень 1809 года]] [[Катэгорыя:1809 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Пажары ў Мінску]] rk7v5b1cn7e4u5w149iu9j2tcyl3l6m 0 318129 5211254 4736023 2026-10-04T12:15:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211254 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Грэчаская аперацыя НКУС|Грэчаскай аперацыяй НКУС}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грэчаская аперацыя |выява = Battle of Greece - 1941.png |загаловак = Карта нямецкага наступу |частка = [[Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Міжземнаморскі фронт]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] |месца = [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыя]], паўднёвая частка [[Італьянская акупацыя Албаніі|Албаніі]] |прычына = [[Італа-грэчаская вайна|Паражэнне Італіі ў вайне супраць Грэцыі]] |дата = [[6 красавіка]] — [[30 красавіка]] [[1941]] |вынік = Перамога [[Краіны восі і іх саюзнікі|краін восі]]; [[акупацыя]] Грэцыі, стварэнне [[Грэчаская дзяржава|марыянетачнага ўрада]] |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Каралеўства Грэцыя}}<br /> {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Брытанская імперыя]]: * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] * {{Сцяг Новай Зеландыі}} [[Новая Зеландыя]] * [[Выява:Flag of Cyprus (1922-1960).svg|border|22px]] [[Каронная калонія Кіпр|Кіпр]] * {{Сцяг|Брытанская Палесціна}} [[Брытанскі мандат у Палесціне|Палесціна]] |праціўнік2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Трэці рэйх|Германія]]<br /> {{Сцягафікацыя|Каралеўства Італія}}<br /> {{Сцяг|Албанія|1939}} [[Італьянская акупацыя Албаніі|Албанскія фашысты]] ''пры падтрымцы:'' {{Сцягафікацыя|Трэцяе Балгарскае царства}}{{efn|Войскі Балгарыі ў баявых дзеяннях удзелу не прымалі}} |камандзір1 = {{Сцяг|Каралеўства Грэцыя}} [[Александрас Папагас]] <br />{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Генры Мейтленд Вільсан|Генры Уілсан]] <br />{{Сцяг Аўстраліі}} [[Томас Блэмі]] <br />{{Сцяг Новай Зеландыі}} [[Бернард Фрэйберг]] |камандзір2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Вільгельм Ліст]] <br />{{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Максіміліян фон Вейхс]] <br />{{Сцяг Італіі (1861-1946)}} [[Эміліа Джыльёлі]] |сілы1 = '''Грэцыя'''<ref name="greece" group="~">Уключаючы сілы і страты [[Італа-грэчаская вайна|італа-грэчаскай вайны]].</ref>: <br />430&nbsp;000 чалавек <br />'''Садружнасць''': <br />62&nbsp;612 чалавек<ref group="~">Уключаючы [[кіпрыёты|кіпрыётаў]] і [[палестынцы|палестынцаў]]. Брытанскіх, аўстралійскіх і новазеландскіх пехацінцаў прыкладна 58&nbsp;000.</ref> <br />100 танкаў <br />200-300 самалётаў |сілы2 = '''Трэці рэйх''': <br />680&nbsp;000 чалавек <br />1200 танкаў <br />700 самалётаў <br />'''Італія'''<ref name="greece" group="~"/>: <br />565,000 чалавек |страты1 = '''Грэцыя'''<ref name="greece" group="~"/>: <br />13&nbsp;325 забітых <br />62&nbsp;663 параненых <br />1290 зніклых без весткі <br />'''Садружнасць''': <br />903 забітых <br />1250 параненых <br />13&nbsp;958 палонных |страты2 = '''Трэці рэйх'''<ref group="~">Уключаючы страты ў [[Югаслаўская аперацыя|югаслаўскай кампаніі]], грунтуюцца на заяве [[Гітлер]]а [[рэйхстаг]]у 4 мая 1941 года.</ref>: <br />1099 забітых <br />3752 параненых <br />385 зніклых без весткі <br />'''Італія'''<ref name="greece" group="~"/>: <br />13&nbsp;755 забітых <br />63&nbsp;142 параненых <br />25&nbsp;067 зніклых без весткі }} {{Міжземнаморскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны}} '''Грэчаская аперацыя''' таксама вядомая, як '''аперацыя «Марыта»''' ({{lang-de|Unternehmen Marita}}<ref name="C3-4">{{cite web |url=http://www.army.mil/CMH/books/wwii/balkan/20_260_3.htm |title=THE GERMAN CAMPAIGN IN THE BALKANS (SPRING 1941): PART III |publisher=Army.mil |date=1940-10-28 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071119071549/http://www.army.mil/CMH/books/wwii/balkan/20_260_3.htm |archive-date=19 лістапада 2007 |url-status=dead}}</ref>) ([[6 красавіка]]—[[30 красавіка]] [[1941]]) — агульная назва ваенных дзеянняў у час уварвання [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыю]] ў красавіку 1941 года. Напад рушыў услед за папярэднім беспаспяховым італьянскім уварваннем, вядомым як [[Італа-грэчаская вайна]]. Яго, як правіла, аддзяляюць ад [[Крыцкая аперацыя|бітвы за Крыт]], якая адбылася пасля захопу мацерыковай Грэцыі. Абедзве аперацыі былі часткай [[Балканская кампанія|Балканскай кампаніі]] Германіі у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. На пачатак уварвання Германіі Грэцыя ўжо была ў стане вайны з [[Італія]]й, якая пачалася з італьянскага ўварвання 28 кастрычніка 1940 года. Грэцыя паспяхова адбіла першыя наступы. Да 6 красавіка большая частка грэчаскай арміі апынулася на мяжы з [[Албанія]]й, адкуль італьянцы паспрабавалі пракрасціся ў Грэцыю. Нямецкія войскі ўварваліся праз [[Балгары]]ю, стварыўшы тым самым другі фронт. Грэцыя да гэтага моманту ўжо паспела атрымаць невялікае падмацаванне ад [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], аднак, пасля пачатку ўварвання дапамогі больш не было. Італьянскія і нямецкія войскі колькасна значна пераўзыходзілі грэчаскую армію. У выніку чаго балгарская абарончая лінія, якая не атрымала падмацавання, была хутка захоплена немцамі, якія затым абыйшлі з флангу грэчаскія сілы на албанскай мяжы, вымусіўшы іх здацца. Брытанскія войскі пачалі тактычнае адступленне. Нямецкая армія дасягнула [[Афіны|Афін]] 27 красавіка і выйшла да паўднёвага берага Грэцыі 30 красавіка, захапіўшы каля 7000 брытанскіх салдат і завяршыўшы гэты этап [[Балканская кампанія|Балканскай кампаніі]] поўнай перамогай. Праз месяц заваяванне Грэцыі было завершана захопам [[Крыт]]а. Грэцыя апынулася акупавана ўзброенымі сіламі [[Трэці рэйх|Германіі]], [[Італія|Італіі]] і [[Балгары]]і. Успамінаючы ход вайны бліжэй да яе канца, калі хуткае паражэнне Германіі стала непазбежным, [[Адольф Гітлер|Гітлер]] усё больш называў паражэнне Італіі пры ўварванні ў Грэцыю прычынай сваёй наступнай катастрофы<ref>''The Testament of Adolf Hitler. The Hitler-Bormann Documents February — April 1945'', ed. Francois Genoud, London, 1961, pp. 65, 72-3, 81.</ref>. У якасці прычыны буйнога паражэння Германіі на тэрыторыі Савецкага Саюза, гэта тлумачэнне не падыходзіць{{sfn|Hillgruber|1993|с=506}}. Аднак, гэта паражэнне мела сур’ёзныя наступствы для ваенных дзеянняў падчас [[Паўночнаафрыканская кампанія|Паўночнаафрыканскай кампаніі]]<ref>{{harvnb|von Rintelen|1951|pp= 90, 92–3,98–9}}, emphasizes from the German point of view the strategic mistake of not taking Malta.</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Andreas Hillgruber|загаловак=Hitlers Strategie. Politik und Kriegführung 1940–1941 |выданне=3 |месца=Bonn |год=1993 |ref=Hillgruber}} * {{кніга |мова=de |загаловак=Mussolini als Bundesgenosse. Erinnerungen des deutschen Militärattachés in Rom 1936–1943 |выдавецтва=R. Wunderlich |месца=Tübingen/Stuttgart |год=1951 |oclc=4025485 |ref=von Rintelen |аўтар=von Rintelen, Enno}} {{Другая сусветная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Італіі]] [[Катэгорыя:Бітвы Балгарыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Грэцыі]] [[Катэгорыя:Грэцыя ў Другой сусветнай вайне]] 9q44dkwm6k9op3poewn3ccvri4q2tj0 0 322599 5211357 4902231 2026-10-04T16:57:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211357 wikitext text/x-wiki '''Далучэнне Прыбалтыкі да СССР''' — уваходжанне [[Краіны Балтыі|прыбалтыйскіх]] дзяржаў — [[Эстонская Рэспубліка (1918—1940)|Эстоніі]], [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]] і [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] — у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у 1940 годзе. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Савецкая акупацыя Латвіі}} У жніўні 1939 года быў падпісаны Дагавор пра ненапад паміж [[Трэці рэйх|Германіяй]] і СССР, вядомы як [[Пакт Молатава — Рыбентропа]], з [[Сакрэтны дадатковы пратакол да Дагавора аб ненападзе паміж Германіяй і СССР|сакрэтным пратаколам]] пра падзел сфер інтарэсаў ва Усходняй Еўропе. Згодна з пратаколам, краіны Прыбалтыкі былі аднесены да сферы савецкіх дзяржаўных інтарэсаў, але афіцыйна пра гэта не толькі не заяўлялася, але ўсяляк адмаўлялася сама магчымасць такога пагаднення. 1 верасня 1939 года Германія ўварвалася ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] і пачалася [[Другая сусветная вайна|вайна]]. Паколькі ваенныя дзеянні адбываліся недалёка ад Прыбалтыкі, занепакоеныя прыбалтыйскія краіны спяшаліся заручыцца падтрымкай СССР на выпадак ўварвання Германіі: 28 верасня 1939 года Эстонія падпісала з СССР пакт пра ўзаемадапамогу, 5 кастрычніка 1939 года падобны пакт падпісала Латвія, а 10 кастрычніка 1939 года — Літва. Бакі абавязваліся аказваць адзін аднаму ўсялякую дапамогу, у тым ліку і ваенную. Адначасова падпісваліся гандлёвыя пагадненні пра пастаўкі сыравіны з СССР, што кампенсавала Прыбалтыцы страту сувязяў з Захадам ва ўмовах распачатай вайны. Таксама СССР атрымаў права размясціць у Эстоніі і Латвіі 25—тысячныя, а ў Літве — 20-тысячныя групоўкі сваіх войскаў і стварыць у Прыбалтыцы ваенна-марскія і ваенна-паветраныя базы. Увод кантынгенту савецкіх войскаў у Прыбалтыку прывёў да актывізацыі антысавецкіх сіл. 14 чэрвеня 1940 года СССР абвінаваціў Літву, Латвію і Эстонію ў парушэнні дагавораў пра ўзаемадапамогу і ва ўльтыматыўнай форме запатрабаваў неадкладна сфармаваць новыя ўрады, «здольныя сумленна выконваць» гэтыя дагаворы, а таксама допуску на тэрыторыю трох краін дадатковых буйных частак [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Адначасова дыпламатычным прадстаўнікам трох краін было заяўлена, што ў фарміраванні новых урадаў прымуць удзел савецкія прадстаўнікі. Умовы былі прынятыя. 15 чэрвеня дадатковыя кантынгенты савецкіх войскаў увайшлі ў Літву, а 17 чэрвеня — у Эстонію і Латвію. Для фарміравання новых урадаў і наступнага кіраўніцтва іх дзейнасцю ў Літву прыбыў намеснік наркама замежных спраў [[Уладзімір Георгіевіч Дзеканозаў|Уладзімір Дзеканозаў]], у Латвію — намеснік старшыні Саўнаркама [[Андрэй Януаравіч Вышынскі|Андрэй Вышынскі]], у Эстонію — сакратар ЦК ВКП(б) [[Андрэй Аляксандравіч Жданаў|Андрэй Жданаў]]. Крызіс завяршыўся стварэннем савецкіх урадаў, якія дзейнічалі на аснове дырэктыў Масквы і яе прадстаўнікоў на месцах. Новыя ўрады знялі забароны на дзейнасць камуністычных партый і прызначылі пазачарговыя парламенцкія выбары. На выбарах ва ўсіх трох дзяржавах перамогу атрымалі пракамуністычныя блокі (саюзы) працоўнага народа (фактычна адзіныя выбарчыя спісы, дапушчаныя да выбараў). Новаабраныя парламенты 21—22 ліпеня абвясцілі стварэнне [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай ССР]], [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] і [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] і прынялі Дэкларацыі пра уваходжанне ў СССР. 3—6 жніўня 1940 года, у адпаведнасці з рашэннямі, гэтыя рэспублікі былі прыняты ў склад Савецкага Саюза<ref>[https://ria.ru/20100721/256289067.html Вхождение Прибалтийских государств в СССР в 1940 году. Справка]{{ref-ru}}</ref>. == Ацэнка == Дзеянні СССР ацэньваюцца як [[акупацыя]] з наступнай [[анексія]]й<ref name=brit>[http://www.britannica.com/place/Baltic-states/Soviet-occupation Baltic states | region, Europe :: Soviet occupation | Britannica.com]</ref><ref name=con>{{кніга|аўтар=Kevin C. O'Connor.|загаловак=The History of the Baltic States. Second edition|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2015|pages=298|isbn=9781610699150}}</ref><ref name=esp1>{{кніга|аўтар=Alfons Cucó Giner.|загаловак=El despertar de las naciones: La ruptura de la Unión Soviética y la cuestión nacional|выдавецтва=Universitat de València|год=1998|pages=306|isbn=843703938X}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Antonovica, Arta.|загаловак=Comunicación e imagen de los países bálticos en España a través de la técnica del discurso periodístico|выдавецтва=Librería-Editorial Dykinson|год=2012|pages=258|isbn=9788490315453}}</ref><ref name=tur1>{{кніга|загаловак=Büyük lûgat ve ansiklopedi|выдавецтва=Meydan Yayinevi|год=1985}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090306065322/http://www.historycommission.ee/temp/pdf/conclusions_ru_1940-1941.pdf 1940—1941, Conclusions // Estonian International Commission for Investigation of Crimes Against Humanity]</ref><ref name="am.gov.lv">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ Ministry of Foreign Affairs of Latvia: The Occupation of Latvia: Aspects of History and International Law] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ |date=23 лістапада 2007 }}</ref><ref>[http://www.mfa.gov.lv/en/policy/4641/4661/4671/?print=on Ministry of Foreign Affairs of Latvia: Summary of Conclusions of the International Conference "Soviet Occupation Regime in the Baltic States 1944] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071112112907/http://www.mfa.gov.lv/en/policy/4641/4661/4671/?print=on |date=12 лістапада 2007 }}</ref><ref>[http://www.president.lt/ru/litovskaja_respublika/osnovnye_svedenija_o_strane/istorija_198.html president.lt — История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101128062954/http://president.lt/ru/litovskaja_respublika/osnovnye_svedenija_o_strane/istorija_198.html |date=28 лістапада 2010 }}</ref>. [[Савет Еўропы]] ў сваіх рэзалюцыях ахарактарызаваў працэс уваходжання прыбалтыйскіх дзяржаў у склад СССР як акупацыю, гвалтоўную [[Інкарпарацыя|інкарпарацыю]] і [[анексія|анексію]]<ref name="CoEResolutions">* [http://www.letton.ch/lvx_eur1.htm «Resolution regarding the Baltic States adopted by the Consultative Assembly of the Council of Europe»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140619004906/http://www.letton.ch/lvx_eur1.htm |date=19 чэрвеня 2014 }} 29 сентября 1960 * [http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta05/ERES1455.htm Resolution 1455 (2005)"Honouring of obligations and commitments by the Russian Federation"] 22 июня 2005</ref>. У [[1983]] годзе [[Еўрапейскі парламент]] засудзіў яго як акупацыю, і надалей (2007) выкарыстаў у гэтым дачыненні такія паняцці як «акупацыя» і «незаконная інкарпарацыя»<ref name="EUPRes83">{{ref-en}} {{cite journal | last=European Parliament | title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania | journal=Official Journal of the European Communities | volume=C 42/78 | date=January 13, 1983 | url=http://www.letton.ch/lvx_eur2.htm}}</ref><ref name="EUPRes05">{{ref-en}} [http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P6-TA-2005-0180&language=EN&ring=B6-2005-0290 European Parliament resolution on the sixtieth anniversary of the end of the Second World War in Europe on 8 May 1945]</ref><ref name="EUPRes07">{{ref-en}} [http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P6-TA-2007-0215&language=EN&ring=P6-RC-2007-0205 European Parliament resolution of 24 May 2007 on Estonia]</ref>.. Тэкст [[Прэамбула|прэамбулы]] Дагавора пра асновы міждзяржаўных адносін паміж [[РСФСР|Расійскай Савецкай Федэрацыйнай Сацыялістычнай Рэспублікай]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] 1991 года<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1430278.html В Вильнюсе отмечают 20-летие договора между РСФСР и Литвой]</ref> ўтрымлівае радкі: «''адносячы да мінулага падзеі і дзеянні, якія перашкаджалі поўнай і свабоднай рэалізацыі кожным Высокім Дамоўным Бокам свайго дзяржаўнага суверэнітэту, быўшы ўпэўненымі, што знішчэнне [[СССР|Саюзам ССР]] наступстваў анексіі 1940 года, якія парушаюць [[суверэнітэт]] Літвы, створыць дадатковыя ўмовы даверу паміж Высокімі Дамоўнымі Бакамі і іх народамі''». Нягледзячы на тое што [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] у 1991 годзе прызнала дзеянні 1940 года як анексію суверэнных дзяржаў<ref>{{Кніга|аўтар = Zalimas, Dainius|загаловак = Commentary to the Law of the Republic of Lithuania on Compensation of Damage Resulting from the Occupation of the USSR|адказны= |выданне= Baltic Yearbook of International Law|месца = |выдавецтва= Martinus Nijhoff Publishers|год = |старонкі = |старонак= |isbn = 978-90-04-13746-2}}</ref>, афіцыйная пазіцыя [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]] палягае ў тым, што далучэнне краін Прыбалтыкі да СССР не супярэчыла нормам [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] па стане на [[1940]] год, а таксама што ўваходжанне гэтых краін у склад СССР атрымала афіцыйнае [[Міжнародна-праўнае прызнанне|міжнароднае прызнанне]]. Гэта пазіцыя засноўваецца на прызнанні [[дэ-факта]] цэласці меж СССР на чэрвень [[1941]] года на [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай]] і [[Патсдамская канферэнцыя|Патсдамскай канферэнцыях]] дзяржавамі-ўдзельнікамі, а таксама на прызнанні ў [[1975]] годзе непарушнасці еўрапейскіх меж удзельнікамі [[АБСЕ|Нарады па бяспецы і супрацы ў Еўропе]]<ref name=grani>{{Cite web |url=http://grani.ru/Politics/World/US/RF/m.88902.html |title=МИД России: Запад признавал Прибалтику частью СССР |access-date=31 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071223154914/http://grani.ru/Politics/World/US/RF/m.88902.html |archivedate=23 снежня 2007 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Худолей К. К. Советизация балтийских государств летом 1940 г. и её последствия. // Вестник Санкт-Петербургского университета. 2013. Серия 6, № 1. С. 94-110. * Худолей К. К. Специфика балтийского нейтралитета в начальный период Второй мировой войны и политика СССР (сентябрь 1939 г. — июнь 1940 г.)).// Вестник Санкт-Петербургского университета. 2012. Серия 6, № 4. С. 109—120. * ''Варес П.'' [http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/POLITOLOG/estonia.txt На чаше весов: Эстония и Советский Союз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071212080542/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/POLITOLOG/estonia.txt |date=12 снежня 2007 }} — Таллинн: Евроуниверситет, 1999. * ''Гущин В.'' [http://shh.neolain.lv/seminar14/gusin.okupant.htm Почему США вдруг признали факт оккупации стран Балтии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420001651/http://shh.neolain.lv/seminar14/gusin.okupant.htm |date=20 красавіка 2008 }} * ''Зубкова Е.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/01/13/pribalt.html Сталинский проект для Прибалтики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110616060423/http://www.polit.ru/lectures/2009/01/13/pribalt.html |date=16 чэрвеня 2011 }} // Лекции Полит.ру * ''Кирчанов М. В.'' Урбшис и его проект воссоздания независимого Литовского государства в годы Второй мировой войны / Из истории международных отношений и европейской интеграции. -Воронеж, 2003. — Вып. 1/2. — С. 35 — 40. * ''Кирчанов М. В.'' Латышско-германские и латышско-британские отношения в 1920—1940 годы: основные этапы и особенности / Из истории международных отношений и европейской интеграции. — Воронеж, 2005. — Вып. 2. — Т. 1. — С. 81 — 94. * ''Кирчанов М. В.'' Политический кризис 1939—1940 годов, советский колониализм и трансформация национального государства в Латвии и Литве / Панорама. Материалы научной сессии / ред. А. А. Слинько, О. В. Шаталов. — Воронеж, 2005. — С. 132—143. * ''Ковалев С. Н.'' Советские войска на территории стран Балтии (1939—1940 г.) / М-во обороны Рос. Федерации, Ин-т воен. истории. — СПб.: Славия, 2008. — 274 с. ISBN 978-5-9501-0173-1 * [http://echo.msk.ru/programs/staliname/542605-echo Кремль и Прибалтика] // «Эхо Москвы», 27.09.2008 * ''Мельтюхов М. И.'' [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941.] Документы, факты, суждения. — {{М.}}: «Вече», 2000. * ''Мялксоо Л.'' [http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf Советская аннексия и государственный континуитет: международно-правовой статус Эстонии, Латвии и Литвы в 1940—1991 гг. и после 1991 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203153229/http://web.zone.ee/troll007/Malksoo%2520-%2520vene.pdf |date=3 лютага 2014 }}'' — Tartu, Tartu Ülikooli Kirjastus, 2005. * ''Смирин Г.'' [http://shh.neolain.lv/school/osn_fakti2.pdf Основные факты истории Латвии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304121613/http://shh.neolain.lv/school/osn_fakti2.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} — Рига: SI, 1999. — С. 94—103. * Полпреды сообщают… Сборник документов об отношениях СССР с Латвией, Литвой и Эстонией. Август 1939 г. — август 1940 г. — {{М.}}: «Международные отношения», 1990. * [http://www.hrono.ru/sobyt/1940prib.html Прибалтийская операция 1940] * [https://web.archive.org/web/20070102165034/http://svr.gov.ru/material/pribaltica.htm Прибалтика и геополитика. Сборник документов (1935—1945)] — {{М.}}: Служба внешней разведки, 2006. * [http://www.mfa.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper2/ Советская оккупация и аннексия Латвии в 1939—1940 годах] — МИД Латвии * Социалистические революции 1940 г. в Литве, Латвии и Эстонии. М.:, Наука, 1978. * СССР и Литва в годы Второй мировой войны: сборник документов / Институт истории Литвы, Институт всеобщей истории Российской академии наук; составители А. Каспаравичюс, Ч. Лауринавичюс, Н. С. Лебедева; редакционная коллегия: А. Каспаравичюс, Ч. Лауринавичюс, Н. С. Лебедева, А. Никжентайтис, А. О. Чубарьян, Vilnius: LII leidykla, 2006 * [http://history.referama.ru/txt.php?str=1&srch=&ch=4140 СССР и Прибалтика. 1939—1940] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080221003909/http://history.referama.ru/txt.php?str=1&srch=&ch=4140 |date=21 лютага 2008 }} * ''Юрьев Д.'' [http://www.regnum.ru/news/602262.html Распад СССР, «правопреемство» и добрая воля России] * ''Альгирдас Плукис''. Чёрное и белое. Где правда? — Вильнюс, изд-во «Политика», 2009 * Latvijas okupācija un aneksija 1939—1940: Dokumenti un materiāli. / Sastādītāji: I. Grava-Kreituse, I. Feldmanis, J. Goldmanis, A. Stranga. — Rīga, 1995. ISBN 9984-9085-0-X {{ref-lv}} * Mēs jaunu pasauli sev celsim — Rīga: Liesma, 1972 {{ref-lv}} == Спасылкі == * {{cite web |author = Фелдманис И. |datepublished = 12-06-2005 |url = http://www.epochtimes.ru/content/view/1735/17/ |title = Оккупация Латвии — исторические и международно-правовые аспекты |accessdate = 2010-03-28 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65pN0cGC6?url=http://www.epochtimes.ru/content/view/1735/17/ |archivedate = 1 сакавіка 2012 |url-status = live }} * [http://echo.msk.ru/programs/netak/524933-echo Присоединение Прибалтики и депортация накануне войны] // «Эхо Москвы», передача «Не так», 5.07.2008 * [http://www.svoboda.org/content/transcript/27347251.html Цена советской оккупации... (страны Балтии решили подсчитать размер ущерба, нанесенного им советской оккупацией)] // Радио «Свобода», 5.11.2015 ; дакументы * [http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/13.html Договор о передаче Литовской Республике города Вильно и Виленской области и о взаимопомощи между Советским Союзом и Литвой от 10 октября 1939 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110823160903/http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/13.html |date=23 жніўня 2011 }} * [http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/14.html Карта к Договору о передаче Литовской Республике города Вильно и Виленской области и о взаимопомощи между Советским Союзом и Литвой от 10 октября 1939 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328172310/http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/14.html |date=28 сакавіка 2016 }} * [http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/03.html Пакт о взаимопомощи между СССР и Эстонской Республикой от 28 сентября 1939 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211029/http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/03.html |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/10.html Пакт о взаимопомощи между Союзом Советских Социалистических Республик и Латвийской Республикой от 5 октября 1939 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304001531/http://www.oldgazette.ru/lib/propagit/20/10.html |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.kgbdocuments.eu/index.php?4019519932 Сайт с документами НКВД, раскрытых в Прибалтике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121130113741/http://www.kgbdocuments.eu/index.php?4019519932 |date=30 лістапада 2012 }} {{ref-en}}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20110722164247/http://www.occupationmuseum.lv/gallery/krieviski/OM%20Krieviski%202011%20internetam.pdf Латвия под властью Советского Союза и национал-социалистической Германии. 1940—1991.]// Музей оккупации Латвии, 2011 ---- * [http://www.occupationmuseum.lv/ Музей оккупации Латвии]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722164247/http://www.occupationmuseum.lv/gallery/krieviski/OM%20Krieviski%202011%20internetam.pdf |date=22 ліпеня 2011 }} {{ref-en}}{{ref-lv}} * [http://www.okupatsioon.ee/ru Музей оккупации Эстонии] * [http://www.genocid.lt/ Музей жертв геноцида Литвы] {{ref-lt}} [[Катэгорыя:Латвія ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Літва ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Эстонія ў Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Акупацыя]] [[Катэгорыя:1940 год у СССР]] [[Катэгорыя:1940 год у Літве]] [[Катэгорыя:1940 год у Латвіі]] [[Катэгорыя:1940 год у Эстоніі]] [[Катэгорыя:Акупацыя балтыйскіх дзяржаў| ]] 4c9h4nd48m5pbac00iw6tc8a0mgd420 0 324800 5211432 4871500 2026-10-04T19:48:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211432 wikitext text/x-wiki '''Міжнародны свабодны порт Джурджулешць''' — порт у [[Малдова|Малдове]] за 133,8 км ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]], на левым беразе рэк [[Прут]] і [[Дунай]]. Порт выгодна размешчаны паблізу малдоўскай мяжы з [[Румынія]]й і [[Украіна]]й. Адзіны порт Малдовы з выхадам да мора. == Гісторыя == Міжнародны свабодны порт Джурджулешць валодае 480 метрамі берага Дуная, якія Малдова атрымала ад Украіны наўзамен участка тэрыторыі з дарогай каля сяла Паланка ў Штэфан-Водскім раёне Малдовы, з’яўляецца ўласнасцю Украіны. У 2006 годзе быў пабудаваны нафтаналіўны тэрмінал порта, а ў 2009 годзе — грузавы і пасажырскі марскі порт. Гэта дало магчымасць не марской краіне Малдове мець выхад да Чорнага мора і Сусветнага акіяна. Першы марскі пасажырскі карабель адплыў з порта Джурджулешць у [[Стамбул]]. Будаўніцтва тэрмінала для кантэйнераў пачалося ў 2012 годзе. Станам на 2015 год другі збожжавы тэрмінал знаходзіцца на стадыі будаўніцтва. == Характарыстыкі == Дзякуючы палажэнні на Ніжнім Дунаі з даступнай глыбінёй вады да 7 м, Міжнародны свабодны порт Джурджулешць (МСПД) здольны прымаць як судны ўнутранага плавання, так і марскія судны. Порт можа прымаць караблі і рачныя [[Баржа|баржы]] з уляганнем да 6,5 м і можа загрузіць або разгрузіць да 3-х розных відаў нафтапрадуктаў адначасова. Зімой порт замярзае і перавозкі ўскладняюцца. == Свабодная эканамічная зона == Уся тэрыторыя Міжнароднага сабоднага порта Джурджулешць (МСПД) мае статус свабоднай эканамічнай зоны да 2030 года. Свабодная эканамічная зона порта дае нацыянальным і міжнародным інвестарам спрыяльныя ўмовы для інвестыцый і бізнесу. Порт з’яўляецца рэгіянальным вузлом лагістыкі на мяжы з ЕС з доступам да аўтамагістраляў і чыгунак, рэк і Чорнага мора. Джурджулешць прапануе патэнцыяльным інвестарам магчымасць заснаваць свой бізнес у рамках свайго бізнес-парку за кошт арэнды зямлі для інвестараў, офісныя будынкі, дэпазіты, адкрытыя сховішчы і г. д. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20160608204012/http://www.gifp.md/ru Порт Джурджулешць афіцыйная старонка] * [http://mec.gov.md/ro/content/investitiile-zel-uri-sunt-dinamica-ascendenta-valoarea-marfurilor-produse-si-serviciilor Інвестыцыі ў свабодную эканамічную зону Джурджулешць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222173350/http://mec.gov.md/ro/content/investitiile-zel-uri-sunt-dinamica-ascendenta-valoarea-marfurilor-produse-si-serviciilor |date=22 снежня 2015 }} [[Катэгорыя:Транспарт у Малдове]] [[Катэгорыя:Рачныя парты]] nwimwafvfcfaqgf0kcr5n2suar3g9br 0 333360 5211555 5176349 2026-10-05T07:16:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211555 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Дэніс Бергкамп |поўнае імя = Дэніс Нікалас Марыя Бергкамп{{sfn|Hugman|p=57}} |выява = Dennis Bergkamp 2014.jpg |шырыня = 300px |апісанне выявы = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} |мянушка = ''Бергі'', ''Нелятучы галандзец'', ''Iceman'' |рост = 183 см |вага = 75 кг |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = |пасада = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1981—1988|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |1986—1993|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]|185 (103) |1993—1995|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Інтэрнацыянале|Інтэр]]|52 (11) |1995—2006|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]|315 (87) |1986—2006|'''Усяго за кар’еру'''|'''552 (201)'''}} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1989|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} {{нп3|Моладзевая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды (да 21)|ru|Молодёжная сборная Нидерландов по футболу}}|2 (0) |1990—2000|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]|79 (37)}} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2017|{{Сцяг|Нідэрланды||20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]|{{comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} }} |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Швецыя 1992]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Бельгія/Нідэрланды 2000]]}} }} '''Дэ́ніс Ні́калас Мары́я Бергка́мп''' ({{lang-nl|Dennis Nicolaas Maria Bergkamp}}, {{IPA|[ˈdɛnɪs ˈbɛrχkɑmp]}}; нарадзіўся [[10 мая]] [[1969]], [[Амстэрдам]]) — [[Нідэрланды|нідэрландскі]] [[футбол|футбаліст]], пазней футбольны трэнер. Спачатку гуляў на пазіцыі [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронцы]], але потым стаў гуляць асноўнага [[Нападнік (футбол)|нападніка]], потым перакваліфікоўваўся ў адцягненага форварда. Былы галандскі футбаліст Ян Мюлдэр сказаў, што Дэніс «самы тэхнічны галандзец» у гісторыі<ref>{{cite news|title=No more walking in a 'Burgcamp' Wonderland|url=http://www.ft.com/cms/s/2/017c244e-d6da-11da-b64c-0000779e2340.html#axzz1tS5U1MZp|newspaper=[[Financial Times]]|date=28 April 2006|access-date=29 April 2012|first=Simon|last=Kuper}}</ref>. Яго былы партнёр [[Цьеры Анры]] сказаў, што Бергкамп — «нападнік мары»<ref name="Indy">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/there-was-only-one-dennis-bergkamp-408838.html|title=There was only one Dennis Bergkamp|date=22 July 2006|access-date=13 December 2011|first=Nick|last=Coleman|newspaper=The Independent|location=London}}</ref>. Дэніс дэбютаваў за «Аякс» у 1986 годзе. У 1993 годзе ён перайшоў у «Інтэр». Там Бергкамп прабыў усяго 2 сезоны, а потым перайшоў у «Арсенал», у якім некалькі раз стаў чэмпіёнам Англіі і выйграваў кубак гэтай краіны. У нацыянальнай зборнай ён дэбютаваў у 1990 годзе і гуляў у ёй 10 гадоў. Ён застаецца трэцім па колькасці галоў за нацыянальную зборную. Прафесійную кар’еру завяршыў у 2006 годзе. Бергкамп быў улучаны ў спіс [[ФІФА 100|125 лепшых ігракоў]], створаны [[Пеле]]. Таксама ён лічыцца адным з лепшых ігракоў у гісторыі [[Англійская Прэм’ер-ліга|чэмпіянату Англіі]]. У 2007 годзе Бергкамп быў улучаны ў {{нп3|Зала славы англійскага футбола|Залу славы англійскага футбола|ru|Зал славы английского футбола}}, стаўшы такім чынам першым і пакуль што адзіным нідэрландскім футбалістам, які ганараваўся такога. == Раннія гады == Бергкамп нарадзіўся ў [[Амстэрдам]]е. Ён быў наймалодшым з 4 дзяцей<ref>{{cite news|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QhutVgHm4SoJ:www.geumid.nl/thuis/nieuws/item/browse/2/titel/op-een-mooie-zondagmorgen/terug/2234|title=Op een mooie zondagmorgen|date=22 August 2006|access-date=28 April 2012|work=Geuzenmiddenmeer|last=Maas|first=J.G.|lang=nl|archive-date=1 снежня 2012|archive-url=https://archive.today/20121201100438/http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QhutVgHm4SoJ:www.geumid.nl/thuis/nieuws/item/browse/2/titel/op-een-mooie-zondagmorgen/terug/2234|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Times">{{cite news|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/article92057.ece|title=The Big Interview: Dennis Bergkamp|date=14 November 2004|access-date=28 April 2012|newspaper=The Sunday Times|location=London|last=Lovejoy|first=Joe|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200730/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/sport/football/article92057.ece|archive-date=3 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Рос у рабочым прыгарадзе Амстэрдама ў сям’і сярэдняга класа<ref name="Times"/>. Яго бацька быў электрыкам, а таксама гуляў у аматарскіх лігах<ref name="highbeam.com">{{cite news|title=Dennis is worth wait in gold; The FA Cup quarter-finals: Bergkamp has not played too often, but he's still producing masterpieces|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-83592970.html|newspaper=Evening Standard|date=8 March 2002|access-date=28 April 2012|location=London}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бергкамп названы ў гонар {{нп3|Дэніс Лоу|Дэніса Лоу|ru|Лоу, Денис}}<ref name="highbeam.com"/>. Дадатковая літара «Н» з’явілася з-за падабенства вымаўлення імя Denis з жаночым імем Denise<ref>{{cite web|title=Dennis Bergkamp factfile|url=http://www.sportinglife.com/football/premiership/arsenal/news/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/02/12/19/SOCCER_Bergkamp_Factfile.html&TEAMHD=arsenal|work=Sporting Life|date=2002-12-19|access-date=2012-04-28}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Бергкамп быў выхаваны як каталік і часта ў дзяцінстве хадзіў з сям’ёй у царкву<ref name="religion">{{cite news|title=Dennis is worth wait in gold; The FA Cup quarter-finals: Bergkamp has not played too often, but he's still producing masterpieces|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-60704116.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=2 January 1998|access-date=1 May 2012|first=Harry|last=Harris|archive-url=https://archive.today/20130125082441/http://www.highbeam.com/doc/1G1-60704116.html|archive-date=25 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 12 гадоў Дэніса заўважыў «Аякс» і ён стаў трэнавацца ў яго акадэміі<ref>{{cite web|url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_legends_dennis_bergkamp.html#b|title=Dennis Bergkamp|publisher=talkfootball.co.uk|lang=en|access-date=2013-06-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6HcOL70tO?url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_legends_dennis_bergkamp.html#b|archive-date=24 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, да гэтага, ён выступаў за каманду «Вілскрахт/СНЛ»<ref>{{cite web|url=http://www.geumid.nl/historie/|title=Introductie.|publisher=''geumid.nl''|lang=nl|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRQ4RCn?url=http://www.geumid.nl/historie/|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> і нават гуляў супраць сваёй будучай каманды<ref>{{cite web|url=http://www.coenverbraak.nl/bergkamp.html|title=DENNIS BERGKAMP “IK BESEF DAT IK MIJN TALENT GEKREGEN HEB”.|publisher=''coenverbraak.nl''|lang=nl|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRSTHUK?url=http://www.coenverbraak.nl/bergkamp.html|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Кар’ера футбаліста == === «Аякс» === [[Файл:Dennis Bergkamp 1989, Bestanddeelnr 934-4782.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп у «Аяксе».]] Бергкамп быў выхаваны ў моладзевай сістэме «[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякса]]» і пачаў свае выступы за клуб у 17 гадоў<ref name="Times"/>. Трэнер клуба [[Ёхан Кройф]] упершыню паставіў яго ў склад 14 снежня 1986 года ў матчы супраць {{нп3|ФК Рода|«Роды»|be-x-old|Рода Керкрадэ}}. Гульня скончылася з лікам 2:0 на карысць «Аякса»<ref>{{cite news|url=http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59196&typeofpage=84140|title=Ajax 2–0 Roda JC|access-date=28 April 2012|work=Voetbal International|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015123407/http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59196&typeofpage=84140|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Бергкамп забіў свой першы гол за клуб 22 лютага 1987 года ў матчы супраць {{нп3|ФК Харлем|«Харлема»|ru|Харлем (футбольный клуб)}}. «Аякс» выйграў 6:0<ref>{{cite news|url=http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59197&typeofpage=84140|title=Ajax 6–0 Haarlem|access-date=3 May 2012|work=Voetbal International|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015123343/http://www.vi.nl/Wedstrijden/Wedstrijd.htm?dbid=59197&typeofpage=84140|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён згуляў 23 матчы ў сезоне 1986/1987. Таксама ў тым сезоне Бергкамп дэбютаваў на міжнароднай арэне ў матчы супраць «[[ФК Мальмё|Мальмё]]» ў Кубку ўладальнікаў Кубкаў<ref name="Times"/>. «Аякс» выйграў гэты турнір, перамогшы ў фінале {{нп3|ФК Лакаматыў Лейпцыг|«Лакаматыў»|ru|Локомотив (футбольный клуб, Лейпциг)}} з [[Лейпцыг]]а<ref>{{cite news|title=1986/87: Ajax revive their traditions|url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season=1986/intro.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=1 June 1987|access-date=14 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503063433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/history/season%3D1986/intro.html|archive-date=3 мая 2010|url-status=dead}}</ref>. У наступных сезонах Бергкамп зацвердзіўся ў якасці іграка асноўнага складу. З 1989 па 1992 год «Аякс» выйграў 4 тытулы. Бергкамп забіў 29 галоў у 36 гульнях у сезоне 1990/1991. У 1992 годзе «Аякс» выйграў {{нп3|Кубак УЕФА 1991/1992|Кубак УЕФА|ru|Кубок УЕФА 1991/1992}}, перамогшы ў фінале «[[ФК Тарына|Тарына]]». Потым — {{нп3|Кубак Нідэрландаў па футболе|кубак краіны|ru|Кубак Нідэрляндаў па футболе}}, перамогшы ў фінале «[[ФК Херэнвен|Херэнвен]]»<ref>{{cite news|title=1991/92: Ajax complete clean sweep|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=1991/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=11 May 2012|archive-date=10 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181210070419/https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/history/season=1991/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Ajax – sc Heerenveen|url=http://www.sc-heerenveen.nl/voetbal/wedstrijd/ajax-sc-heerenveen/?match=15523|work=sc-heerenveen.nl|publisher=[[ФК Херэнвен|SC Heerenveen]]|access-date=2012-05-11|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWz9ITTe?url=http://www.sc-heerenveen.nl/voetbal/wedstrijd/ajax-sc-heerenveen/?match=15523|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Бергкамп быў найлепшым бамбардзірам у чэмпіянаце Нідэрландаў з 1991 па 1993 год, а таксама атрымліваў званне лепшага іграка года ў 1992 і 1993 гадах<ref>{{cite news|url=http://www.ajax.nl/Nieuws/Nieuwsarchief/Nieuws-artikel/Deze-week-17-jaar-geleden.htm|title=Deze week&nbsp;... 17 jaar geleden|work=Ajax.nl|date=11 February 2009|access-date=11 May 2012|lang=nl}}</ref>. За всю карьеру в «Аяксе» он забил 122 гола в 239 матчах. === «Інтэр» === Бергкамп быў запатрабаваны на трансферным рынку. Трэнер «Аякса» Кройф параіў яму не выступаць за «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]», адну з зацікаўленых у ім камандаў<ref>{{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/CRUYFF/_JOHAN_/FUTBOL/HOLANDA/BERGKAMP/_DENNIS_/FUTBOLISTA/HOLANDA/FUTBOL_CLUB_BARCELONA_/CLUB_DE_FUTBOL/elpepidep/19930102elpepidep_2/Tes|title=Cruyff: "¿Qué va a hacer Bergkamp en el Real Madrid?"|date=2 January 1993|access-date=12 December 2011|newspaper=[[El País]]|last=Carbonell|first=Rafael|lang=es|location=Barcelona}}</ref>. Бергкамп хацеў гуляць у Італіі<ref name="FourFourTwo">{{cite web|url=http://fourfourtwo.com/interviews/one-on-one/371/article.aspx|title=Dennis Bergkamp – One-on-One – Interviews|access-date=2011-12-12|work=FourFourTwo|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWzARJay?url=http://fourfourtwo.com/interviews/one-on-one/371/article.aspx|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Ён лічыў Серыю А лепшай лігай свету і хацеў перайсці ў «[[ФК Ювентус|Ювентус]]» ці «[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]». 16 лютага 1993 года апошнія пагадзіліся купіць Бергкампа за 7,1 мільёнаў фунтаў<ref name="Inter">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-joins-inter-for-71m-pounds-1473409.html|title=Football: Bergkamp joins Inter for 7.1m pounds|date=16 February 1993|access-date=12 December 2011|newspaper=The Independent|location=London|last=Haylett|first=Trever}}</ref>. Бергкамп дэбютаваў за «Інтэр» у матчы супраць {{нп3|ФК Рэджына|«Рэджыны»|ru|Реджина (футбольный клуб)}} 29 жніўня 1993 года<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/agosto/30/Jonk_Toto_fanno_ridere_Inter_co_0_93083010915.shtml|title=Jonk e Toto' fanno ridere l' Inter|date=30 August 1993|access-date=13 December 2011|publisher={{нп3|Corriere della Sera|Corriere della Sera|ru|Corriere della Sera}}|last=Giancarlo|first=Padovan|lang=it|location=Milan}}</ref>, а забіў свой першы гол за клуб у гульні супраць {{нп3|ФК Крэманезэ|«Крэманезэ»|en|U.S. Cremonese}} ў верасні 1993 года. Але яму было складана гуляць супраць італьянскіх абаронцаў, і ён забіў толькі 7 галоў у лізе. Гэта таксама было злучана з тым, што ў яго не было высакакласнага партнёра па атацы. Ён гуляў з {{нп3|Рубен Соса|Рубенам Сосай|ru|Соса, Рубен}} і {{нп3|Сальваторэ Скілачы|Сальваторэ Скілачы|ru|Скиллачи, Сальваторе}}<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-wright-faces-charge-fa-awaits-linesmans-decision-1506224.html|title=Football: Wright faces charge: FA awaits linesman's decision|date=23 November 1993|access-date=14 December 2011|newspaper=The Independent|last=Winter|first=Henry|location=London}}</ref>. У лютым 1994 года клуб звольніў трэнера [[Асвальда Баньёлі]]. Яго замяніў [[Джамп’ера Марыні]]<ref>{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?nid=1309&dat=19940209&id=Fd9OAAAAIBAJ&sjid=5hMEAAAAIBAJ&pg=3282,3220664|title=Inter sack coach Bagnoli|date=9 February 1994|access-date=14 December 2011|work={{нп3|New Straits Times|New Straits Times|ru|New Straits Times}}|location=Milan}}</ref>. «Інтэр» фінішаваў 13-м у серыі А, але выйграў [[Кубак УЕФА]], перамогшы ў фінале «[[ФК Рэд Бул Зальцбург|Зальцбург]]»<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1993/overview/index.html|title=1993/94: Inter reclaim UEFA Cup|work=UEFA.com|date=1994-06-01|access-date=2011-12-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWzC5P3c?url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1993/overview/index.html|archive-date=11 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Бергкамп стаў найлепшым бамбардзірам гэтага спаборніцтва, а таксама аформіў хэт-трык у матчы супраць бухарэсцкага {{нп3|ФК Рапід Бухарэст|«Рапіда»|be-x-old|Рапід Бухарэст}}<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1993/settembre/17/Bergkamp_Baggio_magie_10_co_0_93091713338.shtml|title=Bergkamp Baggio, magie da 10|date=17 September 1993|access-date=14 December 2011|newspaper=Corriere della Sera|last=Gherarducci|first=Mario|lang=it|location=Milan}}</ref>. З пачаткам новага сезона кіраўніцтва «Інтэра» прызначыла новага трэнера, {{нп3|Атавіа Б'янкі|Атавіа Б'янкі|ru|Бьянки, Оттавио}}. Бергкамп правёў сезон млява, галоўным чынам з-за чэмпіянату свету 1994 года. Яму атрымалася забіць пяць галоў у 26 матчах. Таксама ў яго склаліся дрэнныя адносіны з заўзятарамі<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/unravelling-the-enigma-that-is-dennis-bergkamp-1587595.html|title=Unravelling the enigma that is Dennis Bergkamp|date=21 June 1995|access-date=14 December 2011|newspaper=The Independent|last=Winner|first=David|location=London}}</ref>. Некаторыя італьянскія газеты таксама адзначалі яго дрэнную гульню. «Інтэр» скончыў сезон на шостым месцы ў лізе. Клуб не здолеў адстаяць Кубак УЕФА, «Інтэр» выбыў у першым раўндзе. У лютым 1995 года клуб купіў італьянскі бізнесмен [[Масіма Мараці]], які нацэліўся на абнаўленне складу<ref>{{cite news|url=http://www.corrieredellosport.it/accaddeoggi/2011/02/18-156431/1995,+Moratti+compra+l%27Inter|title=1995, Moratti compra l'Inter|date=18 February 2011|access-date=14 December 2011|publisher=Corriere dello Sport|last=Marrese|first=Emilio|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327195921/http://www.corrieredellosport.it/accaddeoggi/2011/02/18-156431/1995%2C+Moratti+compra+l%27Inter|archive-date=27 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. З-за куплі {{нп3|Маўрыцыа Ганц|Маўрыцыа Ганца|ru|Ганц, Маурицио}} Бергкамп страціў месца ў складзе і захацеў пайсці<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/1995/marzo/29/Ganz_primo_colpo_Moratti_co_0_95032914360.shtml|title=Ganz, il primo colpo di Moratti|date=29 March 1995|access-date=14 December 2011|newspaper=Corriere della Sera|agency=BBC|lang=it}}</ref>. === «Арсенал» === [[Файл:Dennis Bergkamp.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп у складзе «Арсенала».]] У чэрвені 1995 года «Арсенал» набыў Бергкампа за 7,5 мільёнаў фунтаў<ref name="arsenal">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/rioch-signs-bergkamp-to-signal-new-era-1587607.html|title=Rioch signs Bergkamp to signal new era|date=21 June 1995|access-date=9 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. Ён стаў першым іграком, падпісаным трэнерам {{нп3|Брус Рыях|Брусам Рыяхам|ru|Риох, Брюс}}<ref name="arsenal"/>. Ён дэбютаваў за новы клуб у матчы супраць «[[ФК Мідлсбра|Мідлсбра]]». Бергкамп доўга адаптаваўся ў Англіі і забіў свой першы гол толькі пасля 6 матчаў<ref>{{cite web|url = http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=633&season_id=125|title = Games played by Dennis Bergkamp in 1995/1996|publisher = Soccerbase|access-date = 2013-05-10|archive-url = https://www.webcitation.org/6GaP2Fols?url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=633|archive-date = 13 мая 2013|url-status = live}}</ref>. Гэта адбылося 23 верасня 1995 года ў матчы супраць «[[ФК Саўтгемптан|Саўтгемптана]]»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/dennis-finds-his-menace-1602734.html|title=Dennis finds his menace|date=24 September 1995|access-date=9 December 2011|work=The Independent|last=Houston|first=Bob|location=London}}</ref>. За свой першы сезон у Англіі ён згуляў 33 матчы, забіўшы 11 галоў, і дапамог «Арсеналу» выйсці ў Кубак УЕФА<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/74451.stm|title=Bergkamp honoured by PFA|date=6 April 1998|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. Прызначэнне [[Арсен Венгер|Арсена Венгера]] на пост трэнера «Арсенала» ў верасні 1996 года стала паваротным момантам у кар’еры Бергкампа<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/apr/25/arsenal|title=On a higher plane|date=25 April 2004|access-date=13 December 2011|newspaper=The Guardian|last=Lawrence|first=Amy|location=London}}</ref>. Венгер выкарыстоўваў Бергкампа ў якасці цэнтральнага нападніка<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/alansmith/2321419/The-brilliance-of-Bergkamp.html|title=The brilliance of Bergkamp|date=18 September 2007|access-date=24 May 2013|newspaper=The Telegraph|last=Smith|first=Alan|location=London}}</ref>. У тым сезоне Дэніс аддаў 13 галявых перадач. 24 лістапада Бергкамп забіў пераможны гол у браму «[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэма]]»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-and-adams-break-spirited-spurs-1354105.html|title=Football: Bergkamp and Adams break spirited Spurs|date=25 November 1996|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Haylett|first=Trever|location=London}}</ref>. 11 студзеня ў матчы супраць «Сандэрленда» Бергкамп атрымаў сваю першую чырвоную картку ў кар’еры<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/grim-for-grizzly-adams-1282883.html|title=Grim for grizzly Adams|date=12 January 1997|access-date=10 December 2011|work=The Independent|last=Turnbull|first=Simon|location=London}}</ref>. «Арсенал» скончыў сезон на 3-м месцы<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-three-gunner-salute-for-baseball-ground-1261073.html|title=Football: Three Gunner salute for Baseball Ground|date=12 May 1997|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. У наступным сезоне Бергкамп дапамог «Арсеналу» выйграць чэмпіянат і кубак, нягледзячы на тое, што галоўным фаварытам быў «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/77544.stm|title=Title run-in: United steel or Arsenal grit?|date=30 April 1998|access-date=12 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-1013159-wengers-sandcastle-under-siege.do|title=Wenger's sandcastle under siege|date=5 November 2001|access-date=12 December 2011|work=Evening Standard|last=Stammers|first=Steve|location=London|archive-date=5 мая 2013|archive-url=https://archive.today/20130505152122/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-1013159-wengers-sandcastle-under-siege.do|url-status=dead}}</ref>. Ён стаў найлепшым бамбардзірам клуба з 22 галамі. У матчы супраць «[[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]» ў пачатку сезона ён аформіў свой першы хэт-трык за «Арсенал»<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-wright-faces-more-fa-action-1247722.html|title=Football: Wright faces more FA action|date=28 August 1997|access-date=10 December 2011|newspaper=The Independent|last=Shaw|first=Phil|location=London}}</ref>. Трэці гол у тым матчы Бергкамп назваў самым прыгожым голам за «Арсенал»<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/ggg4-bergkamp-v-leicester-city-1997|title=GGG4: Bergkamp v Leicester City, 1997|date=2009-07-28|access-date=2011-12-11|work=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6GsdfNRGG?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/ggg4-bergkamp-v-leicester-city-1997|archive-date=25 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Трэнер «Лестэра» [[Марцін О’Ніл]] назваў гэты хэт-трык «лепшым хэт-трыкам, які ён бачыў»<ref>Palmer (2008), p. 73.</ref>. У чвэрцьфінале кубка Англіі супраць «[[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]» Бергкамп быў выдалены і прапусціў тры матчы з-за дыскваліфікацыі<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/66693.stm|title=Arsenal and Sheffield United through on penalties|date=18 March 1998|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. 29 красавіка 1998 года ён атрымаў траўму і выбыў да канца сезона. Па сканчэнню сезона ён быў прызнаны найлепшым футбалістам чэмпіянату паводле версіі {{нп3|Ігрок года паводле версіі футбалістаў ПФА|ПФА|ru|Игрок года по версии футболистов ПФА}} і {{нп3|Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў|АФЖ|ru|Футболист года по версии Ассоциации футбольных журналистов}}<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/bergkamp-sends-arsenal-into-europe-1345860.html|title=Bergkamp sends Arsenal into Europe|date=6 May 1996|access-date=9 December 2011|newspaper=The Independent|last=Chesshyre|first=Tom|location=London}}</ref>. У сезоне 1998/1999 «Арсенал» не змог абараніць чэмпіёнства, прайграўшы ў апошнім туры будучаму пераможцу першасці «Манчэстэр Юнайтэд». У кубку Англіі «Арсенал» таксама прайграў у паўфінале «чырвоным д’яблам»<ref name="FACup">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/1999/apr/15/match.sport3?INTCMP=SRCH|title=Schmeichel takes flight as Giggs strips Arsenal bare|date=15 April 1999|access-date=11 December 2011|newspaper=The Guardian|last=Thorpe|first=Martin|location=London}}</ref>. Бергкамп забіў 16 галоў. У кубку Англіі Беркгамп біў пенальці ў кампенсаваны час у паўфінале, але яго ўдар парыраваў [[Петэр Шмейхель]]. У другім экстра-тайме [[Раян Гігз]] забіў пераможны гол<ref name="FACup"/><ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story/_/id/891126/the-fa-cup%27s-greatest-goals?cc=5739|title=The FA Cup's Greatest Goals|date=11 March 2011|access-date=11 December 2011|publisher=ESPN Soccernet|last=Carter|first=Jon|archive-url=https://web.archive.org/web/20110318161502/http://soccernet.espn.go.com/columns/story/_/id/891126/the-fa-cup%27s-greatest-goals?cc=5739|archive-date=18 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/58/58639_giggs_goal_is_greatest_fa_cup_moment.html|title=Giggs' goal is greatest FA Cup moment|date=15 May 2003|access-date=11 December 2011|newspaper=Manchester Evening News|archive-url=https://archive.today/20130421010917/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/sport/football/manchester_united/s/58/58639_giggs_goal_is_greatest_fa_cup_moment.html|archive-date=21 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Сезон 1999/2000 выклікаў расчараванне ў заўзятараў: клуб заняў 2-е месца ў чэмпіянаце і прайграў у фінале кубка УЕФА «[[ФК Галатасарай|Галатасараю]]» ў серыі пенальці<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/752751.stm|title=Penalty heartbreak for Arsenal|date=17 May 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC News|publisher=BBC}}</ref>. У міжсезоннасць з «Арсенала» пайшлі {{нп3|Марк Овермарс|Марк Овермарс|en|Marc Overmars}} і [[Эмануэль Пеці]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/936020.stm|title=Bergkamp future still uncertain|date=21 September 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У 2000 годзе Бергкамп падоўжыў кантракт з «Арсеналам»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/1090298.stm|title=Bergkamp and Parlour agree deals|date=28 December 2000|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Нягледзячы на тое, што «Арсенал» купіў некалькіх кваліфікаваных ігракоў, у сезоне 2000/2001 клуб таксама заняў 2-е месца<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/1310320.stm|title=Arsenal outgun Leeds|date=5 May 2001|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля з’яўлення [[Цьеры Анры]] і {{нп3|Сільвен Вільтор|Сільвена Вільтора|en|Sylvain Wiltord}} Бергкамп перастаў пастаянна з’яўляцца ў асноўным складзе<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/may/13/match.sport?INTCMP=SRCH|title=Owen spikes the Gunners|date=13 May 2001|access-date=11 December 2011|work=The Guardian|last=Wilson|first=Paul|location=London}}</ref>. {{Quote box | width = 25% | align = right |Вы не можаце вінаваціць нікога і абаронцаў за гэты гол. Вы проста павінны прызнаць, што Бергкамп дзеяў хораша |{{нп3|Бобі Робсан|Бобі Робсан|ru|Робсон, Бобби}} пра гол Бергкампа ў браму «Ньюкасла»<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/columnists/alansmith/2321419/The-brilliance-of-Bergkamp.html|title=The brilliance of Bergkamp|date=18 September 2007|access-date=10 December 2011|work=The Daily Telegraph|last=Smith|first=Alan}}</ref> }} У сезоне 2001/2002 «Арсенал» зрабіў залаты дубль. У чэмпіянаце ён у перадапошнім туры перайграў «Манчэстэр Юнайтэд», а ў фінале Кубка Англіі выйграў у «Чэлсі»<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/3027377/Simply-champion-Arsenal.html|title=Simply champion, Arsenal|date=8 May 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Winter|first=Henry}}</ref>. Бергкамп згуляў 33 матчы і забіў 15 галоў. 27 студзеня 2002 года ў чацвёртым раўндзе кубка ён атрымаў чырвоную картку<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/1780997.stm|title=Sweet revenge for Arsenal|date=27 January 2002|access-date=11 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref> і быў дыскваліфікаваны на тры матчы (два ў лізе і адзін у кубку)<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2429966/Arsenal-hit-by-Bergkamp-ban.html|title=Arsenal hit by Bergkamp ban|date=4 February 2002|access-date=12 December 2011|work=Daily Telegraph|last=Wallace|first=Sam}}</ref>. Бергкамп апеляваў адносна гэтага рашэння, але беспаспяхова<ref>{{cite news|title=Bergkamp appeal turned down|url=http://www.the-fa.org/newscontent.asp?artid=2839|work=The Football Association|date=4 February 2002|access-date=17 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20020222011434/http://www.the-fa.org/newscontent.asp?artid=2839|archive-date=22 лютага 2002|url-status=dead}}</ref>. Ён выйшаў на поле толькі 3 сакавіка 2002 года ў матчы супраць «[[ФК Ньюкасл Юнайтэд|Ньюкасл Юнайтэд]]». У пачатку матча ён забіў прыгожы гол. Венгер назваў той гол неверагодным<ref name="Newcastle">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2431805/Newcastle-laid-bare-by-Bergkamp.html|title=Newcastle laid bare by Bergkamp|date=3 March 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Wallace|first=Sam}}</ref>, дадаўшы: «Гэта быў не толькі прыгожы, але і важны гол»<ref name="Newcastle"/>. Пад канец сезона ён утварыў звязку з {{нп3|Фрэдрык Юнгберг|Фрэдзі Юнгбергам|ru|Юнгберг, Фредрик}}<ref name="Tele">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/arsenal/3027104/Ljungberg-has-will-to-win.html|title=Ljungberg has will to win|date=3 May 2002|access-date=12 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Ley|first=John}}</ref>. 4 студзеня 2003 года ў кубку Англіі ён забіў свой соты гол за «Арсенал»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/2607165.stm|title=Arsenal end Oxford dream|date=4 January 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/2527171.stm|title=Bergkamp reaches milestone|date=4 January 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У тым сезоне клубу не атрымалася захаваць чэмпіёнскі тытул, хоць у сакавіку ў яго быў адрыў ад пераследніка ў 8 ачкоў<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2992107.stm|title=Ten weeks that turned the title|date=4 May 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Ты не менш яны выйгралі кубак Англіі, перамогшы ў фінале «[[ФК Саўтгемптан|Саўтгемптан]]»<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2003/may/18/match.facup|title=Pires aim is true for muted Gunners|date=18 May 2003|access-date=12 December 2011|work=The Guardian|last=Wilson|first=Paul|location=London}}</ref>. 20 ліпеня 2003 года Бергкамп падоўжыў кантракт на год<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3081441.stm|title=Bergkamp signs new deal|date=20 July 2003|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У сезоне 2003/2004 «Арсенал» вярнуў сабе чэмпіёнскі тытул і больш таго, стаў першай камандай за больш за 100 гадоў, якая прайшла ўвесь турнір без паражэнняў. У апошнім матчы сезона супраць «[[ФК Лестэр Сіці|Лестэр Сіці]]» Бергкамп аддаў галявы пас на [[Патрык Віейра|Патрыка Віейра]], той абыйшоў брамніка і забіў пераможны гол<ref name="Invincibles">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2378953/Arsenal-join-the-Invincibles.html|title=Arsenal join the Invincibles|date=16 May 2004|access-date=13 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Barclay|first=Patrick}}</ref>, матч скончыўся з лікам 2:1. Тая каманда была названа непераможнай<ref name="Invincibles"/>. Але ў Еўропе «Арсенал» не змог дамагчыся поспеху. Каманда прайграла ў 1/4 фіналу «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/champions_league/3593083.stm|title=Arsenal 1–2 Chelsea|date=6 April 2004|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>, нягледзячы на тое, што перад гэтым каманды тройчы сустракаліся ва ўнутраных спаборніцтвах, і пераможцам нязменна заставаўся «Арсенал». Пад канец сезона «Арсенал» падоўжыў кантракт з Бергкампам<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3708777.stm|title=Bergkamp agrees new deal|date=12 May 2004|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У сезоне 2004/2005 Бергкамп згуляў у 29 матчах «Арсенала». Каманда заняла другое месца, адстаўшы ад «Чэлсі» на 12 ачкоў. 22 жніўня 2004 года ў матчы супраць «Мідлсбра» Бергкамп выйшаў на поле ў якасці капітана<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/aug/23/match.arsenal|title=Gunners have all the answers to biggest test|date=23 August 2004|access-date=13 December 2011|work=The Guardian|last=McCarra|first=Kevin|location=London}}</ref>. 19 лютага 2005 у матчы кубка Англіі супраць «[[ФК Шэфілд Юнайтэд|Шэфілд Юнайтэд]]» яму паказалі непасрэдную чырвоную картку<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/fa_cup/4259689.stm|title=Arsenal 1–1 Sheff Utd|date=19 February 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. З-за гэтага ён прапусціў тры матчы ў чэмпіянаце<ref>{{cite news|url=http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-16813823-bergkamp-loses-red-card-appeal.do|title=Bergkamp loses red card appeal|date=23 February 2005|access-date=13 December 2011|work=Evening Standard|location=London|archive-date=12 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120912091709/http://www.thisislondon.co.uk/sport/article-16813823-bergkamp-loses-red-card-appeal.do|url-status=dead}}</ref>. У апошнім матчы сезона супраць «[[ФК Эвертан|Эвертана]]» Бергкамп стаў іграком матча<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/may/12/match.sport|title=Rampant Gunners in seventh heaven|date=12 May 2005|access-date=13 December 2011|work=The Guardian|last=Brodkin|first=Jon|location=London}}</ref>. Заўзятары хацелі, каб Бергкамп падоўжыў кантракт на год<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4533683.stm|title=Bergkamp made to wait on new deal|date=12 May 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля фінальнага матча кубка Англіі, у якім у серыі пенальці «Арсенал» перамог «Манчэстэр Юнайтэд», ён падоўжыў кантракт<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/4569757.stm|title=Bergkamp set to stay at Arsenal|date=21 May 2005|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У апошнім сезоне Бергкампа «Арсенал» заняў 4-е месца<ref name="lasthbr">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4957444.stm|title=Arsenal 4–2 Wigan|date=7 May 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У матчы першага тура Лігі чэмпіёнаў ён забіў гол, выйдучы на замену<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2365306/Bergkamp-just-beats-clock.html|title=Bergkamp just beats clock|date=15 September 2005|access-date=13 December 2011|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|last=Winter|first=Henry}}</ref>. Паядынак супраць «[[ФК Вест Бромвіч Альбіён|Вест Бромвіч Альбіёна]]», які адбыўся 15 красавіка 2006, быў прысвечаны Бергкампу<ref name="DB">{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/turn-highbury-orange-for-dennis-bergkand-day-|title=Turn Highbury orange for Dennis Bergkamp Day!|date=2006-04-03|access-date=2011-12-13|work=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HDwKjwGz?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/turn-highbury-orange-for-dennis-bergkand-day-|archive-date=8 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Фанатам, якія прышлі на {{нп3|Хайберы, стадыён|«Хайберы»|be-x-old|Гайбэры (стадыён)}}, падарылі футболкі Бергкампа<ref name="DB"/>. У другім тайме ён выйшаў на замену і на 89-й хвіліне забіў гол — апошні ў кар’еры<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4890626.stm|title=Arsenal 3–1 West Brom|date=15 April 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. 7 мая Дэніс узяў удзел у таварыскім футбольным матчы, згуляным на «Хайберы»<ref name="lasthbr" />, гэта гульня стала апошняй у яго кар’еры. Бергкамп застаўся на лаўцы запасных у фінале Лігі чэмпіёнаў супраць «[[ФК Барселона|Барселоны]]»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4773353.stm|title=Barcelona 2–1 Arsenal|date=17 May 2006|access-date=13 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. 22 ліпеня 2006 года Бергкамп згуляў свой развітальны матч, у якім «Арсенал» сустракаўся з яго былым клубам, «Аяксам». Старт матча даў розыгрыш мяча з удзелам Бергкампа, яго бацькі і сына. У першым тайме гулялі дзейныя ігракі клубаў (на баку «Аякса» ўзяў удзел будучы капітан «Арсенала» [[Томас Вермален]]), а ў другім — іх легенды. Прыкладам, за «Арсенал»: {{нп3|Іян Райт|Райт|ru|Райт, Иан}}, [[Патрык Віейра|Віейра]], [[Марк Овермарс|Овермарс]], [[Эмануэль Пеці|Пеці]] і {{нп3|Дэвід Сімэн|Дэвід Сімэн|ru|Симен, Дэвид}}, а за «Аякс»: [[Марка ван Бастэн]], {{нп3|Дані Блінд|Дані Блінд|ru|Блинд, Данни}}, [[Ёхан Кройф]], {{нп3|Франк дэ Бур|Франк|ru|де Бур, Франк}} і {{нп3|Рональд дэ Бур|Рональд|ru|де Бур, Рональд}} дэ Буры. «Арсенал» выйграў матч з лікам 2:1 дзякуючы галам [[Цьеры Анры|Анры]] і {{нп3|Нванква Кану|Нванква Кану|ru|Кану, Нванкво}}. [[Клас-Ян Хюнтэлар]], які забіў першы гол у матчы, стаў першым іграком, які забіў на новым стадыёне «Арсенала» «[[Эмірэйтс (стадыён)|Эмірэйтс]]»<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=295613|title=Match Report: Bergkamp Testimonial|work=Arsenal.com|access-date=27 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822024220/http://www.arsenal.com/matchreport.asp?thisNav=fixtures&fxid=295613|archive-date=22 жніўня 2006|url-status=live}}</ref>. == Нацыянальная зборная == === Моладзевая === Кар’ера ў моладзевай зборнай у Бергкампа працягвалася ўсяго 1 год. Ён дэбютаваў у матчы супраць {{нп3|Моладзевая зборная СССР па футболе|моладзевай зборнай СССР|ru|Молодёжная сборная СССР по футболу}} 21 сакавіка 1989 года. Матч скончыўся з рахункам 1:0 у карысць СССР<ref>{{cite web|url=http://russia-matches.ucoz.ru/publ/molodjozhnaja_sbornaja/1989_molodjozhnaja/gollandija_molodjozhnaja_sssr_molodjozhnaja_0_1/455-1-0-1997|title=СССР - Голандия|author=Хромцев Алексей|publisher=russia-matches.ucoz.ru|lang=руская|access-date=2013-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/6HkRTEFcE?url=http://russia-matches.ucoz.ru/publ/molodjozhnaja_sbornaja/1989_molodjozhnaja/gollandija_molodjozhnaja_sssr_molodjozhnaja_0_1/455-1-0-1997|archive-date=29 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. У кваліфікацыі да Еўра-1990 ён згуляў свой апошні матч за «маладзёжку» супраць {{нп3|Моладзевая зборная Ісландыі па футболе|зборнай Ісландыі|en|Iceland national under-21 football team}}, Нідэрланды прайгралі з рахункам 3:2. У сваёй групе каманда Бергкампа заняла трэцяе месца, усяго на адно ачко абыйдучы {{нп3|моладзевая зборная Фінляндыі па футболе|Фінляндыю|en|Finland national under-21 football team}}, групу выйграла зборная {{нп3|моладзевая зборная Германіі па футболе|ФРГ|en|Germany national under-21 football team}}. === Асноўная === [[Файл:Dennis Bergkamp Euro '96.jpg|thumb|right|220px|Бергкамп перад матчам Еўра-1996 супраць Шатландыі.]] [[Файл:Bergkamp.jpg|thumb|left|220px|Бергкамп размінаецца.]] Бергкамп дэбютаваў у зборнай Нідэрландаў у матчы супраць [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]] 26 верасня 1990 года, калі ён выйшаў на замену замест Франка дэ Бура<ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.it/it/italien_niederlande/index/spielbericht_1143927.html|title=Cronaca della partita – Italia – Olanda, 26.09.1990|work=Transfermarket.it|access-date=2012-03-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HF3Lfd9W?url=http://www.transfermarkt.it/it/italien_niederlande/index/spielbericht_1143927.html|archive-date=9 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. Ён забіў свой першы гол за зборную ў матчы супраць [[Зборная Грэцыі па футболе|зборнай Грэцыі]] 21 лістапада 1990 года<ref>{{cite news|title=Uefa Euro 1992 – History – Netherlands–Greece|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/matches/round=218/match=3005/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|access-date=2 May 2012}}</ref>. Бергкамп паехаў са зборнай на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Еўра-1992]], дзе забіў тры галы і стаў найлепшым бамбардзірам. Зборная Нідэрландаў выляцела ў паўфінале, прайграўшы будучым пераможцам турніру [[Зборная Даніі па футболе|Даніі]]<ref>{{cite news|title=Schmeichel helps Denmark down Netherlands|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/matches/round=216/match=6097/postmatch/report/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=5 October 2003|access-date=30 April 2012}}</ref>. У кваліфікацыі да чэмпіянату свету 1994 года Бергкамп забіў 5 галоў і быў улучаны ў склад на фінальную частку турніру. На групавой стадыі мундыяля ён забіў гол у браму [[Зборная Марока па футболе|зборнай Марока]], а таксама ў 1/8 фіналу — [[Зборная Ірландыі па футболе|Ірландыі]]. У 1/4 фіналу ён забіў свой трэці гол на турніры [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразіліі]], але каманда прайграла з лікам 2:3<ref>{{cite news|title=Brazil end Oranje's American dream|url=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match=3098/index.html|work=FIFA.com|publisher=Fédération Internationale de Football Association|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103214642/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/match%3D3098/index.html|archive-date=3 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. На Еўра-1996 Бергкамп забіў адзін гол у браму каманды [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыі]] падчас групавога этапу, а таксама аддаў галявую перадачу на {{нп3|Патрык Клюйверт|Патрыка Клюйверта|ru|Клюйверт, Патрик}} ў матчы супраць [[Зборная Англіі па футболе|Англіі]]<ref>{{cite news|title=Second-half surge sends Netherlands top|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1996/matches/round=227/match=52484/postmatch/report/index.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=6 October 2003|access-date=1 May 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/englands-night-of-rapture-1337711.html|title=England's night of rapture|date=19 June 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Glenn|last=Moore|location=London}}</ref>. Зборная Нідэрландаў выляцела ў 1/4 фіналу, прайграўшы па пенальці [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/96e.html#fin|title=European Championship 1996|access-date=2012-04-30|publisher=rsssf.com|first=Stokkermans|last=Karel|archive-url=https://www.webcitation.org/6HFcDbXqn?url=http://www.rsssf.com/tables/96e.html#fin|archive-date=9 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. 9 лістапада 1996 года ў матчы супраць [[Зборная Уэльса па футболе|Уэльса]] Бергкамп аформіў свой першы хет-трык за зборную<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/seven-and-hell-for-the-welsh-1351702.html|title=Bergkamp admits to flying phobia|date=10 November 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Trever|last=Haylett}}</ref>. Нідэрланды занялі першае месца ў сваёй групе і выйшлі на мундыяль 1998 года. Дэніс забіў тры галы за турнір, у тым ліку адзін з самых прыгожых галоў чэмпіянату ў матчы супраць [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]; Франк дэ Бур зрабіў на яго доўгую перадачу, ён двума дотыкамі абгуляў {{нп3|Раберта Аяла|Раберта Аялу|ru|Айяла, Роберто}} і прыцэльна ўдарыў у дальні вугал<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8784/report.html|title=Netherlands – Argentina|publisher=FIFA.com|access-date=2010-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6HGmtE2D4?url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8784/report.html|archive-date=10 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Гэты гол Бергкамп ахрысціў як «лепшы ў кар’еры»<ref>{{YouTube|http://www.youtube.com/watch?v=xtXo-8tThAg|Dennis Bergkamp vs Argentina 1998 - The goal that shook the world}}</ref>. Таксама гэты мяч дазволіў яму абагнаць {{нп3|Фас Вілкес|Фаса Вілкеса|en|Faas Wilkes}} па колькасці галоў за зборную<ref>{{cite news|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4928778.html|title=Dutch inspired by Bergkamp's improvisation|date=6 July 1998|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=George|last=Vecsey|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602222509/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4928778.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У паўфінале Нідэрланды прайгралі па пенальці [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]]<ref name="FourFourTwo"/><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1998/07/08/sports/world-cup-98-doing-a-little-dance-taffarel-guides-brazil-into-final.html|title=WORLD CUP '98; Doing a Little Dance, Taffarel Guides Brazil Into Final|date=8 July 1998|access-date=30 April 2012|newspaper=[[The New York Times]]|first=George|last=Vecsey}}</ref>. Бергкамп увайшоў у сімвалічную зборную чэмпіянату свету<ref>{{cite web|url=http://www.kanonir.com/wc/world_cups/pages/best_players/best_players16.html|title=Сімвалічная зборная чэмпіянату свету 1998 года ў Францыі|publisher=kanonir.com|access-date=2013-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6I8xc5CKA?url=http://www.kanonir.com/wc/world_cups/pages/best_players/best_players16.html|archive-date=16 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref>. 9 кастрычніка 1999 года ў матчы супраць Бразіліі Бергкамп забіў свой апошні гол за зборную<ref>{{cite news|url=http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html|title=Bogarde uitblinker tegen Brazilië|date=11 October 1999|access-date=1 May 2012|newspaper=De Telegraaf|first=Valentijn|last=Driessen|lang=nl}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html |access-date=16 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416210210/http://krant.telegraaf.nl/krant/archief/19991011/teksten/spo.voetbal.nl-bra.html |archive-date=16 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Паколькі Нідэрланды былі краінай-гаспадыняй Еўра-2000, ім не трэба было праходзіць кваліфікацыю і яны лічыліся галоўнымі фаварытамі<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/sportstalk/778764.stm|title=Can Holland improve and win Euro 2000?|date=11 June 2000|access-date=1 May 2012|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. У паўфінале галандцы прайгралі [[Зборная Італіі па футболе|Італіі]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/812047.stm|title=Italy through on penalties|date=29 June 2000|access-date=1 May 2012|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>. Пасля паразы Бергкамп абвясціў пра свой сыход са зборнай, вырашыўшы засяродзіцца на сваёй клубнай кар’еры<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/international/blow-for-dutch-as-bergkamp-decides-on-retirement-696405.html|title=Blow for Dutch as Bergkamp decides on retirement|date=11 August 2000|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent|first=Tommy|last=Staniforth}}</ref>. У чэрвені 2003 года Патрык Клюйверт абагнаў Бергкампа ў спісе лепшых бамбардзіраў зборнай за ўсю гісторыю нацыянальнай каманды<ref>{{cite news|title=Kluivert milestone|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-102887919.html|newspaper=Sunday Mirror|location=London|date=8 June 2003|access-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602223143/http://www.highbeam.com/doc/1G1-102887919.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. === Матчы Бергкампа за моладзевую зборную Нідэрландаў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" width=690 |- !style="color: white; background-color: #FF8000" colspan=6|Матчы і галы Дэніса Бергкампа за моладзевую зборную Нідэрландаў |- |align=center width=50|'''№''' |align=center width=125|'''Дата''' |align=center width=165|'''Сапернік''' |align=center width=80|'''Лік''' |align=center width=80|'''Галы''' |align=center width=190|'''Спаборніцтва''' |- |align=center|1 |21 сакавіка 1989 |{{Сцяг СССР}} [[Моладзевая зборная СССР па футболе|СССР]] |align=center|0 : 1 |align=center|- |[[Таварыскі матч]] |- |align=center|2 |10 кастрычніка 1989 |{{Сцяг Ісландыі}} [[Моладзевая зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]] |align=center|2 : 3 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1990 |- |} === Матчы Бергкампа за зборную Нідэрландаў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" width=690 |- !style="color: white; background-color: #FF8000" colspan=6|Матчы і галы Дэніса Бергкампа за зборную Нідэрландаў |- |align=center width=50|'''№''' |align=center width=125|'''Дата''' |align=center width=165|'''Сапернік''' |align=center width=80|'''Лік''' |align=center width=80|'''Галы''' |align=center width=190|'''Спаборніцтва''' |- |align=center|1 |26 верасня 1990 |{{Футбол|Італія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |[[Таварыскі матч]] |- |align=center|2 |17 кастрычніка 1990 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992, адборачны турнір|Кваліфікацыя да Еўра-1992|ru|Чемпионат Европы по футболу 1992 (отборочный турнир)}} |- |align=center|3 |21 лістапада 1990 |{{Футбол|Грэцыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|4 |19 снежня 1990 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|8 : 0 |align=center|2 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|5 |13 сакавіка 1991 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|6 |17 красавіка 1991 |{{Футбол|Фінляндыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|7 |11 верасня 1991 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|1 : 1 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|8 |16 кастрычніка 1991 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|9 |4 снежня 1991 |{{Футбол|Грэцыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1992 |- |align=center|10 |12 лютага 1992 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|11 |27 мая 1992 |{{Футбол|Аўстрыя}} |align=center|3 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|12 |30 мая 1992 |{{Футбол|Уэльс}} |align=center|4 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|13 |5 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|14 |12 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|1 : 0 |align=center|1 |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Чэмпіянат Еўропы 1992]] |- |align=center|15 |15 чэрвеня 1992 |{{Футбол|СНД}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|16 |18 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Германія}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|17 |22 чэрвеня 1992 |{{Футбол|Данія}} |align=center|2 : 2 (4 : 5) |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1992 |- |align=center|18 |9 верасня 1992 |{{Футбол|Італія}} |align=center|2 : 3 |align=center|2 |Таварыскі матч |- |align=center|19 |23 верасня 1992 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|1 : 2 |align=center|1 |{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 1994, адборачны турнір|Кваліфікацыя да ЧС-1994|ru|Чемпионат мира по футболу 1994 (отборочный турнир)}} |- |align=center|20 |14 снежня 1992 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|21 |24 лютага 1993 |{{Футбол|Турцыя}} |align=center|3 : 1 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|22 |28 красавіка 1993 |{{Футбол|Англія}} |align=center|2 : 2 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|23 |9 чэрвеня 1993 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|24 |22 верасня 1993 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|7 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|25 |13 красавіка 1993 |{{Футбол|Англія}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|26 |17 лістапада 1993 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|3 : 1 |align=center|2 |Кваліфікацыя да ЧС-1994 |- |align=center|27 |19 студзеня 1994 |{{Футбол|Туніс}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|28 |23 сакавіка 1994 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|29 |20 красавіка 1994 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|30 |1 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Венгрыя}} |align=center|7 : 1 |align=center|2 |Таварыскі матч |- |align=center|31 |12 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Канада}} |align=center|3 : 0 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|32 |20 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Саудаўская Аравія}} |align=center|2 : 1 |align=center|- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1994|Чэмпіянат свету 1994]] |- |align=center|33 |25 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|34 |29 чэрвеня 1994 |{{Футбол|Марока}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|35 |4 ліпеня 1994 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|36 |9 ліпеня 1994 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 3 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1994 |- |align=center|37 |12 кастрычніка 1994 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996, адборачны турнір|Кваліфікацыя да Еўра-1996|ru|Чемпионат Европы по футболу 1996 (отборочный турнир)}} |- |align=center|38 |22 лютага 1995 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|39 |29 сакавіка 1995 |{{Футбол|Мальта}} |align=center|4 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|40 |6 верасня 1995 |{{Футбол|Беларусь}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|41 |15 лістапада 1995 |{{Футбол|Нарвегія}} |align=center|3 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|42 |13 снежня 1995 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да Еўра-1996 |- |align=center|43 |24 красавіка 1996 |{{Футбол|Германія}} |align=center|0 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|44 |29 мая 1996 |{{Футбол|Кітай}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|45 |4 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Ірландыя}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|46 |10 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат Еўропы по футболе 1996|Чэмпіянат Еўропы 1996]] |- |align=center|47 |13 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Швейцарыя}} |align=center|2 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|47 |18 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Англія}} |align=center|1 : 4 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|48 |22 чэрвеня 1996 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|0 : 0 (4 : 5) |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 1996 |- |align=center|49 |31 жніўня 1996 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|51 |9 лістапада 1996 |{{Футбол|Уэльс}} |align=center|7 : 1 |align=center|3 |{{нп3|Чэмпіянат свету па футболе 1998, адборачны турнір|Кваліфікацыя да ЧС-1998|ru|Чемпионат мира по футболу 1998 (отборочный турнир)}} |- |align=center|52 |14 снежня 1996 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|3 : 0 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|53 |26 лютага 1997 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|1 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|54 |29 сакавіка 1997 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|4 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|55 |30 красавіка 1997 |{{Футбол|Сан-Марына}} |align=center|6 : 0 |align=center|2 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|56 |6 верасня 1997 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|3 : 1 |align=center|1 |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|57 |11 кастрычніка 1997 |{{Футбол|Турцыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Кваліфікацыя да ЧС-1998 |- |align=center|58 |13 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат свету па футболе 1998|Чэмпіянат свету 1998]] |- |align=center|59 |20 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Паўднёвая Карэя}} |align=center|5 : 0 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|60 |25 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Мексіка}} |align=center|2 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|61 |29 чэрвеня 1998 |{{Футбол|Сербія і Чарнагорыя}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|62 |4 ліпеня 1998 |{{Футбол|Аргенціна}} |align=center|2 : 1 |align=center|1 |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|63 |7 ліпеня 1998 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|1 : 1 (2 : 4) |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|64 |11 ліпеня 1998 |{{Футбол|Харватыя}} |align=center|1 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат свету 1998 |- |align=center|65 |10 кастрычніка 1998 |{{Футбол|Перу}} |align=center|2 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|66 |13 кастрычніка 1998 |{{Футбол|Гана}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|67 |10 лютага 1999 |{{Футбол|Партугалія}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|68 |31 сакавіка 1999 |{{Футбол|Аргенціна}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|69 |4 верасня 1999 |{{Футбол|Бельгія}} |align=center|5 : 5 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|70 |9 кастрычніка 1999 |{{Футбол|Бразілія}} |align=center|2 : 2 |align=center|1 |Таварыскі матч |- |align=center|71 |13 лістапада 1999 |{{Футбол|Чэхія}} |align=center|1 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|72 |26 красавіка 2000 |{{Футбол|Шатландыя}} |align=center|0 : 0 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|73 |28 мая 2000 |{{Футбол|Румынія}} |align=center|2 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|74 |4 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Польшча}} |align=center|3 : 1 |align=center|- |Таварыскі матч |- |align=center|75 |11 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Чэхія}} |align=center|1 : 0 |align=center|- |[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2000|Чэмпіянат Еўропы 2000]] |- |align=center|76 |16 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Данія}} |align=center|3 : 0 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|77 |21 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Францыя}} |align=center|3 : 2 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|78 |25 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Сербія і Чарнагорыя}} |align=center|6 : 1 |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |align=center|79 |29 чэрвеня 2000 |{{Футбол|Італія}} |align=center|0 : 0 (1 : 3) |align=center|- |Чэмпіянат Еўропы 2000 |- |} == Трэнерская кар’ера == Пасля сыходу з футбола Бергкамп настойваў, што не будзе трэнерам. Ён адхіліў прапанову «Арсенала» стаць іх скаўтам, сказаўшы, што ён хоча больш часу праводзіць з сям’ёй<ref name="coaching">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00p6sf2|title=Sportsweek, 06/12/2009|work=BBC Radio 5 Live|publisher=BBC|access-date=30 April 2012|location=London|date=6 December 2009}}</ref>. Тым не менш Бергкамп прайшоў курс трэнерскай падрыхтоўкі для былых нідэрландскіх футбалістаў<ref name="coeching">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|title=Dennis Bergkamp ends two-year exile from game|newspaper=[[The Times]]|access-date=10 April 2008|location=London|first=Gary|last=Jacob|date=10 April 2008|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908061106/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|url-status=dead}}</ref><ref name="ajaxtrainee">{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11906_3428268,00.html|title=Bergkamp offered Ajax post|work=[[Sky Sports]]|date=15 April 2008|access-date=16 April 2008}}</ref>. Паколькі Бергкамп панічна баяўся лётаць на самалёце, яму дазволілі навучацца пад кіраўніцтвам Арсена Венгера замест таго, каб наведваць урокі ў Зейсце<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|title=Dennis Bergkamp ends two-year exile from game|work=timesonline.co.uk|date=10 April 2008|access-date=11 July 2013|archive-date=8 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908061106/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3716438.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. Пасля завяршэння гэтых курсаў ён стаў памагатым [[Ёхан Нескенс|Ёхана Нескенса]] у другой зборнай Нідэрландаў<ref>{{cite news|title=Neeskens to lead Netherlands B team|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ned/news/newsid=766646.html|work=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=25 October 2008|access-date=1 May 2012|archive-date=4 снежня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204131613/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ned/news/newsid=766646.html|url-status=dead}}</ref>. Бергкамп вярнуўся ў «Аякс», каб трэнаваць дзіцячыя і юніёрскія каманды. Пасля прызначэння Франка дэ Бура на пост галоўнага трэнера «аяксідаў» Бергкамп стаў памагатым трэнера юнацкай каманды<ref>{{cite news|url=http://english.ajax.nl/News/Archive/Article/Updates-to-youth-teams-training-staff.htm|title=Updates to youth teams' training staff|work=Ajax.nl|date=4 January 2011|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723094257/http://english.ajax.nl/News/Archive/Article/Updates-to-youth-teams-training-staff.htm|archive-date=23 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2011 года Бергкамп стаў асістэнтам дэ Бура<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2009205/Arsenal-legend-Dennis-Bergkamp-named-Ajax-assistant-alongside-Frank-Boer.html|title=Arsenal legend Dennis Bergkamp named Ajax assistant alongside Frank de Boer|newspaper=Daily Mail|location=London|date=28 June 2011|access-date=30 April 2012}}</ref>. == Статыстыка выступаў == === Клубная статыстыка === {| class="wikitable" style="font-size:100%; text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезон !colspan="2"|Ліга !colspan="2"|Кубак !colspan="2"|Еўракубкі !colspan=2|Усяго |- !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы |- |rowspan="8"| {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]''' |{{нп3|Эрэдывізі 1986/1987|1986/1987|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1986/1987}} |14||2||5||0||4||0||23||2 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1987/1988|1987/1988|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1987/1988}} |25||5||1||0||6||1||32||6 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1988/1989|1988/1989|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1988/1989}} |30||13||3||3||1||0||34||16 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1989/1990|1989/1990|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1989/1990}} |25||8||2||1||1||0||28||9 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1990/1991|1990/1991|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1990/1991}} |33||25||3||1||-||-||36||29 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1991/1992|1991/1992|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1991/1992}} |30||24||3||0||11||6||44||30 |- |{{нп3|Эрэдывізі 1992/1993|1992/1993|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 1992/1993}} |28||26||4||4||8||3||40||33 |- !|Усяго !185!!103!!21!!9!!31!!10!!237!!122 |- |rowspan="3"| {{Сцяг Італіі|20px}} '''[[ФК Інтэрнацыянале|Інтэрнацыянале]]''' |{{нп3|Серыя А 1993/1994|1993/1994|ru|Чемпионат Италии по футболу 1993/1994}} |31||8||13||9||11||8||55||25 |- |{{нп3|Серыя А 1994/1995|1994/1995|ru|Чемпионат Италии по футболу 1994/1995}} |21||3||3||1||2||1||26||5 |- !|Усяго !52!!11!!16!!10!!13!!9!!81!!30 |- |rowspan="12"| {{Сцяг Англіі|20px}} '''[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]''' |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1995/1996|1995/1996|ru|Чемпионат Англии по футболу 1995/1996}} |33||11||8||5||-||-||41||16 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1996/1997|1996/1997|ru|Чемпионат Англии по футболу 1996/1997}} |29||12||4||2||1||0||34||14 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1997/1998|1997/1998|ru|Чемпионат Англии по футболу 1997/1998}} |28||16||11||5||1||1||40||22 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1998/1999|1998/1999|ru|Чемпионат Англии по футболу 1998/1999}} |29||12||8||3||3||1||40||16 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 1999/2000|1999/2000|ru|Чемпионат Англии по футболу 1999/2000}} |28||6||0||0||11||4||39||10 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2000/2001|2000/2001|ru|Чемпионат Англии по футболу 2000/2001}} |25||3||5||1|||5||1||35||5 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2001/2002|2001/2002|ru|Чемпионат Англии по футболу 2001/2002}} |33||9||6||2||7||3||46||14 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2002/2003|2002/2003|ru|Чемпионат Англии по футболу 2002/2003}} |29||4||7||1||5||2||41||7 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2003/2004|2003/2004|ru|Чемпионат Англии по футболу 2003/2004}} |28||4||4||1||6||0||38||5 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2004/2005|2004/2005|ru|Чемпионат Англии по футболу 2004/2005}} |29||8||5||0||4||0||38||8 |- |{{нп3|Англійская Прэ'мер-ліга 2005/2006|2005/2006|ru|Чемпионат Англии по футболу 2005/2006}} |24||2||3||0||4||1||31||3 |- !|Усяго !312!!87!!61!!20!!47!!13!!425!!120 |- !colspan="2"|Усяго за кар’еру !552!!201!!98!!39!!91!!32!!741!!272 |} === Выступы за зборную === {|border=1 cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |- style=background:beige !rowspan=2 width=120|Зборная !rowspan=2 width=40|Год !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Адборачныя матчы ЧЕ]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Фінальныя матчы ЧЕ]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат свету па футболе|Адборачныя матчы ЧС]] !colspan=2 width=90|[[Чэмпіянат свету па футболе|Фінальныя матчы ЧС]] !colspan=2 width=90|[[Таварыскі матч|Таварыскія матчы]] !colspan=2 width=90|Усяго |- style=background:beige !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы !Гульні !Галы |- |rowspan=11 align=center|'''[[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]''' |align=center|1990 |align=center|3 |align=center|3 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|0 !4 !1 |- |align=center|1991 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|1 !5 !2 |- |align=center|1992 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|3 !10 !7 |- |align=center|1993 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|6 |align=center|4 |align=center|- |align=center|- |align=center|2 |align=center|1 !8 !4 |- |align=center|1994 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|3 |align=center|5 |align=center|3 !11 !6 |- |align=center|1995 |align=center|4 |align=center|1 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|0 !5 !1 |- |align=center|1996 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|1 |align=center|2 |align=center|4 |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|1 !8 !2 |- |align=center|1997 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|4 |align=center|3 |align=center|- |align=center|- |align=center|1 |align=center|1 !5 !4 |- |align=center|1998 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|7 |align=center|3 |align=center|2 |align=center|0 !9 !3 |- |align=center|1999 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|1 !6 !1 |- |align=center|2000 |align=center|- |align=center|- |align=center|5 |align=center|0 |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|- |align=center|3 |align=center|0 !8 !0 |- style=background:beige !colspan=2|Усяго за кар’еру !11!!5!!13!!4!!14!!12!!12!!6!!30!!11!!79!!37 |} == Асабісае жыццё == [[Файл:The Statue of One of the invincibles- 2014-08-04 12-33.jpg|thumb|Статуя Дэніса Бергкампа перад стадыёнам «Эмірэйтс».]] Бергкамп жанаты з Хенрытай Розендаль. Яны пажаніліся 16 чэрвеня 1993 года<ref>{{cite news|url=http://www.anp-archief.nl/page/2246767/nl|title=Historisch Archief Community|date=16 June 1993|access-date=15 December 2011|work=Algemeen Nederlands Persbureau|last=Bastiaanse|first=Arthur|lang=nl|archive-date=26 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426054822/http://www.anp-archief.nl/page/2246767/nl|url-status=dead}}</ref><ref name="DM">{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-397062/Bergkamp-broke-mould-foreigners.html|title=Bergkamp broke the mould for foreigners|date=22 July 2006|access-date=15 December 2011|newspaper=Daily Mail|location=London|last=Cass|first=Simon}}</ref>. У пары чацвёра дзяцей: Эстэль Дэбора, Дэніс Мітчэл, Ясмін Наомі і Шафран Рыта<ref name="DM"/><ref>{{cite news|url=http://archives.tcm.ie/irishexaminer/1998/09/12/phead.htm|title=Bergkamp's treasure tops all his goals|date=12 September 1998|access-date=15 December 2011|newspaper=Irish Examiner|location=Cork|archive-url=https://web.archive.org/web/20050509081143/http://archives.tcm.ie/irishexaminer/1998/09/12/phead.htm|archive-date=9 мая 2005|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://vorige.nrc.nl/sport/article1705105.ece|title=Dennis omarmd in zijn eigen wonderland|date=24 July 2006|access-date=15 December 2011|publisher=NRC Handelsblad|lang=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603125813/http://vorige.nrc.nl/sport/article1705105.ece|archive-date=3 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Яго пляменнік {{нп3|Бергкамп, Роланд|Роланд Бергкамп|ru|Бергкамп, Роланд}} у наш час гуляе за {{нп3|ФК Спарта Ротэрдам|«Спарту»|ru|Спарта (футбольный клуб, Роттердам)}}<ref>{{cite web|url=http://www.sparta-rotterdam.nl/2/12/18261/roland-bergkamp-tekent-contract-op-het-kasteel/|title=Roland Bergkamp tekent contract op het kasteel.|publisher=''sparta-rotterdam.nl''|lang=nl|access-date=24.06.2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624161326/http://www.sparta-rotterdam.nl/2/12/18261/roland-bergkamp-tekent-contract-op-het-kasteel/|archive-date=24 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Падчас гульні за «Арсенал» Бергкамп навучаўся ва ўніверсітэце [[Бат]]а машынабудаванню і атрымаў статус бакалаўра<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/01/22/2858421/legends-the-non-flying-dutchman-dennis-bergkamp|title=Legends: The Non-Flying Dutchman - Dennis Bergkamp|last=Bhansali|first=Karan|date=2012-01-22|work=goal.com|publisher=goal.com|lang=en|access-date=2013-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708091713/http://www.goal.com/en-india/news/2292/editorials/2012/01/22/2858421/legends-the-non-flying-dutchman-dennis-bergkamp|archive-date=8 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Яго лепшы сябар — [[Марк Овермарс]], з якім ён гуляў у «Арсенале». Часам Марка нават крытыкавалі за тое, што ён увесь час пасуе толькі на Бергкампа<ref>{{Cite web|url=http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=whereAreTheyNow&initial=O&playerID=637401|title=Where Are They Now? Marc Overmars|publisher=premierleague.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20060511232649/http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=whereAreTheyNow&initial=O&playerID=637401|archive-date=11 мая 2006|access-date=21 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref>. === Аэрафобія === Мянушка «Нелятучы галандзец» Бергкамп атрымаў з-за боязі лётаць. У 1989 годзе ў {{нп3|Авіякатастрофа ў Парамарыба 7 чэрвеня 1989 года|авіякатастрофе|en|Surinam Airways Flight 764}} загінуў блізкі сябар Бергкампа Вірджэл Юманкхан. Сам Дэніс толькі выпадкова не аказаўся на гэтым рэйсе. Хоць ён не адчуваў дыскамфорту ад знаходжання на борце самалёта, усё змянілася ў 1994 годзе, калі зборная Нідэрландаў ляцела ў ЗША для таго, каб узяць удзел у чэмпіянаце свету. Журналіст, які ляцеў разам з камандай, пажартаваў, што ў яго ў торбе бомба<ref name = "fear revealed">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2280779.stm|title=Bergkamp's fear revealed|date=25 September 2002|access-date=12 December 2011|work=BBC Sport|publisher=BBC}}</ref>, Бергкамп адмовіўся лётаць на самалётах<ref name="flying">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football-bergkamp-admits-to-flying-phobia-1355776.html|title=Bergkamp admits to flying phobia|date=5 October 1996|access-date=30 April 2012|newspaper=The Independent}}</ref>, яму надавалася псіхалагічная дапамога. {{Цытата|У мяне ёсць гэта праблема, і я павінен жыць з гэтым. Я не магу нічога з гэтым зрабіць, праблема ў псіхалогіі, і я не магу гэта вытлумачыць. Я не лётаў на самалёце цягам двух гадоў. Футбольная федэрацыя Нідэрландаў і «Арсенал» з разуменнем ставіцца да гэтага. Мне патрэбна псіхалагічная дапамога. Я не магу лётаць. У мяне паніка. Яна пачынаецца яшчэ за дзень да лёту.<ref name="flying"/>}} З-за гэтага «Арсенал» і зборная Нідэрландаў часта на выязных матчах абыходзіліся без яго. У некаторых выпадках Бергкамп падарожнічаў на аўтамабілі ці аўтобусе, але моцна стамляўся ў дарозе<ref name="fear revealed"/>. У лютым 2001 перад матчам з ліёнскім «[[ФК Алімпік Ліён|Алімпікам]]» Арсен Венгер прызнаў, што вандраванні Бергкампа на цягніку і машыне выклікаюць яго турботу з-за таго негатыўнага эфекту, які яны аказваюць<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2998733/Wenger-might-quit-Arsenal-over-EU.html|title=Wenger might quit Arsenal over EU|first=Christopher|last=Davies|newspaper=The Daily Telegraph|location=London|date=12 February 2001|access-date=12 December 2011}}</ref>. == Стыль гульні == У акадэміі «Аякса» Бергкамп выхоўваўся ў духу {{нп3|Татальны футбол|татальнага футбола|en|Total Football}}. Там ён паспеў паспрабаваць сябе на ўсіх пазіцыях, апроч брамніка, і за кошт гэтага Бергкамп навучыўся лепш праходзіць абаронцаў<ref name="Times"/>. У гэтай акадэміі ўсе ўзроставыя групы гулялі па схеме 4-3-3, якая дазваляла ігракам бязбольна змяняць пазіцыю на больш атакоўную. Напачатку кар’еры ён тры гады гуляў на правым флангу, перш чым перайсці ў цэнтр нападу. У «Інтэры» ён гуляў цэнтральнага нападніка, але не змог наладзіць адносіны з партнёрам Рубенам Сосай і пазней зваў яго эгаістам<ref name="Times"/>. Калі Бергкамп далучыўся да «Арсенала», ён стаў гуляць у звязку з Іянам Райтам, а пазней з [[Нікаля Анелька]] і [[Цьеры Анры]]. Прыход Овермарса ў якасці асістэнта дапамог яму ў сезоне 1997/1998 забіць 7 галоў у 7 матчах{{sfn|Palmer|p=81}}. Гэтак жа было з Фрэдзі Юнбергам у сезоне 2001/2002<ref name="Tele"/>. На працягу гульнявой кар’еры Бергкампа звалі «несумленным» і «брудным» іграком, хоць яго трэнер Арсен Венгер аспрэчваў гэта<ref>{{cite news|title=Bergkamp cleared in dive cheat row|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-60706357.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=20 January 1998|access-date=30 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602221544/http://www.highbeam.com/doc/1G1-60706357.html|archive-date=2 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=FOOTBALL: GOD, THE BAD AND THE UGLY; PREMIERSHIP SPECIAL: NEWCASTLE UNITED 1 ARSENAL 1 FROM ST JAMES' PARK Bergkamp treats the Newcastle fans to wrong kind of trickery|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-97384039.html|newspaper=The Mirror|location=London|date=10 February 2003|access-date=30 April 2012|last=Holt|first=Oliver|archive-url=https://archive.today/20130125144758/http://www.highbeam.com/doc/1G1-97384039.html|archive-date=25 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Bergkamp is not dirty, says Wenger|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/3036972/Bergkamp-is-not-dirty-says-Wenger.html|work=Telegraph.co.uk|date=29 October 2002|access-date=30 April 2012}}</ref>. У інтэрв’ю «The Times» у 2004 годзе ён сказаў, што ў футболе трэба быць псіхалагічна вытрыманым і не весціся на грубіянства і правакацыі з боку саперніка, дадзены ўрок Дэніс засвоіў падчас выступу за «Інтэр»<ref name="Times"/>. Пра сваю агрэсію Бергкамп казаў, што яна выходзіць з расчаравання<ref name="Times"/>. {{цытата|Бергкамп мае патрэбу ў мінімальнай колькасці дотыкаў, каб забіць. Часам яму трэба толькі адзін, калі іншым трэба два ці тры.<ref name=autogenerated1>{{cite news|title=There was only one Dennis Bergkamp|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/there-was-only-one-dennis-bergkamp-408838.html|newspaper=The Independent|location=London|date=20 July 2006|access-date=13 June 2013}}</ref>|аўтар=Арсен Венгер}} == Дасягненні == === Камандныя === {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''«Аякс»''' * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубка кубкаў]]: 1987 * Уладальнік Кубка Нідэрландаў: 1987, 1993 * Чэмпіён Нідэрландаў: 1990 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1992 {{Сцяг Італіі|20px}} '''«Інтэрнацыянале»''' * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 1994 {{Сцяг Англіі|20px}} '''«Арсенал»''' * [[Англійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Англіі]]: 1998, 2002, 2004 * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 1998, 2002, 2003, 2005 * Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 1998, 1999, 2002, 2004 === Асабістыя === Бергкамп атрымаў шмат узнагарод падчас сваёй гульнявой кар’еры. Ён двойчы фінішаваў на трэцім месцы ў конкурсе [[Ігрок года ФІФА]] і быў занесены [[Пеле]] ў спіс [[ФІФА 100]]<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 March 2004|access-date=15 December 2011|work=The Guardian|location=London}}</ref>. У 1991 і 1992 гадах Бергкамп быў найлепшым іграком чэмпіянату Нідэрландаў, а таксама з сезона 1990/1991 па сезон 1992/1993 быў найлепшым бамбардзірам турніру. У сезоне 1997/1998 ён быў названы футбалістам года паводле версіі як ПФА, так і АФЖ, і ўвайшоў у каманду года<ref>{{cite news|title=The Joy of Six: classiest hat-tricks|url=http://www.guardian.co.uk/football/2007/sep/11/newsstory.sport9|publisher=guardian.co.uk|location=London|date=11 September 2007|access-date=18 December 2011}}</ref>. У зборнай Бергкамп стаў найлепшым бамбардзірам Еўра-1992 і быў занесены ў сімвалічную зборную чэмпіянату свету 1998 года. У красавіку 2007 года Бергкамп быў занесены ў залу славы англійскага футбола<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/dennis-bergkand-voted-into-hall-of-fame|title=Dennis Bergkamp voted into Hall of Fame|date=2007-09-03|access-date=2011-12-15|publisher=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HM5lBBAu?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/dennis-bergkand-voted-into-hall-of-fame|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>, а таксама быў на другім месцы ў спісе лепшых ігракоў «Арсенала» за ўсю гісторыю<ref>{{cite web|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-no-2.-dennis-bergkand|title=Gunners' Greatest Players 2. Dennis Bergkamp|date=2008-07-17|access-date=2011-12-18|publisher=Arsenal.com|archive-url=https://www.webcitation.org/6HM5m3VAq?url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/greatest-players-no-2.-dennis-bergkand|archive-date=13 чэрвеня 2013|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе ў гонар Дэніса была ўзведзена статуя<ref>{{cite news|title=Arsenal to unveil Dennis Bergkamp statue|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/arsenal-to-unveil-dennis-bergkamp-statue|publisher=Arsenal.com|location=London|date=27 February 2013|access-date=18 December 2011}}</ref>. Вось поўны спіс яго ўзнагарод: * Футбольны талент года ў Нідэрландах (1): 1990 * {{нп3|Футбаліст года ў Нідэрландах|Футбаліст года ў Нідэрландах|ru|Футболист года в Нидерландах}} (2): 1991, 1992 * Лепшы бамбардзір [[Эрэдывізі|чэмпіянату Нідэрландаў]] (3): [[Эрэдывізі 1990/1991|1990/1991]], [[Эрэдывізі 1991/1992|1991/1992]], [[Эрэдывізі 1992/1993|1992/1993]] * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|Лепшы бамбардзір чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] * Увайшоў у Сімвалічную зборную [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы]] (1): [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|1992]] * Лепшы бамбардзір [[Ліга Еўропы|Кубка УЕФА]] (1): [[Кубак УЕФА 1993/1994|1993/1994]] * {{нп3|Ігрок месяца англійскай Прэм'ер-лігі|Ігрок месяца англійскай Прэм'ер-лігі|en|Premier League Player of the Month}} (4): жнівень 1997, верасень 1997, сакавік 2002, люты 2004 * Каманда года паводле версіі ПФА (1): 1997/1998 * Футбаліст года паводле версіі Асацыяцыі футбольных журналістаў (1): 1997/1998 * Ігрок года па версіі футбалістаў ПФА (1): 1997/1998 * Лепшы гол сезона ў Англіі (2): 1997/1998, 2001/2002 * Уладальнік прыза [[Міжнародная федэрацыя футбольнай гісторыі і статыстыкі|IFFHS]] лепшаму бамбардзіру свету ў міжнародных матчах: 1992<ref>[http://www.iffhs.de/former-results/ IFFHS — The World’s best top goal scorer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180615214702/https://iffhs.de/former-results/ |date=15 чэрвеня 2018 }}</ref> * Член сімвалічнай зборнай чэмпіянату свету (1): [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] * Уваходзіць у спіс [[ФІФА 100]] * Уваходзіць у Залу славы англійскага футбола * Улучаны ў спіс {{нп3|World Soccer|найвялікшых футбалістаў XX стагоддзя паводле версіі World Soccer|ru|World Soccer}} === Трэнерскія === ''У якасці асістэнта галоўнага трэнера'' {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''«Аякс»''' * [[Эрэдывізі|Чэмпіён Нідэрландаў]] ('''2'''): {{нп3|Эрэдывізі 2012/2013|2012/2013|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 2012/2013}}, {{нп3|Эрэдывізі 2013/2014|2013/2014|ru|Чемпионат Нидерландов по футболу 2013/2014}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|last=Gouw|first=P.|title=Griekse atleten in de Romeinse Keizertijd: 31 v. Chr. – 400 n. Chr.|year=2009|publisher=Amsterdam University Press|location=Amsterdam|isbn=90-5629-576-4|ref = {{sfnRef|Gouw}} }} * {{cite book|last=Hugman|first=Barry J.|title=The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005|year=2005|publisher=Queen Anne Press|location=London|isbn=1-85291-665-6|ref = {{sfnRef|Hugman}} }} * {{cite book|last=Palmer|first=Myles|title=The Professor: Arsène Wenger|url=https://archive.org/details/professorarsenew0000palm|year=2008|publisher=Virgin Books|location=London|isbn=0-7535-1097-9|ref = {{sfnRef|Palmer}} }} == Спасылкі == * {{FIFA player|77376}} * [http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=633 Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080521141450/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=633 |date=21 мая 2008 }} на Soccerbase.com * [http://www.arsenal.com/history/profiles/48/dennis-bergkamp Профіль] на Arsenal.com * [http://www.arseweb.com/people/squad10.html Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140507000500/http://www.arseweb.com/people/squad10.html |date=7 мая 2014 }} на Arseweb.com * [http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1073 Статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309131315/http://www.wereldvanoranje.nl/profielen/profiel.php?id=1073 |date=9 сакавіка 2012 }} на wereldvanoranje.nl * [http://www.bergkamp10.net Dennis Bergkamp — The Iceman Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013145217/http://www.bergkamp10.net/ |date=13 кастрычніка 2016 }} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Нідэрланды|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Нідэрландаў |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1992 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 1994 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1996 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце свету 1998 |Склад зборнай Нідэрландаў па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2000 }} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка=background:gold; |state=collapsed |загаловак=Узнагароды |ФІФА 100 |Сімвалічная зборная чэмпіянату Еўропы па футболе 1992 |Сімвалічная зборная чэмпіянату свету па футболе 1998 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бергкамп Дэніс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Нідэрландаў па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аякс Амстэрдам]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэрнацыянале Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:ФІФА 100]] [[Катэгорыя:Члены Залы славы англійскага футбола]] rgqhf4ehgpszvn54nl1wekueltbpokw 0 337712 5211386 4139731 2026-10-04T17:29:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211386 wikitext text/x-wiki [[Файл:Erta Ale.jpg|міні|[[Эрта Але]] — вулкан у пустыні Данакіль]] '''Данакіль''' — [[пустыня]] у паўночна-ўсходняй [[Афрыка|Афрыцы]], у [[Афарская катлавіна|Афарскай катлавіне]] на поўначы [[Эфіопія|Эфіопіі]] і паўднёвым усходзе [[Эрытрэя|Эрытрэі]]. Адкрыта еўрапейцамі ў першай палове XX стагоддзя<ref>[http://snovadoma.ru/places/interes/danakil/ Пустыня Данакиль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123951/http://snovadoma.ru/places/interes/danakil/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} на сайце ''snovadoma.ru</ref>. Займае плошчу каля 100 000 км². За год у Данакіле выпадае 100—200 міліметраў дажджу. Тэмпература паветра можа дасягаць 63 °C, глебы — 70°С<ref>''Marc Szeglat.'' [http://www.vulkane.net/blogmobil/?p=4744 Bildergalerie: Reisebilder Äthiopien und Danakil] {{ref-de}} на сайце ''vulkane.net'', 28 мая 2012</ref>. Населена народам [[афар]], якія пераважна займаюцца {{iw|Добыча солі|дабычай солі||Salt mining}}. Магутныя адкладанні солі (месцамі глыбінёй да 2000 метраў) і знойдзеныя тут закамянелыя каралы сведчаць пра тое, што раней замест пустыні тут быў акіян. Разведаны запасы [[Калій|калія]]: аб’ём — каля 105 мільёнаў тон, магутнасць слаёў — больш за 100 метраў<ref>[http://www.nigrizia.it/notizia/etiopia-fattore-k Etiopia: Fattore K] {{ref-it}} на сайце ''nigrizia.it</ref>. Расліннасць бедная, але тым не менш у Данакіль сустракаюцца траваедныя: [[зебра Грэві]], [[самалійская газель]] і [[дзікі асёл]]. Нягледзячы на высокую тэмпературу, нізкую вільготнасць, вулканы, ядавітыя выпарэнні, азёры з [[Нафта|нафты]] і [[Серная кіслата|сернай кіслаты]]<ref>[http://trasyy.livejournal.com/590915.html Пустыня Данакиль] {{ref-ru}} на сайце ''trasyy.livejournal.com</ref> і іншыя небяспечныя для чалавека фактары, пустыня Данакіль з’яўляецца папулярнай турыстычнай славутасцю<ref>[http://animalworld.com.ua/news/Pustynja-Danakil-v-Efiopii Пустыня Данакиль в Эфиопии] {{ref-ru}} на сайце ''animalworld.com.ua</ref>. {{зноскі}} {{Пустыні свету}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустыні Афрыкі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Эрытрэі]] p5fjua2a5nem48wl05yawdrrfmj35f9 0 338075 5211344 5030292 2026-10-04T16:14:43Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву сучаснага герба на вектарную версію 5211344 wikitext text/x-wiki {{Падвойная выява|справа|Coat of arms of Radaškovičy, Belarus.svg|130|Coat of Arms of Radaškovičy (1792).jpg|165|Сучасная рэканструкцыя герба [[Радашковічы|Радашковічаў]] (злева) і яго выява з велікакняжацкага прывілея [[1792]] (справа)}} '''Герб Радашковічаў''' — афіцыйны [[геральдыка|геральдычны]] сімвал [[Радашковічы|Радашковічаў]]. Адносіцца да гісторыка-геральдычных помнікаў [[Беларусь|Беларусі]]. Афіцыйнае апісанне: {{пачатак цытаты}} У сярэбраным полі [[барока|барочнага]] [[Геральдычны шчыт|шчыта]] паясная выява святога Стэфана, закіданага камянямі. {{oq|ru|В серебряном поле барочного щита поясное изображение Святого Стефана, закиданного камнями.}} {{канец цытаты}} == Гісторыя == У год [[Люблінская унія|утварэння]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1569) [[Жыгімонт II Аўгуст]] падпісаў прывілей, якім дараваў Радашковічам [[магдэбургскае права]]<ref name="геральдыка">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}} С. 85.</ref>. [[23 лютага]] [[1792]] года кароль польскі і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|С. А. Панятоўскі]] пацвердзіў гэта права і гарадскі герб: ''«у сярэбраным полі паясная выява святога Стэфана, пабітага камянямі»''<ref name="геральдыка" />. У [[Рэспубліка Беларусь|сучаснай Беларусі]] афіцыйны статус герб атрымаў [[17 лістапада]] [[1999]] года<ref>Решение сессии Молодечненского районного Совета депутатов от 17 ноября 1999 г. № 20.</ref>. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] 23 снежня 1999 г. пад № 38. == Гл. таксама == * [[Сцяг Радашковічаў]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}} * Адамушко В. И., Елинская М. М. Гербы и флаги Беларуси. — Минск: Беларусь, 2006. — 254 с. == Спасылкі == * [http://geraldika.by/gerb-poselka-radoshkovichi/ Герб поселка Радошковичи] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} {{Гербы Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы населеных пунктаў Беларусі|Радашковічы]] [[Катэгорыя:Радашковічы]] 6e0gs2zbd7t512fo90vwz56ysvx3w3m 0 338098 5211394 4654318 2026-10-04T17:36:40Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211394 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Ушачаў |выява = Coat of arms of Ušačy.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[барочны шчыт|барочны]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне = [[26 ліпеня]] [[2002]] |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Уша́чаў''' — афіцыйны [[геральдыка|геральдычны]] сімвал [[Ушачы|Ушачаў]]. == Апісанне == У сярэбраным полі [[барока|барочнага]] [[Геральдычны шчыт|шчыта]] выява Святога Лаўрэнція, за постаццю залатая рака. == Гісторыя == Герб разам з [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]] быў нададзены [[горад|месту]] каралём польскім і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікім князем]] [[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскім]] [[Аўгуст Саксонскі|Аўгустам Сасам]] [[23 чэрвеня]] [[1758]]: ''«у белым полі каля залатой ракі выява святога Лаўрэнція»''<ref name="геральдыка">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}}</ref>. Герб зафіксаваны на адбітку гарадской пячаці на дакуменце 1764 года<ref name="геральдыка"/>. У [[Рэспубліка Беларусь|сучаснай Беларусі]] афіцыйны статус герб атрымаў [[26 ліпеня]] [[2002]]. У гербавы [[матрыкул]] краіны герб уключаны пад № 96. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}} * Адамушко В. И., Елинская М. М. Гербы и флаги Беларуси. — Минск: Беларусь, 2006. — 254 с. == Спасылкі == * [http://geraldika.by/gerb-poselka-ushachi/ Герб поселка Ушачи] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} {{Гербы гарадоў Віцебскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы населеных пунктаў Беларусі|Ушачы]] [[Катэгорыя:Ушачы]] bxinifw3050nal16y4z3vvgrtom5bt0 0 340097 5211369 4600648 2026-10-04T17:10:27Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211369 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Івянца |выява = Coat of Arms of Ivianiec.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Івянца́''' — афіцыйны геральдычны сімвал [[Івянец|Івянца]], пасёлка ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Герб зарэгістраваны ў Гербавым [[матрыкул]]е [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] 14 кастрычніка 1998 года пад № 66. У верхняй, найбольш пачэснай частцы сучаснага гарадскога герба адлюстравана графская залатая карона з характэрнымі для геральдыкі асаблівасцямі — залатая, з дзевяццю жамчужынамі. Ніжэй кароны размяшчаецца леў, прысутнасць якога сімвалізуе сувязь з родам графаў [[Салагубы|Салагубаў]]. Аўтар герба [[А. А. Шпунт]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц, [[Івянец]] вядомы з 2-й палавіны XV ст. У 1522 годзе ён упамінаецца як мястэчка [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1470 года Івянцом валодалі графы [[Салагубы]], дзякуючы якім у пачатку XVIII в. паселішча стала цэнтрам [[графства]]. Графскі род валодаў радавым гербам [[герб Праўдзіч|«Праўдзіч»]]: у блакітным полі выходзіць са сцяны леў, павернуты ўлева. У пярэдніх лапах ён трымае жалезны круг ці шар. [[Барталамей Папроцкі|Б. Папроцкі]], польскі гісторык і геральдыст (1543—1614), піша, што герб гэты быў прынесены ў Польшчу з Германіі ў XIV ст. Графскі герб стаў асновай для стварэння сучаснага гарадскога. Іменна асновай, бо ў адрозненне ад радавога гарадскі мае свае асаблівасці. Так, у [[герб Праўдзіч|гербе Салагубаў]] леў «выходзіць» і павернуты ўлева. У гербе горада — «узнікае» і павернуты ўправа. «Узнікаючы» леў малюецца як верхняя частка ўздыбленага льва па пояс з пярэднімі лапамі і з верхняй часткай хваста. У адрозненне ад «вырастаючага» льва (гл. [[герб Воранава]]) ці «ўздыбленага» (гл. гербы [[герб Слоніма|Слоніма]], [[герб Ліды|Ліды]], [[Герб Парычаў|Парыч]]), леў «узнікаючы» ў івянецкім гербе не дакранаецца сваім ніжнім краем да якой-небудзь фігуры, размешчанай ніжэй. Іменна таму гэты леў размешчаны ў цэнтры поля. == Літаратура == * Адамушко, В. И. Гербы и флаги Беларуси / В. И. Адамушко, М. М. Елинская. — Минск: Беларусь, 2006. — 254 с. == Спасылкі == * [http://geraldika.by/gerb-poselka-ivenets/ Герб поселка Ивенец] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы населеных пунктаў Беларусі|Івянец]] [[Катэгорыя:Івянец]] 5uxdvyqdfyh2c53fuwre4018l0o9s9y 0 342785 5211351 5209367 2026-10-04T16:31:20Z Actroix 172331 стыль 5211351 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = станцыя | Назва = Дубравы | Лінія = | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = Dubravy_RW_(1).jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 54.1072 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 27.1419 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = 1954 | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = 2 | Поўная колькасць шляхоў = 7 | Тып платформы = бакавыя, астраўныя | Форма платформы = прамыя | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = 7 снежня 1963 года | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = в. Вазгелы, в. Уша-2, в. Дубрава | Размяшчэнне = Маладзечанскі раён, Мінская вобласць, Радашковіцкі сельсавет, Беларусь | Перасадка на станцыі = няма | Перасадка на = няма | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код АСКЧТ = 143401 | Код Экспрэс-3 = 2100515 | Наменклатура = N-35-67 | Для раскладу = }} '''Ду́бравы''' ({{lang-be-trans|Dubravy}})<ref>{{maps.by|viewrw/257}}</ref> — [[чыгуначная станцыя|станцыя]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчана ў вёсцы [[Вазгелы|Вазгелы]]. [[Файл:Вагзал Дубравы.webp|злева|міні|267x267пкс|Станцыя Дубравы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/257}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна ]]|before= [[Пралескі (прыпыначны пункт)|Пралескі]] |after= [[Раманы (прыпыначны пункт)|Раманы]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Вазгелы]] 4ell3as9s85h2fdtjqo6ia1v8k5e3jv 0 346808 5211628 4752706 2026-10-05T08:53:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211628 wikitext text/x-wiki {{Асобны снукерны турнір |Назва турніру = Еўрапейскі Мастэрс 2016 |Лагатып = Постар Еўрапейскага Мастэрса 2016.png |Шырыня = |Сезон = 2016/2017 |Тэрміны = 3 — 9 кастрычніка 2016 |Арэна = «[[Circul Globus]]» |Горад = [[Бухарэст]] |Краіна = [[Румынія]] |Арганізацыя = [[Сусветная асацыяцыя прафесійнага більярда і снукера|WPBSA]] |Спонсар = |Фармат = Рэйтынгавы турнір |Агульны прызавы фонд = €350,000 |Прызавыя пераможцы = €75,000 |Мінулы чэмпіён = |Пераможца = {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |Фіналіст = {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |Лік = 9:8 |Колькасць удзельнікаў = 34 (+94) |Колькасць матчаў = 33 (+91) |Колькасць фрэймаў = 193 (+505) |Колькасць соценных серый = 25 (+42) |Вышэйшая серыя = 136 <small>([[Марк Сэлбі]])<br />(кваліфікацыя: 147 ([[Шон Мёрфі]]))</small> |СпасылкаТурнір = Еўрапейскі Мастэрс (снукер) |НазваТурнір = Еўрапейскі Мастэрс |Мінулы турнір = |Наступны турнір = [[Еўрапейскі Мастэрс 2017 (снукер)|2017→]] |Мінулы турнір у сезоне = [[Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)|←Шанхай Мастэрс]] |Наступны турнір у сезоне = [[Адкрыты чэмпіянат Англіі па снукеры 2016|Адкрыты чэмпіянат Англіі→]] }} [[Файл:Judd Trump May 2015.jpg|thumb|300px|Пераможца турніру [[Джад Трамп]].]] '''[[Еўрапейскі Мастэрс, снукер|Еўрапейскі Мастэрс]] 2016''' ({{lang-en|European Masters 2016}}) — прафесійны рэйтынгавы турнір па [[снукер]]ы, які праходзіў з 3 па 9 кастрычніка 2016 года ў [[Circul Globus]], у [[Бухарэст|горадзе Бухарэст]], [[Румынія]]. Турнір стаў першым розыгрышам [[Еўрапейскі Мастэрс, снукер|Еўрапейскага Мастэрс]] і першым прафесійным снукерным турнірам на тэрыторыі Румыніі. Прызавы фонд турніру склаў €350,000, з якіх €75,000 атрымаў пераможца. Першым пераможцам турніру стаў [[Джад Трамп]], які перайграў на сваім шляху да тытула [[Адыт’я Мехта|Адыт'ю Мехту]] (4:3) і [[Дуэйн Джонс|Дуэйна Джонса]] (4:2) у кваліфікацыі, [[Бэн Вуластан|Бэна Вуластана]] (4:3), [[Эндру Хігінсан]]а (4:0), чатырохразовага [[Чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіёна свету]] [[Джон Хігінс|Джона Хігінса]] з [[Шатландыя|Шатландыі]] ў чвэрцьфінале (4:0), [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|дзеючага чэмпіёна свету]] і [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|лідара рэйтынгу]] [[Марк Сэлбі|Марка Сэлбі]] ў паўфінальным матчы (6:2) і пяціразовага чэмпіёна свету [[Роні О’Саліван]]а ў напружаным фінальным паядынку (9:8). Такім чынам, 27-гадовы англічанін выйграў свой шосты рэйтынгавы тытул, трэці прафесійны і другі рэйтынгавы тытул у 2016 годзе (пасля перамог на [[Championship League 2016 (снукер)|Championship League]] і [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2016|адкрытым чэмпіянаце Кітая]]). Апроч таго, гэтая перамога паспрыяла яго ўздыму ў рэйтынгу з чацвёртай на трэцюю пазіцыю. == Турнір == [[File:Preston Guild Hall 1.jpg|thumb|300 px|[[Гільд Хол]] — месца правядзення кваліфікацыі турніру.]] Пасля правядзення двух выставачных матчаў з удзелам [[Роні О’Саліван]]а і [[Сцюарт Бінэм|Сцюарта Бінэма]] ў лістападзе 2015 года ў [[Румынія|румынскіх]] гарадах [[Бухарэст]] і [[Клуж-Напока]] ў снежні быў анасаваны новы рэйтынгавы турнір [[Снукерны сезон 2016/2017|сезона 2016/2017]] на тэрыторыі краіны. Да гэтага ў Румыніі праводзіліся [[Чэмпіянат Еўропы па снукеры сярод аматараў|чэмпіянаты Еўропы сярод аматараў]] у 2006 і 2010 гадах, [[Чэмпіянат Еўропы па снукеры сярод гульцоў ва ўзросце да 21 года|чэмпіянат Еўропы сярод гульцоў да 21 года]] ў 2014 годзе і [[Чэмпіянат свету па снукеры сярод гульцоў ва ўзросце да 21 года|чэмпіянат свету сярод гульцоў да 21 года]] ў 2015 годзе. Такім чынам, Еўрапейскі Мастэрс, які з'яўляўся адным з пяці рэйтынгавых спаборніцтваў сезона на тэрыторыі кантынентальнай [[Еўропа|Еўропы]], стаў першым прафесійным снукерным турнірам у Румыніі. Еўрапейскі Мастэрс 2016 праходзіў пад эгідай [[Сусветная асацыяцыя прафесійнага більярда і снукера|сусветнай асацыяцыі прафесійнага більярда і снукера]] ({{lang-en|World Professional Billiards and Snooker Association}}) і ўваходзіў у каляндар мэйн-тура, а таксама з'яўляўся шостым рэйтынгавым турнірам [[Снукерны сезон 2016/2017|снукернага сезона 2016/2017]]. Матчы турніру гуляліся за двума сталамі ў [[Circul Globus]] у румынскай сталіцы Бухарэсце. == Прызавыя грошы == Прызавы фонд турніру склаў €350,000, а першы прыз — €75,000<ref name=pm>{{cite web|url=http://www.worldsnooker.com/wp-content/uploads/2016/06/Tour-Prize-Money-Ranking-Points-Schedule-2016-17-v1.pdf|title=Indicative prize money rankings schedule 2016/2017 season|publisher=[[World Snooker]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625202447/http://www.worldsnooker.com/wp-content/uploads/2016/06/Tour-Prize-Money-Ranking-Points-Schedule-2016-17-v1.pdf|archivedate=25 чэрвеня 2016|accessdate=26 верасня 2016|url-status=live}}</ref>. Згодна з рэйтынгавай сістэмай, якая прыняла статус афіцыйнай з [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|сезона 2014/2015]], прызавыя грошы сталі эквівалентнымі рэйтынгавым ачкам. Такім чынам, рэйтынг снукерыста адлюстроўвае суму прызавых грошай, якія ён зарабіў на рэйтынгавых турнірах за апошнія два гады<ref name=pm/>. <center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" |- style="background:#228B22;" !style="text-align: center|Дасягненне !style="text-align: center|Прызавыя |- |Пераможца |€75000 |- |Фіналіст |€35000 |- |Паўфіналісты |€17500 |- |Чвэрцьфіналісты |€11000 |- |1/8 фіналу |€6000 |- |1/16 фіналу |€3500 |- |1/32 фіналу |€1750 |- |Найвышэйшы брэйк |€1000 |- style="background:#DCDCDC" | style="border-top:medium solid DarkGreen" | '''Агульны прызавы фонд''' || style="border-top:medium solid DarkGreen" | '''€350000''' |- | style="background:#BEBEBE; border-top:medium solid DarkGreen" | ''Максімальны брэйк'' || style="background:#BEBEBE; border-top:medium solid DarkGreen" | ''£5000'' |- | Максімальны брэйк у кваліфікацыі || £11000 |} </center> == Фармат турніру == На Еўрапейскім Мастэрс 2016 прынялі ўдзел 128 гульцоў, з якіх 116 — удзельнікі мэйн-тура і 12 — аматары. Усе гульцы пачалі турнір з першага кваліфікацыйнага раўнда ў фармаце матча на выбыванне (64 гульні), які праходзіў на працягу двух дзён за тыдзень да асноўнай стадыі. У ім першыя 64 сеяныя снукерысты гулялі супраць астатніх удзельнікаў. Усе 64 пераможцы матчаў першага раўнда гулялі паміж сабой у другім кваліфікацыйным раўндзе, пры чым удзельнікі з нумарамі пасеву 1–32 не маглі патрапіць адзін на аднаго. Пры гэтым матчы з удзелам [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|чэмпіёна свету]] ([[Марк Сэлбі]]) і пяціразовага [[Чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіёна свету]] [[Роні О’Саліван]]а гуляліся ўжо ў першы дзень турніру на асноўнай арэне, у выніку чаго лічыліся матчамі асноўнай стадыі. Кваліфікацыя Еўрапейскага Мастэрс праходзіла ў [[Гільд Хол]] у [[Прэстан|Прэстане]], [[Англія]]. Такім чынам, у асноўную стадыю спаборніцтва выйшлі 30 снукерыстаў, да якіх далучыліся 4 удзельнікі адкладзеных матчаў 1/32 фіналу. 30 пераможцаў матчаў другога кваліфікацыйнага раўнда і 4 пераможцы адкладзеных матчаў кваліфікацыйнага этапа гулялі ў асноўнай стадыі на выбыванне, пачынаючы з 1/16 фіналу. Лёсаванне турніру прадвызначала немагчымасць сустрэчы гульцоў топ-16 нумароў пасеву раней за 1/8 фіналу, гульцоў топ-8 раней чвэрцьфіналаў, гульцоў з першай чацвёркі сеяных раней паўфіналу і двух першых сеяных раней фіналу Еўрапейскага Мастэрс. Пяць раўндаў асноўнай стадыі (а таксама адкладзеныя кваліфікацыйныя паядынкі) праходзілі на працягу сямі дзён (гульні адкладзеных матчаў і 1/16 фіналу былі расцягнутыя на два дні, таксама як і матчы 1/8 фіналу) на арэне «[[Circul Globus]]» у [[Бухарэст|Бухарэсце]], [[Румынія]]. <center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" |- style="background:#228B22;" ! Стадыя !! Тэрміны !! {{Abbr|КФ|Колькасць фрэймаў|0}} !! {{Abbr|НДП|Колькасць фрэймаў, неабходных для перамогі ў матчы|0}} |- | Першы кваліфікацыйны раўнд || 26—27 верасня || 7 || 4 |- | Другі кваліфікацыйны раўнд || 28 верасня || 7 || 4 |- | Адкладзеныя матчы кваліфікацыі || 3 кастрычніка || 7 || 4 |- | 1/16 фіналу || 3–4 кастрычніка || 7 || 4 |- | 1/8 фіналу || 5–6 кастрычніка || 7 || 4 |- | 1/4 фіналу || 7 кастрычніка || 7 || 4 |- | 1/2 фіналу || 8 кастрычніка || 11 || 6 |- | Фінал || 9 кастрычніка || 17 || 9 |} </center> == Кваліфікацыя == === Кваліфікацыйная сетка === {{Турнір128+64 | RD1=<u>'''Першы раўнд'''</u><br />''да 4 перамог'' | RD2=<u>'''Другі раўнд'''</u><br />''да 4 перамог'' | граніца=228B22 | граніца2=006400 | фон=228B22 | фоняч2-1=BEBEBE | фоняч2-2=BEBEBE | фоняч2-43=BEBEBE | фоняч2-44=BEBEBE | RD1-seed01=1 | RD1-team01={{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | RD1-score01='''4''' | RD1-seed02=73 | RD1-team02={{Сцяг Англіі}} [[Джон Эстлі]] | RD1-score02=1 | RD1-seed03=44 | RD1-team03={{Сцяг Тайланда}} [[Дэчават Пумджаенг]] | RD1-score03=1 | RD1-seed04=40 | RD1-team04={{Сцяг Ірландыі}} '''[[Фергал О’Браен]]''' | RD1-score04='''4''' | RD1-seed05=32 | RD1-team05={{Сцяг Англіі}} '''[[Пітэр Эбдан]]''' | RD1-score05='''4''' | RD1-seed06=64 | RD1-team06={{Сцяг Англіі}} [[Джэймі Коўп]] | RD1-score06=0 | RD1-seed07=35 | RD1-team07={{Сцяг Уэльса}} '''[[Дамінік Дэйл]]''' | RD1-score07='''4''' | RD1-seed08=85 | RD1-team08={{Сцяг Малайзіі}} [[Тор Чуан Леонг]] | RD1-score08=1 | RD1-seed09=16 | RD1-team09={{Сцяг Англіі}} '''[[Бары Хокінс]]''' | RD1-score09='''4''' | RD1-seed10=79 | RD1-team10={{Сцяг Кітая}} [[Чжан Аньда]] | RD1-score10=0 | RD1-seed11=67 | RD1-team11={{Сцяг Тайланда}} [[Напон Саенхам]] | RD1-score11=2 | RD1-seed12=46 | RD1-team12={{Сцяг Англіі}} '''[[Род Лоўлер]]''' | RD1-score12='''4''' | RD1-seed13=17 | RD1-team13={{Сцяг Англіі}} [[Мартын Гоўлд]] | RD1-score13=2 | RD1-seed14=38 | RD1-team14={{Сцяг Уэльса}} '''[[Джэймі Джонс]]''' | RD1-score14='''4''' | RD1-seed15=90 | RD1-team15={{Сцяг Кітая}} [[Цаа Юйпэн]] | RD1-score15=3 | RD1-seed16=92 | RD1-team16={{Сцяг Англіі}} '''[[Майкл Уайлд]]''' | RD1-score16='''4''' | RD1-seed17=84 | RD1-team17={{Сцяг Пакістана}} [[Хамза Акбар]] | RD1-score17=1 | RD1-seed18=62 | RD1-team18={{Сцяг Англіі}} '''[[Альфрэд Бёрдэн]]''' | RD1-score18='''4''' | RD1-seed19=24 | RD1-team19={{Сцяг Уэльса}} '''[[Раян Дэй]]''' | RD1-score19='''4''' | RD1-seed20=77 | RD1-team20={{Сцяг Англіі}} [[Джэймс Кэхіл]] | RD1-score20=3 | RD1-seed21=45 | RD1-team21={{Сцяг Англіі}} [[Сэм Бэйрд]] | RD1-score21=1 | RD1-seed22=95 | RD1-team22={{Сцяг Кітая}} '''[[Чжаа Сіньтун]]''' | RD1-score22='''4''' | RD1-seed23=9 | RD1-team23={{Сцяг Кітая}} [[Дзін Цзюньхуэй]] | RD1-score23={{Abbr|АП|Аўтаматычная параза|0}} | RD1-seed24=61 | RD1-team24={{Сцяг Кітая}} '''[[Юй Дэлу]]''' | RD1-score24={{Abbr|'''П'''|Прайшоў у наступны раўнд у сувязі з аўтаматычнай паразай апанента|0}} | RD1-seed25=47 | RD1-team25={{Сцяг Кітая}} [[Цянь Пэнфэй]] | RD1-score25=0 | RD1-seed26=94 | RD1-team26={{Сцяг Кітая}} '''[[Янь Бінтаа]]''' | RD1-score26='''4''' | RD1-seed27=25 | RD1-team27={{Сцяг Шатландыі}} [[Алан Мак-Манус]] | RD1-score27=3 | RD1-seed28=59 | RD1-team28={{Сцяг Англіі}} '''[[Ян Бэрнс]]''' | RD1-score28='''4''' | RD1-seed29=70 | RD1-team29={{Сцяг Англіі}} [[Шон О’Саліван]] | RD1-score29=1 | RD1-seed30=91 | RD1-team30={{Сцяг Кіпра}} '''[[Майкл Джорджыу]]''' | RD1-score30='''4''' | RD1-seed31=8 | RD1-team31={{Сцяг Англіі}} '''[[Рыкі Уолдэн]]''' | RD1-score31='''4''' | RD1-seed32=105 | RD1-team32={{Сцяг Англіі}} [[Крыстафер Кеоган]] | RD1-score32=1 | RD1-seed33=5 | RD1-team33={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' | RD1-score33='''4''' | RD1-seed34=63 | RD1-team34={{Сцяг Англіі}} [[Найджэл Бонд]] | RD1-score34=1 | RD1-seed35= | RD1-team35={{Сцяг Кітая}} [[Чэнь Чжэ]] | RD1-score35=0 | RD1-seed36=33 | RD1-team36={{Сцяг Англіі}} '''[[Джымі Робертсан]]''' | RD1-score36='''4''' | RD1-seed37=28 | RD1-team37={{Сцяг Англіі}} '''[[Майкл Холт]]''' | RD1-score37='''4''' | RD1-seed38=98 | RD1-team38={{Сцяг Шатландыі}} [[Фрэйзер Патрык]] | RD1-score38=1 | RD1-seed39=101 | RD1-team39={{Сцяг Англіі}} [[Джэйсан Уэстан]] | RD1-score39=1 | RD1-seed40=43 | RD1-team40={{Сцяг Нарвегіі}} '''[[Курт Мэфлін]]''' | RD1-score40='''4''' | RD1-seed41=12 | RD1-team41={{Сцяг Уэльса}} [[Марк Уільямс]] | RD1-score41=1 | RD1-seed42=60 | RD1-team42={{Сцяг Фінляндыі}} '''[[Робін Хал]]''' | RD1-score42='''4''' | RD1-seed43=39 | RD1-team43={{Сцяг Англіі}} '''[[Гэры Уілсан]]''' | RD1-score43='''4''' | RD1-seed44=83 | RD1-team44={{Сцяг Англіі}} [[Сідні Уілсан]] | RD1-score44=1 | RD1-seed45=21 | RD1-team45={{Сцяг Уэльса}} [[Майкл Уайт]] | RD1-score45=3 | RD1-seed46=53 | RD1-team46={{Сцяг Англіі}} '''[[Роры Мак-Лаўд]]''' | RD1-score46='''4''' | RD1-seed47=50 | RD1-team47={{Сцяг Кітая}} [[Лі Хан]] | RD1-score47=2 | RD1-seed48=37 | RD1-team48={{Сцяг Англіі}} '''[[Том Форд]]''' | RD1-score48='''4''' | RD1-seed49=А | RD1-team49={{Сцяг Англіі}} '''[[Эшлі Х'юджыл]]''' | RD1-score49='''4''' | RD1-seed50=102 | RD1-team50={{Сцяг Англіі}} [[Мічэл Ман]] | RD1-score50=1 | RD1-seed51=20 | RD1-team51={{Сцяг Шатландыі}} [[Стывен Магуайр]] | RD1-score51=3 | RD1-seed52=54 | RD1-team52={{Сцяг Англіі}} '''[[Эндру Хігінсан]]''' | RD1-score52='''4''' | RD1-seed53=109 | RD1-team53={{Сцяг Аўстраліі}} [[Курт Данхэм]] | RD1-score53=0 | RD1-seed54=106 | RD1-team54={{Сцяг Кітая}} '''[[Мэй Сівэнь]]''' | RD1-score54='''4''' | RD1-seed55=13 | RD1-team55={{Сцяг Ганконга}} '''[[Марка Фу]]''' | RD1-score55='''4''' | RD1-seed56=А | RD1-team56={{Сцяг Англіі}} [[Стывен Холуарт]] | RD1-score56=0 | RD1-seed57=А | RD1-team57={{Сцяг Англіі}} [[Луіс Хіткоўт]] | RD1-score57=2 | RD1-seed58=52 | RD1-team58={{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} '''[[Джо Свэйл]]''' | RD1-score58='''4''' | RD1-seed59=29 | RD1-team59={{Сцяг Англіі}} '''[[Бэн Вуластан]]''' | RD1-score59='''4''' | RD1-seed60=66 | RD1-team60={{Сцяг Шатландыі}} [[Рос М’юр]] | RD1-score60=2 | RD1-seed61=96 | RD1-team61={{Сцяг Англіі}} [[Энтані Хэмілтан]] | RD1-score61=3 | RD1-seed62=80 | RD1-team62={{Сцяг Уэльса}} '''[[Дуэйн Джонс]]''' | RD1-score62='''4''' | RD1-seed63=4 | RD1-team63={{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD1-score63='''4''' | RD1-seed64= | RD1-team64={{Сцяг Індыі}} [[Адыт’я Мехта]] | RD1-score64=3 | RD1-seed65=3 | RD1-team65={{Сцяг Англіі}} '''[[Шон Мёрфі]]''' | RD1-score65='''4''' | RD1-seed66=100 | RD1-team66={{Сцяг Кітая}} [[Фан Сюнмань]] | RD1-score66=3 | RD1-seed67= | RD1-team67={{nowrap|{{Сцяг Тайланда}} [[Крыцанут Лерцатаяторн]]}} | RD1-score67=2 | RD1-seed68=75 | RD1-team68={{Сцяг Англіі}} '''[[Алан Тэйлар]]''' | RD1-score68='''4''' | RD1-seed69=30 | RD1-team69={{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Дэвіс]]''' | RD1-score69='''4''' | RD1-seed70=81 | RD1-team70={{Сцяг Англіі}} [[Пол Дэвісан]] | RD1-score70=1 | RD1-seed71=103 | RD1-team71={{Сцяг Англіі}} '''[[Адам Дафі]]''' | RD1-score71='''4''' | RD1-seed72=97 | RD1-team72={{Сцяг Уэльса}} [[Гарэт Ален]] | RD1-score72=0 | RD1-seed73=14 | RD1-team73={{Сцяг Англіі}} [[Кайрэн Уілсан]] | RD1-score73=2 | RD1-seed74=А | RD1-team74={{Сцяг Англіі}} '''[[Зак Сурэці]]''' | RD1-score74='''4''' | RD1-seed75=А | RD1-team75={{Сцяг Англіі}} '''[[Энтані Пэрсанс]]''' | RD1-score75='''4''' | RD1-seed76=86 | RD1-team76={{Сцяг Тайланда}} [[Джэймс Уатана]] | RD1-score76=0 | RD1-seed77=19 | RD1-team77={{Сцяг Кітая}} '''[[Лян Вэньбо]]''' | RD1-score77='''4''' | RD1-seed78=34 | RD1-team78={{Сцяг Англіі}} [[Марк Кінг]] | RD1-score78=3 | RD1-seed79=А | RD1-team79={{Сцяг Ірландыі}} '''[[Джош Буало]]''' | RD1-score79='''4''' | RD1-seed80=87 | RD1-team80={{Сцяг Англіі}} [[Джымі Уайт]] | RD1-score80=2 | RD1-seed81=42 | RD1-team81={{Сцяг Англіі}} '''[[Джэк Лісоўскі]]''' | RD1-score81='''4''' | RD1-seed82=36 | RD1-team82={{Сцяг Англіі}} [[Майк Дан]] | RD1-score82=2 | RD1-seed83=22 | RD1-team83={{Сцяг Англіі}} '''[[Дэвід Гілберт]]''' | RD1-score83='''4''' | RD1-seed84=88 | RD1-team84={{Сцяг Уэльса}} [[Лі Уолкер]] | RD1-score84=3 | RD1-seed85=65 | RD1-team85={{Сцяг Уэльса}} '''[[Дэніэл Уэлс]]''' | RD1-score85='''4''' | RD1-seed86=76 | RD1-team86={{Сцяг Англіі}} [[Сандэрсан Лэм]] | RD1-score86=3 | RD1-seed87=11 | RD1-team87={{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | RD1-score87='''4''' | RD1-seed88=А | RD1-team88={{Сцяг Кітая}} [[Лю Чэньвэй]] | RD1-score88=1 | RD1-seed89=71 | RD1-team89={{Сцяг Ірана}} [[Хусэйн Вафаі Аюры]] | RD1-score89={{Abbr|АП|Аўтаматычная параза|0}} | RD1-seed90=А | RD1-team90={{Сцяг Англіі}} '''[[Дэніэл Уомерслі]]''' | RD1-score90={{Abbr|'''П'''|Прайшоў у наступны раўнд у сувязі з аўтаматычнай паразай апанента|0}} | RD1-seed91=27 | RD1-team91={{Сцяг Англіі}} [[Роберт Мілкінс]] | RD1-score91=2 | RD1-seed92=99 | RD1-team92={{Сцяг Англіі}} '''[[Эліат Слесар]]''' | RD1-score92='''4''' | RD1-seed93=92 | RD1-team93={{Сцяг Англіі}} '''[[Хамад Міа]]''' | RD1-score93='''4''' | RD1-seed94=51 | RD1-team94={{Сцяг Англіі}} [[Робі Уільямс (ігрок у снукер)|Робі Уільямс]] | RD1-score94=1 | RD1-seed95=6 | RD1-team95={{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} '''[[Марк Ален]]''' | RD1-score95='''4''' | RD1-seed96=72 | RD1-team96={{Сцяг Вострава Мэн}} [[Дарыл Хіл]] | RD1-score96=0 | RD1-seed97=7 | RD1-team97={{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' | RD1-score97='''4''' | RD1-seed98= | RD1-team98={{Сцяг Тайланда}} [[Буньярыт Кеятыкун]] | RD1-score98=1 | RD1-seed99=57 | RD1-team99={{Сцяг Англіі}} '''[[Олівер Лайнс]]''' | RD1-score99='''4''' | RD1-seed100=А | RD1-team100={{Сцяг Англіі}} [[Брэндан Сэрджант]] | RD1-score100=2 | RD1-seed101=26 | RD1-team101={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Грэм Дот]]''' | RD1-score101='''4''' | RD1-seed102=А | RD1-team102={{Сцяг Англіі}} [[Эндзі Хікс]] | RD1-score102=0 | RD1-seed103=49 | RD1-team103={{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Джойс]]''' | RD1-score103='''4''' | RD1-seed104=89 | RD1-team104={{Сцяг Шатландыі}} [[Эдэн Шараў]] | RD1-score104=2 | RD1-seed105=10 | RD1-team105={{Сцяг Англіі}} [[Джо Пэры]] | RD1-score105=3 | RD1-seed106=55 | RD1-team106={{Сцяг Англіі}} '''[[Дэвід Грэйс]]''' | RD1-score106='''4''' | RD1-seed107=А | RD1-team107={{Сцяг Мальты}} [[Тоні Дрэга]] | RD1-score107={{Abbr|АП|Аўтаматычная параза|0}} | RD1-seed108=104 | RD1-team108={{Сцяг Уэльса}} '''[[Джэк Джонс]]''' | RD1-score108={{Abbr|'''П'''|Прайшоў у наступны раўнд у сувязі з аўтаматычнай паразай апанента|0}} | RD1-seed109=23 | RD1-team109={{Сцяг Англіі}} [[Мэцью Сэлт]] | RD1-score109=2 | RD1-seed110=А | RD1-team110={{Сцяг Англіі}} '''[[Пітэр Лайнс]]''' | RD1-score110='''4''' | RD1-seed111= | RD1-team111={{Сцяг Мальты}} [[Алекс Борг]] | RD1-score111=1 | RD1-seed112=74 | RD1-team112={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Рыс Кларк]]''' | RD1-score112='''4''' | RD1-seed113=58 | RD1-team113={{Сцяг Англіі}} [[Сцюарт Кэрынгтан]] | RD1-score113=2 | RD1-seed114=82 | RD1-team114={{Сцяг Англіі}} '''[[Сэм Крэйгі]]''' | RD1-score114='''4''' | RD1-seed115=18 | RD1-team115={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Энтані Мак-Гіл]]''' | RD1-score115='''4''' | RD1-seed116=78 | RD1-team116={{Сцяг Тайланда}} [[Акані Сангсермсавад]] | RD1-score116=3 | RD1-seed117=69 | RD1-team117={{Сцяг Кітая}} [[Чжан Юн]] | RD1-score117=0 | RD1-seed118=41 | RD1-team118={{Сцяг Уэльса}} '''[[Мэцью Стывенс]]''' | RD1-score118='''4''' | RD1-seed119=15 | RD1-team119={{Сцяг Англіі}} '''[[Алістэр Картэр]]''' | RD1-score119='''4''' | RD1-seed120=56 | RD1-team120={{Сцяг Ірландыі}} [[Кен Доэрці]] | RD1-score120=2 | RD1-seed121= | RD1-team121={{Сцяг Уэльса}} '''[[Дэвід Джон]]''' | RD1-score121='''4''' | RD1-seed122=А | RD1-team122={{Сцяг Англіі}} [[Брэдлі Джонс]] | RD1-score122=0 | RD1-seed123=31 | RD1-team123={{Сцяг Бельгіі}} '''[[Лука Брэсэль]]''' | RD1-score123='''4''' | RD1-seed124=48 | RD1-team124={{Сцяг Кітая}} [[Чжоу Юэлун]] | RD1-score124=1 | RD1-seed125=68 | RD1-team125={{Сцяг Англіі}} [[Крыс Уэйклін]] | RD1-score125=0 | RD1-seed126=108 | RD1-team126={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Скот Дональдсан]]''' | RD1-score126='''4''' | RD1-seed127=2 | RD1-team127={{Сцяг Англіі}} '''[[Сцюарт Бінэм]]''' | RD1-score127='''4''' | RD1-seed128=107 | RD1-team128={{Сцяг Англіі}} [[Крэйг Стэдмэн]] | RD1-score128=0 | RD2-seed01=1 | RD2-team01={{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] | RD2-score01= | RD2-seed02=40 | RD2-team02={{Сцяг Ірландыі}} [[Фергал О’Браен]] | RD2-score02= | RD2-seed03=32 | RD2-team03={{Сцяг Англіі}} [[Пітэр Эбдан]] | RD2-score03=3 | RD2-seed04=35 | RD2-team04={{Сцяг Уэльса}} '''[[Дамінік Дэйл]]''' | RD2-score04='''4''' | RD2-seed05=16 | RD2-team05={{Сцяг Англіі}} '''[[Бары Хокінс]]''' | RD2-score05='''4''' | RD2-seed06=46 | RD2-team06={{Сцяг Англіі}} [[Род Лоўлер]] | RD2-score06=1 | RD2-seed07=38 | RD2-team07={{Сцяг Уэльса}} [[Джэймі Джонс]] | RD2-score07=3 | RD2-seed08=92 | RD2-team08={{Сцяг Англіі}} '''[[Майкл Уайлд]]''' | RD2-score08='''4''' | RD2-seed09=62 | RD2-team09={{Сцяг Англіі}} '''[[Альфрэд Бёрдэн]]''' | RD2-score09='''4''' | RD2-seed10=24 | RD2-team10={{Сцяг Уэльса}} [[Раян Дэй]] | RD2-score10=3 | RD2-seed11=95 | RD2-team11={{Сцяг Кітая}} [[Чжаа Сіньтун]] | RD2-score11=3 | RD2-seed12=61 | RD2-team12={{Сцяг Кітая}} '''[[Юй Дэлу]]''' | RD2-score12='''4''' | RD2-seed13=94 | RD2-team13={{Сцяг Кітая}} '''[[Янь Бінтаа]]''' | RD2-score13='''4''' | RD2-seed14=59 | RD2-team14={{Сцяг Англіі}} [[Ян Бэрнс]] | RD2-score14=1 | RD2-seed15=91 | RD2-team15={{Сцяг Кіпра}} [[Майкл Джорджыу]] | RD2-score15=1 | RD2-seed16=8 | RD2-team16={{Сцяг Англіі}} '''[[Рыкі Уолдэн]]''' | RD2-score16='''4''' | RD2-seed17=5 | RD2-team17={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' | RD2-score17='''4''' | RD2-seed18=33 | RD2-team18={{Сцяг Англіі}} [[Джымі Робертсан]] | RD2-score18=3 | RD2-seed19=28 | RD2-team19={{Сцяг Англіі}} '''[[Майкл Холт]]''' | RD2-score19='''4''' | RD2-seed20=43 | RD2-team20={{Сцяг Нарвегіі}} [[Курт Мэфлін]] | RD2-score20=0 | RD2-seed21=60 | RD2-team21={{Сцяг Фінляндыі}} '''[[Робін Хал]]''' | RD2-score21='''4''' | RD2-seed22=39 | RD2-team22={{Сцяг Англіі}} [[Гэры Уілсан]] | RD2-score22=3 | RD2-seed23=53 | RD2-team23={{Сцяг Англіі}} [[Роры Мак-Лаўд]] | RD2-score23=2 | RD2-seed24=37 | RD2-team24={{Сцяг Англіі}} '''[[Том Форд]]''' | RD2-score24='''4''' | RD2-seed25=А | RD2-team25={{Сцяг Англіі}} [[Эшлі Х'юджыл]] | RD2-score25=1 | RD2-seed26=54 | RD2-team26={{Сцяг Англіі}} '''[[Эндру Хігінсан]]''' | RD2-score26='''4''' | RD2-seed27=106 | RD2-team27={{Сцяг Кітая}} [[Мэй Сівэнь]] | RD2-score27=2 | RD2-seed28=13 | RD2-team28={{Сцяг Ганконга}} '''[[Марка Фу]]''' | RD2-score28='''4''' | RD2-seed29=52 | RD2-team29={{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Джо Свэйл]] | RD2-score29=1 | RD2-seed30=29 | RD2-team30={{Сцяг Англіі}} '''[[Бэн Вуластан]]''' | RD2-score30='''4''' | RD2-seed31=80 | RD2-team31={{Сцяг Уэльса}} [[Дуэйн Джонс]] | RD2-score31=2 | RD2-seed32=4 | RD2-team32={{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD2-score32='''4''' | RD2-seed33=3 | RD2-team33={{Сцяг Англіі}} '''[[Шон Мёрфі]]''' | RD2-score33='''4''' | RD2-seed34=75 | RD2-team34={{Сцяг Англіі}} [[Алан Тэйлар]] | RD2-score34=0 | RD2-seed35=30 | RD2-team35={{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Дэвіс]]''' | RD2-score35='''4''' | RD2-seed36=103 | RD2-team36={{Сцяг Англіі}} [[Адам Дафі]] | RD2-score36=0 | RD2-seed37=А | RD2-team37={{Сцяг Англіі}} '''[[Зак Сурэці]]''' | RD2-score37='''4''' | RD2-seed38=А | RD2-team38={{Сцяг Англіі}} [[Энтані Пэрсанс]] | RD2-score38=1 | RD2-seed39=19 | RD2-team39={{Сцяг Кітая}} '''[[Лян Вэньбо]]''' | RD2-score39='''4''' | RD2-seed40=А | RD2-team40={{Сцяг Ірландыі}} [[Джош Буало]] | RD2-score40=2 | RD2-seed41=42 | RD2-team41={{Сцяг Англіі}} [[Джэк Лісоўскі]] | RD2-score41=1 | RD2-seed42=22 | RD2-team42={{Сцяг Англіі}} '''[[Дэвід Гілберт]]''' | RD2-score42='''4''' | RD2-seed43=65 | RD2-team43={{Сцяг Уэльса}} [[Дэніэл Уэлс]] | RD2-score43= | RD2-seed44=11 | RD2-team44={{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | RD2-score44= | RD2-seed45=А | RD2-team45={{Сцяг Англіі}} '''[[Дэніэл Уомерслі]]''' | RD2-score45='''4''' | RD2-seed46=99 | RD2-team46={{Сцяг Англіі}} [[Эліат Слесар]] | RD2-score46=3 | RD2-seed47=93 | RD2-team47={{Сцяг Англіі}} [[Хамад Міа]] | RD2-score47=0 | RD2-seed48=6 | RD2-team48={{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} '''[[Марк Ален]]''' | RD2-score48='''4''' | RD2-seed49=7 | RD2-team49={{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' | RD2-score49='''4''' | RD2-seed50=57 | RD2-team50={{Сцяг Англіі}} [[Олівер Лайнс]] | RD2-score50=1 | RD2-seed51=26 | RD2-team51={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Грэм Дот]]''' | RD2-score51='''4''' | RD2-seed52=49 | RD2-team52={{Сцяг Англіі}} [[Марк Джойс]] | RD2-score52=3 | RD2-seed53=55 | RD2-team53={{Сцяг Англіі}} '''[[Дэвід Грэйс]]''' | RD2-score53='''4''' | RD2-seed54=104 | RD2-team54={{Сцяг Уэльса}} [[Джэк Джонс]] | RD2-score54=2 | RD2-seed55=А | RD2-team55={{Сцяг Англіі}} [[Пітэр Лайнс]] | RD2-score55=3 | RD2-seed56=74 | RD2-team56={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Рыс Кларк]]''' | RD2-score56='''4''' | RD2-seed57=82 | RD2-team57={{Сцяг Англіі}} [[Сэм Крэйгі]] | RD2-score57=0 | RD2-seed58=18 | RD2-team58={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Энтані Мак-Гіл]]''' | RD2-score58='''4''' | RD2-seed59=41 | RD2-team59={{Сцяг Уэльса}} [[Мэцью Стывенс]] | RD2-score59=3 | RD2-seed60=15 | RD2-team60={{Сцяг Англіі}} '''[[Алістэр Картэр]]''' | RD2-score60='''4''' | RD2-seed61= | RD2-team61={{Сцяг Уэльса}} [[Дэвід Джон]] | RD2-score61=2 | RD2-seed62=31 | RD2-team62={{Сцяг Бельгіі}} '''[[Лука Брэсэль]]''' | RD2-score62='''4''' | RD2-seed63=108 | RD2-team63={{Сцяг Шатландыі}} '''[[Скот Дональдсан]]''' | RD2-score63='''4''' | RD2-seed64=2 | RD2-team64={{Сцяг Англіі}} [[Сцюарт Бінэм]] | RD2-score64=3 }} === Соценныя брэйкі === У 91 матчы кваліфікацыйнай стадыі было выканана 42 [[Соценны брэйк (снукер)|соценныя брэйкі]]. [[Марк Дэвіс]] выканаў тры сэнчуры ў двух сваіх матчах. У другім кваліфікацыйным раўндзе 3-ці сеяны турніру [[Шон Мёрфі]] у паядынку супраць [[Алан Тэйлар|Алана Тэйлара]] зрабіў [[Максімальны брэйк (снукер)|максімальны брэйк]] у 147 балаў, які стаў найвышэйшым на стадыі кваліфікацыі. Такім чынам, англічанін атрымаў узнагароду ў £11000 за максімум у кваліфікацыі да рэйтынгавага спаборніцтва паводле правілаў пераходнага прыза за серыю ў 147 ачкоў. Ніжэй прадстаўленыя ўдзельнікі, упарадкаваныя па іх найвышэйшаму [[Брэйк (снукер)|брэйку]] на турніры. Насупраць пералічаны ўсе [[Соценны брэйк (снукер)|соценныя серыі]] кожнага гульца<ref name=qualcenturies>{{cite web|url=http://livescores.worldsnookerdata.com/Centuries/CenturyBreaks/13928/european-masters-qualifiers|title=European Masters Qualifiers Centuries|publisher=[[World Snooker]]|accessdate=2 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002221326/http://livescores.worldsnookerdata.com/Centuries/CenturyBreaks/13928/european-masters-qualifiers|archivedate=2 кастрычніка 2016|url-status=}}</ref><ref name=finishesct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Tournaments/european-masters/2016/2215/Finishes | title= 2016 European Masters - Finishes | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = | archivedate= }}</ref>. {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:left" |- style="background:#228B22; text-align:center" ! Гулец !! {{Abbr|100+|Колькасць брэйкаў, вышэйшых за 100 ачкоў|0}} !! Усе брэйкі {{Abbr|100+|Брэйкі, вышэйшыя за 100 ачкоў|0}} |- | {{Сцяг Англіі}} [[Шон Мёрфі]] ||style="text-align: center"| 1 || <u>'''147'''</u> |- | {{Сцяг Ганконга}} [[Марка Фу]] ||style="text-align: center"| 2 || 143, 136 |- | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] ||style="text-align: center"| 1 || 143 |- | {{Сцяг Кітая}} [[Мэй Сівэнь]] ||style="text-align: center"| 1 || 133 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн]] ||style="text-align: center"| 2 || 128, 117 |- | {{Сцяг Уэльса}} [[Майкл Уайт]] ||style="text-align: center"| 1 || 128 |- | {{Сцяг Тайланда}} [[Буньярыт Кеятыкун]] ||style="text-align: center"| 1 || 128 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Джымі Робертсан]] ||style="text-align: center"| 1 || 127 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Гэры Уілсан]] ||style="text-align: center"| 1 || 127 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] ||style="text-align: center"| 3 || 125, 116, 100 |- | {{Сцяг Фінляндыі}} [[Робін Хал]] ||style="text-align: center"| 2 || 123, 100 |- | {{Сцяг Шатландыі}} [[Стывен Магуайр]] ||style="text-align: center"| 1 || 123 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Мічэл Ман]] ||style="text-align: center"| 1 || 122 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Эндру Хігінсан]] ||style="text-align: center"| 1 || 116 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] ||style="text-align: center"| 1 || 114 |- | {{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] ||style="text-align: center"| 1 || 113 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Грэйс]] ||style="text-align: center"| 1 || 113 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Марк Джойс]] ||style="text-align: center"| 2 || 112, 109 |- | {{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо]] ||style="text-align: center"| 1 || 108 |- | {{Сцяг Уэльса}} [[Дамінік Дэйл]] ||style="text-align: center"| 1 || 108 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Марк Кінг]] ||style="text-align: center"| 1 || 106 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Гілберт]] ||style="text-align: center"| 2 || 105, 101 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Майкл Холт]] ||style="text-align: center"| 2 || 104, 101 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] ||style="text-align: center"| 1 || 104 |- | {{Сцяг Уэльса}} [[Дуэйн Джонс]] ||style="text-align: center"| 1 || 104 |- | {{Сцяг Індыі}} [[Адыт’я Мехта]] ||style="text-align: center"| 1 || 103 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] ||style="text-align: center"| 1 || 103 |- | {{Сцяг Уэльса}} [[Раян Дэй]] ||style="text-align: center"| 1 || 103 |- | {{Сцяг Ірландыі}} [[Фергал О’Браен]] ||style="text-align: center"| 1 || 102 |- | {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален]] ||style="text-align: center"| 1 || 102 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Энтані Пэрсанс]] ||style="text-align: center"| 1 || 102 |- | {{Сцяг Уэльса}} [[Дэніэл Уэлс]] ||style="text-align: center"| 1 || 101 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Том Форд]] ||style="text-align: center"| 1 || 101 |- | {{Сцяг Англіі}} [[Мэцью Сэлт]] ||style="text-align: center"| 1 || 100 |- style="background:#DCDCDC; text-align: center" | '''Увогуле''' || '''42''' || '''Найвышэйшы брэйк: 147 ([[Шон Мёрфі]])''' |} == Удзельнікі == У асноўнай стадыі Еўрапейскага Мастэрс 2016 прынялі ўдзел 30 гульцоў, якія перамаглі ў матчах другога кваліфікацыйнага раўнда, а таксама 4 удзельнікі адкладзеных матчаў другога кваліфікацыйнага раўнда. Пяць снукерыстаў з топ-16 сусветнага рэйтынгу не патрапілі ў асноўную стадыю спаборніцтва: [[Сцюарт Бінэм]] (2), [[Дзін Цзюньхуэй]] (6), [[Джо Пэры]] (11), [[Марк Уільямс]] (13) і [[Кайрэн Уілсан]] (15). Самым узроставым удзельнікам сусветнага гран-пры стаў 44-гадовы [[Дамінік Дэйл]]. [[Фергал О’Браен|Фергалу О'Браену]] і [[Марк Дэвіс|Марку Дэвісу]] падчас турніру таксама было па 44 гады, [[Робін Хал|Робіну Халу]] — 42, а [[Джон Хігінс|Джону Хігінсу]] — 41. Самым маладым снукерыстам на турніры стаў 16-гадовы [[Янь Бінтаа]]. [[Лука Брэсэль|Луку Брэсэлю]] быў 21 год, а [[Рыс Кларк|Рысу Кларку]] і [[Скот Дональдсан|Скоту Дональдсану]] — па 22. Ніжэй прадстаўлена табліца з інфармацыяй пра ўсіх удзельнікаў спаборніцтва. {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border:DarkGreen 3px; border-collapse: collapse" |- | bgcolor="90EE90"|Чэмпіён свету |- | bgcolor="DCDCDC"|Дэбютант турніру |} {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" |-style="background:#228B22" ! {{Abbr|П|Нумар пасеву|0}} !! {{Abbr|Р|Месца ў сусветным рэйтынгу|0}} !! Гулец !! {{Abbr|ДН|Дата нараджэння|0}} !! Дэбют |- style="background:#90EE90;" |1||1||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}}<ref group="у" name="с">Марк Сэлбі выдзелены зялёным колерам як дзеючы чэмпіён свету, але, як і ўсе астатнія ўдзельнікі з'яўляўся дэбютантам новага турніру — Еўрапейскага Мастэрс.</ref>|| 19.06.1983 ||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |3||3||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Мерфй Шон|nolink=1}}||10.08.1982||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |4||4||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}}||20.08.1989||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |5||5||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйгйнс Джон|nolink=1}}||18.05.1975||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |6||8||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}}|[[Марк Ален]]||Ален Марк|nolink=1}}||22.02.1986||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |7||7||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Аўстраліі}}|[[Ніл Робертсан]]||Робертсан Нйл|nolink=1}}||11.02.1982||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |8||9||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Рыкі Уолдэн]]||Уолдэн Рыкй|nolink=1}}||11.11.1982||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |11||10||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||ОСалйван Ронй|nolink=1}}||05.12.1975||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |13||12||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Ганконга}}|[[Марка Фу]]||Фу Марка|nolink=1}}||08.01.1978||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |15||14||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Алістэр Картэр]]||Картэр Алйстэр|nolink=1}}||25.07.1979||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |16||16||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Бары Хокінс]]||Хокйнс Бары|nolink=1}}||23.04.1979||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |18||17||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Энтані Мак-Гіл]]||МакГйл Энтанй|nolink=1}}||05.02.1991||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |19||20||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Лян Вэньбо]]||Лян Вэньбо|nolink=1}}||05.03.1987||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |22||22||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Гілберт]]||Гйлберт Дэвйд|nolink=1}}||12.06.1981||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |26||29||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Грэм Дот]]||Дот Грэм|nolink=1}}||12.05.1977||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |28||26||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Холт]]||Холт Майкл|nolink=1}}||07.08.1978||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |29||27||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Бэн Вуластан]]||Вуластан Бэн|nolink=1}}||14.05.1987||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |30||30||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Дэвіс]]||Дэвйс Марк|nolink=1}}||12.08.1972||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |31||32||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Бельгіі}}|[[Лука Брэсэль]]||Брэсэль Лука|nolink=1}}||08.03.1995||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |35||40||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Дамінік Дэйл]]||Дэйл Дамйнйк|nolink=1}}||29.12.1971||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |37||37||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Том Форд]]||Форд Том|nolink=1}}||17.08.1983||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |40||52||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Ірландыі}}|[[Фергал О’Браен]]||ОБраен Фергал|nolink=1}}||08.03.1972||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |54||56||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Эндру Хігінсан]]||Хйгйнсан Эндру|nolink=1}}||13.12.1977||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |55||55||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Грэйс]]||Грэйс Дэвйд|nolink=1}}||05.05.1985||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |60||62||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Фінляндыі}}|[[Робін Хал]]||Хал Робйн|nolink=1}}||16.08.1974||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |61||64||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Юй Дэлу]]||Юй Дэлу|nolink=1}}||11.10.1987||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |62||65||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Альфрэд Бёрдэн]]||Бердэн Альфрэд|nolink=1}}||14.12.1976||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |65||69||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Дэніэл Уэлс]]||Уэлс Дэнйэл|nolink=1}}||21.07.1988||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |74||79||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Рыс Кларк]]||Кларк Рыс|nolink=1}}||17.08.1994||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |92||103||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Уайлд]]||Уайлд Майкл|nolink=1}}||27.03.1981||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |94||101||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Янь Бінтаа]]||Янь Бінтаа|nolink=1}}||16.02.2000||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |108||92||style="text-align:left"|{{nowrap|{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Скот Дональдсан]]||Дональдсан Скот|nolink=1}}}}||19.03.1994||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |{{sort|109| }}||{{sort|104|А<ref group="у" name="а">Падчас турніру гулец з'яўляўся аматарам і не ўваходзіў у сусветны рэйтынг.</ref>}}||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Зак Сурэці]]||Сурэці Зак|nolink=1}}||04.10.1991||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |- style="background:#DCDCDC;" |{{sort|109| }}||{{sort|104|А<ref group="у" name="а"/>}}||style="text-align:left"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэніэл Уомерслі]]||Уомерслі Дэніэл|nolink=1}}||26.01.1992||[[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] |} {{reflist|group=у}} == Ход турніру == === Першы дзень (3 кастрычніка) === ''Выбылі: {{Сцяг Фінляндыі}} [[Робін Хал]] (60), {{Сцяг Англіі}} [[Алістэр Картэр]] (15), {{Сцяг Англіі}} [[Майкл Холт]] (28), {{Сцяг Шатландыі}} [[Грэм Дот]] (26), {{Сцяг Англіі}} [[Майкл Уайлд]] (91), {{Сцяг Ганконга}} [[Марка Фу]] (13), {{Сцяг Ірландыі}} [[Фергал О’Браен]] (40), {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Грэйс]] (55), {{Сцяг Уэльса}} [[Дэніэл Уэлс]] (65), {{Сцяг Кітая}} [[Янь Бінтаа]] (93).'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=3 width=10%|3 кастрычніка 2016<br><small>10:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Робін Хал|{{color|black|Робін Хал}}]] (60) {{Сцяг Фінляндыі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''1:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Том Форд|{{color|black|Том Форд}}]] (37)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003210008/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433589 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 6:'''75''' ('''52'''), '''59''':56 ('''55''' ''Форд''), 29:'''77''' ('''51'''), 8:'''52''', 46:'''55''' |- | align=right|—<br>—<br>148<br>29.6 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''3 (52, 55, 51)'''<br>'''315'''<br>'''63''' |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>10:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Энтані Мак-Гіл|{{color|black|Энтані Мак-Гіл}}]] (18) {{Сцяг Шатландыі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:3''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Алістэр Картэр|{{color|black|Алістэр Картэр}}]] (15)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003210240/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433597 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''96''':0 ('''96'''), 54:'''71''' ('''54''' ''Мак-Гіл''), 10:'''71''' ('''61'''), '''66''':10 ('''65'''), 32:'''103''' ('''71'''), '''107''':0 ('''107'''), '''75''':34 |- | align=right|'''1'''<br>'''4 (96, 54, 65, 107)'''<br>'''440'''<br>'''62.86''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>2 (61, 71)<br>289<br>41.29 |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Джон Хігінс|{{color|black|Джон Хігінс}}]] (5) {{Сцяг Шатландыі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:0''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Майкл Холт|{{color|black|Майкл Холт}}]] (28)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003210724/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433588 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''124''':0 ('''118'''), '''61''':31, '''76''':0, '''105''':0 ('''104''') |- | align=right|'''2'''<br>'''2 (118, 104)'''<br>'''366'''<br>'''91.5''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>31<br>7.75 |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Ніл Робертсан|{{color|black|Ніл Робертсан}}]] (7) {{Сцяг Аўстраліі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:2''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Шатландыі}} [[Грэм Дот|{{color|black|Грэм Дот}}]] (26)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003211019/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433595 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''71''':61 ('''57''' ''Дот'', '''71'''), 53:'''73''' ('''53''' ''Робертсан'', '''73'''), '''73''':61 ('''53''' ''Дот''), '''101''':40 ('''70'''), 0:'''87''' ('''87'''), '''118''':0 ('''112''') |- | align=right|'''1'''<br>'''4 (71, 53, 70, 112)'''<br>'''416'''<br>'''69.33''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>4 (57, 73, 53, 87)<br>322<br>53.67 |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Бары Хокінс|{{color|black|Бары Хокінс}}]] (16) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:3''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Майкл Уайлд|{{color|black|Майкл Уайлд}}]] (91)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003211322/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433585 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''66''':59 ('''53''' ''Хокінс''), 41:'''46''', 18:'''60''', '''74''':24, 37:'''64''', '''102''':17 ('''93'''), '''68''':43 |- | align=right|—<br>'''2 (53, 93)'''<br>'''406'''<br>'''58''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>313<br>44.71 |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Эндру Хігінсан|{{color|black|Эндру Хігінсан}}]] (54) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:0''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Ганконга}} [[Марка Фу|{{color|black|Марка Фу}}]] (13)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003212205/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433590 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''79''':44, '''97''':17, '''71''':36 ('''70'''), '''93''':0 ('''61''') |- | align=right|—<br>'''2 (70, 61)'''<br>'''340'''<br>'''85''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>97<br>24.25 |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/32 фіналу (АМ) |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Марк Сэлбі|{{color|black|Марк Сэлбі}}]] (1) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:0''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Ірландыі}} [[Фергал О’Браен|{{color|black|Фергал О'Браен}}]] (40)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003212426/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433583 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''88''':45 ('''88'''), '''121''':14 ('''50''', '''71'''), '''66''':0, '''121''':0 ('''109''') |- | align=right|'''1'''<br>'''4 (88, 50, 71, 109)'''<br>'''396'''<br>'''99''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>59<br>14.75 |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Дэвід Грэйс|{{color|black|Дэвід Грэйс}}]] (55) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''1:4''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Шатландыі}} [[Рыс Кларк|{{color|black|Рыс Кларк}}]]''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003212716/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433596 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 0:'''101''' ('''101'''), '''70''':13, 52:'''84''' ('''61'''), 43:'''77''' ('''50'''), 16:'''94''' ('''52''') |- | align=right|—<br>—<br>181<br>36.2 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''4 (101, 61, 50, 52)'''<br>'''369'''<br>'''73.8''' |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>>20:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/32 фіналу (АМ) |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Дэніэл Уэлс|{{color|black|Дэніэл Уэлс}}]] (65) {{Сцяг Уэльса}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''0:4''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван|{{color|black|Роні О'Саліван}}]] (11)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003213041/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433584 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 38:'''73''', 62:'''68''', 3:'''68''' ('''51'''), 28:'''75''' |- | align=right|—<br>—<br>131<br>32.75 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''1 (51)'''<br>'''284'''<br>'''71''' |- |align=center rowspan=3|3 кастрычніка 2016<br><small>>20:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Янь Бінтаа|{{color|black|Янь Бінтаа}}]] (93) {{Сцяг Кітая}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''2:4''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн|{{color|black|Рыкі Уолдэн}}]] (8)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161003213349/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433587 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 9:'''71''' ('''71'''), 9:'''91''' ('''91'''), '''64''':23, '''114''':17 ('''79'''), 4:'''86''' ('''86'''), 30:'''105''' ('''105''') |- | align=right|—<br>1 (79)<br>230<br>38.33 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''4 (71, 91, 86, 105)'''<br>'''393'''<br>'''65.5''' |} === Другі дзень (4 кастрычніка) === ''Выбылі: {{Сцяг Англіі}} [[Зак Сурэці]], {{Сцяг Кітая}} [[Юй Дэлу]] (61), {{Сцяг Англіі}} [[Бэн Вуластан]] (29), {{Сцяг Англіі}} [[Дэніэл Уомерслі]], {{Сцяг Уэльса}} [[Дамінік Дэйл]] (35), {{Сцяг Англіі}} [[Шон Мёрфі]] (3), {{Сцяг Бельгіі}} [[Лука Брэсэль]] (31), {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Гілберт]] (22).'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=3 width=10%|4 кастрычніка 2016<br><small>11:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Зак Сурэці|{{color|black|Зак Сурэці}}]] {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''1:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо|{{color|black|Лян Вэньбо}}]] (19)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005072848/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433593 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 21:'''80''' ('''80'''), 0:'''77''' ('''50'''), 55:'''79''' ('''51''' ''Сурэці'', '''51''' ''Лян''), '''71''':40, 16:'''103''' ('''61''') |- | align=right|—<br>1 (51)<br>163<br>32.6 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''4 (80, 50, 51, 61)'''<br>'''379'''<br>'''75.8''' |- |align=center rowspan=3|4 кастрычніка 2016<br><small>>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Альфрэд Бёрдэн|{{color|black|Альфрэд Бёрдэн}}]] (62) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:1''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Кітая}} [[Юй Дэлу|{{color|black|Юй Дэлу}}]] (61)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005073300/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433586 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''99''':5 ('''87'''), 0:'''73''', '''69''':62, '''78''':0 ('''78'''), '''63''':28 ('''61''') |- | align=right|—<br>'''3 (87, 78, 61)'''<br>'''309'''<br>'''61.8''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>168<br>33.6 |- |align=center rowspan=3 width=10%|4 кастрычніка 2016<br><small>>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Бэн Вуластан|{{color|black|Бэн Вуластан}}]] (29) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''3:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп|{{color|black|Джад Трамп}}]] (4)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005073533/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433591 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''61''':52, 0:'''105''' ('''105'''), '''132''':15 ('''55''', '''66'''), 0:'''101''' ('''64'''), '''66''':2 ('''59'''), 38:'''76''', 0:'''89''' ('''89''') |- | align=right|—<br>3 (55, 66, 59)<br>297<br>42.43 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''3 (105, 64, 89)'''<br>'''440'''<br>'''62.86''' |- |align=center rowspan=3 width=10%|4 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Дэніэл Уомерслі|{{color|black|Дэніэл Уомерслі}}]] {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''0:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален|{{color|black|Марк Ален}}]] (6)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005073950/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433594 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 33:'''96''', 11:'''68''' ('''51'''), 46:'''71''' ('''53'''), 0:'''112''' ('''112''') |- | align=right|—<br>—<br>90<br>22.5 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''3 (51, 53, 112)'''<br>'''347'''<br>'''86.75''' |- |align=center rowspan=3|4 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/16 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Марк Сэлбі|{{color|black|Марк Сэлбі}}]] (1) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:2''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Уэльса}} [[Дамінік Дэйл|{{color|black|Дамінік Дэйл}}]] (35)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005074131/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451456 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''69''':55, 40:'''59''', '''68''':57 ('''57''' ''Дэйл'', '''67'''), 8:'''110''' ('''72'''), '''86''':16 ('''66'''), '''69''':38 |- | align=right|—<br>2 (67, 66)<br>'''340'''<br>'''56.67''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''2 (57, 72)'''<br>335<br>55.83 |- |align=center rowspan=3 width=10%|4 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Шон Мёрфі|{{color|black|Шон Мёрфі}}]] (3) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''1:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс|{{color|black|Марк Дэвіс}}]] (30)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005074530/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433592 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 50:'''75''', 54:'''59''', '''63''':32, 13:'''101''' ('''100'''), 32:'''53''' |- | align=right|—<br>—<br>212<br>42.4 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''1 (100)'''<br>'''320'''<br>'''64''' |- |align=center rowspan=3 width=10%|4 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Лука Брэсэль|{{color|black|Лука Брэсэль}}]] (31) {{Сцяг Бельгіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''3:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Шатландыі}} [[Скот Дональдсан|{{color|black|Скот Дональдсан}}]] (107)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005074755/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/433598 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''65''':15, '''87''':11 ('''60'''), 38:'''73''', 0:'''104''' ('''52'''), 1:'''74''' ('''52'''), '''62''':40, 16:'''60''' |- | align=right|—<br>1 (60)<br>269<br>38.43 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''2 (52, 52)'''<br>'''377'''<br>'''53.86''' |- |align=center rowspan=3 width=10%|4 кастрычніка 2016<br><small>>20:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/16 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Дэвід Гілберт|{{color|black|Дэвід Гілберт}}]] (22) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''1:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван|{{color|black|Роні О'Саліван}}]] (11)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005075109/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451458 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 0:'''87''' ('''87'''), 28:'''84''' ('''77'''), 6:'''88''' ('''68'''), '''74''':1 ('''74'''), 35:'''98''' ('''50''') |- | align=right|—<br>1 (74)<br>143<br>28.6 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''4 (87, 77, 68, 50)'''<br>'''358'''<br>'''71.6''' |} === Трэці дзень (5 кастрычніка) === ''Выбылі: {{Сцяг Англіі}} [[Том Форд]] (37), {{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн]] (8), {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален]] (6), {{Сцяг Шатландыі}} [[Рыс Кларк]].'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=3 width=10%|5 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/8 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Джон Хігінс|{{color|black|Джон Хігінс}}]] (5) {{Сцяг Шатландыі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''4:3''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Том Форд|{{color|black|Том Форд}}]] (37)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005202827/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451455 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''61''':36, 4:'''109''' ('''61'''), 35:'''72''' ('''72'''), '''64''':23, 46:'''80''' ('''79'''), '''78''':8 ('''71'''), '''69''':31 |- | align=right|—<br>1 (71)<br>357<br>51 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''3 (61, 72, 79)'''<br>'''359'''<br>'''51.29''' |- |align=center rowspan=3 width=10%|5 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/8 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Альфрэд Бёрдэн|{{color|black|Альфрэд Бёрдэн}}]] (62) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:3''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн|{{color|black|Рыкі Уолдэн}}]] (8)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005203136/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451459 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 0:'''74''' ('''73'''), '''53''':17, '''55''':11, '''60''':9, 29:'''71''', 2:'''69''' ('''69'''), '''71''':1 ('''64''') |- | align=right|—<br>1 (64)<br>'''270'''<br>'''38.57''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''2 (73, 69)'''<br>252<br>36 |- |align=center rowspan=3 width=10%|5 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/8 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Роні О’Саліван|{{color|black|Роні О'Саліван}}]] (11) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:2''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален|{{color|black|Марк Ален}}]] (6)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005203437/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451464 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 7:'''121''' ('''121'''), '''68''':65 ('''65''' ''Ален'', '''64''' ''О'Саліван''), '''60''':56 ('''55''' ''Ален'', '''60'''), 62:'''67''', '''77''':0 ('''77'''), '''126''':1 ('''80''') |- | align=right|—<br>'''4 (64, 60, 77, 80)'''<br>'''400'''<br>'''66.67''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>3 (121, 65, 55)<br>310<br>51.67 |- |align=center rowspan=3 width=10%|5 кастрычніка 2016<br><small>>20:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/8 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Ніл Робертсан|{{color|black|Ніл Робертсан}}]] (7) {{Сцяг Аўстраліі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:1''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Шатландыі}} [[Рыс Кларк|{{color|black|Рыс Кларк}}]]''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161005203908/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451457 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''86''':1 ('''82'''), 0:'''73''' ('''73'''), '''67''':56 ('''61'''), '''103''':0 ('''103'''), '''67''':13 ('''67''') |- | align=right|—<br>'''4 (82, 61, 103, 67)'''<br>'''323'''<br>'''64.6''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>1 (73)<br>143<br>28.6 |} === Чацвёрты дзень (6 кастрычніка) === ''Выбылі: {{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо]] (19), {{Сцяг Шатландыі}} [[Скот Дональдсан]] (108), {{Сцяг Англіі}} [[Эндру Хігінсан]] (54), {{Сцяг Англіі}} [[Бары Хокінс]] (16).'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=3 width=10%|6 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3 width=10%|1/8 фіналу |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Марк Дэвіс|{{color|black|Марк Дэвіс}}]] (30) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''4:3''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо|{{color|black|Лян Вэньбо}}]] (19)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161006173219/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451462/european-masters Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 2:'''82''' ('''81'''), '''82''':32 ('''82'''), 36:'''107''' ('''103'''), '''86''':33, 55:'''64''', '''70''':44, '''128''':0 ('''107''') |- | align=right|1<br>'''2 (82, 107)'''<br>'''459'''<br>'''65.57''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|1<br>2 (81, 103)<br>362<br>51.71 |- |align=center rowspan=3|6 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/8 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Энтані Мак-Гіл|{{color|black|Энтані Мак-Гіл}}]] (18) {{Сцяг Шатландыі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:3''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Шатландыі}} [[Скот Дональдсан|{{color|black|Скот Дональдсан}}]] (108)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161006173750/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451463/european-masters Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''79''':0, '''77''':69, 3:'''63''', 25:'''92''', '''81''':23 ('''55'''), 0:'''86''' ('''86'''), '''77''':6 |- | align=right|—<br>1 (55)<br>'''342'''<br>'''48.86''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''1 (86)'''<br>339<br>48.43 |- |align=center rowspan=3|6 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/8 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Эндру Хігінсан|{{color|black|Эндру Хігінсан}}]] (54) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''0:4''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп|{{color|black|Джад Трамп}}]] (4)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161006174123/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451460/european-masters Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 14:'''70''' ('''61'''), 44:'''72''', 0:'''121''' ('''118'''), 1:'''127''' ('''94''') |- | align=right|—<br>—<br>59<br>14.75 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''3 (61, 118, 94)'''<br>'''390'''<br>'''97.5''' |- |align=center rowspan=3|6 кастрычніка 2016<br><small>>20:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=3|1/8 фіналу |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Марк Сэлбі|{{color|black|Марк Сэлбі}}]] (1) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:0''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Бары Хокінс|{{color|black|Бары Хокінс}}]] (16)''' |style=font-size:90% rowspan=3 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=3 |[https://web.archive.org/web/20161006183801/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451461 Справаздача] |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''86''':14, '''90''':42, '''63''':21, '''111''':0 ('''63''') |- | align=right|—<br>'''1 (63)'''<br>'''350'''<br>'''87.5''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>77<br>19.25 |} === Пяты дзень (7 кастрычніка) === ''Выбылі: {{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] (5), {{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] (62), {{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] (30), {{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] (18).'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=5 width=10%|7 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=5 width=10%|Чвэрцьфінал |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Джон Хігінс|{{color|black|Джон Хігінс}}]] (5) {{Сцяг Шатландыі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''0:4''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп|{{color|black|Джад Трамп}}]] (4)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=5 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=5 |[https://web.archive.org/web/20161007221951/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451467 Справаздача] |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | 5<ref name=rankingsbefore/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | '''4'''<ref name=rankingsbefore/> |- | align="right" | '''28'''<ref name=higginsrtct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Players/john-higgins/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | title = Winner Finishes by John Higgins in All Professional ranking Events | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160915212850/http://cuetracker.net/Players/john-higgins/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | archivedate = 15 верасня 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | 5<ref name=trumprtct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Players/judd-trump/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | title = Winner Finishes by Judd Trump in All Professional ranking Events | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160915213353/http://cuetracker.net/Players/judd-trump/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | archivedate = 15 верасня 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | 2 |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | 2 |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | 2 |- | align="right" | 118 | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 118 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=trumphiggins>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/john-higgins/judd-trump?filter=cl,so | title = Head-to-Head: John Higgins vs Judd Trump | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006180443/http://cuetracker.net/Head-to-Head/john-higgins/judd-trump?filter=cl,so | archivedate = 6 кастрычніка 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | '''9''' ('''6''') | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 5 (1) |- | align="right" | '''67''' ('''50''') | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 65 (43) |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |[[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|Рыга Мастэрс 2016]] |align="center"| 1/8 фіналу |{{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] |align="center"| 2:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2015|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2015]] |align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''5''':4 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры 2015|Адкрыты чэмпіянат Гдыні 2015]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/8 фіналу |{{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] |align="center"| 2:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |bgcolor="#C2B280"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі 2014]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/32 фіналу |{{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] |align="center"| 1:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |[[World Open 2014 (снукер)|World Open 2014]] |align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''5''':4 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2014]] |align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''4''':3 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2012|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі 2012]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| Фінал |{{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] |align="center"| 0:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |bgcolor="#C2B280"|[[Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 4 (снукер)|Трафей памяці Кей Сюзан 2012]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| Фінал |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''4''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Прэм’ер-ліга 2012 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2012]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Групавы раўнд |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''4''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |[[Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)|Шанхай Мастэрс 2012]] |align="center"| Фінал |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''10''':9 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Адкрыты чэмпіянат Антверпена па снукеры 2011|Адкрыты чэмпіянат Антверпена 2011]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| Чвэрцьфінал |{{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] |align="center"| 2:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |[[Чэмпіянат свету па снукеры 2011|Чэмпіянат свету 2011]] |align="center"| Фінал |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''18''':15 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Прэм’ер-ліга 2009 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2009]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Групавы раўнд |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''4''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |[[Гран-пры 2008 (снукер)|Гран-пры 2008]] |align="center"| Паўфінал |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' |align="center"| '''6''':4 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |} |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 36:'''62''', 25:'''74''' ('''74'''), 38:'''67''', 2:'''105''' ('''105''') |- | align=right|—<br>—<br>101<br>25.25 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''2 (74, 105)'''<br>'''308'''<br>'''77''' |- |align=center rowspan=5|7 кастрычніка 2016<br><small>>14:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=5|Чвэрцьфінал |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Марк Сэлбі|{{color|black|Марк Сэлбі}}]] (1) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:0''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн|{{color|black|Альфрэд Бёрдэн}}]] (62)''' |style=font-size:90% rowspan=5 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=5 |[https://web.archive.org/web/20161007222239/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451468 Справаздача] |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | '''1'''<ref name=rankingsbefore/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | 65<ref name=rankingsbefore/> |- | align="right" | '''8'''<ref name=selbyrtct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Players/Mark-Selby/Finishes/Professional/Ranking/Winner/All-time | title = Winner Finishes by Mark Selby in All Professional ranking Events | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161005122028/http://cuetracker.net/Players/Mark-Selby/Finishes/Professional/Ranking/Winner/All-time | archivedate = 5 кастрычніка 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | 0 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | '''3''' | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | 2 |- | align="right" | '''3''' | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | 2 |- | align="right" | '''1''' | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | 0 |- | align="right" | '''109''' | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 87 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=selbyburden>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/mark-selby/alfie-burden | title = Head-to-Head: Mark Selby vs Alfie Burden | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160914172149/http://cuetracker.net/Head-to-Head/mark-selby/alfie-burden | archivedate = 14 верасня 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | '''5''' ('''2''') | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 0 (0) |- | align="right" | '''27''' ('''15''') | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 11 (8) |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |[[World Open 2016 (снукер)|World Open 2016]] |align="center"| 1/32 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' |align="center"| '''5''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2015|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі 2015]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/32 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' |align="center"| '''4''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 4 (снукер)|Трафей памяці Кей Сюзан 2012]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/32 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' |align="center"| '''4''':0 |{{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 8 (снукер)|Міжнародны трафей Алекса Хігінса 2011]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/64 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' |align="center"| '''4''':1 |{{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] |- |[[Чэмпіянат свету па снукеры 2002|Чэмпіянат свету 2002]] |align="center"| 1/32 фіналу (квал.) |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' |align="center"| '''10''':6 |{{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] |} |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''84''':16 ('''84'''), '''90''':33, '''136''':16 ('''136'''), '''107''':9 ('''102''') |- | align=right|'''2'''<br>'''3 (84, 136, 102)'''<br>'''417'''<br>'''104.25''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>74<br>18.5 |- |align=center rowspan=5|7 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=5|Чвэрцьфінал |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Марк Дэвіс|{{color|black|Марк Дэвіс}}]] (30) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''1:4''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван|{{color|black|Роні О'Саліван}}]] (11)''' |style=font-size:90% rowspan=5 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=5 |[https://web.archive.org/web/20161007222515/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451465 Справаздача] |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | 30<ref name=rankingsbefore/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | '''10'''<ref name=rankingsbefore/> |- | align="right" | 0 | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | '''28'''<ref name=osullivanrtct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Players/ronnie-osullivan/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | title = Winner Finishes by Ronnie O'Sullivan in All Professional ranking Events | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160917164356/http://cuetracker.net/Players/ronnie-osullivan/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | archivedate = 17 верасня 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | '''3''' |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | '''3''' |- | align="right" | '''2''' | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | 0 |- | align="right" | '''107''' | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 87 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=osullivandavis>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/ronnie-osullivan/mark-davis?filter=cl,so | title = Head-to-Head: Ronnie O'Sullivan vs Mark Davis | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006192728/http://cuetracker.net/Head-to-Head/ronnie-osullivan/mark-davis?filter=cl,so | archivedate = 6 кастрычніка 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | 1 (1) | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | '''4''' ('''2''') |- | align="right" | 10 (8) | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | '''19''' ('''11''') |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |[[German Masters 2015 (снукер)|German Masters 2015]] |align="center"| 1/16 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] |align="center"| 1:'''5''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Champion of Champions 2013 (снукер)|Champion of Champions 2013]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| 1/8 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] |align="center"| 0:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |bgcolor="#C2B280"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2013|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі 2013]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/8 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] |align="center"| 2:'''4''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |[[Гран-пры 2004 (снукер)|Гран-пры 2004]] |align="center"| 1/32 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] |align="center"| 2:'''5''' |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |[[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры 2001|Адкрыты чэмпіянат Шатландыі 2001]] |align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Дэвіс]]''' |align="center"| '''5''':1 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |} |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 0:'''87''' ('''54'''), 42:'''64''', '''128''':12 ('''124'''), 13:'''67''', 0:'''129''' ('''129''') |- | align=right|1<br>1 (124)<br>183<br>36.6 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|1<br>'''2 (54, 129)'''<br>'''359'''<br>'''71.8''' |- |align=center rowspan=5|7 кастрычніка 2016<br><small>>20:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=5|Чвэрцьфінал |style="background:#228B22" valign=top align=right|'''[[Ніл Робертсан|{{color|black|Ніл Робертсан}}]] (7) {{Сцяг Аўстраліі}}''' |style="background:#228B22" align=center valign=top|'''4:2''' |style="background:#228B22" valign=top align=left|'''{{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл|{{color|black|Энтані Мак-Гіл}}]] (18)''' |style=font-size:90% rowspan=5 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=5 |[https://web.archive.org/web/20161007223200/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451466 Справаздача] |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | '''7'''<ref name=rankingsbefore/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | 17<ref name=rankingsbefore/> |- | align="right" | '''12'''<ref name=robertsonrtct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Players/neil-robertson/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | title = Winner Finishes by Neil Robertson in All Professional ranking Events | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160923024201/http://cuetracker.net/Players/neil-robertson/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | archivedate = 23 верасня 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | 1<ref name=mcgillrtct>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Players/anthony-mcgill/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | title = Winner Finishes by Anthony McGill in All Professional ranking Events | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006195756/http://cuetracker.net/Players/anthony-mcgill/Finishes/Professional/ranking/winner/All-time | archivedate = 6 кастрычніка 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | 2 |- | align="right" | 2 | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | 2 |- | align="right" | '''2''' | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | 1 |- | align="right" | '''112''' | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 107 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=robertsonmcgill>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/neil-robertson/anthony-mcgill | title = Head-to-Head: Neil Robertson vs Anthony McGill | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160915185527/http://cuetracker.net/Head-to-Head/neil-robertson/anthony-mcgill | archivedate = 15 верасня 2016 | accessdate = 6 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | '''3''' ('''1''') | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 0 (0) |- | align="right" | '''12''' ('''4''') | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 5 (2) |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2016|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2016]] |align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |align="center"| '''4''':2 |{{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Еўрапейскі тур PTC 2014/2015 – Этап 2 (снукер)|Пол Хантэр Класік 2014]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |align="center"| '''4''':3 |{{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 2 (снукер)|Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 2]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" |{{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |align="center"| '''4''':0 |{{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] |} |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''77''':1 ('''61'''), 27:'''89''', '''68''':62 ('''52''' ''Мак-Гіл''), 10:'''93''' ('''56'''), '''58''':42, '''77''':44 |- | align=right|—<br>1 (61)<br>317<br>52.83 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>'''2 (52, 56)'''<br>'''331'''<br>'''55.17''' |} === Шосты дзень (8 кастрычніка) === ''Выбылі: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] (1), {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] (7).'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=5 width=10%|8 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=5 width=10%|Паўфінал |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Марк Сэлбі|{{color|black|Марк Сэлбі}}]] (1) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''2:6''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп|{{color|black|Джад Трамп}}]] (4)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=5 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=5 |[https://web.archive.org/web/20161009200148/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451469/european-masters Справаздача] |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | '''1'''<ref name=rankingsbefore/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | 4<ref name=rankingsbefore/> |- | align="right" | '''8'''<ref name=selbyrtct/> | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | 5<ref name=trumprtct/> |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | '''4''' | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | 3 |- | align="right" | '''4''' | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | 3 |- | align="right" | 3 | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | 3 |- | align="right" | '''136''' | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 118 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=selbytrump>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/mark-selby/judd-trump?filter=cl,so,6r | title = Head-to-Head: Mark Selby vs Judd Trump | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161007224526/http://cuetracker.net/Head-to-Head/mark-selby/judd-trump?filter=cl,so,6r | archivedate = 7 кастрычніка 2016 | accessdate = 7 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | '''5''' ('''3''') | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 3 (1) |- | align="right" | 30 ('''20''') | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | '''33''' (17) |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |[[German Masters 2015 (снукер)|German Masters 2015]] |align="center"| Чвэрцьфінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | align="center"|'''5''':4 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Champion of Champions 2014 (снукер)|Champion of Champions 2014]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Чвэрцьфінал |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] | align="center"|1:'''6''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |bgcolor="#C2B280"| [[Адкрыты чэмпіянат Антверпена па снукеры 2013|Адкрыты чэмпіянат Антверпена 2013]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | align="center"|'''4''':3 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |bgcolor="#C2B280"| [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 8 (снукер)|Міжнародны трафей Алекса Хігінса 2011]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| Паўфінал |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] | align="center"|1:'''4''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2011|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2011]] |align="center"| Фінал |{{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] | align="center"|5:'''10''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |- |bgcolor="#C2B280"| [[Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 3 (снукер)|PTC 2010/2011 – Этап 3]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | align="center"|'''4''':3 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2010|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2010]] |align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | align="center"|'''5''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |- |[[Шанхай Мастэрс 2008 (снукер)|Шанхай Мастэрс 2008]] |align="center"| 1/16 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | align="center"|'''5''':1 |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |} |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' 0:'''135''' ('''135'''), 0:'''75''' ('''72'''), '''69''':61 ('''56''' ''Трамп''), 30:'''83''' ('''66'''), 0:'''85''' ('''58'''), '''71''':63, 0:'''78''' ('''70'''), 61:'''69''' |- | align=right|—<br>—<br>231<br>28.88 |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|'''1'''<br>'''6 (135, 72, 56, 66, 58, 70)'''<br>'''649'''<br>'''81.13''' |- |align=center rowspan=5 width=10%|8 кастрычніка 2016<br><small>19:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=5 width=10%|Паўфінал |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Роні О’Саліван|{{color|black|Роні О'Саліван}}]] (11) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''6:0''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан|{{color|black|Ніл Робертсан}}]] (7)''' |width=10% style=font-size:90% rowspan=5 align=left|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |width=10% style=font-size:90% rowspan=5 |[https://web.archive.org/web/20161009200647/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451470/european-masters Справаздача] |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | 10<ref name=rankingsbefore/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | '''7'''<ref name=rankingsbefore/> |- | align="right" | '''28'''<ref name=osullivanrtct/> | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | 12<ref name=robertsonrtct/> |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | '''4''' | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | 3 |- | align="right" | '''4''' | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | 3 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | '''2''' |- | align="right" | '''129''' | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 112 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=robertsonosullivan>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/neil-robertson/ronnie-osullivan?filter=so,cl | title = Head-to-Head: Neil Robertson vs Ronnie O'Sullivan | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161007225645/http://cuetracker.net/Head-to-Head/neil-robertson/ronnie-osullivan?filter=so,cl | archivedate = 7 кастрычніка 2016 | accessdate = 7 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | '''10 + 1 нічыя''' ('''4''') | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 5 + 1 нічыя (3) |- | align="right" | '''83''' ('''46''') | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 70 (44) |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2016|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2016]] |align="center"| Фінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''9''':5 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Мастэрс 2015 (снукер)|Мастэрс 2015]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Паўфінал |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | align="center"|1:'''6''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Champion of Champions 2013 (снукер)|Champion of Champions 2013]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Паўфінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''6''':5 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#C2B280"| [[Еўрапейскі тур PTC 2013/2014 – Этап 6 (снукер)|ЕТ PTC 2013/2014 – Этап 6]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| 1/16 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | align="center"|2:'''4''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |- |[[Чэмпіянат свету па снукеры 2012|Чэмпіянат свету 2012]] |align="center"| Чвэрцьфінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''13''':10 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#C2B280"| [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 9 (снукер)|PTC 2011/2012 – Этап 9]] |bgcolor="#C2B280" align="center"| Чвэрцьфінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''4''':1 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Прэм’ер-ліга 2010 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2010]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Паўфінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''5''':1 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Прэм’ер-ліга 2010 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2010]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Групавы раўнд |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''5''':1 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |[[World Open 2010 (снукер)|World Open 2010]] |align="center"| Фінал |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | align="center"|1:'''5''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Мастэрс 2010 (снукер)|Мастэрс 2010]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''6''':4 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Прэм’ер-ліга 2009 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2009]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Групавы раўнд |bgcolor="#FFFACD" | {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | align="center"|3:3 |bgcolor="#FFFACD" |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |bgcolor="#ffdf9f"| [[Прэм’ер-ліга 2007 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2007]] |bgcolor="#ffdf9f" align="center"| Групавы раўнд |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''5''':1 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |[[Чэмпіянат свету па снукеры 2007|Чэмпіянат свету 2007]] |align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''13''':10 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2007|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2007]] |align="center"| Чвэрцьфінал |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | align="center"|4:'''5''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |- |[[Гран-пры 2006 (снукер)|Гран-пры 2006]] |align="center"| Чвэрцьфінал |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | align="center"|1:'''5''' |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2005|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2005]] |align="center"| Чвэрцьфінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | align="center"|'''5''':4 |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] |} |- |colspan="3" align=center|'''Лік па фрэймах:''' '''118''':14 ('''118'''), '''79''':0 ('''79'''), '''65''':53, '''92''':12 ('''92'''), '''68''':1 ('''63'''), '''96''':0 ('''96''') |- | align=right|'''1'''<br>'''5 (118, 79, 92, 63, 96)'''<br>'''518'''<br>'''86.33''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>—<br>80<br>13.33 |} === Сёмы дзень (9 кастрычніка) === ''Выбыў: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] (11).'' {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |- |align=center rowspan=4 width=10%|9 кастрычніка 2016<br><small>13:00 GMT+3</small> |align=center rowspan=4 width=10%|Фінал |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=right|'''[[Джад Трамп|{{color|black|Джад Трамп}}]] (4) {{Сцяг Англіі}}''' |style="background:#228B22" width=10% align=center valign=top|'''9:8''' |style="background:#228B22" width=25% valign=top align=left|'''{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван|{{color|black|Роні О'Саліван}}]] (11)''' |style=font-size:90% rowspan=4 align=left width=10%|[[Circul Globus]],<br>[[Бухарэст]], [[Румынія]] |style=font-size:90% rowspan=4 width=10%|[https://web.archive.org/web/20161009200958/http://livescores.worldsnookerdata.com/Matches/Result/13925/451471/european-masters Справаздача] |- |colspan="3" align=center|Статыстыка фіналістаў і асабістыя сустрэчы падаюцца [[Еўрапейскі Мастэрс 2016 (снукер)|ніжэй ↓]] |- |colspan="3" align=center|'''Дзённая сесія:''' 51:'''58''', '''74''':0, 35:'''62''' ('''53'''), 45:'''69''' ('''62'''), '''120''':0 ('''120'''), 20:'''100''' ('''59'''), '''82''':0 ('''82'''), 0:'''100''' ('''55''')<br />'''Вячэрняя сесія:''' '''83''':4, '''105''':21 ('''105'''), '''67''':1 ('''67'''), 34:'''93''' ('''93'''), 7:'''72''' ('''72'''), 42:'''75''', '''113''':5 ('''109'''), '''82''':6, '''74''':5 ('''74''') |- | align=right|'''3'''<br>'''6 (120, 82, 105, 67, 109, 74)'''<br>'''1034'''<br>'''60.82''' |'''Брэйкі 100+'''<br>'''Брэйкі 50+'''<br>'''Сума ачкоў'''<br>'''{{Abbr|СА/Ф|Сярэдняя колькасць ачкоў у фрэйме|0}}''' |align=left|—<br>6 (53, 62, 59, 55, 93, 72)<br>671<br>39.47 |} == Адкладзеныя матчы кваліфікацыі == Матчы другога кваліфікацыйнага раўнда з удзелам [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|чэмпіёна свету]] і лідара [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|сусветнага рэйтынгу]] [[Марк Сэлбі|Марка Сэлбі]] і пяціразовага [[Чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіёна свету]] [[Роні О’Саліван]]а гуляліся ў першы гульнявы дзень спаборніцтва на асноўнай арэне і лічыліся паядынкамі асноўнай стадыі турніру. {|border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto; text-align:left" |- style="background:#228B22; text-align:center" ! width=180|Першы гулец ! Лік ! width=180|Другі гулец |- | {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]] (1)''' | align="center" | '''4''':0 | {{Сцяг Ірландыі}} [[Фергал О’Браен]] (40) |- | {{Сцяг Уэльса}} [[Дэніэл Уэлс]] (65) | align="center" | 0:'''4''' | {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]] (11)''' |} == Асноўная сетка == {{Турнір32 | RD1 = <u>'''Першы раўнд'''</u><br />''да 4 перамог'' | RD2 = <u>'''Другі раўнд'''</u><br />''да 4 перамог'' | RD3 = <u>'''Чвэрцьфіналы'''</u><br />''да 4 перамог'' | RD4 = <u>'''Паўфіналы'''</u><br />''да 6 перамог'' | RD5 = <u>'''Фінал'''</u><br />''да 9 перамог'' | граніца=000000 | граніца2=000000 | граніцачф=000000 | граніцапф=000000 | граніцаф=000000 | фон=00AF00 | фончф=00AF00 | фонпф=00AF00 | фонф=ffd700 | RD1-seed01 = 1 | RD1-team01 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | RD1-score01 = '''4''' | RD1-seed02 = 35 | RD1-team02 = {{Сцяг Уэльса}} [[Дамінік Дэйл]] | RD1-score02 = 2 | RD1-seed03 = 16 | RD1-team03 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Бары Хокінс]]''' | RD1-score03 = '''4''' | RD1-seed04 = 92 | RD1-team04 = {{Сцяг Англіі}} [[Майкл Уайлд]] | RD1-score04 = 3 | RD1-seed05 = 62 | RD1-team05 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Альфрэд Бёрдэн]]''' | RD1-score05 = '''4''' | RD1-seed06 = 61 | RD1-team06 = {{Сцяг Кітая}} [[Юй Дэлу]] | RD1-score06 = 1 | RD1-seed07 = 94 | RD1-team07 = {{Сцяг Кітая}} [[Янь Бінтаа]] | RD1-score07 = 2 | RD1-seed08 = 8 | RD1-team08 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Рыкі Уолдэн]]''' | RD1-score08 = '''4''' | RD1-seed09 = 5 | RD1-team09 = {{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' | RD1-score09 = '''4''' | RD1-seed10 = 28 | RD1-team10 = {{Сцяг Англіі}} [[Майкл Холт]] | RD1-score10 = 0 | RD1-seed11 = 60 | RD1-team11 = {{Сцяг Фінляндыі}} [[Робін Хал]] | RD1-score11 = 1 | RD1-seed12 = 37 | RD1-team12 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Том Форд]]''' | RD1-score12 = '''4''' | RD1-seed13 = 54 | RD1-team13 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Эндру Хігінсан]]''' | RD1-score13 = '''4''' | RD1-seed14 = 13 | RD1-team14 = {{Сцяг Ганконга}} [[Марка Фу]] | RD1-score14 = 0 | RD1-seed15 = 29 | RD1-team15 = {{Сцяг Англіі}} [[Бэн Вуластан]] | RD1-score15 = 3 | RD1-seed16 = 4 | RD1-team16 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD1-score16 = '''4''' | RD1-seed17 = 3 | RD1-team17 = {{Сцяг Англіі}} [[Шон Мёрфі]] | RD1-score17 = 1 | RD1-seed18 = 30 | RD1-team18 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Дэвіс]]''' | RD1-score18 = '''4''' | RD1-seed19 = А | RD1-team19 = {{Сцяг Англіі}} [[Зак Сурэці]] | RD1-score19 = 1 | RD1-seed20 = 19 | RD1-team20 = {{Сцяг Кітая}} '''[[Лян Вэньбо]]''' | RD1-score20 = '''4''' | RD1-seed21 = 22 | RD1-team21 = {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Гілберт]] | RD1-score21 = 1 | RD1-seed22 = 11 | RD1-team22 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | RD1-score22 = '''4''' | RD1-seed23 = А | RD1-team23 = {{Сцяг Англіі}} [[Дэніэл Уомерслі]] | RD1-score23 = 0 | RD1-seed24 = 6 | RD1-team24 = {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} '''[[Марк Ален]]''' | RD1-score24 = '''4''' | RD1-seed25 = 7 | RD1-team25 = {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' | RD1-score25 = '''4''' | RD1-seed26 = 26 | RD1-team26 = {{Сцяг Шатландыі}} [[Грэм Дот]] | RD1-score26 = 2 | RD1-seed27 = 55 | RD1-team27 = {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Грэйс]] | RD1-score27 = 1 | RD1-seed28 = 74 | RD1-team28 = {{Сцяг Шатландыі}} '''[[Рыс Кларк]]''' | RD1-score28 = '''4''' | RD1-seed29 = 18 | RD1-team29 = {{Сцяг Шатландыі}} '''[[Энтані Мак-Гіл]]''' | RD1-score29 = '''4''' | RD1-seed30 = 15 | RD1-team30 = {{Сцяг Англіі}} [[Алістэр Картэр]] | RD1-score30 = 3 | RD1-seed31 = 31 | RD1-team31 = {{Сцяг Бельгіі}} [[Лука Брэсэль]] | RD1-score31 = 3 | RD1-seed32 = 108 | RD1-team32 = {{Сцяг Шатландыі}} '''[[Скот Дональдсан]]''' | RD1-score32 = '''4''' | RD2-seed01 = 1 | RD2-team01 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | RD2-score01 = '''4''' | RD2-seed02 = 16 | RD2-team02 = {{Сцяг Англіі}} [[Бары Хокінс]] | RD2-score02 = 0 | RD2-seed03 = 62 | RD2-team03 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Альфрэд Бёрдэн]]''' | RD2-score03 = '''4''' | RD2-seed04 = 8 | RD2-team04 = {{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн]] | RD2-score04 = 3 | RD2-seed05 = 5 | RD2-team05 = {{Сцяг Шатландыі}} '''[[Джон Хігінс]]''' | RD2-score05 = '''4''' | RD2-seed06 = 37 | RD2-team06 = {{Сцяг Англіі}} [[Том Форд]] | RD2-score06 = 3 | RD2-seed07 = 54 | RD2-team07 = {{Сцяг Англіі}} [[Эндру Хігінсан]] | RD2-score07 = 0 | RD2-seed08 = 4 | RD2-team08 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD2-score08 = '''4''' | RD2-seed09 = 30 | RD2-team09 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Дэвіс]]''' | RD2-score09 = '''4''' | RD2-seed10 = 19 | RD2-team10 = {{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо]] | RD2-score10 = 3 | RD2-seed11 = 11 | RD2-team11 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | RD2-score11 = '''4''' | RD2-seed12 = 6 | RD2-team12 = {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален]] | RD2-score12 = 2 | RD2-seed13 = 7 | RD2-team13 = {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' | RD2-score13 = '''4''' | RD2-seed14 = 74 | RD2-team14 = {{Сцяг Шатландыі}} [[Рыс Кларк]] | RD2-score14 = 1 | RD2-seed15 = 18 | RD2-team15 = {{Сцяг Шатландыі}} '''[[Энтані Мак-Гіл]]''' | RD2-score15 = '''4''' | RD2-seed16 = 108 | RD2-team16 = {{Сцяг Шатландыі}} [[Скот Дональдсан]] | RD2-score16 = 3 | RD3-seed01 = 1 | RD3-team01 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Марк Сэлбі]]''' | RD3-score01 = '''4''' | RD3-seed02 = 62 | RD3-team02 = {{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] | RD3-score02 = 0 | RD3-seed03 = 5 | RD3-team03 = {{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] | RD3-score03 = 0 | RD3-seed04 = 4 | RD3-team04 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD3-score04 = '''4''' | RD3-seed05 = 30 | RD3-team05 = {{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] | RD3-score05 = 1 | RD3-seed06 = 11 | RD3-team06 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | RD3-score06 = '''4''' | RD3-seed07 = 7 | RD3-team07 = {{Сцяг Аўстраліі}} '''[[Ніл Робертсан]]''' | RD3-score07 = '''4''' | RD3-seed08 = 18 | RD3-team08 = {{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] | RD3-score08 = 2 | RD4-seed01 = 1 | RD4-team01 = {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] | RD4-score01 = 2 | RD4-seed02 = 4 | RD4-team02 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD4-score02 = '''6''' | RD4-seed03 = 11 | RD4-team03 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' | RD4-score03 = '''6''' | RD4-seed04 = 7 | RD4-team04 = {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] | RD4-score04 = 0 | RD5-seed01 = 4 | RD5-team01 = {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' | RD5-score01 = '''9''' | RD5-seed02 = 11 | RD5-team02 = {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] | RD5-score02 = 8 }} == Фінал == {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" |- | colspan="3" align="center" bgcolor="#ffd700" | '''Фінал:''' да 9 перамог. Рэферы: [[Марсэль Экарт]].<br />[[Circul Globus]], [[Бухарэст]], [[Румынія]]. 9 кастрычніка 2016, 13:00 GMT+3. |- | width="260" align="right" | '''[[Джад Трамп]] (4)'''<br />{{ENG}} | width="150" align="center" | '''9''':8 | width="260" | [[Роні О’Саліван]] (11)<br />{{ENG}} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Статыстыка гульцоў|Рамка = |Фон_загалоўка= #228B22}} {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- | width="30%" align="right" | '''4'''<ref name="rankingsbefore"/> | width="40%" align="center" | Сусветны рэйтынг | width="30%" | 10<ref name="rankingsbefore"/> |- | align="right" | 5<ref name=trumprtct/> | align="center" | Рэйтынгавыя турніры | '''28'''<ref name=osullivanrtct/> |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка выступаў на Еўрапейскім Мастэрс'''</u> |- | align="right" | 0 | align="center" | Колькасць тытулаў | 0 |- | align="right" | 1 | align="center" | Колькасць удзелаў | 1 |- | align="right" | 4 | align="center" | Колькасць згуляных матчаў | '''5''' |- | align="right" | 4 | align="center" | Колькасць выйграных матчаў | '''5''' |- | align="right" | '''4''' | align="center" | Колькасць соценных брэйкаў | 2 |- | align="right" | '''135''' | align="center" | Найвышэйшы брэйк | 129 |- | colspan="3" align="center" | <u>'''Статыстыка асабістых сустрэч'''</u><ref name=trumposullivan>{{cite web | url = http://cuetracker.net/Head-to-Head/judd-trump/ronnie-osullivan?filter=b5 | title = Head-to-Head: Judd Trump vs Ronnie O'Sullivan | work = cuetracker.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009202647/http://cuetracker.net/Head-to-Head/judd-trump/ronnie-osullivan?filter=b5 | archivedate = 9 кастрычніка 2016 | accessdate = 9 кастрычніка 2016 | url-status = live }}</ref> |- | align="right" | 6 (2) | align="center" | Лік асабістых сустрэч <br />(Рэйтынгавыя турніры) | '''7''' ('''4''') |- | align="right" | 69 (37) | align="center" | Лік паводле фрэймаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | '''79''' ('''46''') |- | align="right" | 2 (0) | align="center" | Лік паводле фіналаў <br />(Рэйтынгавыя турніры) | 2 ('''1''') |} |- | colspan="3" align="center" | {{пачатак схаванага блока|Загаловак = Асабістыя сустрэчы|Рамка = |Фон_загалоўка=#228B22}} <br /><center> {{Легенда тыпаў снукерных турніраў}}</center> {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto;" width=100% |- style="background:#228B22; text-align:center" !'''Турнір''' !'''Стадыя''' ! !'''Лік''' ! |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Сусветнае Гран-пры 2015 (снукер)|Сусветнае гран-пры 2015]] |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| Фінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |align="center"| '''10''':7 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |- |[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2014|Чэмпіянат Вялікабрытаніі 2014]] |align="center"| Фінал |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 9:'''10''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Champion of Champions 2014 (снукер)|Champion of Champions 2014]] |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| Фінал |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 7:'''10''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |[[Чэмпіянат свету па снукеры 2013|Чэмпіянат свету 2013]] |align="center"| 1/2 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 11:'''17''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2012|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2012]] |align="center"| 1/4 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 3:'''5''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Мастэрс 2012 (снукер)|Мастэрс 2012]] |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| 1/4 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |align="center"| '''6''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |- |[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2011|Чэмпіянат Вялікабрытаніі 2011]] |align="center"| 1/8 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |align="center"| '''6''':5 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 9 (снукер)|PTC 2011/2012 – Этап 9]] |align="center" bgcolor="#C2B280"| Фінал |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |align="center"| '''4''':3 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |- |bgcolor="#C2B280"|[[Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 4 (снукер)|PTC 2010/2011 – Этап 4]] |align="center" bgcolor="#C2B280"| 1/8 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 0:'''4''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Прэм’ер-ліга 2009 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2009]] |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| 1/2 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 1:'''5''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |- |bgcolor="#ffdf9f"|[[Прэм’ер-ліга 2009 (снукер)|Прэм'ер-ліга 2009]] |align="center" bgcolor="#ffdf9f"| Групавы раўнд |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |align="center"| '''4''':2 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |- |[[Гран-пры 2008 (снукер)|Гран-пры 2008]] |align="center"| 1/4 фіналу |bgcolor="#98FB98" | {{Сцяг Англіі}} '''[[Джад Трамп]]''' |align="center"| '''5''':4 |{{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] |- |[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2008|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2008]] |align="center"| 1/16 фіналу |{{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] |align="center"| 3:'''5''' |bgcolor="#98FB98"| {{Сцяг Англіі}} '''[[Роні О’Саліван]]''' |} |- | colspan="3" align="center" style="font-size: 100%" | {{nowrap|''Дзённая сесія'': 51:'''58''', '''74''':0, 35:'''62''' ('''53'''), 45:'''69''' ('''62'''), '''120''':0 ('''120'''), 20:'''100''' ('''59'''), '''82''':0 ('''82'''), 0:'''100''' ('''55''')}} <br /> {{nowrap|''Вячэрняя сесія'': '''83''':4, '''105''':21 ('''105'''), '''67''':1 ('''67'''), 34:'''93''' ('''93'''), 7:'''72''' ('''72'''), 42:'''75''', '''113''':5 ('''109'''), '''82''':6, '''74''':5 ('''74''')}} |- | align="right" | '''120''' | align="center" | Найвышэйшы [[Брэйк (снукер)|брэйк]] | 93 |- | align="right" | '''3''' | align="center" | [[Соценны брэйк (снукер)|Соценныя брэйкі]] | 0 |- | align="right" | 6 | align="center" | Брэйкі 50+ | 6 |} == Брэйкі, вышэйшыя за 50 ачкоў == Ніжэй прадстаўлены ўдзельнікі, упарадкаваныя па іх найвышэйшай серыі на турніры. Насупраць пералічаны ўсе соценныя і паўсоценныя брэйкі кожнага гульца. {| border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" |- style="background:#228B22;" ! Гулец !! {{Abbr|50+|Агульная колькасць брэйкаў, вышэйшых за 50 ачкоў|0}} !! {{Abbr|100+|Колькасць брэйкаў, вышэйшых за 100 ачкоў|0}} !! {{nowrap|{{Abbr|50-100|Колькасць брэйкаў ад 50 да 100 ачкоў|0}}}} !! Усе брэйкі {{Abbr|50+|Брэйкі, вышэйшыя за 50 ачкоў|0}} |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] || '''10''' || 3 || ''7'' ||style="text-align: left"| <u>'''136'''</u>, 109, 102; ''88, 84, 71, 67, 66, 63, 50'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] || '''20''' || 7 || ''13'' ||style="text-align: left"| 135, 120, 118, 109, 105, 105, 105; ''94, 89, 82, 74, 74, 72, 70, 67, 66, 64, 61, 58, 56'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] || '''22''' || 2 || ''20'' ||style="text-align: left"| 129, 118; ''96, 93, 92, 87, 80, 79, 77, 77, 72, 68, 64, 63, 62, 60, 59, 55, 54, 53, 51, 50'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] || '''4''' || 3 || ''1'' ||style="text-align: left"| 124, 107, 100; ''82'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален]] || '''6''' || 2 || ''4'' ||style="text-align: left"| 121, 112; ''65, 55, 53, 51'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] || '''3''' || 2 || ''1'' ||style="text-align: left"| 118, 104; ''71'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] || '''9''' || 2 || ''7'' ||style="text-align: left"| 112, 103; ''82, 71, 70, 67, 61, 61, 53'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] || '''7''' || 1 || ''6'' ||style="text-align: left"| 107; ''96, 65, 56, 55, 54, 52'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн]] || '''6''' || 1 || ''5'' ||style="text-align: left"| 105; ''91, 86, 73, 71, 69'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо]] || '''6''' || 1 || ''5'' ||style="text-align: left"| 103; ''81, 80, 61, 51, 50'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Шатландыі}} [[Рыс Кларк]] || '''5''' || 1 || ''4'' ||style="text-align: left"| 101; ''73, 61, 52, 50'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Бары Хокінс]] || '''2''' || 0 || ''2'' ||style="text-align: left"| ''93, 53'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] || '''4''' || 0 || ''4'' ||style="text-align: left"| ''87, 78, 64, 61'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Шатландыі}} [[Грэм Дот]] || '''4''' || 0 || ''4'' ||style="text-align: left"| ''87, 73, 57, 53'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Шатландыі}} [[Скот Дональдсан]] || '''3''' || 0 || ''3'' ||style="text-align: left"| ''86, 52, 52'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Том Форд]] || '''6''' || 0 || ''6'' ||style="text-align: left"| ''79, 72, 61, 55, 52, 51'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Кітая}} [[Янь Бінтаа]] || '''1''' || 0 || ''1'' ||style="text-align: left"| ''79'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Дэвід Гілберт]] || '''1''' || 0 || ''1'' ||style="text-align: left"| ''74'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Уэльса}} [[Дамінік Дэйл]] || '''2''' || 0 || ''2'' ||style="text-align: left"| ''72, 57'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Алістэр Картэр]] || '''2''' || 0 || ''2'' ||style="text-align: left"| ''71, 61'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Эндру Хігінсан]] || '''2''' || 0 || ''2'' ||style="text-align: left"| ''70, 61'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Бэн Вуластан]] || '''3''' || 0 || ''3'' ||style="text-align: left"| ''66, 59, 55'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Бельгіі}} [[Лука Брэсэль]] || '''1''' || 0 || ''1'' ||style="text-align: left"| ''60'' |- |style="text-align: left"| {{Сцяг Англіі}} [[Зак Сурэці]] || '''1''' || 0 || ''1'' ||style="text-align: left"| ''51'' |- style="background:#DCDCDC; text-align: center" | '''Увогуле''' || '''130''' || 25 || ''105'' || '''Найвышэйшы брэйк: 136 ([[Марк Сэлбі]])''' |} == Статыстыка турніру == === Статыстыка гульцоў === {| border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 class="sortable" style="font-size:70%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" width=100% |-style="background:#228B22" ! Гулец !! Апошні матч !! {{Abbr|М|Згуляна матчаў|0}} !! {{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !! {{Abbr|П|Паражэнні|0}} !! {{Abbr|Ф|Згуляна фрэймаў|0}} !! {{Abbr|ВФ|Выйграна фрэймаў|0}} !! {{Abbr|ПФ|Прайграна фрэймаў|0}} !! {{Abbr|%Ф|% выйграных фрэймаў|0}} !! {{Abbr|50+|Колькасць паўсоценных брэйкаў|0}} !! {{Abbr|100+|Колькасць соценных брэйкаў|0}} !! {{Abbr|НБ|Найвышэйшы брэйк на турніры|0}} !! {{Abbr|Ф/50+|Адносіна колькасці згуляных фрэймаў да колькасці зробленых паўсоценных брэйкаў|0}} !! {{Abbr|Ф/100+|Адносіна колькасці згуляных фрэймаў да колькасці зробленых соценных брэйкаў|0}} !! {{nowrap|{{Abbr|ПГ (€)|Прызавыя грошы|0}}}} !! {{Abbr|РА|Рэйтынгавыя ачкі|0}} |- style="background:#FFD700;" |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|01|Фінал: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] 9:8}} || 5 || 5 || 0 || 40 || 27 || 13 || 67.5% || 20 || 7 || 135 || 2 || 5.71 || 75000 || 56250 |- style="background:#D3D3D3;" |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||О'Саліван Роні|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|02|Фінал: {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] 8:9}} || 6 || 5 || 1 || 43 || 30 || 13 || 69.77% || 22 || 2 || 129 || 1.95 || 21.5 || 35000 || 26250 |- style="background:#DEB887;" |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбі Марк|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|03|1/2 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] 2:6}} || 5 || 4 || 1 || 26 || 18 || 8 || 69.23% || 10 || 3 || 136 || 2.6 || 8.67 || 17500 || 13125 |- style="background:#DEB887;" |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Аўстраліі}}|[[Ніл Робертсан]]||Робертсан Ніл|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|04|1/2 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] 0:6}} || 4 || 3 || 1 || 23 || 12 || 11 || 52.17% || 9 || 2 || 112 || 2.56 || 11.5 || 17500 || 13125 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хігінс Джон|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|07|1/4 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] 0:4}} || 3 || 2 || 1 || 15 || 8 || 7 || 53.33% || 3 || 2 || 118 || 5 || 7.5 || 11000 || 8250 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Дэвіс]]||Дэвіс Марк|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|06|1/4 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] 1:4}} || 3 || 2 || 1 || 17 || 9 || 8 || 52.94% || 4 || 3 || 124 || 4.25 || 5.67 || 11000 || 8250 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Энтані Мак-Гіл]]||Мак-Гіл Энтані|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|05|1/4 фіналу: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] 2:4}} || 3 || 2 || 1 || 20 || 10 || 10 || 50% || 7 || 1 || 107 || 2.86 || 20 || 11000 || 8250 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Альфрэд Бёрдэн]]||Бёрдэн Альфрэд|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|07|1/4 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] 0:4}} || 3 || 2 || 1 || 16 || 8 || 8 || 50% || 4 || 0 || 87 || 4 || {{sort|100|—}} || 11000 || 8250 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}}|[[Марк Ален]]||Ален Марк|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|09|1/8 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] 2:4}} || 2 || 1 || 1 || 10 || 6 || 4 || 60% || 6 || 2 || 121 || 1.67 || 5 || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Лян Вэньбо]]||Лян Вэньбо|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|08|1/8 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] 3:4}} || 2 || 1 || 1 || 12 || 7 || 5 || 58.33% || 6 || 1 || 103 || 2 || 12 || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Том Форд]]||Форд Том|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|08|1/8 фіналу: {{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] 3:4}} || 2 || 1 || 1 || 12 || 7 || 5 || 58.33% || 6 || 0 || 79 || 2 || {{sort|100|—}} || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Рыкі Уолдэн]]||Уолдэн Рыкі|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|08|1/8 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] 3:4}} || 2 || 1 || 1 || 13 || 7 || 6 || 53.85% || 6 || 1 || 105 || 2.17 || 13 || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Скот Дональдсан]]||Дональдсан Скот|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|08|1/8 фіналу: {{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] 3:4}} || 2 || 1 || 1 || 14 || 7 || 7 || 50% || 3 || 0 || 86 || 4.67 || {{sort|100|—}} || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Рыс Кларк]]||Кларк Рыс|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|10|1/8 фіналу: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] 1:4}} || 2 || 1 || 1 || 10 || 5 || 5 || 50% || 5 || 1 || 101 || 2 || 10 || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Эндру Хігінсан]]||Хігінсан Эндру|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|11|1/8 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] 0:4}} || 2 || 1 || 1 || 8 || 4 || 4 || 50% || 2 || 0 || 70 || 4 || {{sort|100|—}} || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Бары Хокінс]]||Хокінс Бары|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|11|1/8 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] 0:4}} || 2 || 1 || 1 || 11 || 4 || 7 || 36.36% || 2 || 0 || 93 || 5.5 || {{sort|100|—}} || 6000 || 4500 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Бэн Вуластан]]||Вуластан Бэн|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|12|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Джад Трамп]] 3:4}} || 1 || 0 || 1 || 7 || 3 || 4 || 42.86% || 3 || 0 || 66 || 2.33 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Алістэр Картэр]]||Картэр Алістэр|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|12|1/16 фіналу: {{Сцяг Шатландыі}} [[Энтані Мак-Гіл]] 3:4}} || 1 || 0 || 1 || 7 || 3 || 4 || 42.86% || 2 || 0 || 71 || 3.5 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Бельгіі}}|[[Лука Брэсэль]]||Брэсэль Лука|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|12|1/16 фіналу: {{Сцяг Шатландыі}} [[Скот Дональдсан]] 3:4}} || 1 || 0 || 1 || 7 || 3 || 4 || 42.86% || 1 || 0 || 60 || 7 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Уайлд]]||Уайлд Майкл|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|12|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Бары Хокінс]] 3:4}} || 1 || 0 || 1 || 7 || 3 || 4 || 42.86% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Грэм Дот]]||Дот Грэм|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|13|1/16 фіналу: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Ніл Робертсан]] 2:4}} || 1 || 0 || 1 || 6 || 2 || 4 || 33.33% || 4 || 0 || 87 || 1.5 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дамінік Дэйл]]||Дэйл Дамйнйк|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|13|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] 2:4}} || 1 || 0 || 1 || 6 || 2 || 4 || 33.33% || 2 || 0 || 72 || 3 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Янь Бінтаа]]||Янь Бінтаа|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|13|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Рыкі Уолдэн]] 2:4}} || 1 || 0 || 1 || 6 || 2 || 4 || 33.33% || 1 || 0 || 79 || 6 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Гілберт]]||Гйлберт Дэвід|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|14|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] 1:4}} || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 4 || 20% || 1 || 0 || 74 || 5 || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Зак Сурэці]]||Сурэцй Зак|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|14|1/16 фіналу: {{Сцяг Кітая}} [[Лян Вэньбо]] 1:4}} || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 4 || 20% || 1 || 0 || 51 || 5 || {{sort|100|—}} || 3500 || 0 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Мерфй Шон|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|14|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Дэвіс]] 1:4}} || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 4 || 20% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Фінляндыі}}|[[Робін Хал]]||Хал Робін|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|14|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Том Форд]] 1:4}} || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 4 || 20% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Грэйс]]||Грэйс Дэвід|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|14|1/16 фіналу: {{Сцяг Шатландыі}} [[Рыс Кларк]] 1:4}} || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 4 || 20% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Юй Дэлу]]||Юй Дэлу|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|14|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Альфрэд Бёрдэн]] 1:4}} || 1 || 0 || 1 || 5 || 1 || 4 || 20% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Холт]]||Холт Майкл|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|15|1/16 фіналу: {{Сцяг Шатландыі}} [[Джон Хігінс]] 0:4}} || 1 || 0 || 1 || 4 || 0 || 4 || 0% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэніэл Уомерслі]]||Уомерслі Дэніэл|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|15|1/16 фіналу: {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Марк Ален]] 0:4}} || 1 || 0 || 1 || 4 || 0 || 4 || 0% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 0 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Ганконга}}|[[Марка Фу]]||Фу Марка|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|15|1/16 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Эндру Хігінсан]] 0:4}} || 1 || 0 || 1 || 4 || 0 || 4 || 0% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 3500 || 2625 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Ірландыі}}|[[Фергал О’Браен]]||ОБраен Фергал|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|16|1/32 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Марк Сэлбі]] 0:4}} || 1 || 0 || 1 || 4 || 0 || 4 || 0% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 1750 || 1312 |- |style="text-align: left"| {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Дэніэл Уэлс]]||Уэлс Дэнйэл|nolink=1}} ||style="text-align: left"| {{sort|16|1/32 фіналу: {{Сцяг Англіі}} [[Роні О’Саліван]] 0:4}} || 1 || 0 || 1 || 4 || 0 || 4 || 0% || 0 || 0 || <50 || {{sort|100|—}} || {{sort|100|—}} || 1750 || 1312 |} === Статыстыка паводле краін === {|border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto; text-align:center" width=100% |- style="background:#228B22" ! Краіна !!width="18%" colspan="2"| 1/16 фіналу !!width=18% colspan="2"| 1/8 фіналу !!width=18% colspan="2"| Чвэрцьфіналы !!width=18% colspan="2"| Паўфіналы !!width=18% colspan="2"| Фінал |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Англіі}} [[Англія]] ||colspan="2"| 18 удзельнікаў (56.25%) ||colspan="2"| 9 удзельнікаў (56.25%) ||colspan="2"| 5 удзельнікаў (62.5%) ||colspan="2"| 3 удзельнікі (75%) ||colspan="2"| 2 удзельнікі (100%) |- |colspan="2"| 9 перамог — 9 паразаў (-1) ||colspan="2"| 5 перамог — 4 паразы (+2) ||colspan="2"| 3 перамогі — 2 паразы (+4) ||colspan="2"| 2 перамогі — 1 параза (+6) ||colspan="2"| 1 перамогі — 1 параза (0) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | [[Эндру Хігінсан]] (4:0)<br>[[Альфрэд Бёрдэн]] (4:1)<br>[[Марк Дэвіс]] (4:1)<br>[[Роні О’Саліван]] (4:1)<br>[[Том Форд]] (4:1)<br>[[Марк Сэлбі]] (4:2)<br>[[Рыкі Уолдэн]] (4:2)<br>[[Джад Трамп]] (4:3)<br>[[Бары Хокінс]] (4:3) || [[Бэн Вуластан]] (3:4)<br>[[Алістэр Картэр]] (3:4)<br>[[Майкл Уайлд]] (3:4)<br>[[Дэвід Гілберт]] (1:4)<br>[[Дэвід Грэйс]] (1:4)<br>[[Шон Мёрфі]] (1:4)<br>[[Зак Сурэці]] (1:4)<br>[[Дэвід Уомерслі]] (0:4)<br>[[Майкл Холт]] (0:4) || [[Марк Сэлбі]] (4:0)<br>[[Джад Трамп]] (4:0)<br>[[Роні О’Саліван]] (4:2)<br>[[Альфрэд Бёрдэн]] (4:3)<br>[[Марк Дэвіс]] (4:3) || [[Рыкі Уолдэн]] (3:4)<br>[[Том Форд]] (3:4)<br>[[Эндру Хігінсан]] (0:4)<br>[[Бары Хокінс]] (0:4) || [[Марк Сэлбі]] (4:0)<br>[[Джад Трамп]] (4:0)<br>[[Роні О’Саліван]] (4:1) || [[Марк Дэвіс]] (1:4)<br>[[Альфрэд Бёрдэн]] (0:4) || [[Роні О’Саліван]] (6:0)<br>[[Джад Трамп]] (6:2) || [[Марк Сэлбі]] (2:6) || [[Джад Трамп]] (9:8) || [[Роні О’Саліван]] (8:9) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] ||colspan="2"| 1 удзельнік (3.13%) ||colspan="2"| 1 удзельнік (6.25%) ||colspan="2"| 1 удзельнік (12.5%) ||colspan="2"| 1 удзельнік (25%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 1 перамога — 0 паразаў (+2) ||colspan="2"| 1 перамога — 0 паразаў (+3) ||colspan="2"| 1 перамога — 0 паразаў (+2) ||colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-6) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | [[Ніл Робертсан]] (4:2) || || [[Ніл Робертсан]] (4:1) || || [[Ніл Робертсан]] (4:2) || || || [[Ніл Робертсан]] (0:6) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Шатландыі}} [[Шатландыя]] ||colspan="2"| 5 удзельнікаў (15.63%) ||colspan="2"| 4 удзельнікі (25%) ||colspan="2"| 2 удзельнікі (25%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 4 перамогі — 1 параза (+7) ||colspan="2"| 2 перамогі — 2 паразы (-2) ||colspan="2"| 0 перамог — 2 паразы (-6) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | [[Джон Хігінс]] (4:0)<br>[[Рыс Кларк]] (4:1)<br>[[Скот Дональдсан]] (4:3)<br>[[Энтані Мак-Гіл]] (4:3) || [[Грэм Дот]] (2:4) || [[Энтані Мак-Гіл]] (4:3)<br>[[Джон Хігінс]] (4:3) || [[Скот Дональдсан]] (3:4)<br>[[Рыс Кларк]] (1:4) || || [[Энтані Мак-Гіл]] (2:4)<br>[[Джон Хігінс]] (0:4) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Кітая}} [[Кітай]] ||colspan="2"| 3 удзельнікі (9.38%) ||colspan="2"| 1 удзельнік (6.25%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 1 перамога — 2 паразы (-2) ||colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-1) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | [[Лян Вэньбо]] (4:1) || [[Янь Бінтаа]] (2:4)<br>[[Юй Дэлу]] (1:4) || || [[Лян Вэньбо]] (3:4) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Паўночная Ірландыя]] ||colspan="2"| 1 удзельнік (3.13%) ||colspan="2"| 1 удзельнік (6.25%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 1 перамога — 0 паразаў (+4) ||colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-2) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | [[Марк Ален]] (4:0) || || || [[Марк Ален]] (2:4) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]] ||colspan="2"| 1 удзельнік (3.13%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-1) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | || [[Лука Брэсэль]] (3:4) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Уэльса}} [[Уэльс]] ||colspan="2"| 1 удзельнік (3.13%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-2) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | || [[Дамінік Дэйл]] (2:4) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Фінляндыі}} [[Фінляндыя]] ||colspan="2"| 1 удзельнік (3.13%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-3) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | || [[Робін Хал]] (1:4) |- |style="text-align: left" rowspan="3"|{{Сцяг Ганконга}} [[Ганконг]] ||colspan="2"| 1 удзельнік (3.13%) ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| ||style="background:#BEBEBE" colspan="2" rowspan="3"| |- |colspan="2"| 0 перамог — 1 параза (-4) |- style="font-size:90%;text-align: left" valign="top" | || [[Марка Фу]] (0:4) |} === Агульная статыстыка === {|border=1 cellpadding=3 class="table" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; margin: 1em auto 1em auto; text-align:center" width=100% |- style="background:#228B22" ! !!width="10%"| Кваліфікацыя !!width="10%"| 1/32 фіналу (АМ) !!width="10%"| 1/16 фіналу!!width="10%"| 1/8 фіналу !!width="10%"| Чвэрцьфіналы !!width="10%"| Паўфіналы !!width="10%"| Фінал !!width="10%"| Увогуле |- |style="text-align: left"| Колькасць гульцоў || style="background:#DCDCDC" |128||4||32||16||8||4||2|| style="background:#DCDCDC" |'''34''' |- |style="text-align: left"| Колькасць матчаў || style="background:#DCDCDC" |91||2||16||8||4||2||1|| style="background:#DCDCDC" |'''33''' |- |style="text-align: left"| Колькасць фрэймаў || style="background:#DCDCDC" |505 (637)||8 (14)||88 (112)||47 (56)||19 (28)||14 (22)||17 (17)|| style="background:#DCDCDC" |'''193 (249)''' |- |style="text-align: left"| Сярэдняя колькасць фрэймаў у матчы || style="background:#DCDCDC" |5.55||4||5.5||5.88||4.75||7||17|| style="background:#DCDCDC" |'''5.85''' |- |style="text-align: left"| Самая буйная перамога || style="background:#DCDCDC" |4:0 (19)||4:0 (2)||4:0 (3)||4:0 (2)||4:0 (2)||6:0 (1)||9:8 (1)|| style="background:#DCDCDC" |'''6:0 (1)''' |- |style="text-align: left"| Колькасць матчаў з вырашальнымі партыямі || style="background:#DCDCDC" |24||0||4||4||0||0||1|| style="background:#DCDCDC" |'''9''' |- |style="text-align: left"| Колькасць брэйкаў {{Abbr|50+|Брэйкі, вышэйшыя за 50 ачкоў|0}} || style="background:#DCDCDC" |250||5||62||29||11||11||12|| style="background:#DCDCDC" |'''130''' |- |style="text-align: left"| Колькасць соценных брэйкаў || style="background:#DCDCDC" |42||1||9||5||5||2||3|| style="background:#DCDCDC" |'''25''' |- |style="text-align: left"| Найвышэйшы брэйк || style="background:#DCDCDC" |147 ([[Шон Мёрфі|Мёрфі]])||109 ([[Марк Сэлбі|Сэлбі]])||118 ([[Джон Хігінс|Хігінс]])||121 ([[Марк Ален|Ален]])||136 ([[Марк Сэлбі|Сэлбі]])||135 ([[Джад Трамп|Трамп]])||120 ([[Джад Трамп|Трамп]])|| style="background:#DCDCDC" |'''136 ([[Марк Сэлбі|Сэлбі]])''' |- |style="text-align: left"| Сярэдняя колькасць паўсоценных брэйкаў у матчы || style="background:#DCDCDC" |2.75||2.5||3.88||3.63||2.75||5.5||12|| style="background:#DCDCDC" |'''3.94''' |- |style="text-align: left"| Сярэдняя колькасць соценных брэйкаў у матчы || style="background:#DCDCDC" |0.46||0.5||0.56||0.63||1.25||1||3|| style="background:#DCDCDC" |'''0.76''' |- |style="text-align: left"| Удзельная паўсоценная сярыйнасць ({{Abbr|Ф/50+|Адносіна колькасці згуляных фрэймаў да колькасці зробленых паўсоценных брэйкаў|0}}) || style="background:#DCDCDC" |2.02||1.6||1.42||1.62||1.73||1.27||1.42|| style="background:#DCDCDC" |'''1.48''' |- |style="text-align: left"| Удзельная соценная сярыйнасць ({{Abbr|Ф/100+|Адносіна колькасці згуляных фрэймаў да колькасці зробленых соценных брэйкаў|0}}) || style="background:#DCDCDC" |12.02||8||9.78||9.4||3.8||7||5.67|| style="background:#DCDCDC" |'''7.72''' |} == Змены ў рэйтынгу == У табліцы прадстаўлены змены ў [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|сусветным рэйтынгу]] ў рамках топ-64 пад дзеяннем вынікаў Еўрапейскага Мастэрса 2016<ref name="rankingsbefore">{{cite web|url=http://www.worldsnooker.com/rankings/|title=WORLD RANKINGS After 2016 Shanghai Masters|publisher=World Snooker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926162011/http://www.worldsnooker.com/rankings/|archivedate=26 верасня 2016|accessdate=26 верасня 2016|url-status=live}}</ref><ref name="rankingsafter">{{cite web|url=http://www.worldsnooker.com/rankings/|title=WORLD RANKINGS After 2016 European Masters|publisher=World Snooker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012192902/http://www.worldsnooker.com/rankings/|archivedate=12 кастрычніка 2016|accessdate=26 верасня 2016|url-status=live}}</ref>. {|border=1 cellpadding=3 class="sortable" style="font-size:90%; border: DarkGreen 3px; border-collapse: collapse; text-align:center" |- style="background:#228B22;" ! Гулец ! {{Abbr|АДТ|Ачкі, якія меў гулец да турніру|0}} ! {{Abbr|МДТ|Месца, якое займаў гулец да турніру|0}} ! {{Abbr|СА|Страчаныя ачкі (якія атрымаў гулец паводле вынікаў адкрытага чэмпіянату Балгарыі 2014)|0}} ! {{Abbr|НА|Набраныя ачкі (якія атрымаў гулец паводле вынікаў Еўрапейскага Мастэрса 2016)|0}} ! {{Abbr|АПТ|Ачкі, якія меў гулец пасля турніру|0}} ! {{Abbr|МПТ|Месца, якое займаў гулец пасля турніру|0}} !class="unsortable"| {{Abbr|ЗР|Змены ў рэйтынгу|0}} |- |style="text-align:left;"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|'''690650''' |style="background:#EEE8AA;"|'''1''' | style="background:#EEE8AA;" |3333 | style="background:#D8BFD8;" |13125 | style="background:#D8BFD8;" |'''700442''' | style="background:#D8BFD8;" |'''1''' |{{Няма змен}} |- |style="text-align:left;"|{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Сцюарт Бінэм]]||Бйнэм Сцюарт|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|516534 |style="background:#EEE8AA;"|2 | style="background:#EEE8AA;" |0 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |517846 | style="background:#D8BFD8;" |2 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|409166 |style="background:#EEE8AA;"|4 | style="background:#EEE8AA;" |1917 | style="background:#D8BFD8;" |'''56250''' | style="background:#D8BFD8;" |463499 | style="background:#D8BFD8;" |3 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Мерфі Шон|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|447308 |style="background:#EEE8AA;"|3 | style="background:#EEE8AA;" |'''20833''' | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |429100 | style="background:#D8BFD8;" |4 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйгінс Джон|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|408725 |style="background:#EEE8AA;"|5 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |8250 | style="background:#D8BFD8;" |416392 | style="background:#D8BFD8;" |5 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзін Цзюньхуэй|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|376925 |style="background:#EEE8AA;"|6 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |376925 | style="background:#D8BFD8;" |6 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Аўстраліі}}|[[Ніл Робертсан]]||Робертсан Ніл|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|359582 |style="background:#EEE8AA;"|7 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |13125 | style="background:#D8BFD8;" |372124 | style="background:#D8BFD8;" |7 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}}|[[Марк Ален]]||Ален Марк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|336592 |style="background:#EEE8AA;"|8 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |4500 | style="background:#D8BFD8;" |341092 | style="background:#D8BFD8;" |8 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||О'Саліван Роні|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|302333 |style="background:#EEE8AA;"|10 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |26250 | style="background:#D8BFD8;" |328583 | style="background:#D8BFD8;" |9 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Рыкі Уолдэн]]||Уолдэн Рыкі|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|312208 |style="background:#EEE8AA;"|9 | style="background:#EEE8AA;" |1917 | style="background:#D8BFD8;" |4500 | style="background:#D8BFD8;" |314791 | style="background:#D8BFD8;" |10 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джо Пэры]]||Пэры Джо|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|295133 |style="background:#EEE8AA;"|11 | style="background:#EEE8AA;" |1917 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |293216 | style="background:#D8BFD8;" |11 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Ганконга}}|[[Марка Фу]]||Фу Марка|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|243750 |style="background:#EEE8AA;"|12 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |246375 | style="background:#D8BFD8;" |12 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Марк Уільямс]]||Уйльямс Марк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|243008 |style="background:#EEE8AA;"|13 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |243008 | style="background:#D8BFD8;" |13 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Алістэр Картэр]]||Картэр Алістэр|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|226200 |style="background:#EEE8AA;"|14 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |228825 | style="background:#D8BFD8;" |14 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Бары Хокінс]]||Хокінс Бары|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|221525 |style="background:#EEE8AA;"|16 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |4500 | style="background:#D8BFD8;" |225027 | style="background:#D8BFD8;" |15 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Кайрэн Уілсан]]||Уйлсан Кайрэн|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|225174 |style="background:#EEE8AA;"|15 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |224591 | style="background:#D8BFD8;" |16 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Энтані Мак-Гіл]]||Мак-Гіл Энтані|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|197375 |style="background:#EEE8AA;"|17 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |8250 | style="background:#D8BFD8;" |204625 | style="background:#D8BFD8;" |17 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Стывен Магуайр]]||Магуайр Стывен|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|190750 |style="background:#EEE8AA;"|19 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |189750 | style="background:#D8BFD8;" |18 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Мартын Гоўлд]]||Гоўлд Мартын|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|194559 |style="background:#EEE8AA;"|18 | style="background:#EEE8AA;" |10000 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |184559 | style="background:#D8BFD8;" |19 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Лян Вэньбо]]||Лян Вэньбо|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|179584 |style="background:#EEE8AA;"|20 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |4500 | style="background:#D8BFD8;" |183084 | style="background:#D8BFD8;" |20 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Гілберт]]||Гйлберт Дэвід|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|174792 |style="background:#EEE8AA;"|22 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |177417 | style="background:#D8BFD8;" |21 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Майкл Уайт]]||Уайт Майкл|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|175258 |style="background:#EEE8AA;"|21 | style="background:#EEE8AA;" |5000 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |170258 | style="background:#D8BFD8;" |22 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Раян Дэй]]||Дэй Раян|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|157357 |style="background:#EEE8AA;"|23 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |158086 | style="background:#D8BFD8;" |23 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Мэцью Сэлт]]||Сэлт Мэцью|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|155300 |style="background:#EEE8AA;"|24 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |154300 | style="background:#D8BFD8;" |24 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роберт Мілкінс]]||Мйлкінс Роберт|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|153366 |style="background:#EEE8AA;"|25 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |152783 | style="background:#D8BFD8;" |25 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Холт]]||Холт Майкл|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|149683 |style="background:#EEE8AA;"|26 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |151308 | style="background:#D8BFD8;" |26 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Бэн Вуластан]]||Вуластан Бэн|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|141849 |style="background:#EEE8AA;"|27 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |144474 | style="background:#D8BFD8;" |27 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Дэвіс]]||Дэвіс Марк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|136791 |style="background:#EEE8AA;"|30 | style="background:#EEE8AA;" |3333 | style="background:#D8BFD8;" |8250 | style="background:#D8BFD8;" |141708 | style="background:#D8BFD8;" |28 |{{Уздым}} 2 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Грэм Дот]]||Дот Грэм|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|139933 |style="background:#EEE8AA;"|29 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |141558 | style="background:#D8BFD8;" |29 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Алан Мак-Манус]]||Мак-Манус Алан|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|140934 |style="background:#EEE8AA;"|28 | style="background:#EEE8AA;" |1917 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |139017 | style="background:#D8BFD8;" |30 |{{Падзенне 2}} 2 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Бельгіі}}|[[Лука Брэсэль]]||Брэсэль Лука|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|125799 |style="background:#EEE8AA;"|32 | style="background:#EEE8AA;" |3333 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |125091 | style="background:#D8BFD8;" |31 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Тайланда}}|[[Цепчая Ун-Ну]]||Ун-Ну Цепчая|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|124041 |style="background:#EEE8AA;"|33 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |124041 | style="background:#D8BFD8;" |32 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Пітэр Эбдан]]||Эбдан Пітэр|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|126842 |style="background:#EEE8AA;"|31 | style="background:#EEE8AA;" |5000 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |123154 | style="background:#D8BFD8;" |33 |{{Падзенне 2}} 2 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джымі Робертсан]]||Робертсан Джымі|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|103650 |style="background:#EEE8AA;"|34 | style="background:#EEE8AA;" |1917 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |103045 | style="background:#D8BFD8;" |34 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Кінг]]||Кйнг Марк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|102984 |style="background:#EEE8AA;"|35 | style="background:#EEE8AA;" |1917 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |101067 | style="background:#D8BFD8;" |35 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Том Форд]]||Форд Том|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|90558 |style="background:#EEE8AA;"|37 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |4500 | style="background:#D8BFD8;" |95058 | style="background:#D8BFD8;" |36 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Джэймі Джонс]]||Джонс Джэймі|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|93783 |style="background:#EEE8AA;"|36 | style="background:#EEE8AA;" |1000 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |94095 | style="background:#D8BFD8;" |37 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Дамінік Дэйл]]||Дэйл Дамінік|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|85642 |style="background:#EEE8AA;"|40 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |87684 | style="background:#D8BFD8;" |38 |{{Уздым}} 2 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майк Дан]]||Дан Майк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|88458 |style="background:#EEE8AA;"|38 | style="background:#EEE8AA;" |1000 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |87458 | style="background:#D8BFD8;" |39 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Гэры Уілсан]]||Уйлсан Гэры|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|86141 |style="background:#EEE8AA;"|39 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |86870 | style="background:#D8BFD8;" |40 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Мэцью Стывенс]]||Стывенс Мэцью|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|81766 |style="background:#EEE8AA;"|41 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |82495 | style="background:#D8BFD8;" |41 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Нарвегіі}}|[[Курт Мэфлін]]||Мэфлін Курт|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|80850 |style="background:#EEE8AA;"|42 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |81579 | style="background:#D8BFD8;" |42 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джэк Лісоўскі]]||Лйсоўскі Джэк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|75016 |style="background:#EEE8AA;"|44 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |75745 | style="background:#D8BFD8;" |43 |{{Уздым}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Тайланда}}|[[Дэчават Пумджаенг]]||Пумджаенг Дэчават|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|75924 |style="background:#EEE8AA;"|43 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |75341 | style="background:#D8BFD8;" |44 |{{Падзенне 2}} 1 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Джойс]]||Джойс Марк|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|73383 |style="background:#EEE8AA;"|45 | style="background:#EEE8AA;" |1000 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |73695 | style="background:#D8BFD8;" |45 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Род Лоўлер]]||Лоўлер Род|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|72874 |style="background:#EEE8AA;"|46 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |73603 | style="background:#D8BFD8;" |46 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Чжоу Юэлун]]||Чжоу Юэлун|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|71525 |style="background:#EEE8AA;"|47 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |71525 | style="background:#D8BFD8;" |47 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Сэм Бэйрд]]||Бэйрд Сэм|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|71524 |style="background:#EEE8AA;"|48 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |70941 | style="background:#D8BFD8;" |48 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Сяа Гадун]]||Сяа Гадун|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|70542 |style="background:#EEE8AA;"|49 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |70542 | style="background:#D8BFD8;" |49 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Цянь Пэнфэй]]||Цянь Пэнфэй|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|70383 |style="background:#EEE8AA;"|50 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |70383 | style="background:#D8BFD8;" |50 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роры Мак-Лаўд]]||Мак-Лаўд Роры|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|68958 |style="background:#EEE8AA;"|53 | style="background:#EEE8AA;" |0 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |70270 | style="background:#D8BFD8;" |51 |{{Уздым}} 2 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Ірландыі}}|[[Фергал О’Браен]]||О'Браен Фергал|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|69333 |style="background:#EEE8AA;"|52 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |70062 | style="background:#D8BFD8;" |52 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Эндру Хігінсан]]||Хйгінсан Эндру|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|64200 |style="background:#EEE8AA;"|56 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |4500 | style="background:#D8BFD8;" |68117 | style="background:#D8BFD8;" |53 |{{Уздым}} 3 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Робі Уільямс (ігрок у снукер)|Робі Уільямс]]||Уйльямс Робі|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|69566 |style="background:#EEE8AA;"|51 | style="background:#EEE8AA;" |1917 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |67649 | style="background:#D8BFD8;" |54 |{{Падзенне 2}} 3 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Грэйс]]||Грэйс Дэвід|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|64516 |style="background:#EEE8AA;"|55 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |66558 | style="background:#D8BFD8;" |55 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Лі Хан]]||Лй Хан|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|66375 |style="background:#EEE8AA;"|54 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |66375 | style="background:#D8BFD8;" |56 |{{Падзенне 2}} 2 |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}}|[[Джо Свэйл]]||Свэйл Джо|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|63158 |style="background:#EEE8AA;"|57 | style="background:#EEE8AA;" |583 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |63887 | style="background:#D8BFD8;" |57 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Сцюарт Кэрынгтан]]||Кэрынгтан Сцюарт|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|61617 |style="background:#EEE8AA;"|58 | style="background:#EEE8AA;" |583 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |61034 | style="background:#D8BFD8;" |58 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джэймі Бёрнэт]]||Бернэт Джэймі|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|58108 |style="background:#EEE8AA;"|59 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |58108 | style="background:#D8BFD8;" |59 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Ірландыі}}|[[Кен Доэрці]]||Доэрці Кен|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|57233 |style="background:#EEE8AA;"|60 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |57233 | style="background:#D8BFD8;" |60 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Олівер Лайнс]]||Лайнс Олівер|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|56725 |style="background:#EEE8AA;"|61 | style="background:#EEE8AA;" |1000 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |57037 | style="background:#D8BFD8;" |61 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Фінляндыі}}|[[Робін Хал]]||Хал Робін|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|53666 |style="background:#EEE8AA;"|62 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |56291 | style="background:#D8BFD8;" |62 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Ян Бэрнс]]||Бэрнс Ян|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|53033 |style="background:#EEE8AA;"|63 | style="background:#EEE8AA;" |0 |style="background:#D8BFD8;"|1312 | style="background:#D8BFD8;" |54345 | style="background:#D8BFD8;" |63 |{{Няма змен}} |- | style="text-align:left;" |{{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Юй Дэлу]]||Юй Дэлу|nolink=1}} |style="background:#EEE8AA;"|49900 |style="background:#EEE8AA;"|64 | style="background:#EEE8AA;" |0 | style="background:#D8BFD8;" |2625 | style="background:#D8BFD8;" |52525 | style="background:#D8BFD8;" |64 |{{Няма змен}} |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.snooker.org/res/index.asp?event=511 Еўрапейскі Мастэрс 2016 на Snooker.org] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160926125747/http://cuetracker.net/Tournaments/european-masters/2016/2215 Статыстыка Еўрапейскага Мастэрса 2016 на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Снукерны сезон 2016/2017}} [[Катэгорыя:Еўрапейскі Мастэрс (снукер)]] [[Катэгорыя:2016 год у снукеры]] [[Катэгорыя:Спорт у Румыніі ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Снукерны сезон 2016/2017]] [[Катэгорыя:Снукерныя турніры ў Румыніі]] [[Катэгорыя:2016 год у Бухарэсце]] k33t255nhhdp21ljcgshao7v10gbdhg 0 352001 5211494 5112916 2026-10-05T04:55:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211494 wikitext text/x-wiki [[Файл:Францыск Скарына. Майсей перад народам. Кніга Другі закон. Прага, 1519.jpg |thumb|Гравюра «Майсей перад народам» на тытульным аркушы]] '''Другі закон''' («''Книги пятыи Моисеовы, зовемыи от еврей Гельгадворимъ, по-греческии Девтерномосъ, по латине Секунда Лекс, а по рускии Вторый закон''») — [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет у [[1519]] годзе. == Змест кнігі == На тытульным лісце кнігі над [[гравюра]]й даецца назва кнігі і друкара: «''Зуполне выложены докторомъ Франъциском Скорины с Полоцька въ книги Втораго закону Моисеова''». У прадмове «''Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Втораго закону Моисеова''» разглядаецца сутнасць «''закона пісанага''» і «''закона прироженого''», далей аўтар спасылаецца на ўласную прадмову да [[Першая кніга Царстваў, Скарына|1-ай кнігі Царстваў]], дзе была выкладзена кароткая гісторыя заканадаўства. Скарына дае цэлы шэраг элементаў права, пералічваючы «посполитое», «языческое», «царское», «рицерское», «местьское», «морское», «купецькое», а пасля коратка выкладае змест гэтых праваў. Так, «''рицерское или военное''» права тлумачыцца як «''еже на войне соблюдаемо бываетъ. Яко справовати полки, знати своя места, розумети глас труб, делити користи, давати оброки''». На думку Скарыны, усе чалавечыя законы паходзяць з закона Божага. Пасля тлумачыцца сэнс [[Новы Запавет|Новага]] і [[Стары Запавет|Старога]] запаветаў. Далей даецца тэкст 34 раздзелаў [[Кніга Другі закон|кнігі Другога Закона]], а на апошнім аркушы — пасляслоўе. == Друкарскія асаблівасці выдання == [[Файл:Францыск Скарына. Застаўка Русалкі. Прага, 1517-1519.jpg|thumb|Застаўка «Русалкі»]] Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] ў беларускай рэдакцыі. Фармат выдання кнігі — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 66 аркушаў, якія сабраны ў 8 сшыткаў. Набор выкананы ў 10 радкоў вышынёй 75 мм. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа. У мастацкай аздобе выдання выкарыстаны [[ілюстрацыя]], гравіраваная на дрэве, [[Кніжная застаўка|застаўка]], 37 [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]], надрукаваных з 24 дошак. На тытульным лісце знаходзіцца [[гравюра]] «Майсей перад народам». Перад асноўным тэкстам застаўка з выявай [[русалка|русалак]], паміж хвастоў якіх [[шчыт]] з [[Сонечнае зацьменне|зацьменнем сонца]]. Такая ж застаўка даецца ў яшчэ 7 пражскіх выданнях Скарыны: кнігах «[[Ісус Навін, Скарына|Ісус Навін]]», «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Юдзіф]]», «[[Кніга Руф (Скарына)|Руф]]», «[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Суддзяў]]», «[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсфір]]», «[[Плач Ераміі (Скарына)|Плач Ераміі]]», «[[Кніга Прарок Данііл, Скарына|Прарок Данііл]]». Усяго вядома 14 экзэмпляраў кнігі Другога Закона, з іх 5 поўныя. == Літаратура == * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3 == Спасылкі == {{Commons|Category:Book of Deuteronomy by Francysk Skaryna}} * [https://web.archive.org/web/20260607144847/https://biblia.by/skaryna-b/5/1/ Книги пятыи Моісеовы, рекомыи Вторый Закон, по-евреіски Гель га-дворим, по-греческии Девтерономос, по латине Секунда Лексъ] {{Выданні Францыска Скарыны}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына]] [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]] [[Катэгорыя:Кнігі 1519 года]] [[Катэгорыя:Кніга Другі Закон]] eyah4xmcpab2hwqmt47u2gqf9lde7di 0 357465 5211286 5158744 2026-10-04T14:09:13Z Ciepiersia 162280 /* Расійская імперыя */ вікіфікацыя 5211286 wikitext text/x-wiki [[Файл:Church_of_Saints_Apostles_Peter_and_Paul,_Miensk.jpg|міні|333x333пкс|[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Сабор святых апосталаў Пятра і Паўла]], 1610-я — 1620-я]] [[Файл:Miensk-Archikatedralny_kaścioł_Imia_Najśviaciejšaj_Panny_Maryi-7.jpg|міні|375x375пкс|[[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Кафедральны сабор Панны Марыі]], 1700-1710]] [[Файл:Belarus-Minsk-Church_of_Simon_and_Helena-7-2.jpg|міні|345x345пкс|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Касцёл святых Сымона і Алены]] («Чырвоны касцёл»), 1905-1910]] [[Файл:Theatre_opera&ballet,_Minsk.JPG|міні|250x250пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]], 1934-1938]] [[Файл:Belarus-Minsk-Railway_Station_Square-4.jpg|міні|250x250пкс|«Вароты Мінска», [[Прывакзальная плошча, Мінск|Прывакзальная плошча]], 1947-1953]] [[Файл:Minsk_Prospekt_Nezalezhnosti_06.jpg|міні|250x250пкс|Забудова пачатковага ўчастка [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]], 1940-я — 1950-я]] [[Файл:Belarus-Minsk-Academy_of_Sciences-2.jpg|міні|250x250пкс|Галоўны будынак [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі Навук]]]] == Полацкае княства == Старажытны [[Мінск]] размяшчаўся ў нізіне на беразе [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслачы]], на ўзроўні прыкладна васьмі метраў вышэй сучаснага ўзроўня ракі. Бліжэйшыя ўзвышшы — [[Траецкая Гара|Траецкая гара]], раён [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] і раён [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейнай плошчы]].<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 13</ref> Найважнейшае архітэктурнае збудаванне ранняга Мінска — [[Мінскі замак|драўляны замак]]. Вакол яго размяшчаўся неўмацаваны пасад. Усе збудаванні старажытнага горада былі драўлянымі. Пераважаў [[зруб]]ны тып забудовы, плошча жылых дамоў у асноўным складала ад 9 да 25 квадратных метраў. Большасць дамоў была аднакамерная і толькі нешматлікія з іх мелі [[сенцы]]. Першае вядомае каменнае збудаванне ў Мінску — [[Замкавая царква (Мінск)|падмурак незавершанага храма]] другой паловы XI стагоддзя — будаваўся нетыповым для [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] метадам<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2730.htm Первый Минский храм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501072017/http://minsk-old-new.com/minsk-2730.htm |date=1 мая 2012 }}, ''minsk-old-new.com''</ref>, хоць архітэктурны план храма падобны з [[Полацкая школа дойлідства|культавымі будынкамі полацкай архітэктурнай школы]]. Шырыня пакрытых драўляным насцілам вуліц складала 3-4 метра. Усе вуліцы сыходзіліся ля варот замка. З-за балоцістай глебы ў горадзе таксама існавалі дрэнажныя канструкцыі.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 14</ref> == Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая == Ранейшая планіроўка вуліц захоўвалася вельмі доўга, аднак пасля пажару [[1547]] года сістэма вуліц і плошчаў была часткова перагледжана, а рынак быў перанесены з ранейшага месца перад замкам на цяперашнюю [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчу Свабоды]]<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 68</ref>, размешчаную ў некалькіх сотнях метраў на поўдзень. Тым не менш, у старой, нізіннай частцы горада размяшчэнне вуліц захавалася да XX стагоддзя. Багністы раён на поўнач ад замка заставаўся амаль незаселены да XVI стагоддзя, калі тут з'явілася і пачало хутка забудоўвацца [[Татарская Слабада|Татарскае прадмесце]] (Татарскі канец). Галоўнай вуліцай паўночнай часткі горада заставалася [[вуліца Няміга]] (Нямігская), якая ўзнікла на гандлёвым шляху ў заходнім кірунку.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 69</ref> З-за таго, што паралельна вуліцы цякла напалову высахлая [[Няміга (рака)|рака Няміга]], вуліцу затаплівала кожную вясну і восень.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 94</ref> У XVI—XVII стагоддзях стаў актыўна забудоўвацца і засяляцца раён Верхняга рынку, а ў пачатку XVII стагоддзя новыя межы горада былі абнесены земляным валам з бастыёнамі па лініі сучасных вуліц [[Раманаўская Слабада|Раманаўская слабада]], [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі вал]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Янкі Купалы]]. Вал таксама праходзіў ля Татарскага канца і за Траецкай гарой на левым беразе Свіслачы.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 70</ref> Доўгі час Мінск заставаўся пераважна драўляным. У XVII—XVIII стагоддзях была пабудавана двухпавярховая [[Мінская ратуша|мураваная ратуша]], а таксама некалькі каменных культавых збудаванняў у стылі барока (у тым ліку [[Віленскае барока|віленскага барока]]): каталіцкія [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|езуіцкі касцёл Панны Марыі]] 1709 года, касцёлы кляштараў бэрнардынаў і бэрнардынак (апошні ператвораны ў [[Кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускага экзархату]] [[Руская праваслаўная царква|РПЦ]]), [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл святога Тамаша Аквінскага]], праваслаўная [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква Пятра і Паўла]], уніяцкая [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царква Святога Духа]]). == Расійская імперыя == У 1800 годзе ў Мінску было 39 каменных і 970 драўляных жылых дамоў, а таксама 48 іншых збудаванняў, большасць з якіх былі каменнымі<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 71-72</ref>: у 1795 годзе ў горадзе было 11 каменных храмаў і 6 драўляных.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 73</ref> Колькасць каталіцкіх храмаў скарачалася — у ХІХ стагоддзі вялася перабудова шэрагу каталіцкіх і уніяцкіх храмаў у стылі [[барока]] па праваслаўным канонам. 30 мая 1835 года ў Мінску адбыўся [[Пажар у Мінску (1835)|моцны пажар]], пасля якога было забаронена будаваць драўляныя дамы ў цэнтры горада. Дзякуючы гэтаму колькасць каменных дамоў у горадзе ўзрасла з больш чым 40 у 1800 годзе да 1027 ў 1904 годзе і 3 тысяч у 1917 годзе. У цэнтры горада пераважала двух - і трохпавярховая забудова.<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2925.htm Улицы города и его архитектура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123095654/http://minsk-old-new.com/minsk-2925.htm |date=23 студзеня 2013 }}, ''minsk-old-new.com''</ref> У 1857 годзе была знесена [[Мінская ратуша|Мінская гарадская ратуша]]. Немалая частка зямлі ў цэнтры горада належала дваранам, цэрквам і манастырам — у пачатку XIX стагоддзя на гэтых землях стаяла 62 % усіх дамоў у горадзе. Прадмесці Слабада і [[Камароўка (Мінск)|Камароўка]] да 1812 года былі [[Юрыдыкі|юрыдыкай]] (прыватным уладаннем) [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У 1841 годзе ў каталіцкага духавенства была канфіскаваная ўся нерухомасць.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 92</ref> Скарачалася колькасць манастыроў — калі на момант [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у Мінску было 13 манастыроў, то ў сярэдзіне стагоддзя іх засталося ўсяго тры. У 1836 годзе пачалося асваенне «Новага месца» (тэрыторыя сучаснага [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскага сквера]]). У другой чвэрці XIX стагоддзя пачала забудоўвацца вуліца Захар'еўская (сучасны [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), якая неўзабаве стала галоўнай вуліцай горада, а таксама кварталы на поўдзень ад яе.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 93</ref> У 1871 годзе праз горад прайшла чыгунка, а ў 1873 годзе ў горадзе перасекліся дзве чыгуначныя магістралі, што прывяло да з'яўлення раёнаў пасялення чыгуначнікаў і будаўніцтва [[Мінск-Пасажырскі|вакзала]] на тагачаснай паўднёва-заходняй ўскраіне горада. Раёны горада прыкметна адрозніваліся па нацыянальнай і маёмаснай прыкмеце — чорнарабочыя і дробныя рамеснікі жылі ў прадмесцях, а яўрэйская бяднота — у раёне вуліцы Няміга і на поўнач ад яе. Вялікае значэнне ў XIX стагоддзі надавалася добраўпарадкаванню горада — у 1830-я гады вуліцы горада пачалі актыўна брукаваць ў асноўным на грошы ад «каменнага збору» — збору грошай з праязджаючых праз мінскія заставы. У 1872 годзе быў закладзены [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскі сквер]], у 1874 годзе там быў адкрыты [[Хлопчык з лебедзем|першы гарадскі фантан]], а ў горадзе пачаў працу вадаправод, які дзейнічаў ад воданапорнай вежы каля Аляксандраўскага сквера. У канцы стагоддзя пачаў працу гарадскі тэатр (цяперашні [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатр імя Янкі Купалы]]). У 1896-1898 на грошы, сабраныя ад ахвяраванняў, была ўзведзена [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|царква святога Аляксандра Неўскага]] з выкарыстаннем элементаў рускага барока. У 1905-1910 гадах на грошы мясцовага купца быў узведзены [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёл святых Сымона і Алены]] («Чырвоны касцёл»). Добраўпарадкаванне, аднак, не кранула прадмесцяў, навакольных слабод і ўсяго старога горада. Да пачатку XX стагоддзя цэнтр горада ўяўляў сістэму прамавугольных кварталаў з разбежнай ад цэнтра радыяльнай сістэмай вуліц і гасцінцаў, у той час як прадмесці забудоўваліся хаатычна. У пачатку XX стагоддзя дзейнічаў шэраг прамысловых прадпрыемстваў, якія размяшчаліся на паўднёва-ўсходзе (машынабудаўнічы завод, дрожджа-броварны завод), поўдні (бойні, крухмала-паточны завод, завод «Тэхнолаг»), паўднёва-захадзе (майстэрні па рамонце чыгуначных саставаў), захадзе (вытворчасць цэглы і шпалер) і паўночна-ўсходзе ([[Аліварыя|піваварны завод «Багемія»]]). Вакол іх размяшчаліся рабочыя пасёлкі. == Сталіца БССР == Пасля падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] Мінск перайшоў пад кантроль [[Германія|Германіі]]. У 1919-1920 гадах горад быў пасля невялікіх баёў заняты [[Савецка-польская вайна 1920|польскімі войскамі]] і затым зноў амаль без бою ўзяты [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]. Практычна бяскроўныя пераходы ў чужыя рукі дазволілі пазбегнуць маштабнага пашкоджання гарадской забудовы. Тым не менш, за гады войнаў камунальная гаспадарка прыйшла ў заняпад, а многія дамы патрабавалі рамонту. У 1923 годзе тэрыторыя Мінска была заканадаўча павялічана ўдвая. У 1930-я межы горада пашыраліся далей. У сярэдзіне 20-х пачалося будаўніцтва працоўнага пасёлка імя Камінтэрна і іншых у [[Ляхаўка (Мінск)|Ляхаўке]], у раёне [[Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)|плошчы Парыжскай камуны]], [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|вуліцы Крапоткіна]] і вакзала.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 301</ref> За 1920-1932 гады насельніцтва горада павялічылася амаль утрая, з-за чаго з'явілася праблема вострага недахопу жылля. Аднак яе атрымоўвалася паспяхова вырашаць: у 1926 годзе сярэдняя забяспечанасць жыллём складала 4,4 квадратных метра на чалавека, а ў 1930 годзе — 5,7.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 338</ref> Тым не менш, рост горада адбываўся вельмі хутка, і сярэдняя забяспечанасць жылой плошчай да 1938 года ўпала да ўзроўню 1926 года (4,4 квадратных метра на чалавека). У гэты перыяд быў адкрыты шэраг новых завадскіх карпусоў і рэканструяваны многія старыя.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 363</ref> У 1934 годзе была пабудаваная новая электрастанцыя магутнасцю 6,4 МВт (сучасная [[ЦЭЦ-2, Мінск|ЦЭЦ-2]]).<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 346-47</ref> Значная ўвага надавалася добраўпарадкаванню горада. У маі 1930 года была пушчаная ў эксплуатацыю агульнагарадская сетка каналізацыі, у 1926-1932 гадах былі адкрыты тры новых лазні і механізаваная пральня.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 340</ref> У гэты перыяд былі таксама адкрыты кінатэатры «Цэнтральны» і «[[Перамога (кінатэатр, Мінск)|Перамога]]».<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 343</ref> У 1934 годзе вуліцы пачалі асфальтаваць; першымі былі заасфальтаваныя Прывакзальная плошча, вуліцы [[Вуліца Кірава (Мінск)|Кірава]], [[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]], [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|Свярдлова]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|Савецкая]] і пачатковы адрэзак цяперашняга праспекта Незалежнасці. Вялікая ўвага надавалася будаўніцтву новых школ — у 1935-1937 гадах, напрыклад, было пабудавана 16 новых школ, і ўсе мелі актавыя і спартыўныя залы.<ref name="ReferenceA">Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 362</ref> Вяліся работы па электрыфікацыі рабочых ускраін, па асушцы [[Камароўскае балота|Камароўскага]] і Сляпянскага балот. У 1920-1930-х гадах у цэнтральнай частцы горада вялося актыўнае будаўніцтва. Самыя вядомыя збудаванні гэтага перыяду — [[Дом урада (Мінск)|Дом урада БССР]], [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікі тэатр оперы і балета]], [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом афіцэраў]], галоўны будынак [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук]] (усе — па праекце [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|Іосіфа Лангбарда]]), Палац піянераў і [[будынак ЦК КПБ]] (абодва — па праекце Анатолія Воінава і Уладзіміра Вараксіна) і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўная бібліятэка]] (архітэктар — [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]]). Частка новых будынкаў была выкананая ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] (перш за ўсё, Дом ўрада, Дзяржаўная бібліятэка, клуб харчавікоў), але з 1930-х гадоў ад яго адмовіліся. Былі пабудаваны буйны універсітэцкі (архітэктар І.К. Запарожац) і клінічны гарадок. Да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] былі таксама пабудаваны [[Дом друку (Мінск)|Дом друку]], Дом партыйных курсаў, будынак [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Політэхнічнага інстытута]], корпус [[БДУФК|Інстытута фізічнай культуры]], гасцініца «[[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Беларусь]]»<ref name="ReferenceA"/>, будынак школы № 4 (па індывідуальным праекце), цэнтральны дом фізкультуры (1933) і [[Дынама (стадыён, Мінск)|стадыён «Дынама»]] (1934), які умяшчаў тады 10 000 гледачоў. Таксама быў адкрыты аэрапорт з [[Аэрапорт Мінск-1|будынкам аэравакзала]]. У 1938-40 гг. быў рэканструяваны чыгуначны вакзал.<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 412</ref> У 1929 годзе была падарваная невялікая капліца Аляксандра Неўскага ў раёне [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|Аляксандраўскага сквера]]. На 22 чэрвеня 1941 года было прызначана адкрыццё [[Камсамольскае возера|Камсамольскага возера]]. Тым не менш, большасць будынкаў горада за межамі цэнтра заставаліся драўлянымі, а будаўніцтва новых будынкаў мела кропкавы характар. Доўгі час не існавала адзінай канцэпцыі развіцця горада, хоць у 1926 годзе быў прыняты план развіцця горада, распрацаваны В.М. Сямёнавым<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 302</ref>. План прадугледжваў пераўтварэнне прамавугольнай структуры горада ў радыяльна-кальцавую, дзе цэнтр быў бы шчыльна забудаваны, а ўскраіны захавалі б пераважна аднапавярховую забудову. Галоўнымі магістралямі горада павінны былі стаць цяперашнія праспект Незалежнасці і вуліцы [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] — [[Вуліца Казлова (Мінск)|Казлова]] — праспект [[Праспект Машэрава (Мінск)|Машэрава]]<ref>Гісторыя Мінска. — Мн.: Наука и техника, 1967. — С. 339</ref>. У 1934 годзе былі прадстаўлены накіды генеральнага плана развіцця Мінска і толькі ў 1938 годзе быў канчаткова зацверджаны генеральны план развіцця горада, распрацаваны ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] пад кіраўніцтвам Уладзіміра Вітмана, у аснове якога ляжалі ідэі стварэння радыяльна-кальцавой планіроўкі вуліц і серыі зялёных рэкрэацыйных зон па берагах ракі Свіслач<ref name=minskart>Минск // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] : у 30 т. / гал. рэд. [[Аляксандр Міхайлавіч Прохараў|А.М. Прохараў]]. — 3-е выд. — М. : Савецкая энцыклапедыя, 1969—1978.</ref>, а таксама перабудовы хаатычна забудаваных раёнаў Старога горада. Канчатковы варыянт плана быў завершаны ў 1940 годзе. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Мінск быў у асноўным разбураны. Найбольш манументальныя пабудовы (Чырвоны касцёл і саборы ў стылі барока, Дом урада, [[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом афіцэраў]], Тэатр оперы і балета), аднак, ацалелі. Неўзабаве пасля сыходу нямецкіх войскаў у горад прыбыла камісія Камітэта па справах архітэктуры пры [[Савет Міністраў СССР|Савеце Міністраў СССР]], якая распрацавала эскіз плана рэканструкцыі і развіцця Мінска. У працы над стварэннем плана ўдзельнічаў і Лангбард<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=202804 Творчество архитектора И.Лангбарда], Архівы Беларусі</ref>. У 1946 годзе быў прыняты новы генеральны план, распрацаваны архітэктарамі пад кіраўніцтвам [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Трахтэнберга]] і [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|Андросава]] на падставе гэтага эскіза<ref name=minskart />; пасля гэты план удакладняўся пяць разоў<ref name=minskart />. У аснову гэтага плана былі закладзеныя ідэі, агучаныя яшчэ ў плане 1938 года: фарміраванне радыяльна-кальцавой структуры вулічнай сеткі, развіццё зялёнай зоны па берагах Свіслачы, фарміраванне цэнтра горада ў раёне плошчы Леніна і Ленінскага праспекта (сучасныя [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча]] і [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]). У 1950 годзе быў узарваны часткова разбураны падчас вайны [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл св. Тамаша Аквінскага]] з прылеглым да яго кляштарам дамініканцаў, хоць раней ён быў абвешчаны помнікам архітэктуры. У 1947-53 гадах былі пабудаваныя «Вароты Мінска». У 1965 годзе [[Савет Міністраў БССР|Саветам Міністраў БССР]] быў зацверджаны новы план развіцця і рэканструкцыі горада, распрацаваны ў 1963 годзе пад кіраўніцтвам Людмілы Гафо, [[Яўген Львовіч Заслаўскі|Яўгенам Заслаўскім]] і іншымі архітэктарамі<ref name=minskart />. У 1971 годзе план быў скарэкціраваны з улікам паскоранага росту колькасці насельніцтва, а ў 1982 годзе быў распрацаваны генеральны план развіцця Мінска да 2000 года. == Незалежная Беларусь == У 1991 годзе Беларусь [[Гісторыя суверэннай Беларусі|атрымала незалежнасць]], што прынесла новыя тэндэнцыі ў архітэктурную забудову сталіцы. У 1990-я гады дабудоўваліся распачатыя ў савецкі час аб'екты: ў 1999 завершаны [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] (арх. Навумаў), у 2000 дабудаваны па новым праекце (арх. [[Віктар Уладзіміравіч Крамарэнка|Крамарэнка]]) вакзал [[Мінск-Пасажырскі]], у 2001 — [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]] (арх. Пірагоў). У XXI стагоддзі ў архітэктуры буйных і знакавых для краіны аб'ектаў актыўна прымяняліся напрацоўкі стылю [[хай-тэк]]. Гэта можна прасачыць праз будынкі [[Новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] (арх. Вінаградаў і Крамарэнка, 2006), кінатэатра [[Беларусь (кінатэатр, Мінск)|Беларусь]] (арх. [[Валерый Барысавіч Куцко|Куцко]], 2008), [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|ФМА БДУ]] (2012), [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палаца Незалежнасці]] (арх. Архангельскі, 2013), небаскробаў [[Royal Plaza]] (2014), [[Ветразь, небаскроб|Ветразь]] (2015) і г.д. Працягваецца будаўніцтва жылля, пераважна будуюцца шматпавярховыя панэльныя дамы. Будаўніцтва адбываецца на незабудаваных раней тэрыторыях і на месцы ўключаных у гарадскую рысу населенных пунктаў. З будынкаў грамадскага прызначэння будуецца найбольшая колькасць спартыўных аб'ектаў (Мінскі лядовы палац, лядовыя [[Мінск-Арэна|Мінска-арэна]] і [[Чыжоўка-Арэна|Чыжоўка-арэна]], веладром, футбольны манеж, праходзіць рэканструкцыя стадыёна [[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]], ідзе ўзвядзенне іншых аб'ектаў), гатэляў (Кемпінскі, Хілтан, Рэнесанс, Бон-Гатэль, Славянская, Вікторыя, Мэрыят, Еўропа), гандлёвых і бізнэс-цэнтраў. Праводзіцца актыўнае аднаўленне знішчаных у ранейшы час будынкаў. Так, былі адбудаваны будынкі [[Мінская ратуша|Мінскай ратушы]] (адкрыта ў 2004), [[Царква Святога Духа і манастыр базыльян (Мінск)|царквы Святога Духа]] (адноўлена ў 2011), [[Мінская мячэць|Мінскай мячэці]] (2016), [[Еўропа (атэль, Мінск)|гатэля Еўропа]] (2007), адноўлены вежы і знешні выгляд кафедральнага [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёла Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]. Аднак існуе шэраг праблем, актуальных не толькі для Мінска, але і для ўсёй Беларусі. Так, па словах заведуючага кафедрай «Горадабудаўніцтва» [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БНТУ]], доктара архітэктуры, прафесара Георгія Патаева, Мінск мае праблему аднастайнасці забудовы раёнаў масавага жыллёвага будаўніцтва:<blockquote>КПД остается доминирующим видом многоэтажной застройки. Однотипные многократно повторяющиеся здания продолжают нивелировать облик наших городов. Образуются унылые однообразные пространства. Да, здания, выпускаемые нашим заводами, видоизменяются, улучшаются внутренне и внешне, но сам принцип КПД (массовое повторение одних и тех же архитектурно-градостроительных форм) вынужденно порождает однообразие.<ref>{{Cite web |url=https://www.bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi |title=Современная национальная архитектура Беларуси |access-date=22 студзеня 2017 |archive-date=8 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171008030302/https://www.bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi |url-status=dead }}</ref></blockquote>Таксама адзначаецца праблематыка з'яўлення небаскробаў у гістарычных цэнтрах горада, якія парушаюць іх сфарміраваны выгляд. Прыкладамі такога умяшальніцтва можна назваць «Дом ля Траецкага», што навісае магутным мурам над кампактным [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесцем]], небаскроб Royal Plaza на [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекце Пераможцаў]], гатэль Кемпінскі на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Незалежнасці]]. Праблема захавання гістарычнай планіроўкі і забудовы Мінска стаіць ужо не так востра, як раней, па прычыне амаль канчатковага знішчэння колішніх пабудоў метадам зноса і метадам рэканструкцыі, пры якой гістарычны будынак цалкам разбіраўся, а на яго месцы стварался дакладная копія альбо псеўдагістарычны будынак.<ref>[https://charter97.org/ru/news/2012/6/6/53370/ Историческая фальсификация в центре Минска.] Хартыя 97 (6 чэрвеня 2012)</ref> Па прычыне ўзвядзення комплексу псеўдагістарычных будынкаў, была страчаная магчымасць рэгенерацыі гістарычнай забудовы на правым узбярэжжы [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]] (вуліца [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]]).<ref>[http://novychas.by/kultura/astapov_ch_zakl_kae_da_bajkotu Астаповіч заклікае да байкоту забудоўшчыкаў — знішчальнікаў сталічнай спадчыны]</ref> З-за адсутнасці фінансавання адмоўлена ў рэгенерацыі гістарычнай забудовы на тэрыторыі [[Нізкі Рынак|Нізкага рынку]].<ref>[http://www.oldmensk.net/news/nizki_rynak_u_minsku_praektnaja_prapanova_pa_adnawlennju/2013-03-05-99 Нізкі рынак у Мінску. Праектная прапанова па аднаўленню.]</ref> 15 верасня 2016 года [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|прэзідэнтам]] быў падпісаны ўказ, які зацвярджае новы генплан развіцця горада да 2030 года.<ref>[http://blr.belta.by/president/view/prezident-zatsverdziu-novy-genplan-razvitstsja-minska-da-2030-goda-51031-2016/ Прэзідэнт зацвердзіў новы генплан развіцця Мінска да 2030 года]</ref> Запланаваны рост насельніцтва горада да 2 млн. чалавек, і жыллёвага фонду да 52 265 тыс.м². Плануецца будаўніцтва новых паркаў плошчай да 2 тыс.м². == Гл. таксама == * [[Галоўныя архітэктары Мінска]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Архітэктура Мінска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] 8m63hcey1xj306bmqsqyezh2ayop5ra 0 358572 5211371 5030294 2026-10-04T17:12:19Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211371 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Крупак |выява = Герб Крупок.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[Іспанскі шчыт|іспанскі]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб [[Крупкі|Крупак]]''' — геральдычны знак горада [[Крупкі|Крупак]] ([[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]). == Апісанне == [[Блакітны колер|Блакітнае]] поле [[Іспанскі шчыт|іспанскага шчыта]] перасякае [[сярэбраны колер|сярэбраны]] хвалісты пояс, які сімвалізуе раку і падзяляе шчыт на дзве часткі. У верхняй частцы сярэбранае [[кола]] [[вадзяны млын|вадзянога млына]], у ніжняй—сярэбраная сцябло травы [[Крупка дуброўная|Крупкі дуброўнай]] з [[залаты колер|залатымі]] кветкамі. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] 22 чэрвеня 1999 года пад № 35. == Рака == Выказвалася думка пра паходжанне назвы горада ад рэчкі Крупкі (Крупенiцы, Курнееўкі), якая цяпер працякае праз горад і ўпадае ў [[Бобр (рака)|Бобр]], быццам [[гідронім]] ''Крупка'' ў старабеларускай мове меў значэнне ''<nowiki/>'кароткі, незамярзалы рачны прыток'<nowiki/>'', а Крупка была менавіта такой да маштабнай меліярацыі. Аўтары засноўваюць сцвярджэнне на аналогіі, на іх думку, назвы многіх паселішчаў у рэгіёне паходзіць ад гідронімаў, прыкладамі яны даюць вёскі [[Нача (Крупскі раён)|Начу]] на рацэ [[Нача (прыток Бабра)|Начы]], [[Еленка (Крупскі раён)|Еленку]] на [[Еленка (прыток Бабра)|Еленцы]], [[Мажаны]] на [[Можа|Можы]], [[Свірыдаўка (Крупскі раён)|Свiрыдаўку]] на Свiрыдаўцы, [[Пліса (Крупскі раён)|Плісу]] на [[Пліса (прыток Бабра)|Плісе]], пасёлак [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]] на [[Бобр (рака)|Бабры]].<ref name=":0">http://krupki.gov.by/be/regijon/geraldyka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221020202531/https://krupki.gov.by/be/regijon/geraldyka |date=20 кастрычніка 2022 }}</ref> Аднак, [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]] ведае слова ''крупка'' ў адзіным значэнні ''<nowiki/>'дробназярністая соль'''<ref>ГСБМ. -- Т. 16. -- С. [https://verbum.by/hsbm/krupka 183].</ref>. Паходжанне ж тапонімаў трэба разглядаць паасобку і ў гістарычным кантэксце, бо зваротная з'ява—названне ракі ад паселішча на ёй, была настолькі ж распаўсюджаная. == Вадзяны млын == На думку аўтараў вадзяны млын быў візітнай карткай мястэчка Крупкі на працягу XVII—XIX стагоддзяў. Упершыню ён згадваецца ў тарыфе падымнага падатку Аршанскага павета за 1667 год, згадваецца і пазней—у 1765, 1812, 1859 гадах. Слоўнік геаграфічны Каралеўства Польскага і іных краёў славянскіх 1880 года выдання паведамляе: ''«У мястэчку Крупцы губерні Магілёўскай на Бабры ёсць млыны, на якіх вырабляецца найдалікатнейшая мука пшанічная і пад назвай Крупецкай альбо Крупчаткі развозіцца да найгалоўнейшых гарадоў»''<ref>Bobr // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/167 258].</ref>. == Трава-кветка == Травяністая расліна [[Крупка дуброўная]] расце па берагах Бабра і Крупеніцы і ў ваколіцах горада. Найменне расліны супадае з імем ракі і горада, што падалося складальнікам герба вартым змяшчэння як "галінкі" на гербе горада.<ref name=":0" /> == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://geraldika.by/gerb-goroda-krupki/ Герб города Крупки] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} * [http://www.krupki.gov.by/be/geraldyka/ ГЕРБ ГОРАДА КРУПКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002085616/http://krupki.gov.by/be/geraldyka |date=2 кастрычніка 2018 }} // http://www.krupki.gov.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081024061708/http://www.krupki.gov.by/ |date=24 кастрычніка 2008 }} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Крупкі]] [[Катэгорыя:Крупкі]] lnyfcpxoncvibz5uxuqm7s0cy2br0l4 0 358665 5211367 5030282 2026-10-04T17:09:01Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211367 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Беразіна і Бярэзінскага раёна |выява = Coat of arms of Bierazino.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб [[Беразіно|Беразіна]]''' — геральдычны знак горада [[Беразіно|Беразіна]], [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь]]. == Апісанне == Перасечаны [[іспанскі шчыт]], у верхнім [[Срэбны колер|срэбным полі]] якога намаляваны [[лісы|ліс]] [[Чырвоны колер у геральдыцы|чырвонага колеру]], звернуты направа, які паўстае з [[Залаты колер|залатой]] [[карона|кароны]] і трымае ў лапах залатую [[страла|стралу]], перакрыжаваную дзвюма папярэчынамі, — [[Ліс (герб)|герб «Ліс»]]. У ніжнім [[Зялёны колер|зялёным полі]] размешчаны тры перакуленыя [[Срэбны колер|срэбныя]] [[дуб]]овыя [[лісце|лісткі]] з двума [[Жолуд|жалудамі]]. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] 22 лістапада 2007 г. № 595. == Спасылкі == * [http://geraldika.by/gerb-goroda-berezino/ Герб города Березино] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Беразіно]] [[Катэгорыя:Беразіно]] ehhimf90jnml52onllf89xwk67t7qmg 0 358834 5211435 5177339 2026-10-04T19:55:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211435 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Джым Дынглі |Арыгінал імя = {{lang-en|Jim Dingley}} |Фота = |Шырыня = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[беларуская літаратура]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Джым (Джэймс) Дынглі''' ({{lang-en| Jim Dingley}}; нар. {{ДН|24|3|1942}}, {{МН|Лідс}}) — славіст, даследчык беларускай гісторыі і літаратуры, [[прафесар]] [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]], адзін з заснавальнікаў [[Міжнародны фонд Янкі Купалы|Міжнароднага фонда Янкі Купалы]]. == Біяграфія == Скончыў [[Каледж Хрыста|Каледж Ісуса Хрыста]] пры [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] (1963). Працаваў асістэнтам у аддзеле славістыкі [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]] (1964―1966), стажыраваўся ў [[Масква|Маскве]], працаваў выкладчыкам рускай мовы і літаратуры [[Універсітэт Рэдынга|Універсітэта Рэдынга]], выкладчыкам рускай мовы, літаратуры і ўкраінскіх даследаванняў ва [[Універсітэцкі каледж Лондана|Універсітэцкім каледжы Лондана]] і інш. Выкладчык [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|url=http://journalby.com/news/dzhym-dyngli-kolki-uzho-mozhna-adradzhennyau-219|title=Джым Дынглі: «Колькі ўжо можна адраджэнняў?»|date=18 августа 2015|publisher=Белорусский журнал|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317195309/http://journalby.com/news/dzhym-dyngli-kolki-uzho-mozhna-adradzhennyau-219|archive-date=17 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. Заснавальнік і старшыня Брытанскай асацыяцыі ўкраінскіх даследаванняў (1990—1995), старшыня [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]] (1981— сярэдзіна 1990-х, 2004—2014), актыўны удзельнік часопіса «[[The Journal of Belarusian Studies|The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»), яго рэдактар у 1972―1979 гадах. З сярэдзіны 1970-х гадоў сакратар рады [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|бібліятэкі імя Францыска Скарыны ў Лондане]]. У 1991 годзе адзін з арганізатараў першага [[Міжнародны кангрэс беларусістаў|Міжнароднага кангрэсу беларусістаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Ларыса Цімошык.|загаловак=Джым Дынглі: Беларусь стала часткай майго жыцця|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/prilarticle.php?id=113145|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2013|нумар=22}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сябраваў з айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]], [[Гай Пікарда|Гаем Пікардам]] і [[Арнольд Мак-Мілін|Арнольдам Макмілінам]]. Ганаровы сябра [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-Цэнтра]]<ref>{{cite web|url=http://pen-centre.by/hanarovyja_siabry.html|title=Джым Дынглі|publisher=Беларускі ПЭН-Цэнтр|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510222638/https://pen-centre.by/hanarovyja_siabry.html|archive-date=10 мая 2021|access-date=26 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref>. == Перакладчык == Пераклаў на англійскую мову і зрабіў каментарыі да «[[Ліст да рускага сябра|Ліста да рускага сябра]]» [[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Аляксея Каўкі]], выдадзенага ў Лондане [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртаваннем беларусаў у Вялікай Брытаніі]]<ref>{{Cite book|author=Гардзіенка, Н.|title=Беларусы ў Вялікабрытаніі|publication-place=Мінск|publisher=Медысонт|year=2010|page=208|isbn=978-985-6887-63-8|url=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870|format=PDF|access-date=4 лютага 2021|archive-date=9 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211109200502/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/798776.html|title=“Ліст да расейскага сябра”|last=Дубавец|first=Сяргей|work=Вострая Брама|access-date=2021-02-04|date=2005-07-24|publisher=Радыё Свабода}}</ref><ref>{{Citation|title=Letter to a Russian Friend: a "samizdat" Publication from Soviet Byelorussia|publication-place=London|year=1979}}</ref>. Пераклаў з беларускай мовы на англійскую «Краіну Беларусь» [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]] (2013), «Рыбін горад» [[Наталка Бабіна|Наталкі Бабінай]] (2013)<ref>{{артыкул|аўтар=Марына Коктыш.|загаловак=«Краіна Беларусь» загаварыла па-англійску|спасылка=http://www.nv-online.info/by/374/printed/61925/|выданне=Народная Воля|месца=Мн.|год=2013|нумар=31}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, «[[Дзеці Аліндаркі]]» [[Альгерд Бахарэвіч|Альгерда Бахарэвіча]]<ref>{{Cite book|last=Bacharevič|first=Alhierd|title=Alindarka's Children: Things Will Be Bad|publisher=Scotland Street Press|year=2020|isbn=978-1910895405|pages=350}}</ref>, эсэ [[Таня Скарынкіна|Тані Скарынкінай]] «A Window on Another Life» і іншыя творы. == Узнагароды == Узнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1991)<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel193/time2/lavz1381.htm|title=О награждении А. Барщевского, Дж.Дингли и В. Жидлицкого медалью Франциска Скорины|date=19 января 2007|publisher=Банк законов}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. Пераклад Дынглі кнігі [[Максім Аляксандравіч Знак|Максіма Знака]] «Зэкамэрон» трапіў у лік 15 кніг, уганараваных прэміяй Англійскага ПЭН-клуба PEN Translates за найлепшы пераклад года<ref>Пераклад кнігі Максіма Знака «Зэкамэрон» атрымаў прэмію PEN Translates Ангельскага ПЭН-клюбу за найлепшы пераклад году https://www.svaboda.org/a/32248199.html</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Гардзіенка Н.'' Беларусы ў Вялікабрытаніі. — Мінск: Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн.18). ISBN 978-985-6887-63-8. [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870 PDF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211109200502/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=14870 |date=9 лістапада 2021 }} == Спасылкі == * [http://belmediaschool.org/%d0%b1%d1%80%d1%8b%d1%82%d0%b0%d0%bd%d1%81%d0%ba%d1%96-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%b0%d0%b7%d0%bd%d0%b0%d1%9e%d1%86%d0%b0-%d0%b7%d0%b0%d0%ba%d0%bb%d1%96%d0%ba%d0%b0%d0%b5-%d0%b4/ Брытанскі беларусазнаўства пра Скарынаўскую бібліятэку у Лондане]{{Недаступная спасылка}} * [http://nn.by/?c=ar&i=150062 Джым Дынглі: Скарынаўскай бібліятэкай у Лондане на сёння не карыстаецца ніхто, акрамя аднаго чалавека] // Наша ніва, 25 мая 2015 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дынглі Джым}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на англійскую мову]] q2bnjquw1it7tkphwryas8k4tqg5m86 0 454353 5211475 4263477 2026-10-05T04:22:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211475 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Драгуцін Гаранавіч-Крамбергер |Арыгінал імя = {{lang-hr|Dragutin Gorjanović-Kramberger}} |Выява = Krapina - Dragutin Gorjanovic Kramberger.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = бюст навукоўца ў [[Крапіна|Крапіне]] |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[геалогія]], [[палеанталогія]], [[антрапалогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = апісаў Крапінскага неандэртальца |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніца = |Вікісховішча = }} '''Драгуцін Гаранавіч-Крамбергер''' ({{lang-hr|Dragutin Gorjanović-Kramberger}}, [[25 кастрычніка]] [[1856]], [[Заграб]] — [[22 снежня]] [[1936]], [[Заграб]]) — харвацкі [[геолаг]], [[палеантолаг]] і [[антраполаг]]. == Біяграфія == Вывучаў палеанталогію ў [[Цюрых]]у і [[Мюнхен]]е, атрымаў доктарскую ступень у [[Цюбінген]]е ў 1879 годзе, яго дысертацыя была прысвечана акамянеласцям рыб. Пазней курыраваў аддзел мінералогіі і геалогіі Харвацкага нацыянальнага музея, цяпер вядомага як {{не перакладзена 2|Харвацкі прыродазнаўчы музей||hr|Hrvatski prirodoslovni muzej}}. З 1883 па 1924 гады — супрацоўнік [[Заграбскі ўніверсітэт|Заграбскага ўніверсітэта]], з 1893 года ўзначальваў факультэт геалогіі і палеанталогіі. Яго навуковая дзейнасць ахоплівае [[палеанталогія|палеанталогію]], [[стратыграфія|стратыграфію]], [[тэктоніка|тэктоніку]], [[палеакліматалогія|палеакліматалогію]], [[гідраграфія|гідраграфію]], прыкладную геалогію і геалагічнае картаграфаванне (са сваім настаўнікам {{нп5|Дура Пілар|Дурам Піларам||Đuro Pilar}} картаграфаваў гару [[Медзведніца]]). У 1909 годзе заснаваў Геалагічнае таварыства Харватыі і Славоніі ({{lang-hr|Geološko povjerenstvo za Hrvatsku i Slavoniju}}), а ў 1911 годзе — часопіс, які выдаваўся таварыствам ({{lang-hr|Vijesti geološkog povjerenstva}}). Член [[Харвацкая акадэмія навук і мастацтваў|Харвацкай акадэміі навук і мастацтваў]] з 1909 года. У 1899 годзе здзейсніў важнае адкрыццё, выявіўшы каля горада [[Крапіна]] буйное скопішча рэштак дагістарычных людзей (так званы «крапінскі [[неандэрталец]]», першапачаткова названы Гаранавічам ''Homo primigenius''). Дзякуючы дэталёваму вывучэнню знойдзеных шкілетаў лічыцца заснавальнікам сучаснай [[палеаантрапалогія|палеаантрапалогіі]]. Аўтар больш за 230 прац у харвацкіх і міжнародных часопісах, сярод якіх можна вылучыць манаграфію ''«Diluvijalni čovjek iz Krapine u Hrvatskoj»'' (1905) і яе пашыранае перавыданне ''«Život i kultura diluvijalnog čovjeka iz Krapine u Hrvatskoj»'' (1913)<ref>[http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=22735 Gorjanović-Kramberger, Dragutin] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190327091117/http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=22735 |date=27 сакавіка 2019 }}, [[Харвацкая энцыклапедыя]].</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаранавіч-Крамбергер}} [[Катэгорыя:Археолагі Харватыі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Харватыі]] [[Катэгорыя:Геолагі Харватыі]] [[Катэгорыя:Палеаантраполагі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Заграбскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Заграбскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Цюбінгенскага ўніверсітэта]] 3j6m5g5168gkd8wytlzxeqq7w37ynxg 0 473325 5211406 4438865 2026-10-04T18:50:23Z Modallwmbw 165843 5211406 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |пол = |поўнае імя = |арыгінальнае імя = |мянушкі = |нацыянальнасць = {{Сцяг|СССР}} |спецыялізацыя = |клуб = «{{нп3|Спартак, спартыўнае таварыства|Спартак|ru|Спартак (спортивное общество)}}» ([[Рагачоў]]) |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |працоўны бок = |трэнеры = |рост = 185 см |вага = 89 кг |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1972|Мюнхен 1972]]|K-2 1000 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|{{нп3|Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ 1974|Мехіка 1974|ru|Чемпионат мира по гребле на байдарках и каноэ 1974}}|K-4 10000 м}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ 1971|Белград 1971||1971 ICF Canoe Sprint World Championships}}|K-4 10000 м}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ 1975|Белград 1975|ru|Чемпионат мира по гребле на байдарках и каноэ 1975}}|K-4 10000 м}} }} {{Цёзкі2|Гарбачоў}} '''Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў''' ({{ДН|15|5|1948}}, {{МН|Рагачоў||Горад Рагачоў}}, [[Гомельская вобласць]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — [[9 красавіка]] [[2019]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/umer-olimpijskij-chempion-mjunhena-1972-belorus-nikolaj-gorbachev-343244-2019/|title=Умер олимпийский чемпион Мюнхена-1972 белорус Николай Горбачев|website=[[БелТА]]}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/ne-stalo-olimpiyskogo-chempiona-po-greble-nikolaya-gorbacheva.html|title=Не стало олимпийского чемпиона по гребле Николая Горбачева|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] спартсмен ([[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанне на байдарках]]), алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету, [[заслужаны майстар спорту СССР]] (1972)<ref name="БС"/>. [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|Заслужаны трэнер]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (1991)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горбачёв Николай Степанович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 160 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 мая 1948 года ў [[Рагачоў|Рагачове]]. У 12-гадовым узросце захапіўся веславаннем, трэніраваўся ў Віктара Станібулы. На Алімпійскіх гульнях 1972 года ў Мюнхене ў дуэце з Віктарам Кратасюком з Грузіі на дыстанцыі 1000 м заваяваў залаты медаль. Таксама паспяхова выступаў у экіпажы чацвёрак на дыстанцыі 1000 м, станавіўся чэмпіёнам і прызёрам кантынентальных і сусветных форумаў. Па заканчэнні спартыўнай кар'еры ў 1976 годзе вярнуўся ў родны Рагачоў, дзе пачаў трэнерскую кар'еру. Там ініцыяваў адкрыццё СДЮШАР № 2 па веславанні на байдарках і каноэ, стаў яго першым дырэктарам і ўзначальваў да 2010 года. 9 красавіка 2019 года М. С. Гарбачоў памёр<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 10 красавіка 2019 года прайшла цырымонія развітання ў Доме культуры Рагачова<ref name=":1" />. == Спартыўная кар’ера == * Алімпійскі чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1972|1972]] на байдарцы-двойцы (з {{нп3|Віктар Іванавіч Кратасюк|В. Кратасюком|ru|Кратасюк, Виктор Иванович}}) на дыстанцыі 1000 м<ref name="БС"/> * Чэмпіён свету [[1974]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м)<ref name="БС"/> * Бронзавы прызёр чэмпіянатаў свету: [[1971]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м), [[1975]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м) * Чэмпіён Еўропы [[1974]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м)<ref name="БС"/> * 7-разовы чэмпіён СССР [[1968]] — [[1975|1975 гадоў]] на розных дыстанцыях у складзе розных экіпажаў<ref name="БС"/>. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (05.10.1972) — ''за поспехі ў развіцці масавага фізкультурнага руху ў краіне і высокія дасягненні савецкіх спартсменаў на XX летніх Алімпійскіх гульнях''<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 5 октября 1972 г. «О награждении орденами и медалями СССР спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта в связи с итогами XX летних Олимпийских игр» // Советский спорт (газета). — 6 октября 1972, № 235. — с. 1-2.</ref> * Заслужаны майстар спорту СССР (1972). * Заслужаны трэнер БССР (1991). * Ганаровы грамадзянін горада [[Рагачоў|Рагачова]] (1996)<ref>{{Cite web|url=http://infosport.ru/person/greblya-na-baidarkah-i-kanoe/gorbachev-nikolai|title=ГОРБАЧЕВ Николай Степанович|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> == Памяць == * Стэла з імем М. С. Гарбачова на алеі спартыўнай славы каля [[Гомельскі лядовы палац спорту|Лядовага палаца]] ў [[Гомель|Гомелі]] (15.09.2023)<ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/alleyu-sportivnoy-slavy-otkryli-vozle-ledovogo-dvortsa|title=Аллею спортивной славы открыли возле Ледового дворца}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2023/09/15/7-legend-v-gomele-poyavilas-alleya-sportivnoj-slavy/|title=7 легенд. В Гомеле появилась Аллея спортивной славы}}</ref>. * Імя М. С. Гарбачова прысвоена СДЮШАР № 2 г. [[Рагачоў|Рагачова]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=http://www.sduchor2.by|title=Государственное учебно-спортивное учреждение "Рогачёвская специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва № 2 имени Н. С. Горбачева"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * Мемарыяльная дошка Мікалаю Гарбачову (2019)<ref>{{Cite web|url=https://monument.goub.by/?p=1764|title=Мемориальная доска Николаю Горбачеву}}</ref>. Размешчана на будынку Рагачоўскай спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву № 2 (вул. Карла Лібкнехта, 55). * Імя спартсмена на алеі спартыўнай славы ў [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{Cite web|url=https://slova.by/news/tak-derzhat-v-rogacheve-otkryli-alleyu-sportivnoy-slavy/|title=В Рогачеве открыли Аллею спортивной славы}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Горбачёв Николай Степанович // Олимпийская энциклопедия / С. П. Павлов. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с. * Горбачёв Николай Степанович // Большая олимпийская энциклопедия / автор-составитель В. Л. Штейнбах. — [[Масква|Москва]]: Олимпия Press, 2006. == Спасылкі == * {{З ВАЭ|title=Горбачёв Николай Степанович}} * {{SportsReference|go/nikolay-gorbachov-1|NAME=Николай Горбачёв}} * [http://gate.belta.by/7days_plus.nsf/All/2AAB9B73F2A688EA42257449004629C0?OpenDocument Артыкул у газеце «7 дней» № 13 ад 31 сакавіка 2011 года] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбачоў Мікалай Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Рагачова]] soy2us8yj2uv40ao1iun5hlatwbhskk 5211407 5211406 2026-10-04T18:51:01Z Modallwmbw 165843 5211407 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = |партрэт = |памер = |подпіс = |пол = |поўнае імя = |арыгінальнае імя = |мянушкі = |нацыянальнасць = {{Сцяг|СССР}} |спецыялізацыя = |клуб = «{{нп3|Спартак, спартыўнае таварыства|Спартак|ru|Спартак (спортивное общество)}}» ([[Рагачоў]]) |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |працоўны бок = |трэнеры = |рост = 185 см |вага = 89 кг |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1972|Мюнхен 1972]]|K-2 1000 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|{{нп3|Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ 1974|Мехіка 1974|ru|Чемпионат мира по гребле на байдарках и каноэ 1974}}|K-4 10000 м}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ 1971|Белград 1971||1971 ICF Canoe Sprint World Championships}}|K-4 10000 м}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках и каноэ 1975|Белград 1975|ru|Чемпионат мира по гребле на байдарках и каноэ 1975}}|K-4 10000 м}} }} {{Цёзкі2|Гарбачоў}} '''Мікалай Сцяпанавіч Гарбачоў''' ({{ДН|15|5|1948}}, {{МН|Рагачоў||Горад Рагачоў}}, [[Гомельская вобласць]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — [[9 красавіка]] [[2019]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/umer-olimpijskij-chempion-mjunhena-1972-belorus-nikolaj-gorbachev-343244-2019/|title=Умер олимпийский чемпион Мюнхена-1972 белорус Николай Горбачев|website=[[БелТА]]}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/ne-stalo-olimpiyskogo-chempiona-po-greble-nikolaya-gorbacheva.html|title=Не стало олимпийского чемпиона по гребле Николая Горбачева|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] спартсмен ([[Веславанне на байдарках і каноэ|веславанне на байдарках]]), алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету, [[заслужаны майстар спорту СССР]] (1972)<ref name="БС"/>. [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|Заслужаны трэнер]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (1991)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Горбачёв Николай Степанович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 160 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 мая 1948 года ў [[Рагачоў|Рагачове]]. У 12-гадовым узросце захапіўся веславаннем, трэніраваўся ў Віктара Станібулы. На Алімпійскіх гульнях 1972 года ў Мюнхене ў дуэце з Віктарам Кратасюком з Грузіі на дыстанцыі 1000 м заваяваў залаты медаль. Таксама паспяхова выступаў у экіпажы чацвёрак на дыстанцыі 1000 м, станавіўся чэмпіёнам і прызёрам кантынентальных і сусветных форумаў. Па заканчэнні спартыўнай кар'еры ў 1976 годзе вярнуўся ў родны Рагачоў, дзе пачаў трэнерскую кар'еру. Там ініцыяваў адкрыццё СДЮШАР № 2 па веславанні на байдарках і каноэ, стаў яго першым дырэктарам і ўзначальваў да 2010 года. 9 красавіка 2019 года М. С. Гарбачоў памёр<ref name=":1" /><ref name=":2" />. 10 красавіка 2019 года прайшла цырымонія развітання ў Доме культуры Рагачова<ref name=":1" />. == Спартыўная кар’ера == * Алімпійскі чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1972|1972]] на байдарцы-двойцы (з {{нп3|Віктар Іванавіч Кратасюк|В. Кратасюком|ru|Кратасюк, Виктор Иванович}}) на дыстанцыі 1000 м<ref name="БС"/> * Чэмпіён свету [[1974]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м)<ref name="БС"/> * Бронзавы прызёр чэмпіянатаў свету: [[1971]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м), [[1975]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м) * Чэмпіён Еўропы [[1974]] (байдарка-чацвёрка; 10000 м)<ref name="БС"/> * 7-разовы чэмпіён СССР [[1968]] — [[1975|1975 гадоў]] на розных дыстанцыях у складзе розных экіпажаў<ref name="БС"/>. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (05.10.1972) — ''за поспехі ў развіцці масавага фізкультурнага руху ў краіне і высокія дасягненні савецкіх спартсменаў на XX летніх Алімпійскіх гульнях''<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 5 октября 1972 г. «О награждении орденами и медалями СССР спортсменов, тренеров, работников физической культуры и спорта в связи с итогами XX летних Олимпийских игр» // Советский спорт (газета). — 6 октября 1972, № 235. — с. 1-2.</ref> * Заслужаны майстар спорту СССР (1972). * Заслужаны трэнер БССР (1991). * Ганаровы грамадзянін горада [[Рагачоў|Рагачова]] (1996)<ref>{{Cite web|url=http://infosport.ru/person/greblya-na-baidarkah-i-kanoe/gorbachev-nikolai|title=ГОРБАЧЕВ Николай Степанович|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> == Памяць == * Стэла з імем М. С. Гарбачова на алеі спартыўнай славы каля [[Гомельскі лядовы палац спорту|Лядовага палаца]] ў [[Гомель|Гомелі]] (15.09.2023)<ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/alleyu-sportivnoy-slavy-otkryli-vozle-ledovogo-dvortsa|title=Аллею спортивной славы открыли возле Ледового дворца}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2023/09/15/7-legend-v-gomele-poyavilas-alleya-sportivnoj-slavy/|title=7 легенд. В Гомеле появилась Аллея спортивной славы}}</ref>. * Імя М. С. Гарбачова прысвоена СДЮШАР № 2 г. [[Рагачоў|Рагачова]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=http://www.sduchor2.by|title=Государственное учебно-спортивное учреждение "Рогачёвская специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва № 2 имени Н. С. Горбачева"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * Мемарыяльная дошка Мікалаю Гарбачову (2019)<ref>{{Cite web|url=https://monument.goub.by/?p=1764|title=Мемориальная доска Николаю Горбачеву}}</ref>. Размешчана на будынку Рагачоўскай спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школы алімпійскага рэзерву № 2 (вул. Карла Лібкнехта, 55). * Імя спартсмена на Алеі спартыўнай славы ў [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{Cite web|url=https://slova.by/news/tak-derzhat-v-rogacheve-otkryli-alleyu-sportivnoy-slavy/|title=В Рогачеве открыли Аллею спортивной славы}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Горбачёв Николай Степанович // Олимпийская энциклопедия / С. П. Павлов. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с. * Горбачёв Николай Степанович // Большая олимпийская энциклопедия / автор-составитель В. Л. Штейнбах. — [[Масква|Москва]]: Олимпия Press, 2006. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{З ВАЭ|title=Горбачёв Николай Степанович}} * {{SportsReference|go/nikolay-gorbachov-1|NAME=Николай Горбачёв}} * [http://gate.belta.by/7days_plus.nsf/All/2AAB9B73F2A688EA42257449004629C0?OpenDocument Артыкул у газеце «7 дней» № 13 ад 31 сакавіка 2011 года] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбачоў Мікалай Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Рагачова]] 49xnpr9fl1elcatpx7my3e2jnrwl4gj 0 531595 5211731 4759345 2026-10-05T11:43:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211731 wikitext text/x-wiki {{Трамвайная сістэма | назва = Жытомірскі трамвай | выява = Вулиця Корольова Житомир.jpg | краіна = [[Украіна]] | горад = [[Жытомір]] | тып сістэмы = | дата адкрыцця = [[1897]] — конны грузавы трамвай<br />[[1899]] — электрычны пасажырскі трамвай | дата зачынення = | кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = 5 | кол-ць маршрутаў = 1 | кол-ць трам. паркаў = 1 | кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = 2 | тыпы = [[Tatra KT4]], [[Tatra T4]] | тып сілкавання = электрычны ад паветранага кантактнага провада | напружанне = | кошт праезду = 2 [[грыўні|грн]] | эксплуатант = КП «Жытомірскай трамвайна-тралейбуснае Упраўленне» | сайт = [http://ttu.zt.ua/ КП «Жытомірскай трамвайна-тралейбуснае Упраўленне»] |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Жытомірскі трамвай''' — вузкакалейная сістэма электрычнага трамвая, якая дзейнічае ў горадзе Жытоміры. Калісьці трамваі былі асноўным транспартам [[Валынская губерня|губернскага]] Жытоміра, але пасля, у [[СССР|савецкі]] перыяд, ад развітой сістэмы застаўся толькі адзін маршрут. == Маршруты == === № 1 (Кіеўская лінія) === «'''Чыгуначны вакзал''' — Вул. Кіеўская — '''Саборная плошча'''». Быў аднакалейным, з 4 раз’ездамі. На Прывакзальнай плошчы (на месцы сучаснага дзевяціпавярховіка) знаходзілася кальцо. Сёння не дзейнічае (ліквідаваны). === № 2 (Чуднаўская лінія) === «'''Саборная плошча''' — Набярэжная р. Цецярэў — Л. Качыньскага (да рэчкі)». Быў аднакалейным, самым кароткім маршрутам [[Жытомір]]а, такім чынам, не меў раз’ездаў. Праз тое, што часта зімой трамвай не мог выехаць наверх, часам рух спыняўся. Сёння не дзейнічае (ліквідаваны). === № 3 (Бердычэўская лінія) === «'''Саборная плошча''' — Вул. Вялікая Бердычэўская — '''Габрэйская бальніца'''». Маршрут быў аднакалейным, меў 2 раз’езды. Сёння не дзейнічае (ліквідаваны). === № 4 (Вільская лінія) === «'''Старавільская вуліца''' — {{comment|Вялікая Бердычэўская вуліца|вул. Перамогі}} — '''{{comment|Вільска-шасэйная вуліца|прасп. Міра}}'''». Маршрут быў аднакалейным з двума раз’ездамі. Сёння не дзейнічае (ліквідаваны). === № 5 (Маскоўская лінія) === '''Плошча Перамогі''' — вуліца Міхася Грушэўскага — вуліца Нябеснай сотні — вуліца Барыса Тэна — вуліца Усходняя — вуліца Каралёва — '''Вуліца С. Параджанава (льнокамбінат)'''. Адзіны маршрут, які дзейнічае сёння. Двухкалейная лінія. Без нумара, калісьці — маршрут № 5. == Кошт праезду == Кошт квітка — 2 грыўны. Квіткі рэалізуюцца ў кандуктара. Існуюць таксама месячныя праязныя карткі. == Гл. таксама == * [[Жытомірскі тралейбус]] == Спасылкі == '''Схемы''' * [http://transphoto.ru/photo/488284/ Дзеючая схема трамвайных маршрутаў Жытоміра] {{ref-uk}} * [http://transphoto.ru/photo/479235/ Схема змяненняў трамвайных маршрутаў Жытоміра ў перыяд 1957—1977 гг.] * [http://transphoto.ru/photo/479234/ Схема змяненняў трамвайных маршрутаў Жытоміра ў перыяд 1899—1957 гг.] '''Фотографии''' * [http://transphoto.ru/city/137/ Інфармацыя пра жытомірскі электратранспарт] на [[transphoto.ru]] * [http://ztram.narod.ru/ Жытомірскі гарадскі электратранспарт] {{ref-uk}} * {{cite web|url=http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=485|title=Жытомірскі трамвай на сайце «Гарэлектратранс»|archiveurl=https://archive.today/20130104160358/http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=485|archivedate=4 студзеня 2013|accessdate=27 верасня 2017|url-status=live}} * [http://photo.tramvaj.ru/zhytomir.htm Жытомірскі электратранспарт на сайце photo.tramvaj.ru] * [https://web.archive.org/web/20140817195438/http://www.ukrelectro.h11.ru/zhitomir.html Жытомірскі электратранспарт на сайце «Электратранспарт Украіны»] {{Трамвайныя сістэмы гарадоў Украіны}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Украіны]] [[Катэгорыя:Жытомір]] r5upzsu04j3fco0ff4xkggaltkr4940 0 540534 5211486 3053641 2026-10-05T04:30:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211486 wikitext text/x-wiki {{Герой коміксаў |імя = Дракс Разбуральнік }} '''Дракс Разбуральнік''' ({{lang-en|Drax the Destroyer}}) — персанаж з [[комікс]]аў кампаніі [[Marvel Comics|Marvel]]. Быў прыдуманы Майкам Фрыдрыхам і Джымам Старлінам, і ўпершыню з'явіўся ў выпуску Iron Man #55, лютым 1973 года. Артур Дуглас быў звычайным чалавекам, да таго як [[суперзлодей]] [[Танас]] напаў на яго сям'ю. Маючы патрэбу ў чэмпіёне, які б пазмагаўся з Танасам, Кронас узяў душу Артура і змясціў у новую абалонку, так з'явіўся Дракс. Яго ўменні ўлучалі: павялічаную сілу і пругкасць, здольнасць праектаваць энергетычны выбух ад яго рук. Ён часта змагаўся супраць Танаса, разам з [[Капітан Марвел (Marvel Comics)|Капітанам Марвелам]] і Адамам Уорлакам. Дракс Разбуральнік стаў адным з членаў каманды [[Вартавыя Галактыкі (2008)|Вартавыя Галактыкі]], якую аднавілі ў 2008 годзе. У 2014 годзе ён таксама з'явіўся ў фільме «[[Вартавыя Галактыкі (фільм)|Вартавыя Галактыкі]]», яго сыграў прафесійны [[Рэслінг|рэстлер]] [[Дэйв Батыста]]. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180629131210/http://marvel.com/universe/Drax Дракс Разбуральнік] на сайце Marvel.com * [http://www.comicvine.com/drax-the-destroyer/4005-6807/ Дракс Разбуральнік] на сайце comicvine.com {{Вартавыя Галактыкі}} {{Кінематаграфічны сусвет Marvel}} [[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]] pr0xy62ld0i8h3gw3rh1b816akfzcnd 0 541400 5211253 3059627 2026-10-04T12:06:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211253 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Грэг Генры''' ({{lang-en|Gregg Henry}}, нар. {{ДН|6|5|1952}}) — амерыканскі акцёр. == Жыццё і кар'ера == Грэг Генры нарадзіўся ў Лейквудзе, штат Каларада і скончыў [[Вашынгтонскі ўніверсітэт]] у Сіэтле<ref name="bio">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/gregg-henry/bio/152601|title=Gregg Henry: Biography|work=[[TV Guide]]|accessdate=2013-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921094849/https://www.tvguide.com/celebrities/gregg-henry/bio/152601/|archive-date=21 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. У 1976 годзе ён дэбютаваў у міні-серыяле «Багацей, бядняк» і з той пары з'явіўся ў некалькіх дзясятках тэлешоу ў другарадных ролях<ref name="bio"/>. Генры ў 2007-08 гадах зняўся з [[Міні Драйвер]] у серыяле «Багатыя», а пасля пачаткаў цацкаць Холіса Дойла ў серыяле [[Шонда Раймс|Шонды Раймс]] «[[Скандал (тэлесерыял)|Скандал]]». У 2013 годзе ён зняўся ў трэцім сезоне серыяла «[[Забойства (тэлесерыял, ЗША)|Забойства]]»<ref>{{cite web|url=http://www.deadline.com/2013/03/gregg-henry-to-recur-on-the-killing-john-cho-to-guest-star-in-pilot-sleepy-hollow/|title=Gregg Henry To Recur On ‘The Killing’, John Cho To Guest Star In Pilot ‘Sleepy Hollow’|author=Nellie Andreeva|date=15 марта 2013|work=[[Deadline.com]]|accessdate=2013-08-20}}</ref>. На вялікім экране ён быў заўважны ў фільмах «[[Двайнік цела]]» (1984) і «[[Адплата (фільм, 1999)|Адплата]]» (1999). Зняўся ў эпізадычнай ролі "чалавека з Вашынгтона" ў фільме "Твар са шнарам" (1983). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] 7v3g74ah7f22afhcvwni1782vqhwcfc 0 546731 5211430 5209418 2026-10-04T19:44:47Z Için warum 153459 /* Назва */ →Назва: Увага адмінаў! Peisatai парушае рашэнне і зноў цягне ў артыкулы сугучныя назвы 5211430 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Домелька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = 51 |Басейн = Дняпро |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = ускраіна вёскі [[Багута]] |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 50 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 50|s_lon_sec = 48 |Вусце = [[Усяжа (рака)|Усяжа]] |Месцазнаходжанне вусця = на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 4|m_lat_sec = 32.0 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec = 22.5 |Ухіл ракі = 2,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Смалявіцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''До́мелька'''<ref name="epb2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> — [[рака]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Усяжа (рака)|Усяжа]] (басейн [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). == Назва == На карце 1846 г. рака пазначаная як '''Домля''', а пасля вёскі [[Задомля]] - як Задамлянка. == Водаапісанне == Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 51 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 2,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля паўднёвай ўскраіны вёскі [[Багута]]. Упадае ва Усяжу на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]]. Вадазбор на ўсходняй частцы [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. У ніжнім цячэнні ў вадазборы ракі сетка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў. Рэчышча амаль цалкам каналізаванае. Каля ракі вёскі [[Багута]], [[Батурынка]], [[Задомля]]. Каля вёсак Батурынка і Задомля на рацэ [[Плаціна (архітэктура)|плаціны]] і [[Сажалка|сажалкі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 203. * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=157|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-68. Выданне 1988 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Усяжы]] g6b4t4lq22s3y51vewt8faznvdzzhfu 5211478 5211430 2026-10-05T04:22:40Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5211430|5211430]] аўтарства [[Special:Contributions/Için warum|Için warum]] ([[User talk:Için warum|размовы]]) 5211478 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Домелька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = 51 |Басейн = Дняпро |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = ускраіна вёскі [[Багута]] |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 50 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 50|s_lon_sec = 48 |Вусце = [[Усяжа (рака)|Усяжа]] |Месцазнаходжанне вусця = на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 4|m_lat_sec = 32.0 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec = 22.5 |Ухіл ракі = 2,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Смалявіцкі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''До́мелька'''<ref name="epb2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> — [[рака]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Усяжа (рака)|Усяжа]] (басейн [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). == Назва == На карце 1846 г. рака пазначаная як '''Домля''', а пасля вёскі [[Задомля]] - як Задамлянка. Літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] гідронім ''Domija'' аднаўляў да *''Domė'' і звязваў хіба з латышскім ''doms'' "глыбіня ў рацэ"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88-89.</ref>. == Водаапісанне == Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 51 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 2,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля паўднёвай ўскраіны вёскі [[Багута]]. Упадае ва Усяжу на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]]. Вадазбор на ўсходняй частцы [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. У ніжнім цячэнні ў вадазборы ракі сетка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў. Рэчышча амаль цалкам каналізаванае. Каля ракі вёскі [[Багута]], [[Батурынка]], [[Задомля]]. Каля вёсак Батурынка і Задомля на рацэ [[Плаціна (архітэктура)|плаціны]] і [[Сажалка|сажалкі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 203. * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=157|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-68. Выданне 1988 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Усяжы]] sv6mgqyhxeimck4hx3ajjntv8w7evni 5211481 5211478 2026-10-05T04:25:17Z JerzyKundrat 174 5211481 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Домелька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = 51 |Басейн = Дняпро |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = ускраіна вёскі [[Багута]] |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 50 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 50|s_lon_sec = 48 |Вусце = [[Усяжа (рака)|Усяжа]] |Месцазнаходжанне вусця = на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 4|m_lat_sec = 32.0 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec = 22.5 |Ухіл ракі = 2,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Смалявіцкі раён }} '''До́мелька'''<ref name="epb2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> — [[рака]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Усяжа (рака)|Усяжа]] (басейн [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). == Назва == На карце 1846 г. рака пазначаная як '''Домля''', а пасля вёскі [[Задомля]] — як Задамлянка. [[Аляксандрас Ванагас]] гідронім ''Domija'' аднаўляў да *''Domė'' і звязваў хіба з латышскім ''doms'' «глыбіня ў рацэ»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88-89.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 51 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 2,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля паўднёвай ўскраіны вёскі [[Багута]]. Упадае ва Усяжу на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]]. Вадазбор на ўсходняй частцы [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. У ніжнім цячэнні ў вадазборы ракі сетка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў. Рэчышча амаль цалкам каналізаванае. Каля ракі вёскі [[Багута]], [[Батурынка]], [[Задомля]]. Каля вёсак Батурынка і Задомля на рацэ [[Плаціна (архітэктура)|плаціны]] і [[Сажалка|сажалкі]]. == Зноскі == {{коыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 203. * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=157|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-68. Выданне 1988 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Усяжы]] e4qpe2qqzti3ox68xb1bwzld0sh7qc3 5211482 5211481 2026-10-05T04:25:31Z JerzyKundrat 174 /* Зноскі */ 5211482 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Домелька |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = 51 |Басейн = Дняпро |Басейн рэк = [[Чорнае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = ускраіна вёскі [[Багута]] |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 01|s_lat_sec = 50 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 50|s_lon_sec = 48 |Вусце = [[Усяжа (рака)|Усяжа]] |Месцазнаходжанне вусця = на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 4|m_lat_sec = 32.0 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 56|m_lon_sec = 22.5 |Ухіл ракі = 2,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Смалявіцкі раён }} '''До́мелька'''<ref name="epb2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> — [[рака]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Усяжа (рака)|Усяжа]] (басейн [[Бярэзіна|Бярэзіны]]). == Назва == На карце 1846 г. рака пазначаная як '''Домля''', а пасля вёскі [[Задомля]] — як Задамлянка. [[Аляксандрас Ванагас]] гідронім ''Domija'' аднаўляў да *''Domė'' і звязваў хіба з латышскім ''doms'' «глыбіня ў рацэ»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88-89.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 11 км. Плошча [[вадазбор]]у 51 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 2,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля паўднёвай ўскраіны вёскі [[Багута]]. Упадае ва Усяжу на поўнач ад вёскі [[Ізбіцкае]]. Вадазбор на ўсходняй частцы [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. У ніжнім цячэнні ў вадазборы ракі сетка [[Меліярацыя|меліярацыйных]] каналаў. Рэчышча амаль цалкам каналізаванае. Каля ракі вёскі [[Багута]], [[Батурынка]], [[Задомля]]. Каля вёсак Батурынка і Задомля на рацэ [[Плаціна (архітэктура)|плаціны]] і [[Сажалка|сажалкі]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2}} — С. 203. * {{кніга|загаловак=Природа Белоруссии: Популярная энциклопедия|адказны=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|выданне=2-е изд|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=157|старонак=599|isbn=5-85700-001-7|тыраж=40&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-68. Выданне 1988 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Усяжы]] q5nxakd7gttxwaz85cad1djubap6546 0 547829 5211612 4752627 2026-10-05T08:34:51Z Autumndancer 168015 5211612 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан }} '''Ры́дэр''' — горад абласнога падпарадкавання ап [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Літаратура і крыніцы == * Горняцкий Риддер — Великой Победе // «Горно-металлургическая промышленность», № 5 (50), май 2012. * А. А. Хурчаков. Воины-лениногорцы Восточно-Казахстанской области // Сборник материалов Всероссийской научной конференции с международным участием, посвящённой 69-й годовщине Победы советского народа в Великой Отечественной войне (Омск, 2014) / отв. ред. Т. Ю. Колягина. Омск, изд-во ОмГМА, 2014. стр.183-194 == Спасылкі == * [http://ridder.gov.kz/ Сайт Акима Риддера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180128231351/http://ridder.gov.kz/ |date=28 студзеня 2018 }} * [http://wikimapia.org/#y=50354771&x=83526478&z=13&l=1&m=a&v=2 Вид из космоса] * [http://www.puggep.com Риддер-Жемчужина Алтая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190907013620/http://puggep.com/ |date=7 верасня 2019 }} * [http://altaynews.kz/ridder/ Новости г. Риддер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424094510/http://altaynews.kz/ridder/ |date=24 красавіка 2013 }} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} {{Усходне-Казахстанская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] [[Катэгорыя:Рыдэр| ]] 6gmpifupb7pfqr6a4y67h23f69nih24 5211614 5211612 2026-10-05T08:36:22Z Autumndancer 168015 5211614 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан }} '''Ры́дэр''', у 1941—2002 гадах — '''Ленінагорск''' — горад абласнога падпарадкавання ап [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Літаратура і крыніцы == * Горняцкий Риддер — Великой Победе // «Горно-металлургическая промышленность», № 5 (50), май 2012. * А. А. Хурчаков. Воины-лениногорцы Восточно-Казахстанской области // Сборник материалов Всероссийской научной конференции с международным участием, посвящённой 69-й годовщине Победы советского народа в Великой Отечественной войне (Омск, 2014) / отв. ред. Т. Ю. Колягина. Омск, изд-во ОмГМА, 2014. стр.183-194 == Спасылкі == * [http://ridder.gov.kz/ Сайт Акима Риддера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180128231351/http://ridder.gov.kz/ |date=28 студзеня 2018 }} * [http://wikimapia.org/#y=50354771&x=83526478&z=13&l=1&m=a&v=2 Вид из космоса] * [http://www.puggep.com Риддер-Жемчужина Алтая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190907013620/http://puggep.com/ |date=7 верасня 2019 }} * [http://altaynews.kz/ridder/ Новости г. Риддер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424094510/http://altaynews.kz/ridder/ |date=24 красавіка 2013 }} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} {{Усходне-Казахстанская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] [[Катэгорыя:Рыдэр| ]] 1l6t5g3f5cckfc4enyr4ab0jz274v6x 5211616 5211614 2026-10-05T08:37:59Z Autumndancer 168015 5211616 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан }} '''Ры́дэр''', у 1941—2002 гадах — '''Ленінагорск'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|7}} — карта Казахстана</ref> — горад абласнога падпарадкавання ап [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ridder.gov.kz/ Сайт Акима Риддера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180128231351/http://ridder.gov.kz/ |date=28 студзеня 2018 }} * [http://wikimapia.org/#y=50354771&x=83526478&z=13&l=1&m=a&v=2 Вид из космоса] * [http://www.puggep.com Риддер-Жемчужина Алтая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190907013620/http://puggep.com/ |date=7 верасня 2019 }} * [http://altaynews.kz/ridder/ Новости г. Риддер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424094510/http://altaynews.kz/ridder/ |date=24 красавіка 2013 }} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} {{Усходне-Казахстанская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] [[Катэгорыя:Рыдэр| ]] kx5pev0m9go18xkd52uv6htpmt3lys2 5211617 5211616 2026-10-05T08:40:09Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5211617 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан }} '''Ры́дэр''', у 1941—2002 гадах — '''Ленінагорск'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|7}} — карта Казахстана</ref> — горад абласнога падпарадкавання ап [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Размешчаны на [[Рудны Алтай|Рудным Алтаі]] ў горнай катлавіне каля падножжа [[Іванаўскі хрыбет|Іванаўскага хрыбта]], у верхнім цячэнні ракі Ульбы (прыток Іртыша). Вышыня над узроўнем мора ў розных частках горада вагаецца ад 700 да 800 метраў над узроўнем мора. Горад з’яўляецца канцавым пунктам Еўрапейскага маршруту E40 і крайнім пунктам усходняй лініі казахстанскіх чыгунак (станцыя «Ленінагорск»). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://ridder.gov.kz/ Сайт Акима Риддера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180128231351/http://ridder.gov.kz/ |date=28 студзеня 2018 }} * [http://wikimapia.org/#y=50354771&x=83526478&z=13&l=1&m=a&v=2 Вид из космоса] * [http://www.puggep.com Риддер-Жемчужина Алтая] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190907013620/http://puggep.com/ |date=7 верасня 2019 }} * [http://altaynews.kz/ridder/ Новости г. Риддер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424094510/http://altaynews.kz/ridder/ |date=24 красавіка 2013 }} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} {{Усходне-Казахстанская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] [[Катэгорыя:Рыдэр| ]] ccqssimeq8y2dv7jw8y289gfkdte6zt 0 548532 5211605 4980833 2026-10-05T08:32:01Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ульба (пасёлак)]] у [[Ульбі (пасёлак)]] 4980833 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ульба}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = пасёлак |беларуская назва = Ульба |казахская назва = Үлбі |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Рыдэр |раён у табліцы = Рыдэр |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Ульбінская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Ульбінская пасялковая адміністрацыя{{!}}Ульбінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 5332 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 632431100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ульба''' ({{lang-kz|Үлбі}}) — пасёлак ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ульбінскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 632431100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 5670 чалавек (2693 мужчыны і 2977 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 5332 чалавекі (2560 мужчын і 2772 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] r84bzxoe9ceas2emlni1gmoccpheh4d 5211607 5211605 2026-10-05T08:32:25Z Autumndancer 168015 5211607 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ульбі}} {{НП-Казахстан}} '''Ульбі''' ({{lang-kz|Үлбі}}) — пасёлак ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ульбінскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 632431100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 5670 чалавек (2693 мужчыны і 2977 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 5332 чалавекі (2560 мужчын і 2772 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] qf9q2xpdq9niul1uu0quok8pg9cwzry 0 548533 5211749 4977453 2026-10-05T11:53:03Z Autumndancer 168015 5211749 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бутакова}} {{НП-Казахстан}} '''Бутакова''' ({{lang-kz|Бутаково}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Ульбінскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 632431200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 335 чалавек (163 мужчыны і 172 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 269 чалавек (130 мужчын і 139 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] 5emlesxopyct4cq281f89z53qh9ints 0 548535 5211609 4980932 2026-10-05T08:33:22Z Autumndancer 168015 5211609 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Цішынскі''' ({{lang-kz|Тишинский}}) — былы пасёлак ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіў у склад Ульбінскай пасялковай акругі. Код КАТА — 632431305<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 37 чалавек (17 мужчын і 20 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 35 чалавек (17 мужчын і 18 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] en3xn7pktub86mn84a5t2317kbkg4k3 0 548537 5211732 4979319 2026-10-05T11:45:03Z Autumndancer 168015 5211732 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Раз’езд 71 км''' ({{lang-kz|рзд.71 км}}) — былое сельскае пасяленне ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Ульбінскай пасялковай акругі. Код КАТА — 632431405<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва раз’езда складала 38 чалавек (18 мужчын і 20 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у раз’ездзе пражывалі 50 чалавек (23 мужчыны і 27 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] byjjpx0r26ph0v6ggkep5d47rgxrd3i 0 548538 5211600 4980835 2026-10-05T08:30:28Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ульбастрой]] у [[Ульбікурылыс]] 4980835 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = станцыя |беларуская назва = Ульбастрой |казахская назва = Үлбіқұрылыс |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Рыдэр |раён у табліцы = Рыдэр |від селішча = Пасялковая адміністрацыя |селішча = Ульбінская пасялковая адміністрацыя |селішча ў табліцы = Ульбінская пасялковая адміністрацыя{{!}}Ульбінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 192 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 632431700 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ульбастрой''' ({{lang-kz|Үлбіқұрылыс}}) — станцыя ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Ульбінскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 632431700<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 150 чалавек (78 мужчын і 72 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 192 чалавекі (109 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] tlmld3yj27vrmg8w1u5g5gczgl9maow 5211603 5211600 2026-10-05T08:31:08Z Autumndancer 168015 5211603 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ульбастрой''' ({{lang-kz|Үлбіқұрылыс}}) — станцыя ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Ульбінскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 632431700<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 150 чалавек (78 мужчын і 72 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 192 чалавекі (109 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] 90xs21zqludz1cbuxv983ojus2k87fb 0 548539 5211733 4979244 2026-10-05T11:45:37Z Autumndancer 168015 5211733 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Прыгараднае}} {{НП-Казахстан}} '''Прыгараднае''' ({{lang-kz|Пригородное}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Адміністрацыйны цэнтр Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1045 чалавек (512 мужчын і 533 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1093 чалавекі (551 мужчына і 542 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] r89yk68eph84qqrbwe9qq4odrutk0m0 0 548540 5211751 4977207 2026-10-05T11:53:35Z Autumndancer 168015 5211751 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аэрадромнае''' ({{lang-kz|Аэродромное}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433105<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 39 чалавек (22 мужчыны і 17 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 38 чалавек (20 мужчын і 18 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] 48bryga925ihd5459mqu84jqhfka0uv 0 548541 5211735 4978748 2026-10-05T11:47:15Z Autumndancer 168015 5211735 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кральчатнік}} {{НП-Казахстан}} '''Кральчатнік''' ({{lang-kz|Крольчатник}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433107<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 25 чалавек (13 мужчын і 12 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 42 чалавекі (24 мужчыны і 18 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] jzcbg44ijvwqexvbkoznm40klac5ltu 5211746 5211735 2026-10-05T11:51:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кральчатнік (сяло)]] у [[Кральчатнік (аул)]] 5211735 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Кральчатнік}} {{НП-Казахстан}} '''Кральчатнік''' ({{lang-kz|Крольчатник}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433107<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 25 чалавек (13 мужчын і 12 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 42 чалавекі (24 мужчыны і 18 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] jzcbg44ijvwqexvbkoznm40klac5ltu 0 548542 5211741 4977498 2026-10-05T11:49:50Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Верхняя Хайрузаўка]] у [[Жагаргы Хайрузаўка]] 4977498 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Верхняя Хайрузаўка |казахская назва = Жоғарғы Хайрузовка |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Рыдэр |раён у табліцы = Рыдэр |від селішча = Сельская акруга |селішча = Прыгарадная сельская акруга |селішча ў табліцы = Прыгарадная сельская акруга{{!}}Прыгарадная |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 108 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 632433480 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Верхняя Хайрузаўка''' ({{lang-kz|Жоғарғы Хайрузовка}}) — сяло ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433480<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 120 чалавек (60 мужчын і 60 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 108 чалавек (50 мужчын і 58 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] sjk4x5394fn7tna9yalnujaltzj5w6n 5211744 5211741 2026-10-05T11:50:28Z Autumndancer 168015 5211744 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жагары Хайрузаўка''' ({{lang-kz|Жоғарғы Хайрузовка}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433480<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 120 чалавек (60 мужчын і 60 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 108 чалавек (50 мужчын і 58 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] p4sbrc2hti7itncjtv3ejzootqwrajb 0 548543 5211739 4977530 2026-10-05T11:49:19Z Autumndancer 168015 5211739 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Граматуха''' ({{lang-kz|Громатуха}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433485<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 23 чалавекі (11 мужчын і 12 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 8 чалавек (4 мужчыны і 4 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] e7bbdb4l33i1r6hxvjhqwupp3a58msw 0 548544 5211737 4978040 2026-10-05T11:47:53Z Autumndancer 168015 5211737 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Канавалаўка}} {{НП-Казахстан}} '''Канавалаўка''' ({{lang-kz|Коноваловка}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433500<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 231 чалавек (116 мужчын і 115 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 251 чалавек (118 мужчын і 133 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] 74zw3kje4em8076jgrdkvbcylmpz2hc 0 548545 5211599 4978915 2026-10-05T08:29:39Z Autumndancer 168015 5211599 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Лівіна''' ({{lang-kz|Ливино}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433600<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 182 чалавекі (81 мужчына і 101 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=29 красавіка 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 138 чалавек (64 мужчыны і 74 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] 75ikx9xri5l2i3dl8824pdl1e410ayc 0 548546 5211738 4977632 2026-10-05T11:48:45Z Autumndancer 168015 5211738 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ермалаеўка}} {{НП-Казахстан}} '''Ермалаеўка''' ({{lang-kz|Ермолаевка}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433607<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 28 чалавек (20 мужчын і 8 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 30 чалавек (17 мужчын і 13 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] eebfxkzljngv990ltl0n2cxwvqpxlmn 0 548547 5211753 4976830 2026-10-05T11:54:30Z Autumndancer 168015 5211753 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|8 Сакавіка}} {{НП-Казахстан}} '''8 Сакавіка''' ({{lang-kz|Сегізінші Март}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433628<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 14 чалавек (8 мужчын і 6 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=11 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 17 чалавек (12 мужчын і 5 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] sul5qrn1nf6mz0rexztadyjo14k5y43 0 548548 5211611 4979486 2026-10-05T08:34:00Z Autumndancer 168015 5211611 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Сінюшонак''' ({{lang-kz|Синюшонок}}) — былы [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а ў складзе гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіла ў склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433634<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Скасавана 24 верасня 2009 года<ref>http://adilet.zan.kz/rus/docs/V09V0002516 О внесении изменений в административно-территориальное устройство города Риддер, Зайсанского, Катон-Карагайского и Кокпектинского районов Восточно-Казахстанской области</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 8 чалавек (4 мужчыны і 4 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 5 чалавек (2 мужчыны і 3 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] s8ou4vyzpw9m845uqdig5nm5lvncftm 0 548549 5211734 4979188 2026-10-05T11:46:14Z Autumndancer 168015 5211734 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Папярэчнае}} {{НП-Казахстан}} '''Папярэчнае''' ({{lang-kz|Поперечное}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а. Уваходзіць у склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 632433680<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 406 чалавек (213 мужчын і 193 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 261 чалавек (139 мужчын і 122 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Рыдэра}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Рыдэра]] s8rn7vx3iqyxnur752wojvcnhj67m01 10 548551 5211604 3751475 2026-10-05T08:31:33Z Autumndancer 168015 5211604 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Рыдэра |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[8 Сакавіка (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|8 Сакавіка]]'' •}} {{nobr| ''[[Аэрадромнае]]'' •}} {{nobr| [[Бутакова (Усходне-Казахстанская вобласць)|Бутакова]] •}} {{nobr| [[Верхняя Хайрузаўка]] •}} {{nobr| ''[[Граматуха]]'' •}} {{nobr| ''[[Ермалаеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ермалаеўка]]'' •}} {{nobr| [[Канавалаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канавалаўка]] •}} {{nobr| ''[[Кральчатнік (сяло)|Кральчатнік]]'' •}} {{nobr| [[Ленінагорскі лясгасп]] •}} {{nobr| [[Лясное (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|Лясное]] •}} {{nobr| [[Лівіна]] •}} {{nobr| [[Папярэчнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Папярэчнае]] •}} {{nobr| [[Прыгараднае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прыгараднае]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 71 км]]'' •}} {{nobr| [[Рыдэр]] •}} {{nobr| ''[[Сінюшонак]]'' •}} {{nobr| ''[[Цішынскі]]'' •}} {{nobr| [[Ульба (пасёлак)|Ульба]] •}} {{nobr| [[Ульбікурылыс]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць]] </noinclude> 6p423pku440b9kek0up64uosbd64slk 5211608 5211604 2026-10-05T08:32:48Z Autumndancer 168015 5211608 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Рыдэра |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[8 Сакавіка (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|8 Сакавіка]]'' •}} {{nobr| ''[[Аэрадромнае]]'' •}} {{nobr| [[Бутакова (Усходне-Казахстанская вобласць)|Бутакова]] •}} {{nobr| [[Верхняя Хайрузаўка]] •}} {{nobr| ''[[Граматуха]]'' •}} {{nobr| ''[[Ермалаеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ермалаеўка]]'' •}} {{nobr| [[Канавалаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канавалаўка]] •}} {{nobr| ''[[Кральчатнік (сяло)|Кральчатнік]]'' •}} {{nobr| [[Ленінагорскі лясгасп]] •}} {{nobr| [[Лясное (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|Лясное]] •}} {{nobr| [[Лівіна]] •}} {{nobr| [[Папярэчнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Папярэчнае]] •}} {{nobr| [[Прыгараднае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прыгараднае]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 71 км]]'' •}} {{nobr| [[Рыдэр]] •}} {{nobr| ''[[Сінюшонак]]'' •}} {{nobr| ''[[Цішынскі]]'' •}} {{nobr| [[Ульбі (пасёлак)|Ульбі]] •}} {{nobr| [[Ульбікурылыс]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць]] </noinclude> bwxl2bi2bui0inb8jw6m08780kjrjbo 5211745 5211608 2026-10-05T11:51:26Z Autumndancer 168015 5211745 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Рыдэра |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[8 Сакавіка (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|8 Сакавіка]]'' •}} {{nobr| ''[[Аэрадромнае]]'' •}} {{nobr| [[Бутакова (Усходне-Казахстанская вобласць)|Бутакова]] •}} {{nobr| ''[[Граматуха]]'' •}} {{nobr| ''[[Ермалаеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ермалаеўка]]'' •}} {{nobr| [[Жагаргы Хайрузаўка]] •}} {{nobr| [[Канавалаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канавалаўка]] •}} {{nobr| ''[[Кральчатнік (сяло)|Кральчатнік]]'' •}} {{nobr| [[Ленінагорскі лясгас]] •}} {{nobr| [[Лясное (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|Лясное]] •}} {{nobr| [[Лівіна]] •}} {{nobr| [[Папярэчнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Папярэчнае]] •}} {{nobr| [[Прыгараднае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прыгараднае]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 71 км]]'' •}} {{nobr| [[Рыдэр]] •}} {{nobr| ''[[Сінюшонак]]'' •}} {{nobr| ''[[Цішынскі]]'' •}} {{nobr| [[Ульбі (пасёлак)|Ульбі]] •}} {{nobr| [[Ульбікурылыс]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць]] </noinclude> nicuzthea3necc2tccmac1fey892q6n 5211748 5211745 2026-10-05T11:52:19Z Autumndancer 168015 5211748 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Рыдэра |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Рыдэр]]а [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| ''[[8 Сакавіка (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|8 Сакавіка]]'' •}} {{nobr| ''[[Аэрадромнае]]'' •}} {{nobr| [[Бутакова (Усходне-Казахстанская вобласць)|Бутакова]] •}} {{nobr| ''[[Граматуха]]'' •}} {{nobr| ''[[Ермалаеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ермалаеўка]]'' •}} {{nobr| [[Жагаргы Хайрузаўка]] •}} {{nobr| [[Канавалаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канавалаўка]] •}} {{nobr| ''[[Кральчатнік (аул)|Кральчатнік]]'' •}} {{nobr| [[Ленінагорскі лясгас]] •}} {{nobr| [[Лясное (гарадская адміністрацыя Рыдэра)|Лясное]] •}} {{nobr| [[Лівіна]] •}} {{nobr| [[Папярэчнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Папярэчнае]] •}} {{nobr| [[Прыгараднае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прыгараднае]] •}} {{nobr| ''[[Раз’езд 71 км]]'' •}} {{nobr| [[Рыдэр]] •}} {{nobr| ''[[Сінюшонак]]'' •}} {{nobr| ''[[Цішынскі]]'' •}} {{nobr| [[Ульбі (пасёлак)|Ульбі]] •}} {{nobr| [[Ульбікурылыс]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць]] </noinclude> oo2lywq6m4d08ambq4drz71y1v9zh3u 0 549398 5211427 5208774 2026-10-04T19:42:19Z Için warum 153459 /* Назва */ →Назва: Увага адмінаў! Peisatai парушае рашэнне і зноў цягне ў артыкулы сугучныя назвы 5211427 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Выганічанка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 10 |Плошча басейна = 36 |Басейн = Іслач (рака)/Заходняя Бярэзіна/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= на поўдзень ад вёскі [[Хімарады]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 54|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 00|s_lon_sec = 38 |Вусце = Іслач (рака) |Месцазнаходжанне вусця = 1,2 км на ўсход ад вёскі [[Міхалова (Ракаўскі сельсавет)|Міхалова]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 58|m_lat_sec = 52 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 59|m_lon_sec = 18 |Ухіл ракі = 9,9 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Валожынскі раён/Дзяржынскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вы́ганічанка'''{{sfn|ЭПБ|1986}} — [[рака]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Іслач (рака)|Іслач]] (прыток [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіны]], басейн [[Нёман]]а). == Назва == На рэчцы - вёска [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічы]]. На карце XVIII ст. (ПГМ) рэчка называецца '''Грыня'''. На той жа карце на яе вытоках - зніклая на сёння вёска Грынюкі. == Водаапісанне == Даўжыня ракі 10 км, з іх 9 км на тэрыторыі Валожынскага раёна<ref name="cri">[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 36{{sfn|ЭПБ|1986}} км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 9,9{{sfn|ЭПБ|1986}} м/км. Выток ракі знаходзіцца ў напрамку на поўдзень ад вёскі [[Хімарады]] Дзяржынскага раёна<ref name="cri" />. Упадае ў Іслач прыкладна за 1,2 км на ўсход ад вёскі [[Міхалова (Ракаўскі сельсавет)|Міхалова]] Валожынскага раёна. Вадазбор на заходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Каля ракі населеныя пункты: [[Хімарады]] (Дзяржынскі раён), [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічы]], [[Душкава]] (Валожынскі раён). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|||501}} * Ліст карты N-35-78. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1982 г.{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-79. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Іслачы]] 7ed9ykgbo8t6jpui3pefjuhhiueqx7i 5211476 5211427 2026-10-05T04:22:28Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5211427|5211427]] аўтарства [[Special:Contributions/Için warum|Için warum]] ([[User talk:Için warum|размовы]]) 5211476 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Выганічанка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 10 |Плошча басейна = 36 |Басейн = Іслач (рака)/Заходняя Бярэзіна/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= на поўдзень ад вёскі [[Хімарады]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 54|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 00|s_lon_sec = 38 |Вусце = Іслач (рака) |Месцазнаходжанне вусця = 1,2 км на ўсход ад вёскі [[Міхалова (Ракаўскі сельсавет)|Міхалова]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 58|m_lat_sec = 52 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 59|m_lon_sec = 18 |Ухіл ракі = 9,9 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Валожынскі раён/Дзяржынскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вы́ганічанка'''{{sfn|ЭПБ|1986}} — [[рака]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Іслач (рака)|Іслач]] (прыток [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіны]], басейн [[Нёман]]а). == Назва == На рэчцы - вёска [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічы]]. На карце XVIII ст. (ПГМ) рэчка называецца '''Грыня'''. На той жа карце на яе вытоках - зніклая на сёння вёска Грынюкі. Але літоўскія гідронімы ''Grin-upys, Grin-ravis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] выводзіў ад ''grynas'' "чысты, незабруджаны"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 123.</ref>. == Водаапісанне == Даўжыня ракі 10 км, з іх 9 км на тэрыторыі Валожынскага раёна<ref name="cri">[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 36{{sfn|ЭПБ|1986}} км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 9,9{{sfn|ЭПБ|1986}} м/км. Выток ракі знаходзіцца ў напрамку на поўдзень ад вёскі [[Хімарады]] Дзяржынскага раёна<ref name="cri" />. Упадае ў Іслач прыкладна за 1,2 км на ўсход ад вёскі [[Міхалова (Ракаўскі сельсавет)|Міхалова]] Валожынскага раёна. Вадазбор на заходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Каля ракі населеныя пункты: [[Хімарады]] (Дзяржынскі раён), [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічы]], [[Душкава]] (Валожынскі раён). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|||501}} * Ліст карты N-35-78. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1982 г.{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-79. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Іслачы]] tqmdzq2hr05t2buycgbenw9leoripkn 5211483 5211476 2026-10-05T04:27:15Z JerzyKundrat 174 5211483 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Выганічанка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 10 |Плошча басейна = 36 |Басейн = Іслач (рака)/Заходняя Бярэзіна/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= на поўдзень ад вёскі [[Хімарады]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 54|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 00|s_lon_sec = 38 |Вусце = Іслач (рака) |Месцазнаходжанне вусця = 1,2 км на ўсход ад вёскі [[Міхалова (Ракаўскі сельсавет)|Міхалова]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 58|m_lat_sec = 52 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 59|m_lon_sec = 18 |Ухіл ракі = 9,9 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Валожынскі раён/Дзяржынскі раён }} '''Вы́ганічанка'''{{sfn|ЭПБ|1986}} — [[рака]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім]] раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Іслач (рака)|Іслач]] (прыток [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіны]], басейн [[Нёман]]а). == Назва == На рэчцы — вёска [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічы]]. На карце XVIII ст. (ПГМ) рэчка называецца '''Грыня'''. На той жа карце на яе вытоках — зніклая на сёння вёска Грынюкі. Літоўскія гідронімы ''Grin-upys, Grin-ravis'' [[Аляксандрас Ванагас]] выводзіў ад ''grynas'' «чысты, незабруджаны»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 123.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 10 км, з іх 9 км на тэрыторыі Валожынскага раёна<ref name="cri">[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 36{{sfn|ЭПБ|1986}} км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 9,9{{sfn|ЭПБ|1986}} м/км. Выток ракі знаходзіцца ў напрамку на поўдзень ад вёскі [[Хімарады]] Дзяржынскага раёна<ref name="cri" />. Упадае ў Іслач прыкладна за 1,2 км на ўсход ад вёскі [[Міхалова (Ракаўскі сельсавет)|Міхалова]] Валожынскага раёна. Вадазбор на заходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. Каля ракі населеныя пункты: [[Хімарады]] (Дзяржынскі раён), [[Выганічы (Валожынскі раён)|Выганічы]], [[Душкава]] (Валожынскі раён). == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|||501}} * Ліст карты N-35-78. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1982 г.{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-79. Выданне 1986 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Іслачы]] jc5wi5o8b92v3q4sk0ipbkpoiufu332 0 560221 5211727 5199000 2026-10-05T11:38:12Z Autumndancer 168015 5211727 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Карсакпай''' ({{lang-kz|Қарсақпай}}) — пасёлак у [[Улытаўскі раён|Улытаускім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Карсакпайской пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 356051100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 2402 чалавекі (1268 мужчын і 1134 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 1668 чалавек (889 мужчын і 779 жанчын)<ref name="stat"/>. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Алег Іванавіч Янкоўскі]], акцёр == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Улытаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Улытаўскага раёна]] fdaof7i3cbh9fz3a3o9h5qqdvx7zr2z 0 563074 5211261 5017356 2026-10-04T12:42:38Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5211261 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Алаізы Пашкевіч |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы = |працягласць = 350 м<ref>[https://www.google.by/maps/dir/53.9119023,27.5600027/53.9103177,27.5642133/@53.9115304,27.5614559,17.25z/data=!4m2!4m1!3e0?hl=en Вуліца Алаізы Пашкевіч — Google Карты]</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальт |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|2}} [[Няміга (станцыя метро, Мінск)|Няміга]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Алаізы Пашкевіч''' — вуліца ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Алаіза Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч]], беларускай паэткі і публіцысткі. == Размяшчэнне == [[Файл:National Academic Grand Opera and Ballet Theatre of the Republic of Belarus Minsk 4 May 2014.jpg|міні|справа|Від на [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]] з боку вуліцы Алаізы Пашкевіч]] Вуліца Алаізы Пашкевіч пачынаецца ад [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліцы Максіма Багдановіча]], перасякае [[Вуліца Чычэрына (Мінск)|вуліцу Чычэрына]] і канчаецца на перасячэнні з [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|вуліцай Куйбышава]]. Даўжыня — 350 м. Да вуліцы прымыкае будынак [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета]]. Каля вуліцы знаходзіцца [[Траецкая гара (сквер)|сквер Траецкая гара]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://photobuildings.com/list.php?uid=49052 Вуліца Алаізы Пашкевіч у архітэктурнай базе Рhotobuildings] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] pyatzdx058y38m5olfbecpu5ysx3kjq 0 565849 5211557 4440940 2026-10-05T07:17:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211557 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Мітчысан}} '''Дэніс Энтані «Дэні» Мітчысан''' {{нп3|Ордэн Святых Міхаіла і Георгія|CMG|ru|Орден Святых Михаила и Георгия}} ({{lang-en|Denis Mitchison}}; {{ДН|6|9|1919}} — {{ДС|2|7|2018}}) — брытанскі [[Бактэрыялогія|бактэрыёлаг]]<ref>MITCHISON, Prof. Denis Anthony’, Who’s Who 2013, A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 2013; online edn, Oxford University Press, Dec 2012 ; online edn, Nov 2012 [http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U27742 accessed 15 May 2013]</ref><ref>{{Cite news|title=Study: Drug Offers New Hope in Treating TB|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,141041,00.html|work=[[Fox News Channel]]|date=December 9, 2004|accessdate=27 September 2011|url-status=dead}}</ref>. == Сям’я == Мітчысан нарадзіўся ў 1919 годзе ў сям’і [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]] {{нп3|Дзік Мітчысан (барон Мітчынсан)|Дзіка Мітчынсана||Dick Mitchison, Baron Mitchison}} і яго жонкі, пісьменніцы [[Наомі Мітчысан|Наомі (народжанай Мітчысан)]]. Яго дзядзькам быў біёлаг {{нп3|Джон Бёрдан Сандэрсан Холдэйн|Д. Б. С. Холдэйн|ru|Холдейн, Джон Бёрдон Сандерсон}}, а дзедам - [[Фізіялогія|фізіёлаг]] {{нп3|Джон Скот Холдэйн||ru|Холдейн, Джон Скотт}}. Яго малодшыя браты — заолагі {{нп3|Эўрыян Мітчысан||ru|Митчисон, Аврион}} і {{нп3|Мёрдак Мітчысан|||Murdoch Mitchison}}. У 1954 годзе маці Дэніса Мітчысана напісала [[фэнтэзі]]йную кнігу «Грэм і дракон», у якой галоўны герой — гэта яе ўнук, сын Дэніса Грэм Мітчысан. == Адукацыя == Ён закончыў {{нп3|Драган-скул|||Dragon School}} ў Оксфардзе і {{нп3|Эбатшолм-скул|||Abbotsholme School}}, а потым паступіў у [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледж]], дзе вывучаў прыродазнаўчыя навукі. Затым ён змяніў кірунак да медыцыны, выпусціўся з універсітэцкага каледжа ў 1943 годзе і атрымаў паслядыпломную падрыхтоўку ў паталогіі. == Кар’ера == === Шпіталь Бромптан === Яго першая праца ў паталогіі была ў шпіталі Бромптан падчас першых клінічных выпрабаванняў з рандамізаваным удзелам такіх рэжымаў лячэння лёгачнага [[туберкулёз]]у (ТБ), як ужыванне {{нп3|Стрэптаміцын|стрэптаміцыну|ru|Стрептомицин}} або толькі выкарыстанне {{нп3|Пасцельны рэжым|пасцельнага рэжыму||Bed rest}}. === Савет медыцынскіх даследаванняў === Мітчысан захаваў пажыццёвую цікавасць у лячэнні туберкулёзу, прымаючы ўдзел у клінічных даследаваннях, арганізаваных  навукова-даследчым падраздзяленнем па туберкулёзу {{нп3|Савет медыцынскіх даследаванняў|Савета медыцынскіх даследаванняў||Medical Research Council}} (MRC TRU), якое ўзначальваў {{нп3|Філіп Д'Арсі Харт|||Philip D'Arcy Hart}}. З улікам вырашальнага значэння лекавай устойлівасці мікабактэрый туберкулёзу ў лячэнні, ён быў прызначаны ў 1964 годзе дырэктарам новага падраздзялення па лекавай устойлівасці туберкулёзу Савету медыцынскіх даследаванняў (пазней назва змянілася на Падраздзяленне лабараторных даследаванняў туберкулёзу) у {{нп3|Каралеўская медыцынская школа паслядыпломнай адукацыі|Каралеўскай медыцынскай школе паслядыпломнай адукацыі|ru|Royal Postgraduate Medical School}}. Затым ён працаваў у цесным супрацоўніцтве з доктарам Хартам ў MRC TRU, а пазней з Уолесам Фоксам ({{lang-en|Wallace Fox}}), дырэктарам Навукова-даследчай групы туберкулёзу і грудных захворванняў Савету медыцынскіх даследаванняў над распрацоўкай эфектыўнага лячэння туберкулёзу лёгкіх па цане дастаткова нізкай, каб быць даступнай у краінах, якія развіваюцца. == Даследаванні == У рамках гэтай працы прымаў удзел у шэрагу клінічных выпрабаванняў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і ў вялікай колькасці ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]], [[Індыя|Індыі]], [[Ганконг]]у, [[Сінгапур]]ы і [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Гэтая праца прайшла праз два этапы; на першым даследчыкі сутыкнуліся з праблемай лекава-ўстойлівых мікабактэрый туберкулёзу, якая была вырашана пры выкарыстанні схем, што ўключаюць 2, 3 ці 4 розных {{нп3|Процітуберкулёзныя прэпараты|процітуберкулёзных прэпарата|ru|Противотуберкулёзные препараты}}. На другім этапе, пачынаючы з публікацыі ў 1970 годзе, разабраліся з ўкарачэннем перыяду лячэння ад па меншай меры 12 месяцаў да 6 месяцаў пры выкарыстанні {{нп3|Рыфампіцын|рыфампіцыну|ru|Рифампицин}} і [[піразінамід]]у ў так званых «кароткіх» схемах. Гэтыя схемы хіміятэрапіі з’яўляюцца асновай {{нп3|Лячэнне туберкулёзу|бягучай стандартнай тэрапіі|ru|Лечение туберкулёза}} за 2 месяцы 4 прэпаратамі ([[рыфампіцын]], {{нп3|ізаніязід||ru|Изониазид}}, піразінамід і [[этамбутол]]), а затым 4 месяцы рыфампіцын і ізаніязід. Ён заснаваў спецыялізаваныя ТБ-лабараторыі ў [[Кенія|Кеніі]], [[Уганда|Угандзе]], [[Танзанія|Танзаніі]] і [[Замбія|Замбіі]], а таксама цэнтральную лабараторыю ў Ганконгу. == Публікацыі == Дэніс Мітчысан апублікаваў каля 250 прац, прысвечаных (1) фактарам, якія запавольваюць рост туберкулёзнай палачкі, што можа растлумачыць вялікую працягласць лячэння, у тым ліку першы даклад аб эфектах анаэробнай культуры; (2) з Джэн Дзікінсан ({{lang-en|Jean Dickinson}}) пра постантыбіётыкавыя эфекты, каб патлумачыць поспехі перарывістай дазіроўкі лекавых сродкаў; (3) цікаўныя характарыстыкі {{нп3|Атэнуацыя|атэнуіраваных|pl|Atenuacja}} {{нп3|Паўднёвая Індыя|паўднёва-індыйскіх|ru|Южная Индия}} штамаў туберкулёзу; (4) адказ на лячэнне, калі штамы былі першапачаткова устойлівыя да прэпаратаў, што дазваляе выявіць дзеянне асобных прэпаратаў. == Пасля выхаду на пенсію == Пасля выхаду на пенсію ў 1985 годзе, Мітчысан спачатку працягваў працаваць у Каралеўскай медыцынскай школе паслядыпломнай адукацыі ў {{нп3|Хамерсміт|Хамерсміце|ru|Хаммерсмит}}, а затым у {{нп3|Каледж Святога Джорджа|Каледжы Святога Джорджа||St George's, University of London}}. З доктарам [[:d:Q29643062|Амінай Джындані]] і калегамі ў [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]], ён распрацаваў методыку вымярэння ранняй бактэрыцыднай актыўнасці прэпаратаў, якая ў цяперашні час з’яўляецца стандартнай практыкай у якасці першага кроку ў фазе II клінічнай распрацоўкі новых лекаў. Ён таксама ўвёў канцэпцыю 8-тыднёвага даследавання фазы II з доляй пацыентаў з інверсіяй макроты праз 8 тыдняў, якая цяпер выкарыстоўваецца ў якасці стандартнай ацэнкі ў многіх падобных даследаваннях. У апошні час ён разам з доктарам Джэрантам Дэйвісам ({{lang-en|Geraint Davies}} і паўднёва-афрыканскім Медыцынскім саветам даследаванняў распрацаваў новы тып фазы II 8-тыднёвага даследавання з выкарыстаннем мадэліравання колькасці [[Mycobacterium tuberculosis]] у макроце падчас лячэння. Ён вёў працу над некалькімі новымі {{нп3|Процітуберкулёзныя прэпараты|процітуберкулёзнымі прэпаратамі|ru|Противотуберкулёзные препараты}} і ўдзельнічаў у клінічных выпрабаваннях прымянення высокіх доз рыфампіцыну. Мітчысан памёр 2 ліпеня 2018 года ва ўзросце 98 гадоў<ref>[https://www.theunion.org/news-centre/news/in-memoriam-prof-denis-a-mitchison In Memoriam: Prof Denis A Mitchison]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мітчысан Дэніс}} [[Катэгорыя:Біёлагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бактэрыёлагі Вялікабрытаніі]] 0b9x5y5bzaeru3tadtx3nixohg91l7j 0 567787 5211370 5030277 2026-10-04T17:10:56Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211370 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Гарадзеі |выява = Coat of Arms of Haradzeya.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[Іспанскі шчыт|іспанскі]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне = |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб [[Гарадзея|Гарадзеі]]''' — геральдычны знак пасёлка [[Гарадзея]], [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь]]. Аўтар — [[А. А. Шпунт]]. == Апісанне == [[Блакітны колер у геральдыцы|Блакітнае поле]] [[Іспанскі шчыт|іспанскага шчыта]] перасякаюць зверху [[Срэбра ў геральдыцы|сярэбраны]] зубчасты пояс, унізе — хвалісты пояс таго ж металу, за якім [[Золата ў геральдыцы|залатое]] [[жазло Меркурыя]]. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] [[21 сакавіка]] 2001 года № 52. == Гл. таксама == * [[Сцяг Гарадзеі]] == Спасылкі == * [https://geraldika.by/gerb-poselka-gorodeya/ Герб Городеи] // «Геральдика Беларуси» {{ref-ru}} {{Гербы гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Гарадзея]] [[Катэгорыя:Гарадзея]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:2001 год у Беларусі]] rq7jubkroba40iyj52zxrrvs1ivp1f4 0 571082 5211376 4664418 2026-10-04T17:18:54Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211376 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Крупак |суб'ект = [[Крупкі]] і [[Крупскі раён]] |ключ = |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Флаг Крупок.svg |заснаваны = |прапорцыя = 1:2 |аўтар = }} '''Сцяг Крупак''' — сцяг [[Крупкі|горада Крупкі]] і [[Крупскі раён|Крупкага раёна]]. == Апісанне == Сцяг горада Крупкі і Крупскага раёна ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча залацістага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у цэнтры асабовага боку якога — выява [[Герб Крупак|герба горада Крупкі]]. == Спасылкі == * [http://www.krupki.gov.by/be/geraldyka/ ГЕРБ ГОРАДА КРУПКІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002085616/http://krupki.gov.by/be/geraldyka |date=2 кастрычніка 2018 }} // http://www.krupki.gov.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081024061708/http://www.krupki.gov.by/ |date=24 кастрычніка 2008 }} {{Сцягі гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Крупкі]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Крупкі]] [[Катэгорыя:Крупскі раён]] kv3j1ay5oggqhm5wrm14upp17j4bl6j 0 577910 5211373 4586564 2026-10-04T17:16:52Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211373 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Беразіна |суб'ект = [[Беразіно]] і [[Бярэзінскі раён]] |ключ = |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Flag of Bierazino.svg |заснаваны = |прапорцыя = 1:2 |аўтар = }} '''Сцяг Беразіна''' — сцяг [[Беразіно|горада Беразіно]] і [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]]. Сцяг зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад [[22 лістапада]] [[2007]] г. № 595. == Апісанне == Сцяг г. Беразіно і Бярэзінскага раёна ўяўляе сабой прамавугольнае палотнішча белага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, у ніжняй частцы якога на добрым боку змесцавана гарызантальная палоса зялёнага колеру, складальная 1/3 яго шырыні. У цэнтры на палосе адлюстраваны ўзніклы з жоўтай кароны [[Лісы|ліс]] чырвонага колеру, павернуты налева, які трымае ў лапах стралу жоўтага колеру, перакрыжаваную дзвюма папярэчынамі. У нізе на зялёным полі змесцаваны тры перакуленыя дубовыя лісты белага колеру з двума жалудамі. == Спасылкі == * [https://geraldika.by/gerb-goroda-berezino/ Герб города Березино] // https://geraldika.by/ {{Сцягі гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Беразіно]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Узда]] [[Катэгорыя:Бярэзінскі раён]] lqwysc87rj8b21u7m5500isziw07ppb 0 579583 5211561 4976413 2026-10-05T07:28:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211561 wikitext text/x-wiki [[Файл:Woman_of_Naharon_-_steps_forensic_facial_reconstruction.jpg|міні|250px|Жанчына з Нахарона — пакрокавая судовая рэканструкцыя твару, якую зрабіў {{нп3|Сісера Мараіс||ru|Мораис, Сисеро}}, 2018<ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/science/scientists-reconstruct-face-woman-whose-13109728|title=Face of woman whose 13,600-year-old remains are oldest in the Americas, revealed|last=Best|first=Shivali|date=2018-08-20|work=mirror|access-date=2018-08-21}}</ref>]] '''Ева з Нахарона''' ({{Lang-es|Eva de Naharon}}) — [[Шкілет чалавека|шкілет]] 25-30-гадовай жанчыны, знойдзены ў секцыі Нахарон падводнага готу сістэмы Нараньял у [[Мексіка|Мексіцы]] недалёка ад горада {{нп3|Тулум (горад)|Тулум|ru|Тулум (город)}}, прыкладна ў 80 мілях да паўднёвага захаду ад [[Канкун]]а<ref name="Mammoth2005">{{cite journal|title=Early Humans South of the Border|journal=Mammoth Trumpet|date=June 2005|author=Floyd B. Largent, Jr.|volume=20|issue=3|pages=8–11|url=http://csfa.tamu.edu/wp-content/uploads/2015/12/vol20_num3.pdf|format=PDF|accessdate=2011-02-20}}</ref>. Сістэма Нараньял з’яўляецца часткай буйнейшай {{нп3|Окс-Бель-Ха|сістэмы Окс-Бель-Ха|ru|Окс-Бель-Ха}}<ref name="Stinnesbeck Stinnesbeck Terrazas Mata Avilés Olguín">{{cite journal|last=Stinnesbeck|first=Sarah R|last2=Stinnesbeck|first2=Wolfgang|last3=Terrazas Mata|first3=Alejandro|last4=Avilés Olguín|first4=Jerónimo|last5=Benavente Sanvicente|first5=Martha|last6=Zell|first6=Patrick|last7=Frey|first7=Eberhard|last8=Lindauer|first8=Susanne|last9=Rojas Sandoval|first9=Carmen|last10=Velázquez Morlet|first10=Adriana|last11=Acevez Nuñez|first11=Eugenio|last12=González González|first12=Arturo|title=The Muknal cave near Tulum, Mexico: An early-Holocene funeral site on the Yucatán peninsula|journal=The Holocene|publisher=SAGE Publications|date=2018-09-05|issn=0959-6836|doi=10.1177/0959683618798124|page=095968361879812}}</ref>. Паводле дадзеных {{нп3|Радыёвугляродны аналіз|радыёвугляроднага аналізу|ru|Радиоуглеродный анализ}} мае ўзрост каля 13,600 гадоў, што робіць яго найстарэйшым у Амерыцы<ref>[https://www.pbs.org/first-peoples/characters/eva-naharon/ Eva of Naharon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180822140315/http://www.pbs.org/first-peoples/characters/eva-naharon/ |date=22 жніўня 2018 }} pbs.org</ref>. == Адкрыццё == Падчас раскопак з 2004 па 2008 год рэшткі Евы з Нарахону выявіў Артура Гансалес і яго каманда за 80 міль на паўднёвы захад ад Канкуна. Гансалес, дырэктар {{нп3|Музей пустыні (Мексіка)|Музея пустыні||Desert Museum (Mexico)}} ў [[Сальтыльё]], [[Мексіка]] сказаў: «Мы не ведаем, як [людзі, парэшткі якіх былі знойдзены ў пячорах] прыбылі і прыйшлі яны з боку Атлантычнага акіяна, джунгляў, або з унутранай часткі кантыненту, але мы лічым, што гэтыя знаходкі з’яўляюцца найстаражытнымі, якія былі знойдзены ў Амерыцы і могуць уплываць на нашы тэорыі аб тым, як прыбылі першыя людзі.» Гансалес і яго каманда працавалі на раскопках на працягу 4 гадоў, а іх адкрыццё змяніла меркаванні экспертаў пра тое, дзе іменна з’явіліся першыя насельнікі [[Амерыка|Амерыкі]]. == Значэнне == Па дадзеных Артура Гансалеса, дырэктара Музея пустыні ў Сальтыльё і вядучага археолага праекта, касцяная структура шкілета з’яўляецца больш блізкай людзям з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], чым людзям з [[Паўночная Азія|Паўночнай Азіі]]. Гэта падабенства з паўднёва-азіяцкімі шкілетнымі тыпамі паставіла пад сумнеў храналогію і геаграфію сучаснай тэорыі рассялення карэннага насельніцтва [[Новы Свет|Новага Свету]]<ref name="NatGeoBlog2008">{{cite journal|author=Eliza Barclay|title=Oldest Skeleton in Americas Found in Underwater Cave?|publisher=[[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|National Geographic]]|journal=National Geographic News|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080903-oldest-skeletons.html|date=2008-09-03|accessdate=2011-02-20|archive-date=4 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080904225409/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/09/080903-oldest-skeletons.html|url-status=dead}}</ref>. Яно мае на ўвазе, што людзі не маглі прыйсці ў Амерыку з Паўночнай Азіі праз сухапутны мост, які цяпер знаходзіцца пад вадой у раёне [[Берынгаў праліў|Берынгава праліва]], як лічылася раней. Многія навукоўцы лічаць, што першыя народы Амерыкі прыбылі па сушы і па моры, агінаючы ўзбярэжжа на каноэ, з Паўночнай Азіі праз мясцовасць, дзе цяпер знаходзіцца [[Берынгаў праліў]]. Першыя людзі патрапілі ў Амерыку з Азіі ў [[Палеаліт|палеаліце]], магчыма, працягваючы прыбываць да прыкладна 10 000 года да н. э., калі раставанне леднікоў затапіла сухапутны мост і ізалявала амерыканскі кантынент ад астатняга свету<ref>Foster, L. (1997). Introduction. In A brief history of Mexico (p. 6). New York, New York: Facts on File.-/</ref>. На думку некаторых навукоўцаў, салёная вада, якая цяпер пакрывае месца знаходкі Евы з Нахарона, магла паўплываць на дакладнасць радыёвугляроднага датавання<ref>{{cite web|url=http://anthropology.net/2008/09/04/peopling-of-the-americas-eva-de-naharon-a-13600-year-old-skeleton-found-near-tulum-mexico/|title=Peopling Of The Americas: Eva de Naharon, A 13,600 Year Old Skeleton Found Near Tulum, Mexico|accessdate=26 лістапада 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413045550/http://anthropology.net/2008/09/04/peopling-of-the-americas-eva-de-naharon-a-13600-year-old-skeleton-found-near-tulum-mexico/|archivedate=13 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палеаіндзейцы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Амерыкі]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Мексіцы]] iijmsc2rnr7lrnvql8ucyxqidk3uwgb 0 580712 5211361 4618818 2026-10-04T16:59:35Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5211361 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Пажарнае дэпо |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Бабруйск]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1903 |Заканчэнне будаўніцтва = 1904 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Пажарнае дэпо''' — помнік архітэктуры, размешчаны ў [[Бабруйск]]у. == Гісторыя == 15 ліпеня 1903 года пры вялікім збегу народа была асвечана пляцоўка ў завулку, які атрымаў назву Пажарны<ref>Библиографический указатель «Знакомые улицы, забытые названия». Вып. 1. — Бобруйск, 2003.</ref>. На ёй распачалося будаўніцтва новага пажарнага дэпо<ref name="ПожПер">[https://wiki.bobr.by/%D0%9F%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA Пожарный переулок] {{ref-ru}}</ref>. У гонар гэтай падзеі нават былі спецыяльныя памятныя значкі са срэбра і каляровай эмалі. На адным баку напісаны дэвіз пажарных тых гадоў: «Богу хвала, слава цару, бліжняга абарона». З іншага боку: «Бабруйск. 15 ліпеня 1903 года. Асвячэнне, закладка новага дэпо». Вага значка была 16,5 грамаў<ref name="ПожПер"/>. Сродкі на будаўніцтва збіралі з усяго горада: і ад заможных гараджан, і ад простага люда<ref name="ПожПер"/>. Ужо праз год будаўніцтва было скончана. Усю гісторыю існавання будынка на першым паверсе ў ім змяшчалася выключна пажарная станцыя. На другім паверсе спачатку быў уладкаваны тэатр (арандатар Фрыдлянд). Пазней там быў канцэртны зал, дзе выступалі славутыя гастралёры, у тым ліку {{нп3|Мамант Віктаравіч Дальскі|Мамант Дальскі|ru|Дальский, Мамонт Викторович}}, {{нп3|браты Адэльгейм||ru|Братья Адельгейм}} і {{нп3|Мітрафан Трафімавіч Іванаў-Казельскі|Мітрафан Іванаў-Казельскі|ru|Иванов-Козельский, Митрофан Трофимович}}. Сіламі супрацоўнікаў у будынку створана мастацкая галерэя-музей «Пажарная справа» — адзіны ў Беларусі мастацкі музей, прысвечаны гэтай тэматыцы<ref>[https://wiki.bobr.by/%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%8F,_%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE Художественная галерея, пожарное депо] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ГБ|https://globustut.by/bobrujsk/index2.htm#fire}} * [https://wiki.bobr.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0 История пожарного дела] Бобруйска {{ref-ru}} * {{Архіварта|}} {{Пажары ў Бабруйску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пажарная справа]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:Славутасці Бабруйска]] [[Катэгорыя:1904 год у Бабруйску]] 74efuwpypli4bedyago60rafj5ievov 0 581291 5211487 5186345 2026-10-05T04:42:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211487 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая бітва за Бенгазі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg |загаловак = Рэшткі двух установак «Пальмарыя» войскаў Кадафі, знішчаных французскай авіяцыяй у ваколіцах Бенгазі, 19 мая 2011 г. |дата = 17—20 сакавіка 2011 |месца = [[Бенгазі]], [[Лівія]] |прычына = |вынік = * перамога паўстанцаў; * пачатак інтэрвенцыі [[НАТА]]. |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|ВСНЛАД]] * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|УС Лівіі]] * «[[Кацібы]]» * [[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]] |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Лівійскія паўстанцы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/18/3167294.htm|title=UN clears way for Libyan no-fly zone|date=18 Mar 2011|access-date=23 снежня 2018|archive-date=21 сакавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110321002319/http://www.abc.net.au/news/stories/2011/03/18/3167294.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.euronews.net/2011/03/19/french-strikes-destroy-tanks-near-benghazi/ French strikes destroy tanks near Benghazi | euronews, world news] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819105036/http://www.euronews.net/2011/03/19/french-strikes-destroy-tanks-near-benghazi |date=19 жніўня 2011 }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |камандзір1 = невядома |камандзір2 = невядома |сілы1 = невядома |сілы2 = каля 10 000 паўстанцаў<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131542757285681.html#|title=Battle for control rages in Libya - Africa|publisher=Al Jazeera English|date=2011-03-15|access-date=2011-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIhJOrL5?url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201131542757285681.html|archive-date=2012-08-30}}</ref>, 20 французскіх баявых самалётаў<ref>{{cite web|url=http://www.europe1.fr/International/Libye-une-vingtaine-d-appareils-engages-461717/|title=Libye : "une vingtaine d'appareils" engagés|publisher=Europe1|language=fr|date=2011-03-19|access-date=2011-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIhKwArk?url=http://www.europe1.fr/International/Libye-une-vingtaine-d-appareils-engages-461717/|archive-date=2012-08-30}}</ref> |страты1 = 27-30 забіта, <small> у тым ліку 2 найміты</small><ref>2 наёмника убито,[http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/3/19/worldupdates/2011-03-19T114652Z_01_NOOTR_RTRMDNC_0_-557097-2&sec=Worldupdates] 9 [http://news.smh.com.au/breaking-news-world/west-prepares-new-libya-strikes-kadhafi-vows-long-war-20110320-1c2fs.html]-12 {{cite web |url=http://www.libyafeb17.com/2011/03/march-19-updates/ |title=Архивированная копия |access-date=2011-01-19 |url-status=да |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321212308/http://www.libyafeb17.com/2011/03/march-19-updates/ |archive-date=2011-03-21 }} убито в уличных боях, 16 убито в танковой колонне [https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=22 сакавіка 2011 }}, всего 27-30 убитых</ref>, 50 узята ў палон<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/video/#/video/world/2011/03/25/pkg.sayah.gadhafi.soldiers.cnn|title=A Gadhafi soldier speaks |publisher=CNN|language=en|date=2011-03-29 |access-date=2011-03-29}}</ref>, 70 адзінак транспартных сродкаў знішчана<ref>[http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/03/21/libya.civil.war/index.html?hpt=T1&iref=BN1# Allied forces strike Gadhafi compound; leader's whereabouts unknown | CNN]</ref>:<br>14 танкаў i ўстановак «Пальмарыя», 20 БТРаў, 2 устаноўкі сістэм залпавага агню, 1 ЗРК<ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-65947-12.html Photo Gallery: The Bombardment of Libya - SPIEGEL ONLINE - News - International] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511150020/http://www.spiegel.de/fotostrecke/fotostrecke-65947-12.html |date=11 мая 2011 }}</ref> і 33 джыпа, грузавікоў і інш.<ref>{{cite news |last=Abbas |first=Mohammed |url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |title=Wreck of Gaddafi's force smoulders near Benghazi |publisher=Reuters |date=20 March 2011 |access-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |archive-date=22 сакавіка 2011 |url-status=dead }}</ref> 4 танка захоплена<ref>{{cite news | url=http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE72I0G720110319 | work=Reuters | title=Rebels say they repulse Gaddafi attack on Benghazi | date=19 March 2011 | access-date=23 снежня 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110831085339/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE72I0G720110319 | archive-date=31 жніўня 2011 | url-status=dead }}</ref> |страты2 = 261 забіты<ref group="~">Лічбы загінулых паўстанцаў уключаюць у сябе не толькі ўдзельнікаў баявых дзеянняў, але і мірных жыхароў.</ref><ref>850 total killed in Benghazi,[https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&_r=1] of which 589 died in other incidents,[http://en.wikipedia.org/wiki/Casualties_of_the_2011_Libyan_civil_war#Timeline_of_reported_deaths_per_event] leaving 261 dead during the second battle</ref>, 1 МІГ-23 збіты<ref name="jet" /> |агульныя страты = |заўвага = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Другая бітва за Бенгазі''' — бітва [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|лівійскай грамадзянскай вайны]] [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|М. Кадафі]] і паўстанцамі. Падчас бітвы [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю 1973, якая адкрыла шлях [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|міжнароднай інтэрвенцыю ў Лівіі]]<ref name=AJE_liveblog_march20>{{cite web|title=Libya Live Blog - March 20|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-20-0|publisher=Al Jazeera|access-date=11 May 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110321125028/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-20-0|archive-date=2011-03-21}}</ref>. == Бітва == === Першая фаза (17—18 сакавіка) === [[17 сакавіка]] з’явіліся паведамленні, што завязаліся баі на ўскраінах [[Бенгазі]] — апірышчы паўстанцаў<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//Lenta.ru,17.03.2011 г.</ref>. Перамога арміі Кадафі над апазіцыяй была дасягнута за кошт выкарыстання артылерыі, танкаў і авіяцыі. Тым часам у ноч на [[18 сакавіка]] Савет Бяспекі ААН прыняў Рэзалюцыю 1973 ад 17 сакавіка (па Нью-Ёркскім часе), якая дазваляла прымяненне сілы ў Лівіі, выключаючы наземнае ўмяшанне. [[19 сакавіка]], згодна з паведамленнях тэлеканала Аль-Джазіра, карэспандэнты якога прысутнічалі ў Бенгазі, раніцай (07:30 па мясцовым часе) пачаўся абстрэл горада з артылерыйскіх гармат. У 9 гадзін раніцы праведзена першая атака на горад, якая, як паведамляецца, да сярэдзіны дня (14:30 па мясцовым часе) была адбіта<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|access-date=2011-03-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archive-date=2011-03-20}}</ref>. Стала таксама вядома, што самалёт паўстанцаў МіГ-23 быў памылкова збіты саюзнай сістэмай СПА на ўскраіне горада<ref>{{cite news|title = Photo|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|publisher = The Washington Post|date = 26 Jun 2011|access-date = 23 Aug 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|archive-date = 13 лістапада 2012|url-status = dead}}</ref>. Пілот не выжыў<ref name="jet">{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468 |title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=19 March 2011|publisher=Sky News|access-date=19 March 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archive-date=2012-07-15}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 19 March 2011 |publisher= Al Jazeera English |access-date=19 March 2011}}</ref>. === Другая фаза (19—20 сакавіка) === [[19 сакавіка]] (у 16:00 па мясцовым часе) французскія знішчальнікі ўвайшлі ў паветраную прастору Лівіі, здзейсніўшы паветраную разведку з мэтай падрыхтоўкі інтэрвенцыі<ref name="aljazeera1"/>. Затым, у 16:45, пачалася інтэрвенцыя ў Лівіі. Было знішчана некалькіх адзінак бранятэхнікі войскаў Кадафі<ref name="aljazeera1"/>. Пазней Al Jazeera паведаміла, што французскія самалёты знішчылі па меншай меры чатыры танка кадафістаў; аднак гэта не было пацверджана [[Францыя]]й<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/europe/2011/03/2011319132058782326.html|title=French jets attack Gaddafi targets - Europe|publisher=Al Jazeera English|access-date=2011-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIhMpvKJ?url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2011/03/2011319132058782326.html|archive-date=2012-08-30}}</ref>. Па паведамленнях Аль-Джазіры, падчас баёў за Бенгазі, з горада пачаўся паток бежанцаў на ўсход<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|access-date=2011-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archive-date=2012-07-15}}</ref>. Раніцай [[20 сакавіка]] ВПС Францыі, Вялікабрытаніі і ЗША нанеслі ўдар па танкавай калоне лаялістаў (на працягу двух гадзін). Агенцтва Reuters пацвердзіла, што французскай авіяцыяй было знішчана як мінімум 7 танкаў і дзве адзінкі БМП<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|access-date=2011-03-20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archive-date=2011-03-23}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=20 March 2011 | access-date=23 снежня 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | archive-date=22 сакавіка 2011 | url-status=dead }}</ref>. У гэты ж дзень адмірал флота ЗША Майкл Мюлен заявіў, што міжнародная кааліцыя адбіла «атаку рэжыму на Бенгазі»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. == Вынікі і значэнне бітвы == Вынікам бітвы стала адступленне арміі Кадафі ад Бенгазі. Але галоўнай падзеяй стаў пачатак ваеннай інтэрвенцыі НАТА, якая працякала да канца канфлікту. Аднак, нягледзячы на ​​паразу пад Бенгазі і далучэнне да вайны Паўночнаатлантычнага альянсу, урадавая армія ўсё яшчэ валодала дастатковай моцай, каб стрымліваць прасоўванне сіл паўстанцаў. Больш за тое, праз 9 дзён пасля заканчэння бітвы лаялісты перайшлі ў [[Другое контрнаступленне кадафістаў|контрнаступленне]]. Тым не менш хутка склалася патавая ваенная сітуацыя. Становішча змянілася толькі ўлетку, калі перавага паўстанцкіх сіл стала відавочнай. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Бенгазі]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] gt5fqskb3p5py3xk14spxtvieirdf1m 0 581837 5211489 5186348 2026-10-05T04:42:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211489 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]], [[Баі за горы Нафуса]] |дата = [[13 жніўня]] — [[20 жніўня]] [[2011]] |месца = [[Эз-Завія]], [[Лівія]] |вынік = перамога ПНС |праціўнік1 =[[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|ПНС Лівіі]]<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}} |праціўнік2 = * [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Прыхільнікі М. Кадафі]] ** Брыгада Мунавабы |камандзір1 = невядома |камандзір2 = Махдзі аль-Арабі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Esz4x5d8aMM Capture of Gaddafi's General - Mahdi al-Arabi]</ref> |сілы1 = каля 600 чалавек |сілы2 = звыш 1000 чалавек |страты1 = 41 забіта, 1 танк знішчаны |страты2 = 93 забіта, 150 паранена, 15 палонена; 9 танкаў, 1 браняваная тэхнічка, 5 [[Узброены пікап|звычайных тэхнічак]], 1 ваенная лодка знішчаны }} {{Паўстанне ў Лівіі}} '''Другая бітва за Эз-Завію''' — бітва за горад [[Эз-Завія]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]]. == Сітуацыя == [[13 жніўня]] паўстанцы пасля [[Бітва за Гар’ян|начнога штурму]] авалодалі горадам [[Гар’ян]] — найбуйнейшым горадам у гарах Нафуса, што знаходзіцца на найважнейшай дарозе з [[Трыпалі]] на поўдзень. Пра гэта паведаміў прадстаўнік Зінтанскага ваеннага камандавання Фатх-эль-Айіб. Сілы апазіцыянераў зайшлі ў горад з паўночнага боку. Па словах Фатх-эль-Аіба, штурм горада і сутыкненні «з рэшткамі войскаў рэжыму» працягваліся 4 гадзіны, затым ўрадавымі сілы адступілі<ref>[http://english.libya.tv/2011/08/13/revolutionaries-claim-capture-of-gateway-to-tripoli/ Revolutionaries claim capture of gateway to Tripoli]{{Недаступная спасылка}}//Libya TV, 13 August 2011</ref>. Пасля Гар’яна паўстанцы працягнулі развіваць наступленне на Эз-Завію<ref>Tarek Amara, Missy Ryan,Robert Birsel, Joseph Nasr, Douglas Hamilton, Angus MacSwan [http://in.reuters.com/article/2011/08/13/idINIndia-58771720110813 Libyan rebels advance on Zawiyah, battle in Brega] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110818145333/http://in.reuters.com/article/2011/08/13/idINIndia-58771720110813 |date=18 жніўня 2011 }} //Reuters, 13 August 2011</ref>. Стратэгічнае значэнне горада было абумоўлена магчымасцю блакаваць пастаўкі забеспячэння войскаў Кадафі з [[Туніс]]а<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=HdMlYeXYim4 Libyan rebels 'take Az-Zawiyah']//[[Youtube]]</ref>. == Бітва == Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часці паўстанцаў увайшлі ў горад. Хоць прадстаўнік урада Лівіі ў Трыпалі заявіў, што «вельмі малая група паўстанцаў увайшла ў Эз-Завію<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14521323 Libya conflict: Rebels battle Gaddafi troops in Zawiya] //BBC News Africa,14 August 2011</ref>, але была спынена нашымі ўзброенымі сіламі», шэраг інфармагенцтваў пацвердзіў развіццё наступленне рэвалюцыянераў у самім горадзе. Карэспандэнт інфармацыйнага агенцтва ''Associated Press'', які ўвайшоў у горад з атрадам мяцежнікаў, паведамляў, што «сотні жыхароў выйшлі на вуліцу, сустракаючы паўстанцаў»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fq2G5srorlw Scènes de liesse des libyens à Ennasr Tunis] //[[Youtube]]</ref>. Затым, па словах карэспандэнта, пачаўся бой з контратакуючымі часцямі ўрадавых войскаў<ref>Karin Laub [https://www.forbes.com/feeds/ap/2011/08/13/general-ml-libya_8622027.html Heavy clashes as Libyan rebels enter Zawiya]{{Недаступная спасылка}} //Forbes, 13 August 2011</ref>. [[14 жніўня]] Ваенны Савет Зінтана абвясціў аб узяцці горада Сарман на ўзбярэжжы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], за 10 км на захад ад Эз-Завіі<ref>[http://uk.reuters.com/article/2011/08/14/libya-rebels-surman-idUKLDE77D06920110814 Rebels say capture another town west of Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107193326/http://uk.reuters.com/article/2011/08/14/libya-rebels-surman-idUKLDE77D06920110814 |date=7 студзеня 2014 }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5bkcFu9s-zc معركة تحرير صرمان 14 8 11]//[[Youtube]]</ref>. Адначасова ў самой Эз-Завіі вяліся баі паміж рэвалюцыянерамі і войскамі Кадафі, якія атрымалі падмацаванні з Трыпалі. Паведамлялася пра мінамётны агонь і вялікую колькасць снайпераў на дахах вышынных дамоў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FElcx8qIb_4 Libyan rebels make western gains]//[[Youtube]]</ref>. [[15 жніўня]] з’явіліся першыя паведамленні паўстанцаў аб баях у Сабраце<ref>Michael Georgy [http://www.vancouversun.com/story_print.html?id=5252925&sponsor= Libyan rebels fly flag over key town near Tripoli]{{Недаступная спасылка}}//[[:en:The Vancouver Sun|The Vancouver Sun]], 14 August 2011</ref> і Эль-Аджэйлаце<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-2236 Colonel Jomaa Ibrahim has told Al Jazeera that «opposition fighters are in control of Az Zawiyah, surman, Agilette and Gharyan. There are clashes in Az-Zawiyah and Gharyan as opposition forces are pushing pro-Gaddafi forces out».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825055257/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-2236 |date=25 жніўня 2011 }}//Al Jazeera Blogs, 14 August 2011</ref>, размешчаных на захад ад горада Сарман<ref>[http://warandpeaceinthemiddleeast.com/2011/08/libya-shows-signs-of-slipping-from-muammar-gaddafis-grasp/ Libya shows signs of slipping from Muammar Gaddafi’s grasp]{{Недаступная спасылка}}//War & Peace in the Middle East, 15 August 2011</ref>. У гэты ж дзень паўстанцы заявілі, што ім удалося адбіць ва ўрадавых войскаў горад Тыджы — апошні аплот лаялістаў у раёне гор Нафуса<ref>[http://www.libyafeb17.com/2011/08/video-revolutionaries-prepare-for-tiji/ Video: Revolutionaries prepare for Tiji] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110824230849/http://www.libyafeb17.com/2011/08/video-revolutionaries-prepare-for-tiji/ |date=24 жніўня 2011 }} //Libya February 17th, 15 August 2011 {{Cite web |url=http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http%3A%2F%2Fwww.libyafeb17.com%2F2011%2F08%2Fvideo-revolutionaries-prepare-for-tiji%2F&text=Revolutionaries%20prepare%20for%20Tiji&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=8a0d7dca0c09e02630143eb4e3438fbb&keyno=0 |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824230849/http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http%3A%2F%2Fwww.libyafeb17.com%2F2011%2F08%2Fvideo-revolutionaries-prepare-for-tiji%2F&text=Revolutionaries%20prepare%20for%20Tiji&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=8a0d7dca0c09e02630143eb4e3438fbb&keyno=0 |archive-date=24 жніўня 2011 |access-date=27 студзеня 2022 |url-status=dead}} * [http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-august-15-2011/ LIVE Libyan Unrest] {{Недаступная спасылка}} //Feb 17 Libya News, 15 August 2011 * [http://akhbar.alaan.tv/video/alaan-reports/Libya-celebrated-rebels-control-town-Taiji-mountain-west/#.TkpHX-X0yWN.twitterثوار ليبيا يحتفلون بالسيطرة على بلدة تيجي في الجبل الغربي ]//Akhbar Al Aan, 16 August 2011</ref> і пачаць баі за Бадр — горад, які адкрывае шлях да прыбярэжнага горада Зувара, населенаму, як і горы Нафуса, пераважна амазігамі. [[16 жніўня]] прадстаўнік паўстанцаў пацвердзіў інфармацыю аб узяцці горада Тыджы і заявіў, што цяпер баі вядуцца за суседні (17 км ад Тыджы) горад Бадр, з якога напярэдадні вёўся абстрэл пазіцый паўстанцаў. Ён таксама пацвердзіў, што ідуць баі за нафтаперапрацоўчыя прадпрыемствы Завіі, а ўрадавыя войскі кантралююць прыблізна 30% горада, у асноўным — усходнія і паўночна-ўсходнія ўскраіны<ref>Karin Laub [https://news.yahoo.com/gadhafis-troops-hospital-doctors-185422331.html Gadhafi’s troops use hospital as base, doctors say] //Associated Press, (via Yahoo! News) 16 August 2011 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140428125117/http://news.ca.msn.com/world/gadhafis-troops-use-hospital-as-base-doctors-say |date=28 красавіка 2014 }}</ref>. [[18 жніўня]] паўстанцы захапілі нафтаперапрацоўчы завод Эз-Завіі, адначасова журналісты пацвердзілі, што Гар’ян таксама знаходзіцца пад кантролем іх сіл<ref>Ulf Laessing, Yvonne Bell [https://www.reuters.com/article/2011/08/18/us-libya-idUSTRE77A2Y920110818 «Libyan Rebels Seize Refinery, Eye Tripoli»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924154715/https://www.reuters.com/article/2011/08/18/us-libya-idUSTRE77A2Y920110818 |date=24 верасня 2015 }} // Reuters, 18 August 2011.</ref>. [[19 жніўня]] прадоўжыліся баі ў цэнтры Эз-Завіі. Пазіцыі паўстанцаў, а таксама бальніцы і іншыя будынкі абстрэльваліся мінамётамі, артылерыяй і цяжкімі кулямётамі, аднак з надыходам цемры паўстанцам атрымалася выцесніць урадавыя войскі з шматпавярховай гасцініцы і цэнтральнай плошчы горада. Авіяцыя НАТА працягнула наносіць ўдары па падмацаванні праціўніка, якое рухалася да Эз-Завіі з боку Трыпалі<ref> * Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// Associated Press (via Yahoo! News), 19 August 2011 * Alex Crawford. [http://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»]// Sky News, 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. Al Jazeera, 19 August 2011</ref>. [[20 жніўня]] паўстанцы цалкам авалодалі Эз-Завіяй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, разгарнуўшы наступленне на Трыпалі (50 км ад Эз-Завіі)<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // Reuters, 20 August 2011</ref>. Неўзабаве пачаўся [[Бітва за Трыпалі (2011)|штурм сталіцы]]. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Эз-Завія]] [[Катэгорыя:Жнівень 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] dvv37bo3au2wb1z1ua3jj7fxx2jey5v 0 584158 5211277 5034188 2026-10-04T13:57:59Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ дапаўненне 5211277 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Навагрудская беларуская гімназія}} {{Школа}} '''Навагрудская гімназія''' — колішняя [[Расійская імперыя|расійская]] навучальная ўстанова ў [[Навагрудак|Навагрудку]]. Заснавана ў 1858 годзе на базе 5-класнага дваранскага павятовага вучылішча, адкрытага ў 1834 годзе. Утрымлівалася з даходаў з [[маёнтак|маёнткаў]], што належалі ліквідаваным [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкім]] [[кляштар]]ам, часткова — за кошт дзяржаўная [[казна|казны]]. За вучобу гімназісты плацілі 10 рублёў. Ад платы вызваляліся дзеці беднай [[шляхта|шляхты]] пры наяўнасці адпаведнай даведкі (у 1860 годзе іх было 15 чалавек). У 1860 годзе на базе Навагрудскага аднакласнага вучылішча створаны падрыхтоўчы клас гімназіі. Пры гімназіі працавалі [[мінералогія|мінералагічны]] і [[фізіка|фізічны]] кабінеты, [[бібліятэка]] (2,5 тыс. тамоў). У 1860 годзе было 276 навучэнцаў, у 1861 годзе — 322. Першы дырэктар — Ф. Ф. Чашніцкі, з 1863 года — М. В. Васільеў. Куратарам быў князь [[Канстанцін Радзівіл (1793—1869)|Канстанцін Радзівіл]]. Дзейнасць гімназіі ў асноўным была накіравана на фарміраванне ў вучняў [[Вялікадзяржаўны шавінізм|рускага дзяржаўнага светапогляду]]. Закрыта пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Аднавіла работу ў 1866 годзе, дырэктарам прызначаны [[М. А. Дзмітрыеў|Міхаіл Дзмітрыеў]]. У 1868 годзе зноў закрыта, на яе базе створана 4-класная павятовая школа. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|5|Навагрудская гімназія}} {{Адукацыя ў Мінскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Навагрудку]] [[Катэгорыя:1858 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1868 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1858 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1868 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудка]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] tl4lvoug2iu3vo2vpwcec2r8wuv76yj 0 586242 5211668 4735287 2026-10-05T10:28:21Z Autumndancer 168015 /* У фільме здымаліся */ 5211668 wikitext text/x-wiki {{фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Я родам з дзяцінства (афіша).jpg |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = |Мова = |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Я ро{{націск}}дам з дзяці{{націск}}нства»''' ({{lang-ru|Я родом из детства}}) — [[беларусь|беларускі]] [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]], зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у [[1966 год у гісторыі кіно|1966]] годзе.<ref>{{cite web|url = https://kinopark.by/film3198.html|title = Я родам з дзяцiнства|publisher = Kinopark.by|language = ru|access-date = 2018-01-28}}</ref> == Сюжэт == Ігар і Жэнька — хлапчукі з прыфрантавога горада. Яны чакаюць сваіх блізкіх, якія змагаюцца за вызваленне Радзімы, і спадзяюцца, што вайна хутка скончыцца. == У фільме здымаліся == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|Таня Аўчынка||Лена}} {{УРолях|Эдзік Доўнар||Юра}} {{УРолях|Валерый Зубараў||}} {{УРолях|Віця Калодкін||Жэнька}} {{УРолях|Галіна Супрунова||Зіна}} {{УРолях|С. Турава||}} {{УРолях|Е. Уварава||}} {{УРолях|Р. Гладунька||}} {{УРолях|А. Алейнікава||}} {{УРолях|[[Яўген Іванавіч Ташкоў]]||Фёдар Баран}} {{УРолях|[[Уладзімір Сямёнавіч Высоцкі|Уладзімір Высоцкі]]|танкіст|Валодзя}} {{УРолях|[[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|У. Белакураў]]||}} {{УРолях|П. Кармухін||}} {{УРолях|Б. Сівіцкі||}} {{УРолях|Б. Руднеў||}} {{УРолях|[[ніна Мікалаеўна Ургант|Ніна Ургант]]||}} {{УРоляхНіз}} == Здымачная група == *сцэнарый — [[Генадзь Фёдаравіч Шпалікаў|Генадзь Шпалікаў]] *пастаноўка — [[віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]] *галоўны аператар — Аляксандр Княжынскі *мастак пастаноўшчык — Яўген Ганкін *кампазітар — [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]] *гукааператар — К. Бакк *тэкс песень — Уладзіміра Высоцкага *рэжысёр — Л. Фадзеева *аператар — С. Пятроўскі *мастак па касцюмах — А. Грыбава *мастак па грыму — Л. Емельянаў *асістэнты рэжысёра — Р. Шаталава, Р. Мірскі *асістэнты аператара — [[Міхаіл Іванавіч Комаў|Міхаіл Комаў]], Ф. Кучар *мантаж — Е. Аксененка *рэдактар — В. Гузанаў *дырэктар карціны — А. Жук Здымкі фільма адбываліся Творчым аб’яднаннем пад мастацкім кіраўніцтвам С. Скварцова. ==Узнагароды== *Прэмія за найлепшую рэжысёрскую працу Віктару Тураву на кінафестывалі рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдовы (1967) *Прэмія Ніне Ургант на кінафестывалі рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдовы (1967) {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} *[http://zviazda.by/be/tags/film-ya-rodam-z-dzyacinstva «Я ро­дам з дзя­цін­ства»] на сайце газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» *{{YouTube|Gzk9xbxk9to|«Час кіно». Фільм «Я родам з дзяцінства»}} {{вонкавыя спасылкі}} {{фільмы Віктара Турава}} [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы Віктара Турава]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Гродне]] oheoioee8p2eshqldd9idxx57kk0rz6 0 586379 5211490 5187523 2026-10-05T04:44:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211490 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Другая кангалезская вайна|частка = |выява =[[File:Bunia displaced persons2.jpg|120px|border]] [[File:Congolese soldier (cropped 1to1 portrait).jpg|100px|border]]<br>[[File:Gbadolite.jpg|190px|border]]|памер = |загаловак ='''Зверху''': лагер бежанцаў на кангалезска-ўгандыйскай мяжы (2004 г.); баец антыўрадавых сіл наладкоўвае кулямёт (2001 г.).<br>'''Знізу''': паўстанцы ў Гбадалітэ (2000 г.).|дата =[[2 жніўня]] [[1998]] — [[30 чэрвеня]] [[2003]]|месца = [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]|прычына = |casus belli = |вынік =Мірнае пагадненне ў Кіншасе, падзел улады паміж Кабілай і апазіцыяй|змены = |праціўнік1 = {{Tree list}} [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] '''[[ДР Конга]]''' ** [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|УС ДРК]] ** [[Белыя найміты ў Конга|Замежныя найміты]] * '''Замежныя інтэрвенты''' ** {{Сцягафікацыя|Ангола}} ** {{Сцягафікацыя|Судан}} ** {{Сцягафікацыя|Чад}} ** {{Сцягафікацыя|Намібія}} ** {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}} ** {{Сцягафікацыя|ЦАР}} * '''Узброеныя групоўкі''' ** Кангалезскія *** [[Май-май]] ** Угандыйскія *** [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды|НФВУ]] *** [[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Гасподняя армія супраціўлення|ГАС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Гасподняй арміі супраціўлення|паўстання ГАС]].}} *** [[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Альянс дэмакратычных сіл|АДС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Альянсу дэмакратычных сіл|паўстання АДС]].}} ** Бурундзійскія *** [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|ФНВ]] *** {{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі|НСАД—САД]] ** Руандыйскія *** [[File:Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg|22пкс]] [[Інтэрахамвэ]] *** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Армія вызвалення Руанды|АВР]] *** [[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Дэмакратычныя сілы вызвалення Руанды|ДСВР]] '''Этнічныя групы''' ** [[Хуту]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы |{{Сцягафікацыя|Лівія|1977}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}} |{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Беларуси] — maxpark (5 марта 2011)</ref><ref name="самолёты"/><ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] — maxpark (10 сентября 2011)</ref> |[[File:Flag of Georgia (1990–2004).svg|22px]] [[Грузія]]<ref name="самолёты"/> |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<ref name="ICG Nov98"/> |{{Сцягафікацыя|Замбія}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}} |{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=93}} |{{Сцягафікацыя|Чэхія}}<ref>{{Cite web |url=https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |title=Чешские власти незаконно поставляли оружие в Африку |access-date=2019-06-29 |archive-date=2019-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629121344/https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |url-status=live }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=122}} |{{Сцягафікацыя|КНДР}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=310}}<ref>Alexander Schwabe: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/kongo-krieg-massaker-hungertod-und-dicke-geschaefte-a-222698.html ''Kongo-Krieg: Massaker, Hungertod und dicke Geschäfte.''] auf: ''spiegel online.'' 14. November 2002.</ref> }} |праціўнік2 = {{Tree list}} '''Узброеныя групоўкі''' ** Кангалезскія *** [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю|КАД]]{{efn-la|Паміж кісанганскай і гомскай фракцыямі адбываліся сутыкненні.}} **** [[Сілы абнаўлення|Кісанганская фракцыя]] **** [[Гомская фракцыя Кангалезскага аб’яднання за дэмакратыю|Гомская фракцыя]] *** [[Вызваленчы рух Конга|ВРК]] *** [[Саюз кангалезскіх патрыётаў|СКП]] ** Ангольскія *** [[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[УНІТА]]{{efn-la|У рамках [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]].}} ** Суданскія *** [[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Народная армія вызвалення Судана|НАВС]]{{efn-la|У рамках [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другой грамадзянскай вайны ў Судане]].}} '''Замежныя інтэрвенты'''{{efn-la|У 2000 годзе на тэрыторыі ДР Конга адбылася [[Шасцідзённая вайна (2000)|Шасцідзённая вайна]] паміж Руандай і Угандай.}} ** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцягафікацыя|Руанда}} ** {{Сцягафікацыя|Уганда}} ** {{Сцягафікацыя|Бурундзі}} '''Этнічныя групы''' ** [[Тутсі]] *** [[Баньямуленге]] ** [[Хіма (народ)|Хема]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы |{{Сцягафікацыя|ПАР}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}<ref name= Murison148 >Katherine Murison, ed. (2002). ''Africa South of the Sahara 2003''. Londres: Routledge, pp. 148. ISBN 978-1-85743-131-5. 40.000 soldados y 5.500 gendarmes.</ref><ref name="lenta"/> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=144}}<ref name="lenta"/> |{{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref>[http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski Торговля оружием по-молдавски] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski |date=20181120135752 }} — ''Молдавские ведомости'', 10.02.2009</ref> }} ---- {{Tree list}} * '''Трэцяя сіла'''{{efn-la|У рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]].}} ** Ітурыйскія групоўкі *** [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры|ПССІ]] *** [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў|ФНІ]] ** Этнічныя групы *** [[Ленду]] ---- {{Сцяг|ААН}} [[MONUSCO]] |камандзір1 = [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Кабіла]] †<br/>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жазеф Кабіла]]<br/>{{Сцяг|Ангола}} [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]]<br/>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Роберт Мугабэ]]<br/>{{Сцяг|Намібія}} [[Сэм Нуёма]]<br/>{{Сцяг|Чад}} [[Ідрыс Дэбі]]<br>{{Сцяг|ЦАР}} [[Анж-Фелікс Патасэ]]<br>[[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Джозеф Коні]]<br>[[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Джаміль Мукулу]]<br>{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Леанард Ньянгома]]<br>[[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Іньяс Мурванаш’яка]]<br>[[Майсей Алі]] |камандзір2 =[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Эрнэст Вамба дыя Вамба]]<br/>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Нкунда]]<br/>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жан-П’ер Бемба]]<br>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Томас Лубанга]]<br/>[[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцяг|Руанда}} [[Поль Кагамэ]]<br/>{{Сцяг|Уганда}} [[Ёверы Мусевені]]<br/>{{Сцяг|Бурундзі}} [[П’ер Буёя]]<br/>[[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[Жонаш Савімбі]] †<br>[[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Джон Гаранг]] ---- [[Жэрмен Катанга]]<br>[[Кобра Матата]]<br>[[Мацьё Нгуджола Чуі]] ---- {{Сцяг|ААН}} {{Сцяг|Сенегал}} [[Маунтага Дыяла]] |сілы1 = дзясяткі тысяч байцоў |сілы2 = дзясяткі тысяч байцоў |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = ад 3,4 да 6 млн загінулых, у т.л. ад 350 да 500 тысяч непасрэдна ад баявых дзеянняў |заўвага = Руанда і Уганда ваявалі паміж сабой у [[Шасцідзённы вайна (2000)|кароткай вайне]] ў [[2000]] годзе на тэрыторыі ДРК |Commons = }} '''Другая кангалезская вайна'''<ref>{{Cite web |url=http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |title=В Африке возобновилась самая кровавая гражданская война в её истории |accessdate=2008-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194045/http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |archivedate=2014-07-14 |url-status=dead }}</ref> ({{lang-fr|Deuxième guerre du Congo}}, {{lang-en|Second Congo War}}), таксама вядомая як '''Вялікая афрыканская вайна'''{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}} ({{lang-fr|Grande guerre africaine}}, {{lang-en|Great African War}}) — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], у якім удзельнічалі шматлікія ўзброеныя групы з дзесяці краін. Вайна пачыналася як [[грамадзянская вайна|грамадзянская]], праз супрацьстаянне народаў [[хуту]] і [[тутсі]], але затым у ёй прынялі ўдзел іншыя дзяржавы [[Афрыка|Афрыкі]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}, што было выклікана барацьбой краін кантыненту за рэсурсы ДР Конга<ref name=":0">{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}</ref>. Фактычным працягам падзей стаў [[канфлікт у Ківу]]<ref name="Bowers2">{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archive-date=7 October 2008 |author=Bowers, Chris}}</ref>. У выніку баявых дзеянняў і іх наступстваў загінула ад 3,4 да 6 млн чалавек, у асноўным ад хвароб і голаду, што робіць гэтую вайну адной з самых кровапралітных у сусветнай гісторыі і самым смяротным канфліктам з часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]]<ref>{{cite news |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |publisher=// Reuters |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study |date=2008-01-22 }} {{Cite web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |title=Архіўная копія |access-date=29 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100810181939/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |archivedate=10 жніўня 2010 |url-status= }}</ref>. Урад ДРК называў канфлікт ''«Агрэсіўнай вайной»'' ({{lang-fr|guerre d'aggression}}) або ''«Акупацыйнай вайной»'' (''guerre d'occupation''), а паўстанцы — ''«Вайной выпраўлення»'' (''guerre de rectification''){{sfn|Johnson|2009|p=86}}. == Перадгісторыя == === Сітуацыя ва Усходнім Конга === {{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}} У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}. У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}. Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам<ref>BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.</ref>. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. 14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам<ref>{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}</ref>. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга<ref>James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998</ref>. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}. === Замежны фактар === Як спадчыну каланіялізму, незалежныя афрыканскія дзяржавы, што з’явіліся ў ХХ ст., мелі граніцы былых еўрапейскіх калоній, без увагі на этнічную, рода-племянную, культурную і моўную сувязі. Дэмакратычная Рэспубліка Конга, краіна з вялікімі запасамі карысных выкапняў, стала арэнай супрацьстаяння і канфлікту інтэрасаў як лакальных, так і сусветных гульцоў. Паводле ацэнак «Нацыянальнага агенцтва па заахвочванню інвестыцый», на 2015 год прыблізны агульны кошт карысных выкапняў складаў больш за 36 трлн долараў. Менавіта тут знаходзіцца амаль 47 % сусветных запасаў [[кобальт]]у, 25 % прамысловых [[алмаз]]аў, 14 % [[тантал]]а, 5 % ювелірных алмазаў, па 3 % — медзі і волава{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}<ref>[https://interaffairs.ru/jauthor/material/1313 Демократическая Республика Конго: «сердце Африки» — страна Патриса Лумумбы. К 55-летию установления дипломатических отношений]</ref>. Этнічныя прычыны канфлікту цесна пераплятаюцца з эканамічнымі праблемамі ўсяго раёна Вялікіх азёр, куды ўваходзяць ДРК, Руанда, Уганда і Бурундзі: кангалезскія мінералы на працягу доўгага перыяду былі задзейнічаны ў эканоміцы невялікіх па памерах дзяржаў Уганды і Руанды. Прычым эксплуатацыя ажыццяўлялася часцяком у парушэнне суверэнітэту ДРК, нацыянальнага заканадаўства, а часам і міжнароднага права{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}. Паводле справаздачы [[ААН]] за 2001 год, краіны мелі інтарэсы ў кантраляванні над цэнтрамі здабычы алмазаў, золата, кобальта і іншых карысных выкапняў на ўсходзе ДРК<ref name=":4">{{Cite web |title=The Congo: Unanswered questions surround Kabila's assassination – World Socialist Web Site |url=https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |website=wsws.org |access-date=2016-02-16 |first=Chris |last=Talbot |date=25 January 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223205855/https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}</ref>. Падобная сітуацыя склалася яшчэ падчас Першай кангалезскай вайны{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}. Што тычыцца Руанды, то яе інтарэсы не абмяжоўваліся толькі кантролем над рэсурсамі. Некаторыя прадстаўнікі кіруючых колаў лічылі тэрыторыі ДРК, дзе пражывалі іх супляменнікі (як, напрыклад, [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]]), «працягам Руанды»{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}. У дадатак, урад краіны таксама спрабаваў спыніць атакі баевікоў хуту<ref>{{Cite news|last=Kron|first=Josh|date=2009-03-12|title=Congo: Delays in Rebel Leader's Case|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|access-date=2021-05-20|issn=0362-4331|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520125646/https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|url-status=live}}</ref>, якія нападалі на прыгранічныя рэгіёны са сваіх кангалезскіх баз{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. З аналагічнай праблемай сутыкнуліся бурундзійскія і ўгандыйскія ўлады, так як узброеная апазіцыя гэтых краін выкарыстоўвала тэрыторыю суседняй дзяржавы для нападаў{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}. У будучай вайне падтрымку Кабіле аказвалі Намібія, Чад, Ангола, Судан, Зімбабвэ і Лівія{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]]{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. У кожнай з іх былі свае матывы. Намібія і Зімбабвэ адносна вайны ў ДРК мелі эканамічныя інтарэсы, уключаючы прыбытковы экспарт рыбы і каштоўную долю ў Горназдабыўнай кампаніі Бакванга<ref name="Scramble">{{Cite web |title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201147/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |archive-date=29 October 2013 |access-date=18 June 2013}}</ref>. Зімбабвійцы, паводле ААН, таксама былі заўважаны ў эксплуатацыі рэсурсаў ДРК, нароўні з Угандай і Руандай<ref name=":4"/>. Больш за тое, Зімбабвэ імкнулася за кошт канфлікту стаць рэгіянальнай дзяржавай, пацясніўшы [[ПАР]]<ref name="lenta">[https://m.lenta.ru/articles/2018/08/02/congo/ Черная заря. Самая страшная война современности продолжается до сих пор. О ней все забыли] // Lenta.ru, 2 августа 2018</ref>{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}. Суданская інтэрвенцыя была абумоўлена прысутнасцю тут баевікоў, якія змагаліся за незалежнасць [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}} і падтрымліваліся Угандай. У адказ Хартум дапамагаў угандыйскім паўстанцам ([[Армія супраціўлення Гасподня]], [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды]], [[Альянс дэмакратычных сіл]])<ref name="HRW 1999WR">{{cite web |year=1999 |title=1999 World Report: Sudan |url=https://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112164702/http://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |archive-date=12 November 2008 |access-date=4 December 2016 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref>{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. Чад у вайне згуляў ролю пасрэдніка Францыі. Французскія ўлады праз яго меркавалі аднавіць свой аўтарытэт у рэгіёне, які аслабеў пасля вываду войскаў з Руанды падчас генацыду тутсі<ref name="ICG Nov98">{{cite web |date=17 November 1998 |title=Congo at War: A Briefing of the Internal and External Players in the Central African Conflict |url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626171951/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |archive-date=26 June 2021 |access-date=26 June 2021 |publisher=International Crisis Group}}</ref>. Урад Анголы хацеў ліквідаваць дзейнасць апазіцыйнай групоўкі [[УНІТА]] на поўдні Конга. Баевікі абменьвалі здабытыя на радзіме алмазы на замежную зброю. Афіцыйная Луанда не была ўпэўненая, што новы прэзідэнт будзе больш эфектыўным, чым Кабіла, і асцерагалася, што працяг баявых дзеянняў прывядзе да вакууму ўлады, які можа толькі дапамагчы УНІТА<ref>{{cite book |last=Reyntjens |first=Filip |title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |url=https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn |url-access=limited |date=24 August 2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-11128-7 |page=[https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn/page/62 62] }}</ref>. == Сілы бакоў == === Кангалезскія фракцыі === Перад вайной [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] налічвалі 140 тысяч байцоў. З пачаткам баявых дзеянняў частка перайшла на бок апазіцыі, таму армія Кабілы скарацілася да 40 тысяч. Найбольш надзейнымі часцямі былі прэзідэнцкая гвардыя, ваенная паліцыя, сілы хуткага рэагавання і 50-я пяхотная брыгада. Усяго не больш за 15 тысяч чалавек{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Саюзнікам урадавых войск стала міліцыя [[Май-май]], баевікі якой выступалі супраць ваеннай, палітычнай і эканамічнай экспансіі руандыйцаў. Гэтыя фарміраванні ствараліся мясцовымі ўладамі ўсходнекангалезскіх правінцый{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=40-41}}. Колькасць Май-май ацэньваецца ў 20—30 тысяч байцоў<ref>{{Cite web |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |title=First assessment of the armed groups operating in DR Congo |access-date=9 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081016023231/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |archivedate=16 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}</ref>. Апазіцыйны рух быў прадстаўлены групоўкай «[[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]» (КАД). Колькасць паўстанцкіх войск — да 50 тысяч баевікоў. У пачатку 1999 года арганізацыя раскалолася на дзве варожыя фракцыі са штабамі ў Кісангані і ў Гома. Кісанганская фракцыя (40 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) засталася ў падпарадкаванні Руанды, а гомская (20 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) выступіла саюзнікам Уганды. Восенню экс-вайскоўцы арміі Мабуту стварылі [[Вызваленчы рух Конга]] (ВРК), які хутка заняў поўнач краіны{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Прыхільнікі былога ўрада сабралі сілы ў 8 тысяч баевікоў{{sfn|Prunier|2009|p=306}}. Арганізацыя знаходзілася пад кантролем урада Уганды{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Іншай бачнай антыўрадавай групоўкай быў [[Саюз кангалезскіх патрыётаў]]. Фракцыя была ўтворана ў 2001 годзе і дзейнічала на поўначным усходзе ДРК<ref name="DRC-who">{{Cite web|title=DRC: Who's who in Ituri - militia organisations, leaders|publisher=IRIN humanitarian news and analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|date=20 April 2005|url=http://www.irinnews.org/Report/53981/DRC-Who-s-who-in-Ituri-militia-organisations-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316214935/http://www.irinnews.org/Report/53981/|archivedate=16 March 2012|url-status=live}}<!--Replace liveweb url with archive url about September 2012 --></ref>. Была праўгандыйскай<ref name="Profile-Lubanga">{{Cite news|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|newspaper=BBC News|date=23 January 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090131090650/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archivedate=31 January 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17358799|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|work=BBC News|accessdate=2023-07-27}}</ref>. Баявыя атрады складаліся пераважна з прадстаўнікоў народа [[Хіма (народ)|хема]]<ref name="GS-UPC-2003">{{Cite web|title=Union of Patriotic Congolese (UPC)|publisher=GlobalSecurity.org |date=June 2003|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030628043713/http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archivedate=28 June 2003|url-status=live}}</ref>. Паводле ацэнак на люты 2003 года, групоўка налічвала каля 15 000 байцоў<ref name="Awash">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2772575.stm|title=DR Congo 'awash' with child soldiers|date=17 February 2003|newspaper=BBC News}}</ref>. У апошнія месяцы вайны, у 2003 годзе, на паўночным усходзе аформіліся новыя рухі — [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]] і [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў]]. У першым, станам на май 2003 года, складалася 9000 апалчэнцаў<ref name="hrw">[https://www.hrw.org/campaigns/congo/ituri/armedgroups.htm «Ituri: Bloodiest Corner of Congo — Who is Who — Armed Political Groups in Ituri» (May 2003)], [[Human Rights Watch]]</ref>. [[Файл:Second Congo War Africa map en.svg|міні|Бакі канфлікту {{legend|#ff7f2a|На баку паўстанцаў}} Саюзніцы ДРК:{{legend|#5f8dd3|Шырокі вайсковы кантынгент}}{{legend|#80b3ff|Невялікі вайсковы кантынгент}}{{legend|#87cdde|Лагістычная падтрымка}}{{legend|#5fd35f|Палітычная падтрымка}}]] === Замежныя інтэрвенты === Руандыйцы размяшчалі ў ДРК 8 тысячамі вайскоўцаў<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}</ref>. Кантынгент Уганды налічваў 10{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=35}}—13{{sfn|Prunier|2009|p=306}} тысяч чалавек. Ангола накіравала пяцітысячную групоўку, але неўзабаве скараціла яе колькасць да 2,5—3 тысяч{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. Чад вылучыў экіпіраваны на грошы Лівіі двухтысячны кантынгент{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}<ref name="ICG Nov98"/>{{sfn|Johnson|2009|p=93}}. Ад Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі накіравана 850 чалавек{{sfn|Johnson|2009|p=89}}. На люты 1999 года асабісты склад сіл абароны Намібіі ў «гарачай кропцы» налічваў усяго толькі 1000 чалавек: верагодна, гэта была адна група пяхотнага батальёна са штабам, артылерыяй, матэрыяльна-тэхнічнай падтрымкай і групай верталётаў Allouette і транспартных самалётаў Y-12<ref name="Zim1" />. У перыяд з 2000 па 2001 год гэтая лічба магла вагацца ад 1600 да 2000 чалавек, хоць намібійскія войскі па-ранейшаму не мелі вялікага значэння для канфлікту<ref name="Scramble" />. Ваенныя дзеянні абыходзіліся Намібіі ў 150 000 долараў у дзень<ref>{{Cite web |date=25 November 1999 |title=Namibia will withdraw troops once UN peacekeepers in place |url=http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517231329/http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |archive-date=17 May 2014 |access-date=17 May 2014}}</ref>. Адміністрацыя зімбабвійскага лідара [[Роберт Мугабэ|Роберта Мугабэ]] накіравала дастаткова сучасныя і вопытныя свае падраздзяленні — [[ВПС]]<ref name="Zim1">{{cite book |last=Peter Abbott |title=Modern African Wars: The Congo 1960–2002 |date=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1782000761 |pages=41–42}}</ref>. Армія краіны таксама лічылася адной з найбольш добра абсталяваных і прафесійных у рэгіёне. Менавіта зімбабвійскі ўдзел быў вырашальным фактарам у зыходзе вайны. У баях зімбабвійцы дэманстравалі выбітнае тактычнае майстэрства<ref>{{Cite book |title=Great Lakes Conflagration-The Second Congo War 1998 – 2003. |publisher=Helion and Company |year=2013 |isbn=978-1909384668 |page=62}}</ref>. Першапачаткова кантынгент краіны складаўся з сіл спецыяльнага прызначэння і некалькіх парашутыстаў, колькасцю ад 600 да 1000 чалавек. Да жніўня 1998 года былі адпраўленыя яшчэ два батальёны. Іх суправаджалі танкі [[Т-54]]/[[Т-55|55]] савецкай вытворчасці, БТРы «Кракадзіл» і разведвальныя машыны EE-9 Cascavel, дастаўленыя ў сталіцу на самалётах ВПС Анголы. Прыкладна ў лістападзе колькасць кантынгенту вырасла да 3800 чалавек і дасягнула піку ў 12 000 у студзені 2001 года<ref name="zimb">{{Cite book |title=Africa south of the Sahara 2004. |url=https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=1-85743-183-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6/page/272 272] |oclc=52621809}}</ref>. У вайне ўдзельнічалі апазіцыйныя сілы дзяржаў-інтэрвентаў, напрыклад, [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|title=Burundi : Les combats s'intensifient|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214410/https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|url-status=live}}</ref>, [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|Фронт нацыянальнага вызвалення]]<ref>{{cite book |editor-last = Lansford |editor-first = Tom |title= Political Handbook of the World 2016-2017. Volume 1 |url= https://books.google.com/books?id=UmNCDgAAQBAJ |date= 2017 |publisher= [[SAGE Publishing]] |location= Thousand Oaks, California |isbn= 978-1-5063-2718-1 }}</ref> і іншыя. У гэты перыяд кангалезскі ўрад стаў галоўным саюзнікам антыўрадавых фракцый Угадны, Руанды і Бурундзі{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=41}}. Адных толькі інтэрахамвэ налічвалася 25 000{{sfn|Johnson|2009|p=104}}. == Ход вайны == === Кампанія канца 1990-х === {{Гл. таксама|Аперацыя «Кітана»}} {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = <!-- right (па змоўчанні), left, center, none --> | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 180 <!--выява 1--> | image1 = Second Congo War (August 22, 1998).svg | caption1 = 22 жніўня 1998 <!--выява 2--> | image2 = Second Congo War (October 13, 1998).svg | caption2 = 13 кастрычніка 1998 | image3 = Second Congo War (December 24, 1998).svg | caption3 = 24 снежня 1998 | image4 = Second Congo War (July 15, 1999).svg | caption4 =15 ліпеня 1999 <!-- Ніжні подпіс --> | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}} {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}} {{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}} }} 2 жніўня 1998 года паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 4 жніўня паўстанцкі атрад у 150 чалавек, які ўзначальваў палкоўнік Джэймс Кабарэбэ, захапіў пасажырскі самалёт і прыбыў у горад [[Кітана]] ([[Ніжняе Конга]], захад ДРК), апынуўшыся ў стратэгічным тыле кангалезскіх войск, дзе праходзілі перападрыхтоўку былыя байцы арміі Мабуту і атрадаў паўстанцаў [[Першая кангалезская вайна|мінулай вайны]]. Частка з іх далучылася да апазіцыі. Такім чынам, мяцежнікі адкрылі другі фронт, захапіўшы парты Матадзі, Бома і Банана і гідраэлектрастанцыю Інга Фолс{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Руанда неадкладна аказала падтрымку мяцежнікам, аб’яднаўшыся з Угандай і Бурундзі. Разам яны акупавалі ўсю паўночна-ўсходнюю частку ДРК. У адказ Кабіла заключыў саюз з хуту і абвясціў вайну ўсім тутсі<ref>BBC, 12 de agosto de 1998, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/149901.stm Hate messages on East Congolese radio] (англ.)</ref>. Адначасна ўрад запытаў дапамогу ў іншых дзяржаў. Ужо 23 жніўня на мяцежныя тэрыторыі ўварваліся ангольскія бранятанкавыя калоны. Наступленне пачалося з двух бакоў — з анклава Кабінда і з поўначы Анголы. У выніку паўстанцы былі ўзяты ў кляшчы, а пасля іх адціснулі на тэрыторыю, кантраляваную [[УНІТА]]{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. У верасні зімбабвійскія войскі, перакінутыя ў Кіншасу, стрымалі наступленне паўстанцаў, якія ўжо дасягнулі ўскраін сталіцы. Замежная інтэрвенцыя выратавала ўрад Кабілы і адціснула лінію фронту ад Кіншасы<ref>{{Cite book|last=Scherrer|first=Christian P.|title=Genocide and crisis in Central Africa : conflict roots, mass violence, and regional war|url=https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche|publisher=Praeger|year=2002|isbn=0-275-97224-0|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche/page/274 274]–275|oclc=44979803}}</ref>. У той жа час на ўсходзе краіны разгарнулі аперацыі суданскія вайскоўцы<ref name="HRW 1999WR"/>. Да кастрычніка лінія фронту адносна стабілізавалася. Вайна распалася на шэраг асобных ачагоў барацьбы за стратэгічныя пункты. Першая буйная бітва разгарнулася за горад [[Кінду]]. Адсюль урадавыя войскі планавалі нанесці вырашальны ўдар на поўдзень і зняць аблогу з [[Лубумбашы]]. Аднак атрады кангалезскай апазіцыі і руандыйцы апярэдзілі ўдар, аблажыўшы Кінду. Нягледзячы на колькасную перавагу — 5 тысяч салдат арміі ДРК супраць 3 тысяч войск праціўніка — горад захапілі паўстанцы і замежнікі. Прычынай стаў нізкі ўзровень падрыхтоўкі ўрадавых часцей. Таксама ў ходзе бітвы баевікі шырока выкарыстоўвалі сістэмы спадарожнікавай сувязі, што павысіла ўзровень узаемадзеяння падраздзяленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Іншым важным месцам супрацьстаяння стаў [[Кабало]]. Тут супраць кангалезскай апазіцыі выступілі зімбабвійскія інтэрвенты<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |title=World: Africa UN issues new Congo peace appeal |access-date=2008-11-15 |archive-date=2015-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208081156/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |url-status=live }}</ref>, якія ў снежні распачалі спробу захапіць горад пры падтрымцы танкаў і авіяцыі<ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |title=Cease-fire talks fail to dent Congo fighting |access-date=2008-11-15 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211124340/http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |url-status=live }}</ref>. Па выніку бітвы паўстанцы ўтрымалі Кабало<ref>[http://www.unwire.org/unwire/20010801/16383_story.asp UN Boats Head Upriver With First Aid In Two Years]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З заканчэннем сезону дажджоў 1999 года паўстанцы неадкладна пачалі шырокамаштабнае наступленне па трох напрамках: паўднёвае — на Лумумбашы, цэнтральнае — на Мбуджы Маі, паўночна-заходняе — на Мбандаку. У Мбуджы Маі зімбабвійскія часці цягам трох тыдняў адбівалі штодзённыя атакі праціўніка{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У жніўні пачаліся сутыкненні паміж часцямі Уганды і Руанды ў ваколіцах Кісангані за кантроль над раёнамі алмазаздабычы. Паўстанцкія групоўкі сталі змагацца паміж сабой услед за сваімі куратарамі. У лістападзе баявыя дзеянні аднавіліся. Асноўныя баі разгарнуліся вакол гарадоў Бакунга і Басанкусу. У апошнім трохтысячны зімбабвійска-кангалезскі гарнізон трапіў у поўнае акружэнне. Забеспячэнне войск ажыццяўлялася толькі па паветры. Спробы прарыву не ўдаваліся. Аднак і ў апазіцыі не хапіла сіл для ўзяцця горада, што дазволіла ўтрымаць Басанкусу{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. Да канца снежня кангалезскія баевікі захапілі ўсе поўначныя раёны краіны, аж да мяжы з [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]{{sfn|Johnson|2009|p=96}}. === Мірныя ініцыятывы === З пачатку канфлікту былі прыняты меры па яго ўрэгуляванні як на рэгіянальным, так міжнародным узроўні. ПАР меркавала вырашыць праблему крызісу праз інтэграцыю сіл паўстанцаў і палітычных партый апазіцыі ва ўрад нацыянальнага адзінства. Прэзідэнт краіны [[Нельсан Мандэла]] прапанаваў наступныя крокі: спыненне агню з замарожваннем лініі фронту без тэрміновага вываду замежных кантынгентаў; прызнанне Кабілы ў якасці кіраўніка дзяржавы; правядзенне агульнанацыянальнай дыскусіі з удзелам усіх бакоў канфлікту; фарміраванне ўрада нацыянальнага адзінства з уключэннем іншых палітычных сіл, акрамя блока прэзідэнта; падрыхтоўка агульнанацыянальных выбараў. Гэты план міру быў прыняты паўстанцамі, але ад яго адмовіліся ўлады. Тады Мандэла прапанаваў сфармаваць пасрэдніцкі камітэт з прадстаўнікоў [[Мазамбік]]а, [[Танзанія|Танзаніі]] і ПАР для змякчэння сітуацыі. Але запусціць дыпламатычны механізм аказалася не так-то проста, паколькі ў ПАР па праблеме ДРК паўсталі сур’ёзныя рознагалоссі з Зімбабвэ: Мандэла выступіў за спыненне агню, а Мугабэ прагаласаваў за ваенную падтрымку ДРК{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}. Іншай прычынай тупіковасці дыпламатычнага працэсу была адмова кангалезскіх уладаў прыняць апазіцыю за сталом перамоў. Сітуацыя стала выпраўляцца, калі лівійскі лідар [[Муамар Кадафі]] арганізаваў шэраг сакрэтных сустрэч па чарзе з кіраўнікамі Уганды, ДРК і вядучых узброеных груповак. 18 красавіка 1999 года ў [[Сірт|Сірце]] (Лівія) Кабіла і яго ўгандыйскі калега [[Ёверы Мусевені]] пад наглядам лівійскага кіраўніка падпісалі Пагадненне аб спыненні вайны. У сярэдзіне мая таго ж года па ініцыятыве Кадафі ў Сірце склікана новая сустрэча, на якой прэзідэнт ДРК упершыню прызнаў, што дыялог з паўстанцамі магчыма было б правесці ў [[Лусака|Лусацы]] (Замбія){{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}. У ліпені шасцю ваюючымі краінамі (Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Ангола, Намібія, Зімбабвэ, Руанда і Уганда) было падпісана Лусакскае пагадненне аб спыненні агню. 1 жніўня ўлады заключылі перамір’е з ВРК, а 31 жніўня — з КАД<ref>{{Cite journal|last=Kasanda|first=Peter L.|date=23 July 1999|title=Letter Dated 23 July 1999 From The Permanent Representative of Zambia to the United Nations Addressed to the President of the Security Council|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=12 March 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924215821/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|title=SECRETARY-GENERAL WELCOMES RCD SIGNING OF LUSAKA CEASEFIRE AGREEMENT ON DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=31 August 1999|publisher=United Nations|access-date=2020-03-12|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921143552/https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|url-status=live}}</ref>. 30 лістапада, на фоне чарговай эскалацыі вайны, [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю № 1279. Дакумент санкцыянаваў разгортванне шматнацыянальных сіл у складзе 5537 міратворцаў і 500 назіральнікаў. Місія прызначалася для кантролю за выкананнем Лусакскага пагаднення<ref>Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas, 30 de noviembre de 1999. [http://daccess-ods.un.org/TMP/9494349.html Resolución 1279]{{Недаступная спасылка}} (en español).</ref>{{sfn|Johnson|2009|p=106}}. === Кампанія пачатку 2000-х === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = left | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 180 <!--выява 1--> | image1 = Second Congo War (June 11, 2000).svg | caption1 = 11 чэрвеня 2000 <!--выява 2--> | image2 = Second Congo War (January 15, 2001).svg | caption2 = 15 лютага 2001 | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}} {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}} {{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}} }} Нягледзячы на ўвод міратворцаў ААН і заключэнне Лусакскага пагаднення, сутыкненні працягваліся. Неаднаразовыя дыпламатычныя спробы некалькіх краін і міжнародных арганізацый, такіх як [[ААН]], [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] (цяперашні [[Афрыканскі саюз]]) і [[Садружнасць Развіцця краін Паўднёвай Афрыкі|Садружнасць развіцця краін Паўднёвай Афрыкі]], не дапамаглі спыніць канфлікт. Найбольш буйныя бітвы адбываліся ў раёнах стратэгічнага значэння — правінцыі [[Верхняя Катанга|Катанга]] (багатая меддзю) і Усходняе Касаі (цэнтр алмазнай здабычы). Мэта Руанды заключалася менавіта ў захопе багатых прыроднымі рэсурсамі раёнаў, каб пазбавіць урад ДРК крыніц фінансавання ваенных дзеянняў. У перыяд з мая па снежань 2000 года было зафіксавана каля 177 сутыкненняў, прычым з тэндэнцыяй нарастання. У дадзеных правінцыях баі пераважна вяліся паміж узброенымі групамі «Май-май» і сіламі паўстанцаў, падтрыманых замежнымі саюзнікамі. У некаторых раёнах на працягу года было зафіксавана да 10 сутыкненняў. Відавочцы паведамлялі аб прысутнасці руандыйскіх і ўгандыйскіх вайскоўцаў, якія забяспечвалі ахову шахт, дзе здабываліся колтан і алмазы{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}. У сакавіку 2000 года тэрыторыя, падкантрольная апазіцыі і яе саюзнікам, дасягнула піка{{sfn|Johnson|2009|p=96}}. У маі і чэрвені абвастрыўся ўгандыйска-руандыйскі канфлікт вакол алмазнай здабычы пад Кісангані. 9 жніўня сіламі ВРК у раёне ракі Убангі было спынена буйное наступленне праціўніка<ref>[http://silesjm.wordpress.com/2008/10/ 2008 Octubre " diario de un corresponsal — el congo se desangra de nuevo]</ref><ref name=":7">{{Cite web|date=2000-12-20|title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war|url-status=live|access-date=2021-06-06|website=Crisis Group|at=Appendix B|language=en|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606153117/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war}} Modified from the original.</ref>{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У кастрычніку войскі ДРК пры падтрымцы арміі Зімбабвэ пачалі аперацыю па вызваленні Катангі і на працягу двух тыдняў адваявалі значную колькасць гарадоў, аднак, у далейшым наступленне было спынена. У снежні ў [[Харарэ]] было падпісана пагадненне аб стварэнні дзесяцімільнай зоны бяспекі ўздоўж лініі фронту і размяшчэння ў ёй назіральнікаў ААН{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}. 16 студзеня 2001 года Ларан Кабіла быў застрэлены ў прэзідэнцкім палацы ў Кіншасе<ref name="Onishi">{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001-01-17|title=Congo Leader Reportedly Dead After Being Shot by Bodyguard|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|access-date=2021-10-25|issn=0362-4331|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323225418/https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Johnson|2009|p=99}}. Першапачаткова ўрад заявіў, што прэзідэнт паранены, але яшчэ жывы. Яго даставілі самалётам у Зімбабвэ для інтэнсіўнай тэрапіі, дзе той і памёр<ref name="kabassass">{{cite news|date=12 February 2001|title=DRC: Introduction – The death of Laurent Desire Kabila|publisher=IRIN News|url=http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&ReportId=72286|url-status=live|access-date=20 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919221949/http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&ReportId=72286|archive-date=19 September 2007}}</ref>. Абставіны забойства Кабілы незразумелыя і былі прадметам шматлікіх чутак і рознагалоссяў<ref>{{Cite web|title=Who killed Laurent?|url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|access-date=2021-10-25|website=africa-confidential.com|language=en|archive-date=25 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160655/https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|url-status=live}}</ref>. Так ці інакш, але ўлада перайшла да ягонага сына Жазефа<ref name="Onishi"/>. У гэты перыяд расстаноўка сіл, у цэлым, не змянялася. Бакі стаміліся ад вайны, а таму абменьваліся млявымі ўдарамі{{sfn|Коновалов|2012|p=72}}. У 2002 годзе становішча праціўнікаў Кабілы пагоршылася: многія байцы КАД альбо дэзертыравалі, альбо перайшлі на бок урада. Баньямуленге, якія да гэтага часу заставаліся касцяком праруандыйскіх сіл у ДРК, стаміліся ад вайны. Час ад часу апалчэнцы бунтавалі<ref name=":1">{{Cite journal|url=https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|title=War Crimes in Kisangani {{!}} The Response of Rwandan-backed Rebels to the May 2002 Mutiny|date=2002-08-20|publisher=Human Rights Watch|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514093418/https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|url-status=live}}</ref>. У сакавіку групоўка КАД-Гома захапіла ва ўрадавых войск горад [[Маліра]], размешчаны на ўзбярэжжы возера Танганьіка. Па даных названай фракцыі, на наступны дзень у адказ населены пункт быў абстраляны ўрадавымі кананерскімі лодкамі. Захоп быў расцэнены як парушэнне Лусакскага пагаднення аб спыненні агню<ref name=":8">{{Cite web|date=2002-03-19|title=US Urges Warring Sides in the D R Congo to Uphold a Ceasefire – 2002-03-19 {{!}} Voice of America – English|url=https://www.voanews.com/archive/us-urges-warring-sides-d-r-congo-uphold-ceasefire-2002-03-19|access-date=2021-06-13|website=voanews.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613181028/https://www.voanews.com/archive/us-urges-warring-sides-d-r-congo-uphold-ceasefire-2002-03-19|archive-date=13 чэрвеня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Завяршэнне вайны === [[Файл:Kabila mbeki bush kagame.jpg|міні|[[Джордж Уокер Буш|Дж. Буш]], [[Жазеф Кабіла|Ж. Кабіла]] (злева, ДРК), [[Таба Мбэкі|Т. Мбэкі]] (цэнтр, ПАР), [[Поль Кагамэ|П. Кагамэ]] (справа, Руанда) на перамовах у [[Нью-Ёрк]]у, 13 верасня 2002 года.]] У красавіку 2002 года актывізаваліся мірныя перамовы<ref name=":0"/>. 19-га чысла кангалезкія фракцыі падпісалі дагавор, які прадугледжваў фарміраванне ўрада з прадстаўнікоў усіх удзельнікаў канфлікту, інтэграцыю баевікоў у армію і паліцыю, свабодныя выбары. Ключавыя пасады размеркаваны паміж уладай і апазіцыяй: прэзідэнтам заставаўся Кабіла, прэм’ер-міністрам павінен быў стаць Бемба<ref>[https://peacemaker.un.org/drc-suncity-agreement2003 Inter-Congolese Negotiations: The Final Act (Sun City Agreement)] UN Peacemaker Database</ref>. У кастрычніку ў Прэторыі праведзены чарговыя сустрэчы прадстаўнікоў урада з апазіцыяй. Бакі абмяркоўвалі пасляваенны падзел улады. 16 снежня было нечакана заключана новае пагадненне, як мяркуецца, пад ціскам кіраўніка ПАР [[Таба Мбэкі]]{{sfn|Johnson|2009|pp=103—105}}. У дакуменце ўтрымліваліся тыя ж асноўныя пункты, што і ў красавіцкай дамове{{sfn|Johnson|2009|p=133}}. 30 ліпеня ў Прэторыі падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|пагадненне паміж Руандай і Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]<ref>{{Cite journal|date=16 December 2002|title=Inter-Congolese Dialogue: Political Negotiations on the Peace Process and on Transition in the DRC: Global and Inclusive Agreement on Transition in the Democratic Republic of the Congo|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=9 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209195214/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|url-status=live}}</ref>. Паводле дамовы, руандыйскі кантынгент павінен быў пакінуць зону баявых дзеянняў. Апалчэнне Інтэрахамвэ стала раззбройвацца<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|title=SECRETARY-GENERAL HAILS PRETORIA AGREEMENT AS POLITICAL MILESTONE FOR PEACE IN CONGOLESE CONFLICT {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=8 August 2002|publisher=United Nations|access-date=2020-03-13|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509225437/https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|url-status=live}}</ref>. 27 верасня руандыйцы пачалі пакідаць краіну{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}, а 5 кастрычніка Руанда абвясціла аб завяршэнні вываду свайго кантынгенту<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|title=Rwandan Patriotic Army completes troops withdrawal from DR of Congo – UN|date=2002-10-07|website=UN News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611232738/https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|url-status=live}}</ref>. 6 верасня ДРК падпісала дамову і з Угандай, армія якой таксама абавязвалася пакінуць тэрыторыю суседняй дзяржавы<ref name=":3">{{Cite journal|title=Agreement between the Governments of the Democratic Republic of the Congo and the Republic of Uganda on Withdrawal of Ugandan troops from the Democratic Republic of the Congo, Cooperation and Normalisation of Relations between the two countries|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611160328/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. Пакідаць «гарачую кропку» сталі і саюзнікі Кабілы: у канцы 2001 года быў завершаны вывад намібійскіх войск<ref name="Scramble" />; далей сталі сыходзіць зімбабвійцы, цалкам пакінуўшы краіну да канца 2002-га<ref name="zimb"/>. Адносна часцей Узброеных сіл Уганды, якія размяшчаліся галоўным чынам у правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]], узніклі праблемы. Вывад замежных войск прывёў у маі 2003 года да эскалацыі даўняга канфлікту паміж плямёнамі хема і лінду. У эпіцэнтры баёў апынуліся 700 вайскоўцаў ААН. Пасля дзесяці дзён сутыкненняў, толькі пры пасрэдніцтве кангалезскага ўрада, удалося дамагчыся спынення агню. Францыя, атрымаўшы мандат ААН, пачала ваенную аперацыю «Artemis», перакінуўшы ў Ітуры 1500 салдат і размясціўшы ў суседняй Угандзе ўдарную эскадрыллю з 10 самалётаў. Французскае камандаванне прымусіла бакі прыпыніць сутычкі{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. 30 чэрвеня ў Кіншасе паўстанцы і Кабіла падпісалі пагадненне аб падзеле ўлады. У падпарадкаванні прэзідэнта застаўся штаб Узброеных сіл і ВМФ, лідары КАД узначалілі сухапутныя войскі, лідары ВРК — ВПС. Краіну падзялілі на 10 ваенных акругаў, перадаўшы іх у падпарадкаванне кіраўнікам асноўных груповак. Афіцыйна вайна скончылася{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. == Наступныя падзеі == {{Гл. таксама|Пераходны ўрад Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} За аснову прымірэння ўрада і апазіцыі ДРК легла класічная схема народаўладдзя, якая прызнае права Кабілы займаць пасаду прэзідэнта краіны на пераходны перыяд. У той жа час склалася рэдкая, калі не выключная, формула ўлады: прэзідэнт і чатыры віцэ-прэзідэнта. Прычым двое з іх, найбольш уплывовыя, належалі да ўзброенай апазіцыі, і за імі стаяла больш за 10 тыс. баевікоў. У гэтых умовах пачаўся найскладанейшы этап кангалезскай перабудовы. Пры адсутнасці адзінства ў пераходным урадзе трэба было завяршыць працэс фарміравання прававой базы, павысіць абароназдольнасць шляхам стварэння арміі і паліцыі, ліквідаваць узброеныя групоўкі, аднавіць дзяржаўную ўладу па ўсёй краіне і, як завяршэнне працэсу пераходнага перыяду, правесці агульнадэмакратычныя выбары{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. Размах і амбіцыйнасць задач пераходнага перыяду прымусілі мабілізаваць унутраныя рэсурсы краіны для рэалізацыі намечаных праграм. У 2005 годзе была праведзена рэгістрацыя 25 млн будучых выбаршчыкаў, абсталявана 50 тысяч выбарчых участкаў, адбыўся канстытуцыйны рэферэндум. У лютым наступнага года Кабіла зацвердзіў новую Канстытуцыю і закон аб усеагульных выбарах, які вызначаў тэрміны і парадак іх правядзення. Гаворка ішла пра прэзідэнцкія, парламенцкія і выбары ў мясцовыя органы самакіравання. Змянілася геральдыка краіны. На гербе леў саступіў месца леапарду, а сцяг вярнуў сваё аблічча часоў 1963—1971 гадоў{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. У 2006 годзе ў краіне прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2006)|выбары]], перамогу на якіх атрымаў Кабіла. Тым самым, пераходны перыяд быў завершаны{{sfn|Россия и Африка|2023|p=45}}. Абстаноўка ў краіне па-ранейшаму была неспакойнай. ДР Конга была ахоплена палітычнымі і эканамічнымі крызісамі, насельніцтва пакутавала ад беспрацоўя і злачыннасці{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. Усё яшчэ працягваўся ўзброены гвалт. Гэта было абумоўлена непрымірымай пазіцыяй урада Руанды, які не жадаў пазбаўляцца даходаў ад экспарту кангалезскіх мінералаў, і дзейнасцю ва Усходнім Конга груповак хуту. Працягвалі барацьбу баевікі-тутсі, меўшы асцярогі з нагоды сваёй далейшай маргіналізацыі. У 2004 годзе тутсі разгарнулі [[Канфлікт у Ківу|паўстанне ў правінцыі Паўночнае Ківу]]. Такім чынам, баявыя дзеянні аднавіліся{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=42-43}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=73}}. Збольшага працягу канфрантацыі спрыяла знешнеэканамічная арыентацыя краін: ДР Конга ўзяла курс на збліжэнне з [[КНР]], у той час як Руанда карысталася падтрымкай Захаду{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=43}}. Вайна выклікала пагрозу «[[балканізацыя|балканізацыі]]» ДР Конга. Упершыню ў падобную сітуацыю краіна трапіла яшчэ ў [[Кангалезскі крызіс|першыя гады незалежнасці]], але ёй удалося пераадолець крызіс. З другой паловы 1990-х фактычна знікла цэнтралізаваная дзяржава, адбыўся падзел на дзве, а затым на тры асноўныя вобласці ўплыву: Захад (прадстаўлены афіцыйнымі ўладамі), Усход (у асаблівасці рэгіён Ківу, дзе дзейнічаюць апазіцыйныя групоўкі) і Поўдзень (рэгіён Катанга, дзе ў пачатку 2000-х актывізаваўся [[Паўстанцкі рух у Катанзе|сепаратысцкі рух]] і моцны пазіцыі атрадаў «Май-май»). Становішча пагаршаецца рэгіяналізацыяй: паводле артыкула 3 канстытуцыі 2006 года, правінцыі і дэцэнтралізаваныя тэрытарыяльныя ўтварэнні валодаюць правасуб’ектнасцю і кіруюцца мясцовымі органамі. Яны карыстаюцца свабодным кіраваннем і аўтаноміяй кіравання сваімі эканамічнымі, чалавечымі, фінансавымі і тэхнічнымі рэсурсамі<ref>{{артыкул|аўтар=Огюстин Ндайисаба|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ugroza-balkanizatsii-demokraticheskoy-respubliki-kongo-i-pozitsiya-gosudarstv-regiona-velikih-ozer-afriki |загаловак=Угроза "балканизации" Демократической республики Конго и позиция государств региона Великих озер Африки|выданне=Южно-российский журнал социальных наук|год=2019|нумар=3|старонкі=127-135}}</ref>. У пасляваенную эканоміку ДРК укараніліся магутныя фінансава-прамысловыя кампаніі з ЗША, ПАР, [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і КНР. Танная працоўная сілы і самае прымітыўнае абсталяванне дазваляе карпарацыям-пасярэднікам скупляць рэсурсы па нізкай цане, а затым перапрадаваць сусветным гігантам. Адсюль і характэрная асаблівасць дзеянняў мясцовых узброеных фарміраванняў, якія імкнуцца ў першую чаргу ўзяць пад кантроль руднікі{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}{{sfn|Johnson|2009|p=124}}. == Страты і шкода == === Людскія ахвяры === [[Міжнародны камітэт выратавання]] (МКВ) назваў Другую кангалезскую самым смяротным канфліктам з часоў Другой сусветнай вайны<ref name="reuters">{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22 January 2007 |access-date=2007-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221175715/http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |archive-date=21 February 2009 |url-status=live }}</ref>. Паводле ацэнак [[Чырвоны крыж|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] за 2004 года, колькасць загінуўшых склала ад 3,4 да 4,4 мільёна чалавек. У 2008 годзе МКВ заявіў, што баявыя дзеянні і іх наступствы забралі 5,4 мільёна жыццяў, у асноўным ад хвароб і недаядання. Ахвяры непасрэдна ад баявых дзеянняў склалі 500 000 загінуўшымі<ref>{{cite news|date=22 January 2008|title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122|url-status=live|access-date=30 January 2021|archive-date=14 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122}}</ref><ref>[http://barricada.com.ni/2008/11/26/genocidio-high-tech-en-el-congo/ Genocidio «High-Tech» en el Congo " Barricada.com.ni]</ref> (існуюць таксама ацэнкі ў 350 000 забітых<ref>International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee</ref><ref>Les Roberts & others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee</ref>). Кангалезская актывістка па абароне ахвяр згвалтаванняў [[Рэбека Масіка Кацува]] заяўляла пра каля 6 млн ахвяр{{sfn|Россия и Африка|2023|p=95}}. Яшчэ 2 мільёны чалавек былі вымушаны пакінуць свае дамы<ref name=":0" />. У агульную колькасць загінуўшых таксама ўнесены 60—70 тысяч [[пігмеі|пігмеяў]] (40 % ад даваеннай пігмейскай дыяспары Усходняга Конга), забітых падчас кампаніі «[[Сціранне табліцы]]», праведзенай ВРК<ref name="SeshadriICE1"> «Between October 2002 and January 2003, two of the rebel groups, the MLC and RCD-N in the East of the Congo launched a premeditated, systematic genocide against the local tribes and Pygmies nicknamed operation „Effacer le Tableau“ („erase the board“). During their offensive against the civilian population of the Ituri region, the rebel groups left more than 60,000 dead and over 100,000 displaced. The rebels even engaged in slavery and cannibalism. Human Rights Reports state that this was due to the fact that rebel groups, often far away from their bases of supply and desperate for food, enslaved the Pygmies on captured farms to grow provisions for their militias or when times get really tough simply slaughter them like animals and devour their flesh which some believe gives them magical powers. 11. Fatality Level of Dispute (military and civilian fatalities): 70,000 estimated» see: {{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict |author=Raja Seshadri |date=7 November 2005 |work=Case Study 163 |publisher=The Inventory of Conflict & Environment, American University |access-date=21 July 2012}}</ref>. Правабаронцы заклікалі прызнаць гэта [[генацыд]]ам, аднак такі статус трагедыя так і не атрымала<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |title=DR Congo Pygmies appeal to UN |publisher=BBC News |date=23 May 2003 |access-date=8 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213023950/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |archive-date=13 December 2010 |url-status=live }}</ref>. У сваю чаргу [[Праект справаздачы аб бяспецы чалавека]] [[Універсітэт імя Саймана Фрэйзера|Універсітэта імя Саймана Фрэйзера]] аспрэчвае большасць ацэнак. Як сцвярджалі спецыялісты, лічбы былі заснаваны на агульным узроўні смяротнасці<ref>{{cite web |title=Human Security Report 2009: The Shrinking Costs of War |url=http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |publisher=Human Security Report Project at the School for International Studies, Simon Fraser University |date=20 January 2010 |access-date=21 January 2010 |page=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224110035/http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |archive-date=24 December 2016 |url-status=live }}</ref><ref>Michael Spagat, Andrew Mack, Tara Cooper and Joakim Kreutz, [http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf "Estimating War Deaths: An Arena of Contestation, "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524193639/http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf |date=24 May 2013 }} ''Journal of Conflict Resolution'', (2009); 53; 934—950.</ref>. === Эканамічная шкода === З-за вайны інфраструктура знасілася, а пастаянная пагроза нападаў зрабілі немагчымым сухапутнае паведамленне паміж рэгіёнамі краіны, у выніку чаго ўнутраны гандаль у дзяржаве застопарыўся. Па рацэ [[Конга (рака)|Конга]], самым важным транспартным маршруце, на некалькі гадоў прыпынілася суднаходства. Ізаляваныя вёскі апынуліся адрэзанымі ад гарадскіх рынкаў, а гарады пакутавалі ад недахопу стравы. У сталічнай Кіншасе цэны на прадукты харчавання за год выраслі ў чатыры разы. Сітуацыя пагаршалася тым, што міжнародная дапамога паступала вельмі рэдка. Першапачаткова яна ў асноўным абмяжоўвалася сталіцай і толькі ў 2001 годзе дасягнула непасрэдных зон баявых дзеянняў{{sfn|Johnson|2009|pp=106—108}}. Узмацнілася збядненне насельніцтва. Даследаванне, праведзенае ўрадам краіны ў 2006 годзе, паказала, што 76 % жыхароў не маглі адправіць сваіх дзяцей у школу, 79 % недаядалі, 81 % не мелі належнага жылля, а 82 % не мелі доступ да медыцынскай дапамогі. 71 % грамадзян былі ў абсалютнай беднасці. Па даных гуманітарных арганізацый, у 2000 годзе 31 % жыхароў Кіншасы хранічна недаядалі і толькі 10 % маглі дазволіць сабе трохразовае харчаванне. У 2003 годзе сярэдняе спажыванне ежы насельніцтвам складала 1300 кілакалорый у дзень{{sfn|Johnson|2009|p=180}}. Сярод замежных інтэрвентаў галоўным пацярпелым было Зімбабвэ. З-за ўдзелу краіны ў вайне [[Міжнародны валютны фонд]] і [[Сусветны банк]] паставілі на перагляд свае праграмы дапамогі Харарэ<ref name="BBC1">{{Cite web |title=Zimbabwe losses add up in the Congo |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106235723/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |archive-date=6 January 2014 |access-date=17 May 2014}}</ref>, пазбавіўшы Мугабэ замежнай валюты, неабходнай яму для куплі запасных частак для ваеннай тэхнікі на суму 600 мільёнаў долараў <ref>{{Cite web |title=Zimbabwe: Controversy Over $600m Spare Parts For ZNA |url=http://allafrica.com/stories/200005190154.html}}</ref>. Часопіс Financial Times паведаміў, што ў перыяд са студзеня па чэрвень 2000 года ўрад Зімбабвэ выдаткаваў 166 мільёнаў на ваенныя патрэбы<ref>{{Cite news |last=Pearce |first=Justin |date=25 July 2000 |title=Mugabe's costly Congo venture |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129061245/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-date=29 November 2019}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Konadu-Agyemang |first1=Kwadwo |last2=Shabaya |first2=Judith |date=2005 |title=What has corruption got to do with it? Understanding the persistence of rural-urban and inter-regional inequalities in Ghana and Zimbabwe |url=https://www.jstor.org/stable/41147983 |journal=GeoJournal |volume=62 |issue=1/2 |pages=129–146 |doi=10.1007/s10708-005-8181-y |jstor=41147983 |s2cid=154159372 |issn=0343-2521 |via=JSTOR}}</ref><ref name=":19">{{Cite news |last=Muronzi |first=Chris |date=9 September 2019 |title=Robert Mugabe leaves a legacy of economic mismanagement |work=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608225941/https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-date=8 June 2023}}</ref>. Гэтыя фактары спрыялі сур’ёзнай эканамічнай нестабільнасці ў краіне ў 2000-я, кульмінацыяй якой стала гіперінфляцыя 2007—2009 гадоў<ref name=":19" /><ref name="object.cato.org">{{cite web |title=Hanke S., & Kwok, A. (2009) "On the Measurement of Zimbabwe's Hyperinflation", ''Cato Journal'', 29 (2) |url=http://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907191636/https://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |archive-date=7 September 2019 |access-date=11 July 2015}}</ref>. === Экалагічная шкода === З-за вайны ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга папуляцыя [[слон|сланоў]] скарацілася ўдвая. З 22 000 [[бегемот]]аў засталося толькі 900<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Beyers |first1=Rene L. |last2=Hart |first2=John A. |last3=Sinclair |first3=Anthony R. E. |last4=Grossmann |first4=Falk |last5=Klinkenberg |first5=Brian |last6=Dino |first6=Simeon |date=2011 |title=Resource wars and conflict ivory: the impact of civil conflict on elephants in the Democratic Republic of Congo—the case of the Okapi Reserve |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=11 |pages=e27129 |doi=10.1371/journal.pone.0027129 |issn=1932-6203 |pmc=3212536 |pmid=22096529|bibcode=2011PLoSO...627129B |doi-access=free }}</ref><ref name=":6">{{Cite book |last=Deo |first=Plumptre, Andrew J. Nixon, Stuart Critchlow, Robert Vieilledent, Ghislain Nishuli, Radar Kirkby, Andrew Williamson, Elizabeth A. Hall, Jefferson Kujirakwinja |url=http://worldcat.org/oclc/951605195 |title=Status of Grauer's gorilla and chimpanzees in eastern Democratic Republic of Congo: Historical and current distribution and abundance |date=2015 |publisher=Wildlife Conservation Society |oclc=951605195 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183836/https://worldcat.org/title/951605195 |url-status=live }}</ref>. Акрамя таго, страчана 1,31 % лясоў краіны, што супастаўна з памерам тэрыторыі [[Бельгія|Бельгіі]]<ref>{{Cite journal |last=Kikuta |first=Kyosuke |date=2020-01-24 |title=The Environmental Costs of Civil War: A Synthetic Comparison of the Congolese Forests with and without the Great War of Africa |journal=The Journal of Politics |volume=82 |issue=4 |pages=1243–1255 |doi=10.1086/708241 |issn=0022-3816 |s2cid=213051823}}</ref>. Гэта было абумоўлена адразу некалькімі прычынамі: # Перасяленне мірных жыхароў з населеных пунктаў у лясы, дзе ў выніку палявання па дзікіх жывёл бежанцы скарацілі іх папуляцыю<ref name=":12">{{Citation |title=1 The Context of Congo's Internal Wars |date=2012-03-01 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781626370821-003 |work=Civil Wars in the Democratic Republic of Congo, 1960–2010 |pages=1–36 |publisher=Lynne Rienner Publishers |doi=10.1515/9781626370821-003 |isbn=9781626370821 |access-date=2022-07-15 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183832/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781626370821-003/html |url-status=live }}</ref>. Неабходнасць выжыць вымушала людзей парушаць [[табу]] (гэта тычылася толькі вясковых, бо ў выхадцаў з горада забарон не існавала). Так, паводле даследвання [[Кіёцкі ўніверсітэт|Кіёцкага ўніверсітэта]] 2009 года, у народа [[нганда]] з-за вайны знікла забарона на паляванне па [[баноба]]<ref name="LINGOMO">{{Citation |last1=LINGOMO |first1=Bongoli |title=TABOO OF EATING BONOBO AMONG THE BONGANDO PEOPLE IN THE WAMBA REGION, DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO |date=December 2009 |url=https://doi.org/10.14989/91451 |publisher=The Center for African Area Studies, Kyoto University |language=en |doi=10.14989/91451 |access-date=2022-07-15 |last2=KIMURA |first2=Daiji |journal=African Study Monographs |volume=30 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183847/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/handle/2433/91451 |url-status=live }}</ref>. # Размяшчэнне паўстанцамі сваіх баз у джунглях, з-за чаго мяса дзікіх жывёл стала асноўнай ежай апалчэнцаў<ref name=":6" />. # Улады ДРК, шукаючы сродкі для вядзення вайны, здавалі ў арэнду ўчасткі з ляснымі масівамі замежным карпарацыям<ref>{{Cite journal |last=Laurance |first=William F |date=December 2001 |title=Immense logging deal to sustain war in the Congo |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=16 |issue=12 |pages=670 |doi=10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |issn=0169-5347 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183834/https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/fulltext/S0169-5347(01)02363-1?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0169534701023631%3Fshowall%3Dtrue |url-status=live }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Гл. таксама|Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга}} [[Файл:DRC raped women.jpg|міні|Сустрэча ахвяр згвалтаванняў, якія праходзілі праграму USAID па рэінтэграцыі.]] Следствам узброенага канфлікту сталі шматлікія [[злачынствы супраць чалавечнасці]] і [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынствы]]. Некаторыя з іх застаюцца беспакаранымі. Праблему спрабуюць пераадолець улады ДР Конга, праваахоўныя рэгіянальныя і міжнародныя арганізацыі, прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці, аднак пакуль яна застаецца нявырашанай{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=118-119}}. Пакаранне за ўчыненыя злачынствы стала «болевым пунктам» для дзяржавы. Істотнай перашкодай для яе рашэння з’яўляецца ваенна-палітычны крызіс на ўсходзе краіны, актыўнасць баевікоў як кангалезскага, так і замежнага паходжання, слабасць сілавых структур. Судовыя органы практычна бяздзейнічаюць у чаканні рэформы, на якую не хапае ні сіл, ні фінансавых рэсурсаў. Нямоглымі застаюцца таксама патрабаванні рэгіянальных арганізацый і грамадзянскай супольнасці прыцягнуць вінаватых да адказу з-за недастатковай развітасці і актыўнасці{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=284-285}}. Больш за тое, дзясяткі баевікоў працягваюць здзяйсняць супрацьпраўныя дзеянні супраць безабаронных жыхароў у кангалезскіх правінцыях. Гэта стварае спрыяльную глебу для ўзнікнення новых ачагоў узгарання канфліктаў і незлічоных людскіх страт{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=295}}. У перыяд з 1993 па 2003 год з 617 зафіксаваных выпадкаў грубых парушэнняў [[Правы чалавека|правоў чалавека]] раскрыта не больш за два дзясяткі, што, у сваю чаргу, паказвае слабасць усёй судовай сістэмы ДРК. У 2010-я было раскрыта і даведзена да суда ўсяго некалькі спраў, звязаных з адказнасцю некаторых асоб за генацыд, ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці. Улічваючы вельмі нізкія паказчыкі ў выкрывальнасці злачынстваў, кангалезцам даводзіцца звяртацца па дапамогу ў [[Міжнародны крымінальны суд]] (МКС) і іншыя міжнародныя інстанцыі для выпраўлення становішча ў гэтай сферы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=286}}. Тым не менш, кангалезскае правасуддзе хоць працуе павольна, але ўсё ж мае пэўныя дасягненні{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|p=125}}. У верасні 2011 года ўлады распачалі спробу стварэння Міжнароднага крымінальнага суда па ДРК (аналагічнага таму, які быў створаны па Руандзе). Аднак у жніўні парламент адхіліў праект закона аб заснаванні такой установы. Дэпутаты апелявалі да таго, што маюць намер ратыфікаваць [[Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда|Рымскі статут]], які не дапускае стварэння міжнароднага трыбунала па асобна ўзятай краіне. У ДРК разгарнулася жорсткая палеміка паміж прыхільнікамі і праціўнікамі дадзенай ініцыятывы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=285}}. У 2007—2013 гадах вялося следства па справе [[Мацьё Нгуджола Чуі]], які раней узначальваў Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў. Былы баявік абвінавачваўся па сямі пунктах у ваенных злачынствах і трох — у злачынствах супраць чалавечнасці. Адным з галоўных эпізодаў абвінавачвання быў напад на вёску Багаро ў правінцыі Ітуры (24 лютага 2003). Тады апазіцыянеры забілі 200 мірных жыхароў з народнасці хема. Нгуджола былі таксама прад’яўленыя абвінавачванні ў вярбоўцы і выкарыстанні дзяцей-салдат, у рабаваннях, сексуальным гвалце над захопленымі жанчынамі і дзяўчынкамі, утрыманні палонніц у нечалавечых умовах. Па той жа справе разам з ім праходзіў таксама адзін з былых лідараў Патрыятычных сіл супраціўлення Ітуры — [[Жэрмен Катанга]]. Пазней справы двух баевікоў былі падзелены. У выніку датычнасць Нгуджола да разні ў Багаро і іншых эпізодах не была даказана, а вось Катанга атрымаў 12 гадоў турмы{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=123-124}}. Тым часам пачаўся судовы працэс над [[Боска Нтаганда]], які добраахвотна здаўся амерыканскай дыпмісіі ў Руандзе, запатрабаваўшы перадаць сябе МКС. Гэта стала першай добраахвотнай здачай міжнароднаму трыбуналу. Экс-баевіка абвінавацілі ў ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у перыяд з верасня 2002 па верасень 2003 года. У яго справе ўтрымлівалася 922 імя ахвяр, 97 з якіх — так званыя «[[дзеці-салдаты]]», якіх абвінавачаны рэкрутаваў у шэрагі паўстанцаў{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=293—294}}. == Пілоты з былога СССР == {{Гл. таксама|Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] вялікая колькасць вайскоўцаў па розных прычынах вымушаны былі адысці ад службы. Падобная сітуацыя была і ў грамадзянскіх галінах. У пошуках заробку яны накіраваліся ў розныя «гарачыя кропкі» як на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], так і па-за ёй. Па словах прэзідэнта расійскай Асацыяцыі лётнага складу Анатоля Качура, за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў з былога СССР, большасць з іх па прыватных кантрактах. Лёс многіх застаўся невядомым. Толькі ў [[Афрыка|Афрыцы]] з 400 пілотаў, якія ляталі па прыватных кантрактах, палова трапіла ў палон ці загінула<ref name="найм"/>. Непасрэдна ў ДР Конга найміты з былога СССР з’явіліся яшчэ ў сярэдзіне 1990-х, [[Белы легіён (Заір)|некаторыя з іх змагаліся ў Першай кангалезскай вайне]] на баку Мабуто<ref>Коновалов, Иван Петрович. Солдаты удачи и воины корпораций : История современного наёмничества. — Пушкино : Центр стратегической конъюнктуры, 2015. — 216 с. — ББК 68:8 К64. — УДК 623(G). — ISBN 978-5-9906069-7-5.</ref>. У Другой кангалезскай вайне яны ваявалі за Кабілу. Замежнікі ляталі на чатырох [[Су-25]], закупленых у [[Грузія|Грузіі]] па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода. З іх два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК праведзена ў канцы 1999 — пачатку 2000, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. Пазней лётчыкі грунтаваліся на аэрадромах Гома і Букаву, сярэдняя заработная плата наймітаў складала ад 1 да 1,5 тысяч долараў у месяц<ref name="самолёты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах] (30 октября 2018)</ref>. У жніўні 2001 года ў джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў мясцовай кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, за 25 км ад аэрапорта горада Букаву, байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіця. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў уладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі Генадзь Соснін (грамадзянін [[Расія|Расіі]]) і Садырдат Аралееў (грамадзянін [[Казахстан]]а)<ref name="найм">[https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Журнал «Коммерсантъ Деньги» № 35 от 05.09.2001, стр. 20</ref>. З канцом вайны замежнікі засталіся ў краіне і ўдзельнічалі ў наступных ваенных канфліктах. У снежні 2006 года Су-25 (борт FG-503) быў страчаны падчас катастрофы, загінуў лётчык з [[Беларусь|Беларусі]] А. П. Ліхоткін. У чэрвені 2007 года разбіўся борт FG-501, загінуў [[Украіна|украінскі]] лётчык А. А. Маргатаў<ref name="самолёты"/>. == Гл. таксама == * [[Дзеці-салдаты ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] * [[Сексуальны гвалт падчас Кангалезскіх войн]] == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}} * {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}} * {{артыкул|аўтар=Добрякова Н. А., Кармов Т. М., Лобанов В. Б., Труфанов Г. А.|загаловак=Конфликт в Демократической Республике Конго и Россия: перспективы урегулирования |выданне=Современная научная мысль|год=2020|нумар=|старонкі=142—148|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konflikt-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-i-rossiya-perspektivy-uregulirovaniya|ref=ДР Конго и Россия}} * {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Военные преступления в районе великих африканских озер и вопросы правосудия|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=2 (741)|старонкі=284—296|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-prestupleniya-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-voprosy-pravosudiya|ref=Сидорова (наказание)}} * {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Вооруженные конфликты в районе Великих африканских озер и преступления против человечности|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=|старонкі=118—129|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vooruzhennye-konflikty-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-prestupleniya-protiv-chelovechnosti|ref=Сидорова (преступления)}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}} * {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|год=2011|нумар=2 (20)|старонкі=81—89|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-konflikty-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-na-rubezhe-xx-xxi-vekov-i-ih-osobennosti|ref=Сидорова (война)}} * {{кніга|аўтар=Dominic Johnson|загаловак=Kongo – Kriege, Korruption und die Kunst des Überlebens. 2. Auflage|выдавецтва=Brandes & Apsel|месца=Frankfurt am Main|год=2009|ISBN=978-3-86099-743-7|ref=Johnson}} * {{кніга|аўтар=G. Prunier|год=2009 |загаловак=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |спасылка=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|выдавецтва=Oxford University Press |isbn=978-0199754205|ref=Prunier}} * {{кніга|аўтар=Peter Scholl-Latour|загаловак=Afrikanische Totenklage – Der Ausverkauf des Schwarzen Kontinents|выдавецтва=Goldmann|месца=München|год=2003|ISBN= 3-442-15219-4|ref=Scholl-Latour}} == Спасылкі == {{Commons category|African World War|Другая кангалезская вайна}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3075537.stm BBC Q&A on DR Congo conflict] — [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1072684.stm BBC: Updated timeline of Congo history, with emphasis on the war] * [https://www.kommersant.ru/doc/3100852 Война и залежи] // Комерсантъ * [http://www.fssb.su/strany-mira/africa/4226-velikaya-afrikanskaya-voyna.html Вспаривали животы беременным, расчленяли священников: о самой страшной войне современности] // МО ФССБ {{вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]] [[Катэгорыя:Войны Уганды]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] [[Катэгорыя:Войны Судана]] [[Катэгорыя:Войны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1998 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1999 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2000 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2001 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2002 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]] q5d547f32cqf8cukvakoyoheiia2wum 0 587384 5211671 4758660 2026-10-05T10:30:29Z Autumndancer 168015 /* Ролі выконваюць */ 5211671 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява = Cieraz mohilki.jpg }} '''«Це́раз мо́гілкі»''' — чорна-белы мастацкі фільм вытворчасці кінастудыі [[Беларусьфільм]], пастаўлены ў [[1963 год у гісторыі кіно|1963]] годзе рэжысёрам [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктарам Туравым]] паводле аднайменнай аповесці [[Павел Філіпавіч Нілін|Паўла Ніліна]]. Прэм’ера ў СССР адбылася 5 красавіка [[1965 год у гісторыі кіно|1965]] года. == Сюжэт == Увосень 1942 года група беларускіх савецкіх партызан бярэ задачу па [[Рэйкавая вайна|падрыве нямецкіх ваенных эшалонаў]]. Апынуўшыся без зброі, партызаны пасылаюць маладога Міхася ў вёску да механіка Бугрэева, які пагадзіўся зрабіць для партызан выбухоўку з авіябомбаў і снарадаў. Міхася да Бугрэева вязе Сазон Іванавіч, які супрацоўнічае з немцамі па заданні партызан. Разам з Бугрэевым і яго апошнім жывым сынам, хворым Феліксам, Міхась топіць выбухоўку ў падвале паўразбуранай могілкавай капліцы. Нечакана з’яўляюцца немцы. Бугрэеў загадвае сыну і Міхасю бегчы, а сам узрывае капліцу разам з сабой і немцамі. Міхась ачуняецца ў хаце Бугрэева і разумее, што Бугрэеў і яго сын Фелікс загінулі, а жонка і дачка Бугрэева хаваюць яго ад гестапа. == Ролі выконваюць == * [[Елізавета Аляксандраўна Уварава|Елізавета Уварава]] — Соф’я Казіміраўна * [[Галіна Марачова]] — Ева * [[Антаніна Бендава]] — Клава * [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзімір Белакураў]] — стараста Сазон Іванавіч * [[Уладзімір Емяльянаў]] — слесар Бугрэеў * [[Уладзімір Юр’евіч Мартынаў|Уладзімір Мартынаў]] — Міхась * [[Ігар Ясуловіч]] — Фелікс * ''У цітрах не пазначаныя:'' * [[Пётр Мікалаевіч Савін|Пётр Савін]] — старшыня партызанскага атрада * [[Валянцін Брылееў]] — паліцай == Здымачная група == * Сцэнарый — [[Павел Нілін]] * Пастаноўка — [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]] * Галоўны аператар — [[Анатоль Забалоцкі]] * Мастакі — [[Уладзімір Дзяменцьеў]], [[Яўген Ігнацьеў]] * Кампазітар — [[Андрэй Валконскі]] * Гукааператар — [[Мікалай Ведзянееў]] * Рэжысёр — [[Мікалай Калінін]] * Аператар — [[Віталь Нікалаеў]] * Грым — [[Сафія Міхліна]] == Узнагароды == * У [[1995 год у гісторыі кіно|1995]] годзе фільм увайшоў у спіс ста найлепшых фільмаў [[ЮНЕСКА]] пра вайну<ref name="kino">{{cite web|url = https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/7813/annot/|title = Через кладбище (1964)|publisher = kino-teatr.ru|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190204142319/https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/7813/annot/|archivedate = 4 лютага 2019|accessdate = 4-2-2019|url-status = dead}}</ref>. * Дыплом II ступені фільму, прызы рэжысёру Віктару Тураву і акцёру Уладзіміру Мартынаву за дэбют, аператару Анатолю Забалоцкаму за выяўленчае вырашэнне на V Кінафестывалі рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдовы ў Таліне, СССР, 1965 г<ref name="kino"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb title}} {{Фільмы Віктара Турава}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Віктара Турава]] ltqus258d4x2o0oihzmy65wzkokdgc5 0 598492 5211366 5148390 2026-10-04T17:07:08Z Modallwmbw 165843 5211366 wikitext text/x-wiki {{перапісаць|Не ясна навошта выдалены папярэднія зноскі і частка тэксту, таму іх вярнуў. Па-другое, капіпаст -- гэта парушэнне аўтарскіх правоў, трэба перапісаць тэкст.}}{{Свята|назва свята=Абрад «Ваджэнне Сулы»|тып=Абрад|адзначаецца=[[Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], [[Гомельскі раён]], в. [[Гадзічава]], в. [[Маркавічы (Гомельскі раён)|Маркавічы]]}}{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|33БЛ000122}} '''Абрад «Ваджэнне Сулы» на другі дзень Вялікадня''' ({{Lang-ru|Обряд «Вождение Сулы» на второй день Пасхи}})<ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=u219e2642&q_id=7164671|title=Пастанова Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь ад 19 сакавіка 2019 года № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці»}}</ref> — [[абрад]] накіраваны на забеспячэнне добрай ураджайнасці, здароўе ўсіх мясцовых жыхароў і абарону ад прыроднай стыхіі — [[Маланка|маланкі]]. Нематэрыяльная гісторыка-культурнай каштоўнасць Гомельскай вобласці, якая уключана у [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kultura.by/uploads/files/Pastanova-MK-19.03.2019-16.pdf |title=Пастанова Міністэрства культуры ад 19.03.2019 № 16 «Аб наданні статусу і катэгорыі гісторыка-культурнай каштоўнасці» |access-date=4 мая 2019 |archive-date=4 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504095152/http://www.kultura.by/uploads/files/Pastanova-MK-19.03.2019-16.pdf |url-status= }}</ref>. Праводзяць на другі дзень праваслаўнага [[Вялікдзень|Вялікадня]]<ref name=":1" />. Штогадовае правядзенне «Ваджэння Сулы» было перапынена ў [[1967]] г. мясцовай уладай і адноўлена у [[2007]] г., намаганнямі мясцовых энтузіястаў пры падтрымцы настаўнікаў і кіраўнікоў Маркавіцкага дзіцячага сада—сярэдняй школы. == Апісанне == Слова «Сула» ў разуменні вяскоўцаў азначае як само абрадавае дзейства, так і сукупнасць усіх яго ўдзельнікаў. У Суле аб’ядноўваюцца дзве суседнія вёскі [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] — [[Гадзічава]] і [[Маркавічы (Гомельскі раён)|Маркавічы]] — і іх жыхары. Асноўныя ўдзельнікі — мясцовая моладзь, выканаўцы абрадавых дзействаў — жанчыны і дзяўчаты, якія апранаюцца ў прыгожыя і па-мясцоваму адметныя самаробныя касцюмы<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/kultura/abradu-vadzenne-suly-prysvoeny-status-historyka|title = Абраду «Ваджэнне Сулы» прысвоены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці|author = |date = 2019-04-10|work = [[Новы час]]|language = |accessdate = 2019-05-04}}</ref>. Абрад «Ваджэнне Сулы» ў [[Гомельскі раён|Гомельскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўяўляе сабой адметнае праяўленне веснавой абраднасці, семантычна скіраванае на забеспячэнне добрай ураджайнасці на агародзе і палетках, а таксама на здароўе ўсіх мясцовых жыхароў і засцярогу ад прыроднай стыхіі — маланкі. У ваджэнні Сулы аб’ядноўваюцца вёскі Гадзічава і Маркавічы і іх жыхары. Асноўныя ўдзельнікі — мясцовая моладзь, выканаўцы абрадавых дзей — жанчыны і дзяўчаты, якія апранаюцца ў прыгожыя, па-мясцоваму адметныя, самаробныя строі. «Сула» ў разуменні жыхароў Маркавіч і Гадзічава — гэта як само абрадавае дзейства, так і сукупнасць усіх яго ўдзельнікаў. Слова «сула» мае розныя трактоўкі значэння. Гэта і рух, плынь, рака (чалавечая рака, якая цячэ па русле вуліц), і від зброі (дзіда ці рагаціна). Апошняе збліжае па сэнсу словы «сула» і «страла» (і адпаведна варыянты назваў абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)». Ваджэнне Сулы адбываецца на другі дзень Вялікадня. Пачынаецца ў вёсцы Гадзічава адразу пасля Велікоднай літургіі, што праходзіць у мясцовай Свята-Кацярынінскай царкве. Жанчыны і дзяўчаты выходзяць на скрыжаванне дарог ля царквы і заводзяць старажытныя мясцовыя карагоды («танкí») — колавы («Як на нашай вуліцы шырокая возера»), змейкай («крывы»: «А ў крывога танка, да не выведу канца»), карагоды-гульні «Чарнабрывы каралёк» і «Падшыбну кабыліцу», падчас апошняга падкідваюць угору маленькіх дзяўчатак з воклічамі «Вялікае расці!», «Здаровае расці!». Пасля ўсе ўдзельнікі абраду становяцца ў шэрагі, узяўшыся пад рукі, і ідуць з песняй «Як ішла Сула» (лінейны карагод), а затым з прыпеўкамі і песнямі пад гармонік у бок вёскі Маркавічы, уздоўж Кацярынінскага шляху. У Маркавічах на ўсіх скрыжаваннях дарог, якія трапляюцца ўдзельнікам Сулы падчас абыходу вёскі, «танкí» паўтараюцца, а рух уздоўж дарогі суправаджаецца гульнёй «Гарэпня», спевамі «Як ішла Сула», прыпеўкамі і песнямі пад гармонік. На ўсім шляху да Сулы далучаюцца ўсе ахвотныя. Завяршаецца абрадавае шэсце каля сельскага дома культуры, дзе маркаўчанка з кулічом на ручніку сустракае прадстаўніцу Гадзічава і яны хрыстосуюцца. Свята заканчваецца сумесным частаваннем і гуляннем. Ваджэнне Сулы — лакальная праява рэгіянальнага абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)», які мае багатую лакальную спецыфіку на такіх узроўнях, як назва, час і месца правядзення, структура, склад удзельнікаў, семантыка рытуальных дзеянняў, сімволіка прадметнай атрыбутыкі і г.д. Семантыка абраду «Ваджэнне Сулы» ў Гомельскім раёне сканцэнтравана ў магічнай прымеркаванасці абрадавых дзеянняў і песень да добрай ураджайнасці на агародзе і палетках, а таксама засцярогі ад звышнатуральнага ўздзеяння і забеспячэння здароўя ўсіх вяскоўцаў. Лакальнай адметнасцю з’яўляецца пачатак рытуалаў у адной вёсцы і іх завяршэнне ў другой (Гадзічава і Маркавічы, Краўцоўка і Дзікалаўка), што садзейнічае яднанню супольнасцей. Ваджэнне Сулы ў вёсках Гадзічава і Маркавічы Гомельскага раёна адрозніваецца дакладнай прымеркаванасцю да другога дня Вялікадня. Сула распачынае час моладзевых гулянняў на вуліцы пасля халоднай пары году і Велікоднага паста. Карагоды і гульні, якія выконваюцца ўдзельнікамі, уяўляюць лакальныя варыянты тыпавых прыкладаў, распаўсюджаных на тэрыторыі бытавання абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)». Штогадовае правядзенне абраду «Ваджэнне Сулы» ў вёсках Гадзічава і Маркавічы Гомельскага раёна было адноўлена ў 2007 г. пасля 40-гадовага перапынку (у 1967 г. традыцыя была прыпынена мясцовай уладай). Пасля Пасхальнай літургіі ў [[Свята-Кацярынінская царква (Гадзічава)|Свята-Кацярынінскай царкве]] ў вёсцы Гадзічава жанчыны і дзяўчаты выходзяць на скрыжаванне дарог каля храма і водзяць старажытныя мясцовыя карагоды — «танкі». Узяўшыся пад рукі, радамі ідуць з песняй «Як ішла Сула», а затым з прыпеўкамі пад гармонік рухаюцца ў бок вёскі Маркавічы ўздоўж старога Кацярынінскага шляху. У Маркавічах на ўсіх скрыжаваннях дарог, якія трапляюцца ўдзельнікам Сулы падчас абыходу вёскі, «танкі» паўтараюцца, а рух уздоўж дарогі суправаджаецца абрадавым спевам, гульнямі і прыпеўкамі пад [[гармонік]]. Завяршаецца абрадавае свята каля сельскага дома культуры сумесным пачастункам і гуляннем. == Паходжанне элемента == Вытокі рэгіянальнага абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)», лакальнай праявай якога з’яўляецца ваджэнне Сулы, палягаюць у архаічнай эпосе. На сучасную тэрыторыю бытавання (сярэдняе Падняпроўе і басейны рэк Сож і Дзясна — тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Беларусі, паўднёва-заходняй Браншчыны (Расія) і паўночна-ўсходняй Украіны) абрад хутчэй за ўсё быў прынесены плямёнамі радзімічаў і на працягу многіх стагоддзяў перадаваўся з пакалення ў пакаленне. Першыя навуковыя запісы абраду «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)» былі зроблены ў 1814—1819 гадах З. Даленга-Хадакоўскім, а ў далейшым зафіксаваны ў матэрыялах Я. Ф. Галавацкага, А. Л. Мятлінскага, А. І. Рубцова, З. Ф. Радчанка, Е. Р. Раманава, У. М. Дабравольскага, П. П. Чубінскага, А. Е. Грузінскага, К. Машынскага, М. Каршукова і іншых. «Стралу» («Сулу») вывучалі Г. А. Барташэвіч, В. Я. Гусеў, Ю. І. Марчанка, Л. М. Салавей, Л. К. Алексютовіч, К. П. Кабашнікаў, В. Д. Ліцвінка, З. Я. Мажэйка, В. А. Пашына, Ю. М. Чурко, В. І. Ялатаў. Апошнія дзесяцігоддзі абрад «Ваджэнне і пахаванне Стралы (Сулы)» на аснове сучасных экспедыцыйных запісаў апісвалі такія даследчыкі, як В. С. Новак, Т. В. Валодзіна, А. Ю. Лозка, М. А. Козенка, Р. М. Кавалёва, Т. І. Кухаронак, Г. І. Лапацін, І. Ю. Смірнова, І. В. Глушэц. Менавіта «Сулу» ў Гомельскім раёне апісала В. С. Новак. У 2007 годзе выйшаў у свет зборнік «Народная духоўная спадчына Гомельскага раёна». Аўтар-укладальнік яго — В. С. Новак, яна ж прыводзіць тут экспедыцыйныя запісы студэнтаў Гомельскага ўніверсітэта з в. Маркавічы ад Уніятава І. С., 1924 г.н., Мельнікавай В. У., 1926 г.н., Трыгубавай І. У., 1924 г.н. В. С. Новак пісала: «Па сведчанні нашых славутых фалькларыстаў ХІХ ст. З. Радчанка і Е. Раманава, на тэрыторыі Гомельскага раёна быў вядомы звычай „вадзіць Сулу“». У працах гэтых збіральнікаў няма падрабязных звестак, апісанняў абраду. Сама Новак падрабязна апісала абрад «вадзіць Сулу» ў вёсках Краўцоўка, Грабаўка, Глыбоцкае, Новая Гута, суправадзіўшы запісы тэкстамі карагодаў (матэрыялы прыкладаюцца ў Дадатку). Гэта вёскі ў наваколлі Маркавіч. У асноўным іх абрады, акрамя Новай Гуты, падобныя да маркавіцкай «Сулы». Звесткі пра абрад змяшчае і двухтомнік з серыі «Традыцыйная мастацкая культура беларусаў», т. 6: «Гомельскае Палессе і Падняпроўе», прысвечаны Гомельскай вобласці. Актывізацыя збору звестак па гісторыі і культуры Маркавіч і суседніх вёсак Гомельскага раёна адбылася ў пачатку 2000-х гадоў. Гэтай працай заняўся Рыгор Ціханавіч Басаў, ураджэнец вёскі Гадзічава, тагачасны настаўнік рытмікі і танца ДУА «Маркавіцкі дзіцячы сад — сярэдняя школа», пры падтрымцы і непасрэдным удзеле былога кіраўніка народнага клуба майстроў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва «Родник» Гомельскага раённага дома культуры Наталлі Алегаўны Крумкачовай, дырэктара і настаўніка гісторыі ДУА «Маркавіцкі дзіцячы сад — сярэдняя школа» Мікалая Сцяпанавіча Пашчанкі, настаўніцы геаграфіі і хіміі Марыі Аляксандраўны Герасенка. Паводле звестак ад мясцовых старажылаў, Сулу ў вёсках Гадзічава і Маркавічы вадзілі на працягу многіх пакаленняў. Адбываўся абрад штогод на другі дзень Вялікадня — ад канца Гадзічава, праз Маркавічы, у канец вуліцы Сялянскай. Пасля завяршэння абраду там, за вёскай, адбывалася частаванне абрадавымі велікоднымі стравамі, якія раскладвалі на разасланыя на зямлі посцілкі, гулянне з песнямі і танцамі. Напачатку 1960-х кіраўніцтва мясцовай сельскай гаспадаркі непрыязна ставілася да ўдзельнікаў абраду, бо яны адмаўляліся працаваць у святочны для іх дзень. Падчас правядзення Сулы ў 1967 г. старшыня гаспадаркі стаў сцябаць жанчын пугай, каб тыя ішлі працаваць. Тады актыўная жывая традыцыя была спынена. Але старэйшае пакаленне жыхароў вёсак Гадзічава і Маркавічы яшчэ да сярэдзіны дзевяностых гадоў збіралася за вёскамі, каб вадзіць танкí, выконваць абрадавыя песні. Калі па стану здароўя жанчыны не маглі ўжо гэта рабіць, то збіраліся ля сваіх падворкаў і выконвалі абрадавыя песні. У 2007 г., пасля 40-гадовага перапынку, штогадовае правядзенне абраду «Ваджэнне Сулы» было адроджана намаганнямі Р. Ц. Басава і іншых мясцовых настаўнікаў. Аднаўленне абраду адбылося цалкам на аснове звестак ад старэйшых жыхароў вёсак Маркавічы, Гадзічава і Краўцоўка, якія бралі ў ім удзел раней і памяталі яго. Колькі маглі па стану здароўя, яны ўдзельнічалі ў адноўленым абрадзе. На цяперашні час многія інфарматары пайшлі з жыцця, стан здароўя астатніх ужо не дазваляе ім удзельнічаць у Суле, таму яны выказваюць вялікія спадзяванні на працяг традыцыі моладдзю. З 2007 г. абрад штогод праводзіцца ў асноўным з захаваннем першародных форм, структуры, мясцовых асаблівасцей на ўзроўнях моўнай гаворкі, меласу, формы карагодаў і гульняў, традыцыйнага строю і абрадавых страў. Змянілася траекторыя руху Сулы па в. Маркавічы, на што паўплывала з’яўленне ў вёсцы новых вуліц (Лясная, Міра, Калініна і Мінская) пасля 1986 г., дзе сталі жыць чарнобыльскія перасяленцы. Стала іншым месца правядзення пасляабрадавага сумеснага гуляння і частавання. У 2007—2016 гг., калі абрад актыўна падтрымліваўся кіраўніцтвам мясцовай школы, гэта была пляцоўка каля школы, у 2017—2018 гг. — пляцоўка каля Сельскага Дома культуры. Аднак удзельнікі абраду плануюць аднавіць завяршэнне абраду за вёскай, у полі, калі стравы для частавання будуць раскладацца на разасланыя на зямлі тканыя посцілкі, з правядзеннем там жа танцаў і гульняў. У 2013 г. Рыгор Ціханавіч Басаў стаў святаром, зараз жыве ў в. Карма Добрушскага раёна. Да пачатку 2017 г. этнаграфічна-краязнаўчую дзейнасць (у тым ліку правядзенне Сулы) настаўнікаў і вучняў Маркавіцкай школы падтрымліваў яе дырэктар, М. С. Пашчанка, які пасля сышоў на заслужаны адпачынак. Краязнаўчую і навуковую працу з дзецьмі працягвае настаўніца М. А. Герасенка. У 2017—2018 гг. Сулу ініцыіравалі і правялі мясцовыя актывісты з дапамогай устаноў культуры Гомельскага раёна і аматараў фальклору і краязнаўства. == Актуальныя cацыяльныя і культурныя функцыі == * Эстэтычная функцыя. Абрад стварае адметнае, сапраўды прыгожае свята вёскі: жанчыны і дзяўчаты апранаюць маляўнічыя самаробныя строі, вянкі і галаўныя ўборы, водзяць карагоды-«танкí» і спяваюць. * Кансалідуючая функцыя. У падрыхтоўцы і адпраўленні абраду бяруць удзел людзі рознага ўзросту, жыхары суседніх вёсак, што дае адчуванне еднасці, спрыяе ўстойлівасці мясцовай супольнасці. * Функцыя тэмпаралізацыі культуры. Правядзенне абраду ў пэўны час — на другі дзень Вялікадня — уплывае на вылічэнне, разуменне і адчуванне часу мясцовай супольнасцю, злучае ў адзіным сэнсавым кантэксце важныя этапы жыцця соцыуму і цыклы прыроды. Паступова ў жыхароў Маркавіч і Гадзічава аднаўляецца і фарміруецца спрадвечнае ўспрыманне абраду як сакральнага дзейства (адпаведна вылучаецца і сакральная функцыя), мэта якога — садзейнічаць плоднасці нівы і зберагчы сяло і людзей ад розных бед і прыродных катаклізмаў. Яны разумеюць сэнс фразы старажылаў як запавет захаваць абрад: «Каб у нас усё радзіла і маланка нас не біла». Выкліканне дажджу ў час росту збожжа, адвядзенне ад вёскі маланкі — «Перуновай стралы» — выступаюць аднымі з асноўных сакральных функцый веснавога абраду ваджэння і пахавання Стралы, лакальнай праявай якога з’яўляецца ваджэнне Сулы. Магія абраду заключаецца ў тым, каб гэты перыяд быў максімальна скіраваны на паспяванне ўраджаю і не прынёс шкоды людзям, пасевам і скаціне, а таксама жытлу ад нябеснай стыхіі маланкі-агню. Будучы ўраджай дасць дабрабыт і забяспечыць працяг роду. Ваджэнне лінейных, колавых і карагодаў змейкай падчас абраду графічна паўтарае касмічна-прыродныя працэсы гэтага перыяду: Сонца сагравае і апладняе Зямлю нябеснай вільгаццю. * Функцыя самасцвярджэння супольнасці ў этнічным плане і адпаведна фарміравання патрыятызму на аснове этнічнай культуры. Ад гісторыі вёскі і абраду «Сула», пра які расказваюць старажылы, узнікае цікавасць да гісторыі роду, малой радзімы, што вельмі важна для станаўлення асобы і фарміравання ў маладога пакалення любові да роднага краю. * Камунікатыўная функцыя. Самаарганізацыя вясковай веснавой абраднасці «Сулы» спрыяе ўмацаванню сямейных адносін і традыцый. Дзеці змалку вучацца спяваць, танцаваць, цаніць прыгажосць народнага строю, вучацца паводзінам у царкве і падчас абраду, у іх фарміруецца паняцце «спадчына маёй вёскі», што на ўсё жыццё звязвае розныя пакаленні жывых з продкамі == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://livingheritage.by/nks/7616/ Жывая спадчына Беларусі. Інвентар НКС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250327143128/https://livingheritage.by/nks/7616/ |date=27 сакавіка 2025 }} [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Культура Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Маркавічы (Гомельскі раён)]] [[Катэгорыя:Гадзічава]] 10rtvhunrnikfwcv1zkctib8treoofl 0 605916 5211303 4353156 2026-10-04T14:39:59Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211303 wikitext text/x-wiki '''Пажары ў Брэсце''' — першым з вядомых быў буйны [[пажар]] у [[1525]] годзе, калі згарэў [[Берасцейскі замак]] і цэнтр горада. Пасля гэтай падзеі вышыня драўляных будынкаў была абмежавана 2-ма паверхамі, пацярпелыя гараджане былі вызвалены на 10 год ад усіх [[падатак|падаткаў]] і павінасцяў. Вялікі пажар [[1567]] года знішчыў горад цалкам. Значная частка горада згарэла падчас пажару [[1613]] года. У [[1657]] годзе горад спалены падчас вайны са шведамі. Падчас пажару [[1802]] года згарэлі 160 дамоў ў цэнтры. Вялікі пажар [[1822]] года знішчыў гандлёвую частку — згарэлі 70 дамоў і 150 крам. Вялікія страты прынёс Брэсту пажар, які адбыўся 4-5 мая [[1895]] года. Згарэлі 1600 дамоў у цэнтры горада, загінулі дзясяткі людзей, без прытулку засталіся каля 30 тыс.чалавек. Такім разбуральным быў пажар 28-29 красавіка [[1901]] года, які знішчыў 14 кварталаў (655 дамоў) і гасціны двор з 190 крамамі. У выніку 20 тыс.чалавек страцілі жытло. Матэрыяльныя страты ацэньваліся ў 7 млн.рублёў. == Літаратура == * Пожары // {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст}} {{Пажары ў Брэсце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падзеі ў Брэсце]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] 7t10blprugeh3shabrzf4tziwnwebrv 0 608653 5211492 5187524 2026-10-05T04:52:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211492 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Халодная вайна (значэнні)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая халодная вайна |частка = |выява = [[File:Cold War II montage (2014-2020).jpg|280px]] |подпіс = '''Па гадзіннікавай стрэлцы, з верхняга левага кута''': [[Еўрамайдан]]; сцягі АР Крым і Расіі над будынкам Вярхоўнага Савета АРК; пост украінскіх войск на Данбасе; [[Аляксандр Лукашэнка]] і «[[Нармандская чацвёрка]]» ў Мінску; парад расійскіх вайскоўцаў на авіябазе Хмеймім; сустрэча [[Кім Чэн Ын]]а і [[Мун Чжэ Ін]]а на Карэйскім саміце; Хуан Гуайдо прамаўляе заяву падчас [[Палітычны крызіс у Венесуэле (2019)|палітычнага крызісу ў Венесуэле]]; пахаванне [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]]; Дональд Трамп і Лю Хэ падпісваюць пагадненне аб першай фазе здзелкі аб урэгуляванні двухбаковых гандлёвых спрэчак; [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстная акцыя]] ў Мінску. |дата = [[10 лютага]] [[2007]]{{sfn|Ford|2023|p=440}} / [[6 сакавіка]] [[2014]] (афіцыйна [[ААН]] абвясціла [[23 красавіка]] [[2018]]) — цяперашні час |прычына = *• [[Пашырэнне НАТА]] *• Барацьба за міжнародны ўплыў *• Розныя лакальныя супярэчнасці і праблемы |месца = [[Свет]] |вынік = |праціўнік1 = '''{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|КНР}}'''<br>[[Выява:SCO logo.svg|22px]] '''[[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва|ШАС]]'''<br>[[File: Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg|22px]] '''[[АДКБ]]'''<br>[[File: Flag of the Eurasian Economic Union.svg|22px]] '''[[ЕАЭС]]''' і шматлікія саюзнікі |праціўнік2 = '''{{Сцягафікацыя|ЗША}}'''<br>'''{{Сцягафікацыя|НАТА}}'''<br>'''{{Сцягафікацыя|Еўрапейскі Саюз}}''' і шматлікія саюзнікі |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = |сілы2 = |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = }} [[File:Second Cold War America-Russia-China Locator.svg|300px|thumb|Карта з пазначэннем трох галоўных дзяржаў Другой халоднай вайны — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Расія|Расіі]] і [[Кітай|Кітая]].]] '''Другая халодная вайна'''<ref>{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2014/03/04/welcome-to-cold-war-ii/ |title=Welcome to Cold War II |author=Dmitri Trenin |date=4 March 2014 |website=Foreign Policy |publisher=Graham Holdings |accessdate=4 February 2015}}</ref><ref>[http://www.huffingtonpost.com/nikolas-kozloff/as-cold-war-ii-looms-wash_b_8307470.html As Cold War II Looms, Washington Courts Nationalist, Rightwing, Catholic, Xenophobic Poland], ''Huffington Post'', 15 October 2015.</ref> (або '''Новая халодная вайна'''<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2014/nov/19/new-cold-war-back-to-bad-old-days-russia-west-putin-ukraine |title=The new cold war: are we going back to the bad old days? |author=Simon Tisdall |date=19 November 2014 |website=The Guardian |publisher=Guardian News and Media Limited |accessdate=4 February 2015}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://blogs.reuters.com/great-debate/2012/08/01/social-media-and-the-new-cold-war/ |title=Social media and the new Cold War |author=Philip N. Howard |date=1 August 2012 |website=Reuters |publisher=Reuters Commentary Wire |accessdate=2 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019060819/http://blogs.reuters.com/great-debate/2012/08/01/social-media-and-the-new-cold-war/ |archivedate=19 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}</ref>, або '''Халодная вайна 2.0'''<ref name="2guard">{{cite news|last1=|first1=|title=Cold war 2.0: how Russia and the west reheated a historic struggle|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/24/cold-war-20-how-russia-and-the-west-reheated-a-historic-struggle|accessdate=24 October 2016|newspaper=The Guardian|date=28 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/09/140912-cold-war-geography-russia-ukraine-sanctions/ |title=Is the Cold War Back? |author=Eve Conant |date=12 September 2014 |website=National Geographic |publisher=National Geographic Society |accessdate=4 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913183443/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/09/140912-cold-war-geography-russia-ukraine-sanctions/ |archive-date=13 верасня 2014 |url-status=dead}}</ref><ref>Проханов А. А., Глазьев С. Ю. [https://books.google.ru/books?id=JAIsDQAAQBAJ&pg=PT44&lpg=PT44&dq=холодная+война+2.0&source=bl&ots=9a0ILdZiJ5&sig=b1LjRVG34PGDCvetixu6_SFl_tw&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj7v5Hx9ITWAhXjYJoKHViwDKg4ChDoAQgrMAE#v=onepage&q=%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%202.0&f=false Холодная война 2.0. Стратегия русской победы]. — М.: Книжный мир, 2015. — 384 с. ISBN 978-5-8041-0745-2.</ref>) — тэрмін, які выкарыстоўваецца шэрагам публіцыстаў для абазначэння новага стану палітычнай і ваеннай напружанасці паміж супрацьстаялымі геапалітычнымі сіламі, прычым адзін блок, як звычайна лічыцца, узначальвае [[Расія]] і [[Кітай]]<ref>{{cite web|last1=Powell|first1=Bill|title=A New Cold War, Yes. But It's With China, Not Russia|url=http://europe.newsweek.com/us-china-cold-war-327551?rm=eu|website=Newsweek|accessdate=16 April 2016}}</ref>, а другі — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]]. Гэта паралель з падзеямі першай [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] — супрацьстаяння паміж Заходнім блокам, узначаленым ЗША, і Усходнім блокам на чале з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзам]]. == Прычыны і вытокі == Як пісаў гісторык [[Кірыл Уладзіміравіч Бабаеў|Кірыл Бабаеў]], новая халодная вайна стала вынікам «галавакружэння ад поспехаў» амерыканскай дыпламатыі ў яе адчуванні канчатковай перамогі над усімі супернікамі{{sfn|Бабаев|2024|p=6}}. Праз [[распад СССР]] і падзенне саюзных яму рэжымаў, стаўшы адзінай [[звышдзяржава]]й<ref>[https://inforuss.info/otvet-mida-osharashil/ Ответ МИДа ошарашил дипломата США: «Ваша гегемония осталась в 90-х…»]</ref>, Злучаныя Штаты абвясцілі сваю безумоўную перамогу ў супрацьстаянні. З пункту гледжання амерыканскага боку, як адзначаў палітолаг [[Дзмітрый Вячаслававіч Суслаў|Дзмітрый Суслаў]], павінна была пачацца эра амерыканскага глабальнага дамінавання, аднапалярнага свету, дзе распаўсюджваліся б амерыканскія каштоўнасці. Адпаведна скончылася глабальная канкурэнцыя ідэй, так як усталявалася дамінаванне ліберальна-дэмакратычнай мадэлі<ref>Геворг Мирзаян. [https://m.vz.ru/world/2024/12/3/1301307.html?ysclid=ml7u6vi39r393025115 Каким будет финал «Холодной войны 2.0»] // Взгляд, 3 декабря 2024</ref>. З гэтай прычыны часам уяўляюць, што канфлікт заключаецца толькі ў нежаданні шэрагу моцных дзяржаў (у першую чаргу Расіі і Кітая) лічыцца з сусветным лідарствам ЗША, што заснавана на іх нежаданні ўспрымаць заходнія каштоўнасці [[дэмакратыя|дэмакратыі]]. Адпаведна адмаўляецца фактар супрацьстаяння ідэалогій, як у першай Халоднай вайне, дзе супрацьстаялі [[лібералізм]] і [[камунізм]]. Але ёсць і іншае меркаванне. Як пісаў палітолаг і гісторык Алег Няменскі, у новай Халоднай вайне вядзецца барацьба паміж двума праектамі. Першы заснаваным на этычным і рэлігійным індыферэнтызме, аднак на справе свядома накіраваны супраць [[хрысціянства|хрысціянскіх]] каштоўнасцяў, ды і наогул супраць каштоўнасцяў традыцыйных рэлігій. Аснову гэтай ідэалогіі складаюць адмаўленне і поўная адмена любой ідэнтычнасці — нацыянальнай, рэлігійнай, палітычнай, нават палавой. На гэтай аснове руйнуецца любая традыцыя, старыя каштоўнасці. У сваю чаргу другі — [[кансерватызм|кансерватыўны]]{{sfn|Неменский|2018|p=27—28}}. У заходняй літаратуры тэма ідэалагічнага супрацьстаяння праводзіцца звычайна паміж дэмакратычным светам і светам аўтакратый{{sfn|Бабаев|2024|p=11}}. == Гісторыя == Фармальнай спускавым кручком Другой халоднай вайны стаў [[Еўрамайдан|палітычны крызіс на Украіне 2013—2014 гадоў]]. На Захадзе тэрмін выкарыстоўваўся раней<ref>{{cite book |first=Paul N. |last=Edwards |year=1996 |chapter=Computers and Politics in Cold War II |url=https://books.google.com/books?id=LkJgQOR4s4oC&lpg=PA275&dq=%22cold%20war%20ii%22&pg=PA276#v=onepage&q=%22cold%20war%20ii%22&f=false |title=The Closed World: Computers and the Politics of Discourse in Cold War America |page=276 |publisher=Massachusetts Institute of Technology|accessdate=20 January 2017 |via=Google Books |isbn=9780262550284 }}</ref> для абазначэння другой фазы Халоднай вайны, гэта значыць падзей пасля [[1985]] года. Пасля [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскага крызісу]] ЗША, [[Вялікабрытанія]], [[Канада]] і шэраг іншых краін увялі санкцыі супраць Расіі. У гэты час на ўсходзе [[Украіна|Украіны]] пачынаюцца баявыя дзеянні паміж [[Узброеныя сілы Украіны|урадавай арміяй]] з аднаго боку і фарміраваннямі паўстанцаў (у асноўным прыхільнікаў самаабвешчаных [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]] — Данецкай і Луганскай Народных Рэспублік) — з другога. Украінскі ўрад абвінаваціў Расію ў падтрымцы [[сепаратызм|сепаратысцкіх настрояў]] у краіне<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/145-19 Про Заяву Верховної Ради України «Про визнання Україною юрисдикції Міжнародного кримінального суду щодо скоєння злочинів проти людяності та воєнних злочинів вищими посадовими особами Російської Федерації та керівниками терористичних організацій „ДНР“ та „ЛНР“, які призвели до особливо тяжких наслідків та масового вбивства українських громадян»]</ref>. Як вынік пачалося павелічэнне ваеннай прысутнасці ЗША ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]<ref name="dbelyaev.ru">[https://dbelyaev.ru/p/21822/ НАТО спешно отстраивает новые базы в Прибалтике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180908092737/https://dbelyaev.ru/p/21822/ |date=8 верасня 2018 }}</ref>, а таксама ўзмацненне актыўнасці блока НАТА паблізу расійскай тэрыторыі<ref name="dbelyaev.ru"/>, што негатыўна адбілася на адносінах Захаду і Расіі. У [[2015]] годзе Расія пачала ваенную аперацыю ў Сірыі, якую некаторыя, уключаючы прэзідэнта краіны Башара Асада, расцэньвалі як апасродкаваную вайну паміж Расіяй і ЗША<ref name="larger">{{cite news|title=U.S. Weaponry Is Turning Syria Into Proxy War With Russia|author=|url=https://www.nytimes.com/2015/10/13/world/middleeast/syria-russia-airstrikes.html?_r=0|work=The New York Times|date=12 October 2015|accessdate=14 October 2015}}</ref><ref name="prox">{{cite news|title=U.S., Russia escalate involvement in Syria|author=|url=http://edition.cnn.com/2015/10/13/middleeast/syria-civil-war/index.html|work=CNN|date=13 October 2015|accessdate=17 October 2015}}</ref> і нават як «''прота-сусветную вайну''»<ref name="proto">{{cite news|title=Untangling the Overlapping Conflicts in the Syrian War|author=|url=https://www.nytimes.com/interactive/2015/10/16/world/middleeast/untangling-the-overlapping-conflicts-in-the-syrian-war.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&module=photo-spot-region&region=top-news&WT.nav=top-news&_r=0|work=The New York Times|date=18 October 2015|accessdate=19 October 2015}}</ref>. У студзені [[2016]] года высокапастаўленыя чыноўнікі Вялікабрытаніі выказалі занепакоенасць відавочна разгортваннем у Еўропе «Новай халоднай вайной»<ref name="clandestfunding">{{cite news|title=Russia accused of clandestine funding of European parties as US conducts major review of Vladimir Putin's strategy / Exclusive: UK warns of "new Cold War" as Kremlin seeks to divide and rule in Europe|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/12103602/America-to-investigate-Russian-meddling-in-EU.html|date=16 January 2016|accessdate=17 January 2016|newspaper=The Daily Telegraph}}</ref>. У лютым на Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] заяўляў, што альянс і Расія не знаходзяцца ў рэжыме халоднай вайны, хоць ужо і не ў тым партнёрстве, якога дасягнулі пасля заканчэння Халоднай вайны<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-35569094|title=Russian PM Medvedev says new cold war is on|publisher=BBC|accessdate=13 February 2016}}</ref>. У верасні таго ж года на пытанне, ці магчыма, што свет уступіў у Новую халодную вайну, міністр замежных спраў РФ [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] заявіў, што цяперашняя напружанасць не супастаўна з той, што была ў гады Халоднай вайны. Ён паказаў на адсутнасць ідэалагічных рознагалоссяў паміж ЗША і Расіяй і заявіў, што канфлікты больш не разглядаюцца з пункту гледжання біпалярнай міжнароднай сістэмы<ref>{{cite news|title=Foreign Minister Sergey Lavrov’s remarks and answers to questions at a meeting with students and faculty at MGIMO University, Moscow, September 1, 2016|url=http://www.mid.ru/en/press_service/minister_speeches/-/asset_publisher/7OvQR5KJWVmR/content/id/2417731|date=1 September 2016|accessdate=8 September 2016|last1=Lavrov|first1=Sergey|agency=Тhe Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation}}</ref>. [[23 красавіка]] [[2018]] года генеральны сакратар ААН [[Антоніу Гутэрыш]] афіцыйна абвясціў аб пачатку новай халоднай вайны<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/world/20180423/1519181166.html|title=Генсек ООН объявил о начале новой холодной войны‍|date=23.04.2018|publisher=РИА Новости}}</ref>. == Міжнародная абстаноўка == {{Гл. таксама|Вайна супраць тэрарызму|Вайна ў Афганістане (2001—2014)|Іракская вайна|Вайна ў Паўднёвай Асеціі (2008)|Арабская вясна}} Пасля [[Распад СССР|распаду Савецкага Саюза]] ЗША сталі адзінай [[звышдзяржава]]й, пашырыўшы свой эканамічны і палітычны ўплыў<ref>[https://inforuss.info/otvet-mida-osharashil/ Ответ МИДа ошарашил дипломата США: «Ваша гегемония осталась в 90-х…»]</ref>. Расія і іншыя былыя савецкія рэспублікі ў той час перажывалі заняпад у многіх сферах. У сувязі з падзеннем былога ладу яны выпрабавалі цяжкую эканамічную сітуацыю, спалучаную з палітычнымі пераўтварэннямі і ваеннымі канфліктамі<ref>Ершов Б. А. [http://intjournal.ru/posledstviya-raspada-sssr/ Последствия распада СССР] / Б. А. Ершов, Е. В. Зименкова // Международный журнал гуманитарных и естественных наук. — 2016. — № 3. — С. 20-22.</ref>. Між тым, адносіны паміж Масквой і Вашынгтонам значна палепшыліся. Больш таго, амерыканскі кірунак стаў ключавым у расійскай знешняй палітыцы<ref name="риа">[https://ria.ru/history_spravki/20110404/360851191.html Российско-американские отношения в 1992—1996 годах. Справка // РИА Новости, 04.04.2011]</ref>. Гэтым партнёрскім адносінам, аднак, нанеслі значную шкоду [[Аперацыя «Саюзная сіла»|ваенная кампанія НАТА]] супраць [[Югаславія|Югаславіі]] (сакавік—чэрвень 1999 года)<ref name="резкой">[http://gazeta.lenta.ru/daynews/24-03-1999/03rus_kosovo.htm Реакция России на предстоящую военную операцию НАТО оказалась беспрецедентно резкой] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304195004/http://gazeta.lenta.ru/daynews/24-03-1999/03rus_kosovo.htm |date=March 4, 2016 }} Gazeta.ru, 24 марта 1999.</ref> і пашырэнне блока на ўсход. У 2000-я гады ЗША, пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрактаў у Нью-Ёрку]] ў [[2001]] годзе, пачынаюць [[Вайна супраць тэрарызму|шырокую кампанію па барацьбе з тэрарызмам]]. Першапачаткова яны разгортваюць вайну супраць [[Талібан]]у ў [[Афганістан]]е. У [[2003]] годзе пад удар трапіў іракскі рэжым [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]], якога амерыканскія ўлады абвінавачвалі ў пасобніцтве тэрарыстам і наяўнасці [[зброя масавага знішчэння|зброі масавага паражэння]]. Па выніку, Штаты разам з саюзнікамі [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварваліся ў Ірак]] і зрушылі ўрад<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/trinadtsataya_godovshchina_strashnoy_tragedii_11_09_2014_12_02_00/ Трынаццатая гадавіна страшнай трагедыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231115110349/https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/trinadtsataya_godovshchina_strashnoy_tragedii_11_09_2014_12_02_00/ |date=15 лістапада 2023 }} // Андрэй Нікалаенка, [[Белтэлерадыёкампанія]], 11 верасня 2014</ref>. Расійскія ўлады і грамадства хоць і падтрымлівалі ідэю барацьбы з тэрарыстычнай пагрозай, але часам крытыкавалі амерыканскія кампаніі, звязваючы гэта са спробай [[Белы дом|Белага дома]] павялічыць магутнасць і ўзяць пад кантроль багатыя рэсурсамі краіны<ref>[https://aif.ru/dontknows/1225973 Война в Ираке: цели и результаты кампании] // Ірына Сатарава, Аргументы и факты, 19 сакавіка 2013</ref><ref>[https://www.ng.ru/politics/2003-03-21/1_putin.html ВЛАДИМИР ПУТИН: ВОЙНА В ИРАКЕ — ПОЛИТИЧЕСКАЯ ОШИБКА] // Независимая газета, 21 марта 2003</ref>. У гэты ж перыяд Расія актыўна змагалася з сепаратызмам у [[Чачня|Чачні]]. Канфлікт, які пачаўся ў [[1994]] годзе, першапачаткова ішоў няўдала для Масквы, але пачынаючы з [[1999]] года расійскай арміі ўдалося пераламаць ход вайны і ўжо ў [[2009]] канчаткова здушыць супраціў баевікоў<ref>[https://tanci-kavkaza.ru/chechenskaya-voyna/ Война в Чечне — черная страница в истории России]</ref>. У жніўні [[2008]] года краіна прыніла ўдзел у грузіна-паўднёваасяцінскім канфлікце, дзе атрымала поспех. Інфармацыя аб гэтых падзеях з’яўляецца вельмі супярэчлівай, паколькі на Захадзе і [[Грузія|Грузіі]] вінаватай у вайне назвалі Расію, у той час як яна сама абгрунтавала ўдзел нападам на сваіх міратворцаў<ref name="Осетия">[https://gruziyagid.ru/kultura/gruzino-yuzhnoosetinskij-konflikt Грузино-южноосетинский конфликт]</ref>. Супярэчнасць па грузіна-асяцінскага канфлікту стала найбуйнейшым палітычным канфліктам памiж Расіяй і Злучанымі Штатамі да 2014 года. Адначасова ішло ўзмацненне эканомікі Кітая. Нямала важную ролю тут адыгралі заходнія кампаніі, якія ў 1990-я актыўна пераносілі вытворчасць у гэтую краіну з-за таннасці. Абапіраючыся на замежную прамысловасць, дзяржава паступова ўзмацняла сваю эканоміку. У той жа час рэспубліка стала адным з найбуйнейшых цэнтраў прамых капіталаўкладанняў<ref>[https://lektsii.org/13-38321.html Экономическое развитие КНР в 90-е гг.]</ref>. Услед за эканамічным узмацненнем рушыла і геапалітычнае. Пекін пачаў актыўна інвеставаць у замежныя праекты, пашыраючы таксама там свой бізнес, а ў некаторых выпадках разгортваючы ваенную прысутнасць. Найбольшых поспехаў Кітай дасягнуў на афрыканскім кантынгенце, дзе ў некаторай ступені ўдалося падцесніць традыцыйна панаваўшых еўрапейцаў<ref>[https://realt.onliner.by/2018/08/14/china-95 Новая империя: зачем Китай в XXI веке «колонизирует» Африку] // Недвижимость Onliner, 14 августа 2018</ref>. Ужо ў сярэдзіне 2010-х Пекін стаў галоўным эканамічным канкурэнтам ЗША<ref>[https://inosmi.ru/economic/20180305/241629786.html Кто кого: Китай или США?]</ref>. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] працягваліся складаныя супрацьстаянні, якія пачаліся яшчэ ў другой палове XX стагоддзя. Тут перапляліся канфлікты Ізраіля і Палесціны, [[шыіты|шыітаў]] і [[суніты|сунітаў]], [[суфізм|суфітаў]] і [[салафія|салафітаў]], арабскіх сацыялістаў і ісламскіх рэспубліканістаў, ліберальнай апазіцыі і старых рэжымаў, Саудаўскай Аравіі і Ірана. Сітуацыя ў рэгіёне яшчэ больш абвастрылася пасля пачатку ваенных дзеянняў спачатку ў Іраку, а пазней і ў Лівіі, Сірыі, Ліване і Емене, а таксама чарады рэвалюцыйных хваляванняў 2010—2012 гадоў, вядомай як «Арабская вясна»<ref>[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=349&Itemid=1 Социально-демографический анализ Арабской весны]</ref><ref>Густерин П. В. [https://web.archive.org/web/20160304104715/http://arabinform.com/publ/zatjazhnaja_quot_vesna_quot_arabskogo_vostoka/113-1-0-1110 Затяжная «весна» Арабского Востока]</ref>. == Глабальныя супрацьстаянні == [[Файл:Prorussian 2008 2014.png|thumb|200px|Прарасійскія тэрыторыі (у 1992—2014 гадах) адзначаны чырвоным колерам.]] [[Файл:China USA Locator.svg|thumb|200px||[[ЗША]] (аранжавы) и [[Кітай]] (зялёны).]] Яшчэ [[10 лютага]] [[2007]] года на 43-й Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы [[Уладзімір Пуцін]] абвінаваціў Злучаныя Штаты ў «амаль нічым не стрымлівым ужыванні ваеннай сілы ў міжнародных справах». Расійскі лідар таксама абвінаваціў Белы дом у спробе стварыць аднапалярны свет, кіраваны Вашынгтонам. Выступ быў шырока раскрытыкаваны амерыканскімі і еўрапейскімі аналітыкамі, якія абвінавацілі Пуціна ў развязванні новай халоднай вайны. У Расіі распаўсюджана меркаванне, што падобныя выказванні з’явіліся ў адказ на меры, прынятыя НАТА для ўстаноўкі ракетнага шчыта ў Польшчы і Чэхіі. Па словах ЗША і ЕС, шчыт быў пастаўлены не супраць Расіі, а для абароны Еўропы ад магчымых удараў з боку Паўночнай Карэі і Ірана<ref>{{Cite news|title=Выступление и дискуссия на Мюнхенской конференции по вопросам политики безопасности|author=|url=http://kremlin.ru/events/president/transcripts/24034|work=kremlin.ru|date=2007-02-10|accessdate=2017-12-18}}</ref>. Абвастрэнне напружанасці паміж Расіяй і Захадам, якое распачало новую Халодную вайну, пачалося ў [[2014]] годзе падчас [[Еўрамайдан]]а, [[Анексія Крыма Расіяй|далучэння Крыма да Расіі]] і пратэстаў на паўднёвым усходзе Украіны, якія рушылі пасля змены ўлады ў лютым таго ж года. Прыкметы халоднай вайны сталі яшчэ больш відавочнымі падчас [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|узброенага канфлікту на ўсходзе Украіны]], разгляданага ў Кіеве і на Захадзе як ваенная агрэсія Расіі, асабліва пасля [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|крушэння Boeing 777]] у ліпені 2014 года ў раёне [[Данецк]]а. На гэтым фоне ў жніўні 2014 года бакі ўвялі<ref>{{cite news|title=U.S. and other powers kick Russia out of G8|url=http://edition.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip/|publisher=CNN|date=25 March 2014|accessdate=7 August 2014}}</ref><ref>Johanna Granville, [https://www.academia.edu/7011881/Playing_Poker_with_Putin «The Folly of Playing High-Stakes Poker with Putin: More to Lose than Gain over Ukraine.»] 8 May 2014.</ref> эканамічныя, фінансавыя і дыпламатычныя санкцыі ў дачыненні да адзін аднаго, прычым першым дзейнічаў Захад. Кіраўніцтвам Расіі быў прыняты шэраг мер па абароне краіны ад магчымых інфармацыйных нападаў з боку Захаду. Комплекс гэтых мерапрыемстваў уключае ў сябе: забеспячэнне ўстойлівай работы расійскага сегмента сеткі<ref>[https://www.gazeta.ru/tech/news/2018/12/14/n_12416407.shtml Названа задача законопроекта о защите интернета в РФ от внешних угроз]</ref><ref>[https://360tv.ru/news/tekst/ustojchivyj-internet/ Защита от внешних угроз. Зачем в России создают устойчивый интернет]</ref>, перанос сервераў, на якіх захоўваюцца персанальныя даныя, на тэрыторыю краіны<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3778337 Власти обещают не допустить прекращения работы авиакомпаний из-за переноса серверов в Россию]</ref>, наладжванне ўзаемадзеяння з найбуйнейшымі ВПН-сэрвісамі<ref>[https://www.bfm.ru/news/410506 Роскомнадзор потребовал от VPN-сервисов подключиться к ФГИС]</ref>, а таксама іншыя мерапрыемствы. Становішча значна ўскладнілася, калі прэзідэнт [[Дональд Трамп]] у 2019 годзе абвясціў аб выхадзе з [[Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці|дагавора аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]], што прывяло да пачатку хуткага развіцця Вашынгтона ў галіне ваенных ракет. Гэта зрабіла зноў папулярнай праблему [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29746281.html Дзяржсакратар ЗША абвясьціў пра выхад з ракетнай дамовы з Расеяй], Радыё Свабода, 1-02-2019</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=217907 ЗША выходзяць з Дамовы аб ракетах сярэдняй дальнасці, уцягваюць Расію ў гонку ўзбраенняў], Наша Ніва, 21-10-2018</ref>. Адначасова шэраг палітолагаў на Захадзе<ref>{{cite web |first=David |last=Gelernter |author-link=David Gelernter |date=3 April 2009 |title=Welcome To Cold War II |url=https://www.forbes.com/2009/04/03/ghostnet-china-cyber-crime-opinions-contributors-cold-war-2.html |website=Forbes}}</ref><ref>{{cite web |first=Raghavan |last=Jagannathan |date=24 August 2011 |title=Is the Cold War really over? Well, Cold War II is here |url=http://www.firstpost.com/world/is-the-cold-war-really-over-well-cold-war-ii-is-here-68150.html |website=Firstpost}}</ref><ref>{{cite web |first=Subhash |last=Kapila |date=25 February 2016 |title=United States Cannot Afford Two Concurrent Cold Wars – Analysis |url=http://www.eurasiareview.com/25022016-united-states-cannot-afford-two-concurrent-cold-wars-analysis/ }} ([http://www.southasiaanalysis.org/node/1950 Click here for original publication])</ref> адзначыў аб напружанасці ў адносінах паміж ЗША і Кітаем. Размовы аб Новай халоднай вайне паміж Захадам і Кітаем рэзка ўзраслі з узмацненнем ваеннай актыўнасці ў [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскім мора]]<ref name="ft.com">{{cite web|last1=Pilling|first1=David|title=US v China: is this the new cold war?|url=http://www.ft.com/cms/s/0/a301aa60-0dcf-11e5-aa7b-00144feabdc0.html#axzz45ywfYbht|website=Financial Times|accessdate=16 April 2016}}</ref> і разгортваннем амерыканскага супрацьракетнага комплексу THAAD у [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]<ref name="ft.com"/>. Зрэшты, у Кітаі падобную характарыстыку адносін адпрэчваюць, паказваючы на эканамічную ўзаемасувязь краін, а таксама на відавочную цану Новай халоднай вайны для такіх буйных ядзерных дзяржаў<ref name="StraitsTimes2016">{{cite web |author=Kor Kian Beng |date=22 August 2016 |title=China warming to new Cold War? |url=http://www.straitstimes.com/opinion/china-warming-to-new-cold-war |website=The Straits Times |access-date=28 ліпеня 2019 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028153624/http://www.straitstimes.com/opinion/china-warming-to-new-cold-war |url-status=dead }}</ref>. Аднак з прыходам да ўлады Дональда Трампа сітуацыя значна пагоршылася. Новы прэзідэнт ЗША бачыў у Пекіне сур’ёзную эканамічную пагрозу, таму пачаў паступовы перанос вытворчасці з Кітая ў Штаты, а таксама развязаў супраць краіны «гандлёвую вайну» і наклаў шэраг санкцый. Разам з тым, Вашынгтон падтрымаў [[Пратэсты ў Ганконгу (2019)|пратэсты ў Ганконгу ў 2019—2020 гадах]], якія прынеслі сур’ёзныя праблемы для Кітая. == Лакальная супрацьстаянні == ;Еўропа * [[Еўрамайдан]] * [[Анексія Крыма Расіяй]] * [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны]] * [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)]] * [[Канстытуцыйны крызіс у Іспаніі (2017)]] * [[Пратэсты ў Каталоніі (2019)]] * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] * [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)]] * [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]] * [[Сербска-косаўскі крызіс (2022)]] ;Блізкі Усход * [[Халодная вайна на Блізкім Усходзе]] * [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] * [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] * [[Грамадзянская вайна ў Емене]] * [[Уварванне ў Емен]] * [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]] * [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі]] * [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] * [[Катарскі дыпламатычны крызіс]] * [[Іранскі крызіс (з 2019 года)]] * [[Ізраільска-палесцінскі крызіс (2021)]] * [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] ;Усходняя Азія * [[Паўночнакарэйскі крызіс (2017—2018)]] * [[Гандлёвая вайна паміж ЗША і Кітаем (з 2018)]] * [[Пагранічны канфлікт паміж Індыяй і Пакістанам (2019)]] * [[Інда-кітайскі памежны канфлікт (2020)]] * [[Кітайска-тайваньскі крызіс (2022)]] ;Новы свет * [[Калумбійскі канфлікт]] * [[Палітычны крызіс у Венесуэле (2019)]] * [[Уварванне ў Венесуэлу]] == Гл. таксама == * [[Трэцяя сусветная вайна]] * [[Вось зла]] * [[Халодная вайна за штучны інтэлект]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура== * {{h|Бабаев|2024|Бабаев К.В. Вторая холодная война. США & Канада: экономика, политика, культура. 2024; 54(8): 5–15.}} * {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-holodnaya-voyna-kak-tsennostnyy-konflikt?ysclid=ml7pbl6ycg952294668|загаловак=Вторая холодная война как ценностный конфликт|аўтар=О. Б. Неменский |выданне =Вопросы национализма|год=2018|старонкі=26—40|нумар=1 (31)|тып=часопіс|ref=Неменский}} * ''Mamlyuk B. N.'' [https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=651025110121109101002103080113121066020053041082042078007111090002106118119065022101032052021034019120007095089114099096115114037043058066003117071095119018090113006095013005012114088120118121091124065008081074107084122124113108113065121067027109074095&EXT=pdf The Ukraine Crisis, Cold War II, and International Law.]{{Недаступная спасылка}} //German Law Journal. — 2015. — Vol. 16. — №. 3. * {{Артыкул |аўтар=Ford, Stuart |загаловак=The New Cold War with China and Russia: Same as the Old Cold War? |спасылка=https://scholarlycommons.law.case.edu/jil/vol55/iss1/16/ |мова=en |выданне=Case Western Reserve Journal of International Law |год=2023 |том=55 |старонкі=423—477 |doi= |issn= |ref=Ford}} == Спасылкі == * ''Белов А.'' [https://regnum.ru/news/polit/2245029.html Россия — «умирающий медведь» или «ужасающая реинкарнация СССР»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190826042341/https://regnum.ru/news/polit/2245029.html |date=26 жніўня 2019 }} // ИА REGNUM, 3 марта 2017 * [http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201703131054-53mb.htm США охватила паранойя из-за поисков везде российского следа] // Телеканал «Звезда», 13 марта 2017 * [https://www.svoboda.org/a/usa-today-cold-war-russia-us/29906933.html Новая версия холодной войны. Прогнозы кремленолога Стивена Коэна] // РС/РСЕ, 27 апреля 2019 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Расіі]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Кітайскай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Расійска-амерыканскія адносіны]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] 37qsw0j94wu7xr7ykkz6mrbep6uxska 0 610549 5211493 5025839 2026-10-05T04:53:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211493 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая інтэрвенцыя ў Лівіі |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)]], [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы]] |выява = [[Выява:USS Wasp conducts flight operations. (29091917825).jpg|200px]] |загаловак = Harrier AV-8B на борце USS Wasp перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі. 11 жніўня 2016 г. |дата = з [[13 лістапада]] [[2015]] па [[30 кастрычніка]] [[2019]] |месца = [[Лівія]] |прычына = дзейнасць ісламістаў у Лівіі |вынік = перамога заходніх краін |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<br>[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<br>{{Сцягафікацыя|Італія}}<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Лівія}} [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|УНЗ]] |праціўнік2 = [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] [[Ісламская дзяржава]]<br>[[Файл:Islamic State flag.svg|22px|border]] [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба|АКІМ]] |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Дональд Трамп]] <small>(з 2017)</small><br>{{Сцяг|ЗША}} [[Барак Абама]] <small>(да 2017)</small><br>{{Сцяг|Лівія}} [[Фаіз Сарадж]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] [[Абу Набіл аль-Анбары]] †<br> [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] Абу Худхейфа аль-Мухаджыр |сілы1 = ''невядома'' |сілы2 = ''невядома'' |страты1 = {{Сцяг|ЗША}} 1 забіты<br>[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] 2 забітых, 1 верталёт збіты |страты2 = [[Файл:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px|border]] больш за 1000 забітых |агульныя страты = 37 мірных жыхароў загінулі пры бамбардзіроўках у Сірце<ref>[https://www.thedailybeast.com/the-last-days-of-isis-libya-stronghold?source=articles&via=rss The Last Days of ISIS’ Libya Stronghold]</ref> }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Другая інтэрвенцыя ў Лівіі''' — ваеннае ўмяшанне некаторых краін блока [[НАТА]] ў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|лівійскі канфлікт]] з [[2015]] года, справакаванае актыўнай дзейнасцю тэрарыстычнай арганізацыі [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]] у [[Лівія|Лівіі]]. [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|Папярэдняя інтэрвенцыя]] адбылася ў [[2011]] годзе і пацягнула за сабой звяржэнне і забойства лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. == Абстаноўка == У [[2014]] годзе ісламарадыкальная групоўка «[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]]», якая ў той час хутка набірала ўплыў ва ўсім свеце, вырашыла скарыстаць двоеўладдзе і грамадзянскую вайну ў Лівіі. Баевікі арганізацыі нанеслі шэраг паражэнняў прыхільнікам [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс|УНК]] і [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|ППЛ]], [[Бітва за Сірт (2015)|захапіўшы Сірт]], [[Першая бітва за Дэрну (2014—2016)|ненадоўга акупаваўшы Дэрну]], а таксама [[Бенгазі]], [[Нафалія|Нафалію]] і шэраг іншых гарадоў краіны. Тым часам на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] Злучаныя Штаты разгарнулі [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|ваенную аперацыю супраць групоўкі ІДІЛ]]. == Ход інтэрвенцыі == [[13 лістапада]] 2015 года [[ЗША]] здзейснілі паветраны ўдар па Дэрне, забіўшы лідара Ісламскай дзяржавы ў Лівіі {{нп5|Абу Набіль аль-Анбары|Абу Набіля аль-Анбары|en|Abu Nabil al-Anbari}}, які з [[2004]] па 2010 гады ўзначальваў «[[Аль-Каіда|Аль-Каіду]]» ў [[Іракская вайна|Іракскай вайне]]. Гэта была першая ваенная акцыя супраць ІДІЛ з боку ЗША на тэрыторыі Лівіі<ref name=guardian>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|author=Martin Pengelly|publisher=The Guardian|date=14 November 2015|accessdate=14 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115060441/http://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|archive-date=2015-11-15|url-status=live}}</ref>. [[19 лютага]] 2016 года ваенныя самалёты ЗША нанеслі паветраны ўдар па некалькіх аб’ектах ІДІЛ у Лівіі, у тым ліку і па трэніровачным лагеры баевікоў. Навучальная база знаходзілася недалёка ад Сабрата, дзе на момант бамбардзіроўкі знаходзілася 60 чалавек. У выніку ўдару больш за 40 чалавек былі забіты. 30 красавіка ў СМІ з’явілася інфармацыя аб тым, што італа-брытанская калона [[спецпрызн]]у [[НАТА]] трапіла ў засаду баевікоў па дарозе у [[Сірт]]. Паведамлялася таксама аб планаванні сумеснай аперацыі супраць байцоў «Ісламскага дзяржавы» ў горадзе Сірт. [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкі савет]] заклікаў усе бакі аб’яднацца і чакаць аперацыі. У той жа час [[Італія]] збіралася павялічыць колькасць свайго кантынгенту ў Лівіі з 600 да 6000 салдат, Брытанія — да 1000 вайскоўцаў<ref>[http://3mv.ru/50041-specnaz-nato-pones-v-livii-pervye-poteri-v-stolknovenii-s-ig.html Натовский спецназ понёс в Ливии первые потери в столкновении с ИГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181010060642/https://3mv.ru/50041-specnaz-nato-pones-v-livii-pervye-poteri-v-stolknovenii-s-ig.html |date=10 кастрычніка 2018 }}</ref>. [[20 ліпеня]] баевікі радыкальнай ісламісцкай групоўкі «Брыгада абароны Бенгазі» збілі французскі ваенны верталёт у Лівіі, падчас чаго два супрацоўнікі французскага спецпрызну загінулі<ref>[https://ria.ru/20160720/1472203903.html В Ливии боевики сбили вертолет, погибли двое французских военных]</ref>. [[1 жніўня]] распачаліся ўдары з паветра ВПС ЗША па пазіцыях ісламістаў, а затым і падлучэнне да [[Бітва за Сірт (2016)|баёў за Сірт]] амерыканскіх і брытанскіх спецназаўцаў. [[Барак Абама]] аддаў загад аб нанясенні паветраных удараў па пазіцыях ІД у горадзе без абмеркавання і санкцыі з боку кангрэса, а працягласць паветранай аперацыі не была вызначана часовымі рамкамі. Далёка не ўсе ў Лівіі падтрымалі рашэнне ўрада ў [[Трыпалі]] запрасіць на дапамогу амерыканцаў і іх саюзнікаў. Іншы канкуруючы ўрад і іншы парламент на чале з [[Агіла Салах Іса]] (базаваўся ў [[Табрук]]у), а таксама генерал [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтар]], рашуча выступілі супраць замежнага ваеннага ўдзелу ў вырашэнні лівійскіх праблем. Пасля першых амерыканскіх бамбардзіровак урад у Табруку выклікаў для тлумачэнняў амерыканскага пасла<ref>[http://nvo.ng.ru/nvo/2016-09-23/11_livia.html Ливия вновь становится горячей точкой / / Независимая газета<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Пачынаючы з [[22 верасня]] інтэнсіўнасць авіяўдараў ЗША па баевіках ІДІЛ у Лівіі запаволіліся, паколькі лік паўстанцаў, якія хаваліся ў цяжкадаступнай частцы Сірта, скараціўся (амерыканцы нанеслі 50 паветраных удараў па мэтам ворага ў параўнанні з 108 у жніўні), дзе засталося каля 200 баевікоў<ref name="stripes1">{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/us-airstrikes-in-libya-slow-as-targets-shrink-1.430392|title=US airstrikes in Libya slow as targets shrink|publisher=Stars and Stripes|date=22 September 2016}}</ref>. [[2 кастрычніка]] ЗША здзейснілі 20 авіяўдараў (у выніку чаго агульная колькасць удараў дасягнула 201) па Лівіі<ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/us-bombing-in-libya-intensifies-1.432151|title=US bombing in Libya intensifies|publisher=Stars and Stripes|date=3 October 2016}}</ref>. [[11 кастрычніка]] амерыканцы правялі 51 авіяўдар па мэтам ІДІЛ у Лівіі, у прыватнасці ў Сірце і вакол яго<ref>{{cite web|url=http://www.stripes.com/news/us-bombing-picks-up-against-islamic-state-militants-in-libya-1.433560|title=US bombing picks up against Islamic State militants in Libya|publisher=Stars and Stripes|date=11 October 2016}}</ref>. [[4 лістапада]] Fox News паведаміла, што амерыканскія вайскоўцы спынілі бамбардзіроўкі пазіцый ІДІЛ у Сірце<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/us/2016/11/04/us-quietly-ends-libya-bombing-campaign-against-isis.html|title=US quietly ends Libya bombing campaign against ISIS|publisher=Fox News Channel|date=4 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108015256/http://www.foxnews.com/us/2016/11/04/us-quietly-ends-libya-bombing-campaign-against-isis.html|archive-date=8 лістапада 2016|access-date=18 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. [[18 студзеня]] [[2017]] года два бамбардзіроўшыка ВПС ЗША B-2 і адзін дрон «Reaper» нанеслі ўдар па двух лагерах ІДІЛ у 28 мілях на поўдзень ад Сірта, забіўшы больш за 80 баевікоў<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-libya-strike/u-s-strikes-in-libya-kill-more-than-80-islamic-state-fighters-idUSKBN15320U|title=U.S. strikes in Libya kill more than 80 Islamic State fighters|last=Ali|first=Idrees}}</ref>. [[30 сакавіка]] [[2018]] здзейснены авіяўдар па [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба|АКІМ]], падчас якога было забіта двое тэрарыстаў, уключаючы Мусу Абу Даўда, высокапастаўленага члена групоўкі<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2018/03/28/politics/us-airstrike-al-qaeda-libya/index.html|title=US conducts first airstrike against al Qaeda in Libya|first=Ryan|last=Browne}}</ref>. З [[3 лютага|3]] па [[6 лютага]] 2019, пасля шэрагу [[Бітва за Себху (2019)|паразаў у раёне Себхі]], баявыя групы з [[Нігер]]а<ref name="RFI110219">[http://www.rfi.fr/afrique/20190211-niger-reddition-plusieurs-rebelles-retour-sud-libyen Niger: reddition de plusieurs rebelles de retour du sud-libyen], ''RFI'', 11 février 2019.</ref> і [[Чад]]а<ref name="Libé080219">Célian Macé, [https://www.liberation.fr/planete/2019/02/08/le-marechal-haftar-fait-des-ricochets-au-sahara_1708022 Le maréchal Haftar fait des ricochets au Sahara], ''Libération'', 8 février 2019.</ref> пачалі сыходзіць з краіны. Адзін з атрадаў чадскіх баевікоў падчас свайго адступлення падвергнуўся бамбардзіроўцы ВПС Францыі<ref name="Франция">[http://www.rfi.fr/afrique/20190209-tchad-france-nouvelle-reddition-rebelles-ufr-250-combattants Tchad: nouvelle reddition de rebelles de l’UFR], ''RFI'', 9 février 2019.</ref>. [[13 лютага]], згодна з інфармацыяй УНЗ, ВПС ЗША нанеслі паветраны ўдар у раёне Убары па пазіцыях баевікоў Аль-Каіды. Аднак на наступны дзень Злучаныя Штаты выпусцілі заяву, што яны не праводзілі паветраных рэйдаў у дадзеным раёне<ref name="янкі">[https://www.reuters.com/article/us-libya-security/us-military-denies-taking-part-in-raid-on-al-qaeda-site-in-libya-idUSKCN1Q3050 U.S. military denies taking part in raid on al Qaeda site in Libya], ''Reuters'', 14 février 2019.</ref>. [[19 верасня]] ВПС ЗША нанеслі паветраны ўдар па горадзе Марзук. Амерыканцы заявілі, што мэтай налёту былі баевікі тэрарыстычнай арганізацыі «Ісламская дзяржава», аднак мясцовыя жыхары ў сацсетках паведамлялі пра ахвяры сярод мірнага насельніцтва. Згодна з інфармацыяй відавочцаў, у выніку авіяўдару загінулі трое грамадзян, якія не мелі ніякага дачынення да радыкалаў. У паведамленні прыводзілася карта з указаннем прыблізнага месца, куды трапілі амерыканскія бомбы<ref>[https://nation-news.ru/475111-aviaciya-ssha-po-navodke-pns-nanesla-udar-po-mirnym-zhitelyam-livii Авиация США по наводке ПНС нанесла удар по мирным жителям Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922164141/https://nation-news.ru/475111-aviaciya-ssha-po-navodke-pns-nanesla-udar-po-mirnym-zhitelyam-livii |date=22 верасня 2019 }}</ref>. [[27 верасня]] ВПС ЗША нанеслі ўдар па пазіцыях баевікоў на паўднёвым захадзе краіны, знішчыўшы 17 тэрарыстаў<ref>[https://ria.ru/20190927/1559215106.html США сообщили об уничтожении 17 террористов в результате авиаудара в Ливии]</ref>. [[2 кастрычніка]] амерыканскія самалёты атакавалі баевікоў ІДІЛ у раёне Марзука, якія адыходзілі пасля папярэдніх авіяўдараў. У выніку бамбардзіроўкі 26 тэрарыстаў загінулі<ref>[https://ria.ru/20191003/1559378937.html В армии Хафтара заявили о ликвидации более 20 боевиков после ударов ВВС США]</ref>. == Вывад кантынгента AFRICOM == [[4 красавіка]] [[2019]] камандуючы [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй]] маршал Халіфа Хафтар загадаў войскам пачаць [[Другая бітва за Трыпалі (2019)|наступленне на сталіцу краіны Трыпалі]]<ref>[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019</ref>. На гэтым фоне, [[7 красавіка]] [[Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША]] (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі<ref>{{cite web|url = https://twitter.com/USAfricaCommand/status/1114803246152003585?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1114818468271013890&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.interfax.ru%2Fworld%2F657343|title = Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis|author = |date = 2018-04-07|work = US Africom in Twitter|language = en|accessdate = }}</ref>. Аднак у канцы красавіка паведамлялася аб групе амерыканскіх вайскоўцаў у раёне Місураты. Вайскоўцы ЗША нібыта прыбылі на хуткасных катэрах з суседняга [[Туніс]]а. Афіцыйнага пацверджання або абвяржэння гэтай інфармацыі не было. У той момант горад знаходзіўся пад кантролем сіл прэм’ер-міністра Ф. Сараджа<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6392999 СМИ: в Мисурате замечены группы военных США]</ref>. [[11 лютага]] [[2020]] года, па даных інфармацыйнага партала «Голас Амерыкі», амерыканскія вайскоўцы, якія знаходзяцца ў [[Самалі]], рыхтаваліся да перакідання ў Лівію. Па словах карэспандэнта службы нацыянальнай бяспекі, Афрыканскае камандаванне ўзброеных сіл ЗША разглядала ініцыятыву па перакідцы войскаў і браніраванай тэхнікі з самалійскага кірунку на лівійскі. Заяўлялася, што перадыслакацыя сіл будзе ажыццяўляцца для барацьбы з баевікамі і зніжэння тэрарыстычнай актыўнасці ў рэгіёне. Раней камандуючы Цэнтральнага камандавання ЗША Кенэт Макензі заявіў, што замежнае ўмяшанне ў справы Лівіі ставіць крыж на намаганнях па дасягненні міру. Ён заклікаў адмовіцца ад такой палітыкі, якая прыводзіць да росту напружанасці. Разам з тым, пасол ЗША ў Лівіі Рычард Норланд звярнуўся да кіраўніцтва Урада нацыянальнай згоды з патрабаваннем раззброіць усіх баевікоў і адмовіцца ад паслуг розных бандфарміраванняў<ref>[https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu «Голос Америки» сообщил о переброске войск США из Сомали в Ливию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624201330/https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu |date=24 чэрвеня 2021 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Першая інтэрвенцыя ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію]] == Заўвагі == {{reflist}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Паветраныя бітвы і аперацыі]] [[Катэгорыя:Войны Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Войны Італіі]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] r2jw3p7skr4an6y4iu2ddxplo1qwwev 0 611289 5211450 5150070 2026-10-04T20:15:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211450 wikitext text/x-wiki {{Прадпрымальнік}} '''Джэфры Прэстан «Джэф» Безас''' ({{lang-en|Jeffrey Preston «Jeff» Bezos}}; нар. {{ДН|12|1|1964}}, [[Альбукерке]], [[Нью-Мексіка]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[прадпрымальнік]], кіраўнік і заснавальнік інтэрнэт-кампаніі [[Amazon.com]], заснавальнік і ўладальнік аэракасмічнай кампаніі Blue Origin і ўладальнік выдавецкага дому ''[[Washington Post|The Washington Post]]''<ref name="wash1">{{cite web|url=http://www.cybersecurity.ru/net/179068.html|title=Основатель Amazon купил за 250 млн долларов The Washington Post|publisher=[[Cybersecurity]]|archive-url=https://www.webcitation.org/6IziK7Qni?url=http://www.cybersecurity.ru/net/179068.html|archive-date=2013-08-19|lang=ru}}</ref>. У 2018 годзе стаў найбагацейшым чалавекам па версіі [[Forbes]], заняўшы першы радок спісу са $135,6 млрд. == Біяграфія == Калі Джэфу было чатыры гады, яго маці выйшла замуж за кубінскага мігранта Мігеля Безаса, які ўсынавіў хлопчыка. Скончыў [[Прынстанскі ўніверсітэт]] (1986) са ступенямі па электраінжынерыі і камп’ютарных навуках. Да пачатку 1994 года працаваў па спецыяльнасці на [[Уол-стрыт]] на розных пасадах. Займаўся распрацоўкай сеткі для міжнароднага гандлю.<ref>{{Cite web|url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0bio-1|title=Jeff Bezos Biography|archive-url=https://www.webcitation.org/65rP9SPPk?url=http://www.achievement.org/autodoc/page/bez0bio-1|archive-date=2012-03-02}}</ref> Пазней заняў пасаду віцэ-прэзідэнта ў кампаніі D. E. Shaw & Co, з якой сышоў летам 1994 года.<ref name="wsj">{{Cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203914304576627102996831200.html|title=Jeff Bezos of Amazon: Birth of a Salesman|archive-url=https://www.webcitation.org/65rPAbuT7?url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970203914304576627102996831200.html|archive-date=2012-03-02}}</ref> У канцы 1994 года, падчас вандроўкі праз краіну з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Сіэтл]], Безас засноўвае [[інтэрнэт-магазін]] Amazon.com, пачатковыя [[Інвестыцыя|інвестыцыі]] склалі 300 тысяч долараў. Сайт быў запушчаны 16 ліпеня 1995 года, хоць на той момант ён не быў распрацаваны да канца: напрыклад, на ім можна было замовіць адмоўную колькасць кніг.<ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2000/jun/27/efinance.books?INTCMP=ILCNETTXT3487|title=Amazon.bomb: How the internet's biggest success story turned sour|publisher=The Guardian|date=2000-06-27|archive-url=https://www.webcitation.org/65rPBp8OM?url=http://www.guardian.co.uk/technology/2000/jun/27/efinance.books?INTCMP=ILCNETTXT3487|archive-date=2012-03-02}}</ref> Безас матываваў гэта неабходнасцю апярэдзіць канкурэнтаў.<ref name="wsj"/> Кампанія пачыналася як кніжны анлайн-магазін і пашыралася да продажу вялікага асартыменту прадуктаў і сервісаў, уключаючы [[відэа]] і [[аўдыё]]-трансляцыі. Станам на 2019 год гэта найбуйнейшая ў свеце кампанія ў галіне інтэрнэт-гандлю, а таксама найбуйнейшы ў свеце пастаўнік воблачных паслуг праз «Amazon Web Services». У 1997 годзе кампанія Amazon.com выйшла на IPO. У 1999 годзе амерыканскі часопіс ''[[Time]]'' назваў Безаса чалавекам года.<ref>{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,992927,00.html|title=Jeffrey Preston Bezos: 1999 PERSON OF THE YEAR|publisher=Time magazine|archive-url=https://www.webcitation.org/65rP8GN3y?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,992927,00.html|archive-date=2012-03-02}}</ref> Безас пашырыў сферу сваіх бізнес-цікавасцей у 2000 годзе, заснаваўшы аэракасмічную кампанію Blue Origin. Blue Origin пачала тэставыя палёты ў космас у 2015 годзе і на той час планавала пачаць камерцыйныя субарбітальныя палёты з людзьмі ў канцы 2018 года. У 2013 годзе за 250 млн долараў прадпрымальнік набыў амерыканскі выдавецкі дом ''[[Washington Post|The Washington Post]]''<ref name="wash1" />. Безас кіруе іншымі бізнес-інвестыцыямі праз свой венчурны фонд Bezos Expeditions. 24 лістапада 2017 года стаў самым багатым чалавекам Зямлі з $100,3 млрд. На 10 студзеня 2018 года яго багацце складала $106 млрд. На другім месцы і далей [[Біл Гейтс]] ($93,3 млрд), [[Уорэн Бафет]] ($87,3 млрд), [[Марк Цукерберг]] ($77,3 млрд) і [[Амансіа Артэга]] ($76,6 млрд).<ref>{{Cite news|title=Jeff Bezos’s Net Worth Just Broke $100 Billion|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-11-24/jeff-bezos-fortune-hits-100-billion-on-black-friday-stock-surge|work=Bloomberg.com|date=2017-11-24|access-date=2017-11-25}}</ref> Да чэрвеня 2018 года багацце Джэфры Безаса вырасла да $139,6 млрд — ён заняў першы радок у рэйтынгу Bloomberg Billionaires Index. Паводле версіі Forbes у рэйтынгу самых уплывовых людзей свету 2018 года Безас на 5-м месцы.<ref>{{Cite web|url=http://stevsky.ru/power2018|title=Forbes — самые влиятельные люди мира 2018|url-status=dead}}</ref> 16 ліпеня 2018 года Джэф Безас узначаліў спіс найбагацейшых людзей свету па версіі агенцтва Bloomberg; паводле якога багацце склала $150 млрд.<ref>{{Cite news|title=Джефф Безос назван самым богатым человеком в современной истории|url=https://eadaily.com/ru/news/2018/07/17/dzheff-bezos-nazvan-samym-bogatym-chelovekom-v-sovremennoy-istorii|work=EADaily|access-date=2018-07-17|language=ru}}</ref> Зняўся ў адной са сцэн фільма «Стартрэк: Бясконцасць» у ролі іншапланецяніна.<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2016/07/18/jeff_bezos/|title=Основатель Amazon сыграл инопланетянина в новом «Стартреке»|website=lenta.ru|date=2016-07-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160719133956/https://lenta.ru/news/2016/07/18/jeff_bezos/|archivedate=2016-07-19|lang=ru}}</ref> 9 студзеня 2019 года Джэф Безас абвясціў пра развод са сваёй жонкай Макензі Безас пасля 25 гадоў шлюбу. На той момант Джэф Безас быў самым багатым чалавекам у свеце. У красавіку 2019 года развод быў афіцыйна аформлены: Макензі Безас атрымае $37,5 млрд адступных.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/JeffBezos/status/1083004911380393985|title=@JeffBezos|date=2019-01-09|access-date=2019-01-10}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=2014|isbn=978-5-389-08286-1|загаловак=The Everything Store. Джефф Безос и эра Amazon|аўтар={{нп5|Брэд Стоўн|Brad Stone||Brad Stone (journalist)}}|арыгінал=The Everything Store: Jeff Bezos and the Age of Amazon|тыраж=3000|старонак=416}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-11-24/jeff-bezos-fortune-hits-100-billion-on-black-friday-stock-surge|title=Jeff Bezos’s Net Worth Just Broke $100 Billion|publisher=Bloomberg|date=24 лістапада 2017|lang=en}} * [http://www.be-mag.ru/articles/2009/02/article10.php Артыкул пра Джэфры Безаса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120122040655/http://www.be-mag.ru/articles/2009/02/article10.php |date=22 студзеня 2012 }} ў часопісе Business Excellence. {{ref-ru}} * [http://www.ted.com/speakers/jeff_bezos.html Джэфры Безас на сайце TED.] * [http://radaris.com/~Jeffrey-Bezos/303015605 Джэфры Безас] інфармацыя з адкрытых крыніц ЗША. {{Бібліяінфармацыя}} {{Amazon}} {{DEFAULTSORT:Безас Джэф}} [[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] 7oepq1swgzybej71s2nk01kyayy1iij 0 612305 5211595 5200656 2026-10-05T08:26:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211595 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія |назва = 5-я [[Еўрапейская кінапрэмія]] |подпіс = {{lang-en|5th European Film Awards}} |стыль_уверсе = #ADD8E6 |стыль_загалоўкаў = #ADD8E6 |лога = |шырыня_лога = |фота = |шырыня_фота = |апісанне_фота = |дата = |месца = |вядучы = |прадзюсар = |рэжысёр_прэміі = |арганізатар = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |фільм_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Фільм]] |фільм = «'''''[[Выкрадальнік дзяцей]]'''''» |акцёр_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Акцёр]] |акцёр = '''[[Маці Пеланпяя]]''' |акцёр_фільм = «''[[Жыццё багемы]]''» |актрыса_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Актрыса]] |актрыса = '''[[Жульет Бінош]]''' |актрыса_фільм = «''[[Закаханыя з Новага моста]]''» |узнагарод = |намінацый = |канал = |сетка = |працягласць = |гледачоў = |рэйтынг = |сайт = [https://europeanfilmawards.eu/ Афіцыйны сайт кінапрэміі] |папярэдняя = [[Еўрапейская кінапрэмія 1991|4-я цырымонія]] |наступная = [[Еўрапейская кінапрэмія 1993|6-я цырымонія]] }} '''5-я цырымо́нія прысуджэ́ння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапе́йскай кінапрэ́міі]]''' за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася [[25 лістапада]] [[1992 год у гісторыі кіно|1992]] года ў [[Патсдам]]е. == Пераможцы і намінанты == Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў<ref name="EFA Winners 1992" /> і намінантаў<ref name="EFA Nominations 1992" />. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === Узнагароды за фільм === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !Фільм !Рэжысёр !Краіна |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Выкрадальнік дзяцей||en|The Stolen Children}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Джані Амеліа]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |- |«''{{нп5|Жыццё багемы||en|La Vie de Bohème (1992 film)}}''» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}} |- |«''{{нп5|Закаханыя з Новага моста||en|Les Amants du Pont-Neuf}}''» |{{нп5|Леос Каракс||en|Leos Carax}} |{{Сцяг|Францыя}} |} === Персанальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !width="100px" align="center"|Фота !Намінант !Фільм |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |rowspan=3 align="center"|{{частка выявы|выява=Juliette Binoche 2000 cropped.jpg|пазіцыя=center|подпіс=|шырыня=100|вышыня=80|агульная=100|верх=0|права=|ніз=|лева=0|рамка=няма}} |style="background:#ADD8E6"|'''[[Жульет Бінош]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Закаханыя з Новага моста||en|Les Amants du Pont-Neuf}}'''''» |- |{{нп5|Барбара Зукава||en|Barbara Sukowa}} |«''{{нп5|Еўропа (фільм, 1991)|Еўропа|en|Europa (film)}}''» |- |{{нп5|Іаханна тэр Стэхе||en|Johanna ter Steege}} |«''{{нп5|Мілая Эма, дарагая Бёбе — Накіды, аголеныя фігуры||en|Sweet Emma, Dear Böbe}}''» |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |rowspan=3 align="center"|{{частка выявы|выява= Matti-Pellonpää-1990.jpg|пазіцыя=center|подпіс=|шырыня=100|вышыня=80|агульная=200|верх=50|права=|ніз=|лева=50|рамка=няма}} |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Маці Пеланпяя||en|Matti Pellonpää}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Жыццё багемы||en|La Vie de Bohème (1992 film)}}'''''» |- |{{нп5|Энрыка Ло Верса||en|Enrico Lo Verso}} |«''{{нп5|Выкрадальнік дзяцей||en|The Stolen Children}}''» |- |{{нп5|Дэні Лаван||en|Denis Lavant}} |«''{{нп5|Закаханыя з Новага моста||en|Les Amants du Pont-Neuf}}''» |- |rowspan=2 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |rowspan=2 align="center"|[[Выява:Szabo Istvan2.jpg|Іштван Саба|100px]] |style="background:#ADD8E6; height:15px" valign="top"|'''{{нп5|Іштван Саба||en|István Szabó}}''' |style="background:#ADD8E6; height:15px" valign="top"|«'''''{{нп5|Мілая Эма, дарагая Бёбе — Накіды, аголеныя фігуры||en|Sweet Emma, Dear Böbe}}'''''» |- | | |} === Ганаровыя ўзнагароды === {| class="wikitable" |- !width="200px" align="center"|Узнагарода !width="100px" align="center"|Фота !Лаўрэат !width="20px" align="center"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |[[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] |[[Выява:BW1989 crop.jpg|Білі Уайлдэр|100px]] |'''[[Білі Уайлдэр]]''' | |} == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="EFA Nominations 1992">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/1992.90.0.html|title=European Film Academy: Nominations 1992|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|accessdate=2018-09-01|lang=en|archive-date=8 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208152046/https://www.europeanfilmacademy.org/1992.90.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA Winners 1992">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1992.81.0.html|title=European Film Academy: Winners 1992|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|accessdate=2018-09-01|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522090139/http://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1992.81.0.html|archive-date=22 мая 2016|url-status=dead}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmawards.eu Афіцыйны сайт Еўрапейскай кінапрэміі] {{ref-en}} * [https://www.imdb.com/event/ev0000230/1992/1 5-я Еўрапейская кінапрэмія] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія|1992]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 1992 года]] [[Катэгорыя:1992 год у кіно]] [[Катэгорыя:1992 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Патсдам]] [[Катэгорыя:Падзеі 25 лістапада]] [[Катэгорыя:Лістапад 1992 года]] ozs6ojiv9nvzem40nsc2171lsngni2p 0 625893 5211298 5180037 2026-10-04T14:31:48Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211298 wikitext text/x-wiki [[Файл:Miensk, Ramanaŭskaja Słabada. Менск, Раманаўская Слабада (1881).jpg|thumb|400пкс|Панарама [[Раманаўская Слабада|Раманаўскай Слабад]]ы пасля пажару, удалечыні [[Ракаўскае прадмесце]], [[Нізкі Рынак|Нізкі]] і [[Высокі рынак|Высокі Рынкі]]]] '''Пажар 1881 года ў Мінску''' — моцны [[пажар]], які адбыўся 21—22 чэрвеня [[1881]] года ў [[Мінск]]у і знішчыў палову драўлянай забудовы горада. == Гісторыя == Горад ужо цярпеў ад пажару ў [[1877]] годзе. Новаму пажару папярэднічаў цэлы месяц [[засуха|засухі]]. Пажар пачаўся [[21 чэрвеня]] [[1881]] года на [[Замчышча (Мінск)|Замкавай гары]] ў самай старой частцы горада, якую насуперак Будаўнічаму Статуту практычна ўсе праектныя планы пакідалі без увагі. У 10.30 на каланчы далі сігнал, які апавясціў пра пажар у [[1-я паліцэйская частка (Мінск)|1-й частцы горада]]. Гарэлі склады [[шкіпінар]]у, [[смала|смалы]], [[нафта|нафты]] і іншых тавараў на рагу вуліц [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўскай]] і [[Багадзельная вуліца (Мінск)|Багадзельнай]]. Аб’яднанымі высілкамі прыбыўшых на месца гарадской і {{нп5|Добраахвотная пажарная ахова|вольнай пажарных каманд|ru|Добровольная пожарная охрана}} праз гадзіну здолелі лакалізаваць агонь. Тушэнне ўсё яшчэ працягвалася, калі ў 12.20 звон з каланчы ўзвясціў пра новы пажар. Прыбыўшы сігнальны паведаміў, што ўжо гарыць адначасова ў 3-4 розных месцах. На Койданаўскай было пакінута аддзяленне гарадской каманды, і ўсе сілы пажарнікаў накіраваны да новага месца. Над [[2-я паліцэйская частка (Мінск)|II-й часткай горада]] ўжо ўздымаліся слупы густога чорнага дыму, якія асвятляліся знізу ярка-чырвоным полымем. Палалі кварталы паміж [[Мясніцкая вуліца (Мінск)|Мясніцкай]], [[Замкавая вуліца (Мінск)|Замкавай]], [[Завальная вуліца (Мінск)|Завальнай]] вуліцамі і завулкамі такіх жа назваў, амаль цалкам забудаванымі старымі драўлянымі будовамі, якія стаялі блізка адзін да аднаго. Прыбыўшых на месца пажарнікаў сустрэла з усіх бакоў мора агню, полымя кожныя 10 хвілін ахоплівала па 200—300 кв. сажняў драўлянай забудовы. Вада, якая выкідалася помпамі, выпаралася ад жару, не дасягаючы полымя. Пагарэльцы, ратуючы пажыткі, заміналі руху, а вуліцы былі завалены выкінутай з хат маёмасцю, якая таксама пачала гарэць. Коні каманд, якія падвозілі бочкі з вадой, не маглі пад’ехаць да помпаў, яны кідаліся ў бок, перакульваючы абоз, калечачы сябе і служак. Полымя тым часам зайшло ў тыл, перакінулася на процілеглыя кварталы. Моцны вецер ператварыўся ў сапраўную буру. Ачагі пажару ўспыхвалі ў вельмі аддаленых адно ад аднаго месцах. Гарадскія вадаправоды вычарпаліся, а падвоз вады з ракі ажыцяўляўся занадта марудна. Жыхары, якія да гэтага яшчэ неяк дапамагалі з дастаўкай вады, ад страху згарэць жыўцом разбегліся, на сваіх месцах засталіся толькі пажарнікі. Полымя да 3-й гадзіны ператварылася ў жудасны паток агню, які ўсё больш ахопліваў найбольш населеную і гандлёвую частку горада. Абоз гарадской каманды ў адной з вуліц апынуўся ў агнявым тупіку, дзе згарэлі дзве помпы і адкуль літаральна цудам удалося вывесці пажарнікаў і коней, а праз гадзіну ў агнявой пастцы апынулася помпа пажарнага таварыства, лесвіцы і бочкі. Да 7 гадзін вечара 19 кварталаў у прасторы ад [[Вялікая Татарская вуліца|Вялікай Татарскай вуліцы]] шырокай паласою, пяройдучы за [[Захар'еўская вуліца|Захар’еўскую]], апынуліся ахопленыя агнём. Горад гарэў амаль суткі, [[22 чэрвеня]] Мінск уяўляў сабой карціну страшнага спусташэння са змрочных развалін. == Урон ад пажару == [[Файл:Miensk, Kojdanaŭskaja. Менск, Койданаўская (W. Bojarski, 1881).jpg|міні|злева|[[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўская вуліца]] пасля пажару, на заднім плане вежы ацалелага [[Кацярынінскі сабор|Кацярынінскага сабора]]]] [[Файл:Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1881).jpg|thumb|Рог вуліц [[Праабражэнская вуліца (Мінск)|Праабражэнскай]] і [[Багадзельная вуліца (Мінск)|Багадзельнай]] пасля пажару, на заднім плане ацалелы [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]]] Усе ваколіцы ад [[Татарская Слабада|Татарскай Слабады]] да [[Захар'еўская вуліца|Захар’еўскай вуліцы]] ўяўлялі сабой суцэльныя выпаленыя разваліны. Левы бок [[Нізкі Рынак|Нізкага Рынку]], [[Цёмныя Крамы|Цёмных Крам]], уся [[Кацярынінская вуліца (Мінск)|Кацярынінская]], [[Койданаўская вуліца (Мінск)|Койданаўская]], [[Турэмная вуліца (Мінск)|Турэмная]] і [[Багадзельная вуліца (Мінск)|Багадзельная]] вуліца выгарэлі. Згарэлі 742 жылыя дамы з усімі пабудовамі і 321 гарадскі будынак, у тым ліку 8 урадавых устаноў. Згарэлі сярод іншых Паштовая кантора, Кантрольная палата, Вайсковая прысутнасць, гарадское чатырохкласнае вучылішча, яўрэйскія сінагогі і будынкі прытулку Кацярынінскага сабора. Сама Кацярынінская царква цудам ацалела<ref>[https://interfax.by/news/stil_zhizni/style-different/102859/ 21 июня: пожар, чертово колесо и малышка с парашютом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191228081201/https://interfax.by/news/stil_zhizni/style-different/102859/ |date=28 снежня 2019 }}</ref>. Пажар з аднаго боку спыніўся на флігелі духоўнага вучылішча, які згарэў, але само вучылішча, дзякуючы сваёй вышыні, ацалела. Яно ж адгарадзіла ад знішчэння будынкі Казённых палат, Казначэйства, Марыянскага касцёла і Губернатарскага дома. Пасля пажару тысячы чалавек апынуліся беспрытульнымі. Загарадныя палі і гарадскія плошчы былі пакрытыя [[будан]]амі. У горадзе быў створаны камітэт для збору ахвяраванняў на пагарэльцаў. [[Файл:Мінскія епархіяльныя ведамасці. Паведамленне аб пажары 21 чэрвеня 1881 года.jpg|thumb| Паведамленне аб пажары 21 чэрвеня 1881 года ў «[[Мінскія епархіяльныя ведамасці|Мінскіх епархіяльных ведамасцях]]»]] Карэспандэнт польскага выдання [[Tygodnik Powszechny]], які стаў сведкай пажару, так пісаў пра яго наступствы: {{цытата|Мінск ператвораны ў руіны і попел, сярод якіх, як сімвал надзеі, над развалінамі ўзвышаюцца ацалелыя храмы, а там, дзе ёсць храм, там — жыццё ў век не загасне. Горад верыць у сваю зорку і ўжо зноў адраджаецца, як фенікс з попелу.}} == Наступствы == [[Мінскі губернатар]], з прычыны хуткага аднаўлення горада, прапанаваў рассекчы гэты «гордзіеў вузел», і [[8 ліпеня]] накіраваў гарадскому главе прапановы па добраўпарадкаванні горада: {{цытата|Катастрафічны пажар знішчыў значную і найбольш населеную частку горада і разладзіў сілы і сродкі гарадской пажарнай каманды, працамі Вашымі і грашовымі ахвяраваннямі жыхароў горада толькі што прыведзенай у той добры від, у якім яна, відаць, яшчэ ніколі не была… З прычыны гэтага, самым надзённым пытаннем з’яўляецца пытанне аб забудове пагарэлай часткі горада, што займае велізарную прастору. Для гэтага існуе Найвышэйша зацверджаны план, выкананне якога абавязкова. У плане гэтым, складзеным паводле дзеючага размяшчэння вуліц, азначана частка горада, якая падлеглая забудове камяніцамі, а самі вуліцы нанесены як яны былі ў час складання плана, а, такім чынам, з прычыны таго, што горад забудоўваўся сам сабой у той час, калі ніякага плана яшчэ не было, дзякуючы гэтаму на месцы і па плане былі вуліцы вузкія і крывыя, якія перашкаджалі не толькі свабоднаму руху пажарных каманд, але і наогул усялякаму руху, а галоўнае — што робяць немагчымым сістэматычную забудову.}} Гарадскому главе было даручана неадкладна прыступіць да распрацоўкі прапаноў для занясення змен у [[Генеральны план Мінска (1873)|план Мінска 1873]] г., а таксама да складання і выдання абавязковых правіл, без выканання якіх засцераганне жыхароў ад падобных бедстваў ў будучыні, паводле меркавання губернатара, уяўляецца неймаверным. Да змены ў складзе ранейшага плана даручаецца: * 1) пашырыць частку горада, якая падлягае забудове, мураванымі пабудовамі з далучэннем да яе выгаралай мясцовасці, якая знаходзіцца паміж вуліцамі [[Серпухаўская вуліца (Мінск)|Серпухаўскай]], [[Нямігская вуліца (Мінск)|Нямігскай]], [[Багадзельная вуліца (Мінск)|Багадзельнай]] і [[Захар'еўская вуліца|Захар’еўскай]], да [[Турэмны замак (Мінск)|Турэмнага замка]]; да гэтага ж далучыць частку прасторы паміж р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслаччу]] і [[Балотная вуліца (Мінск, старая)|вул. Балотнай]], ад месца пры Таўкучым рынку да вул. [[Хрышчэнская вуліца (Мінск)|Хрышчэнскай]]; * 2) у пракладцы вуліц і пры стварэнні плошчаў: ** а) цалкам знішчыць крывую і вузкую вул. [[Завальная вуліца (Мінск)|Завальную]] і [[Завальны завулак (Мінск)|аднайменны завулак]], наўзамен гэтага працягнуць [[Школьная вуліца (Мінск, Стары Горад)|вул. Школьную]] да [[Замкавая вуліца (Мінск)|Замкавай]] па прамым кірунку з пракладкай новай і прамой вуліцы для злучэння Замкавай і [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўскай]], пачаткам гэтай вуліцы мусіць служыць вул. Завальная ад яе злучэння з Замкавай; ** б) пашырыць плошчу [[Рыбны рынак (Мінск)|Рыбнага рынку]] за кошт зносу хат, размешчаных паміж ім і [[Школьная вуліца (Мінск, Стары Горад)|вул. Школьнай]]; ** в) каб пазбегнуць цеснаты гандлю і для дастаўлення выгоды гораду, які забудоўваецца пераважна да вакзалаў, разгледзець магчымасць стварэння новага кірмаша каля [[Віленскі вакзал (Мінск)|Віленскага вакзала]]; ** г) змяніць цячэнне [[Няміга (рака)|р. Нямігі]], якая сцясняе зносіны па вул. Завальнай і [[Нямігская вуліца (Мінск)|Нямігскай]], пасродкам стварэння закрытага водаадводнага канала. Праект быў накірваны ў [[МУС Расійскай імперыі|МУС]], і хоць яго ўзгадненне заняло больш за год, паводле яго пачынаюцца працы, звязаныя са змяненнем вулічнай сеткі, прывядзеннем вуліц да нарматыўнай шырыні ў 10 [[сажань|сажняў]], а таксама па аднаўленні дамоў, якія не трапляюць пад знос у сувязі з пашырэннем плошчы. У [[1882]] г. гарадской управай падрыхтаваны зборнік пастаноў з назвай «Абавязковыя правілы для жыхароў Мінска», апублікаваных у газеце «[[Мінскія губернскія ведамасці]]» і ў дадатку да [[Памятныя кніжкі|Памятнай кніжкі Мінскай губерні]] на [[1883]] г. У зборнік увайшлі такія правілы, як: «Па частцы будаўнічай для мураванага квартала г. Мінска»; «Пра месцы, дзе не дапушчаюцца склады лёгкаўзгаральных матэрыялаў, а таксама дроў, сена, саломы, алею»; «Аб прыняцці мер засцярогі ад пажараў»; «Пра начных вартаўнікоў»; «Пра гарадскіх камінараў»; «Пра парадак утрымання гасцініц і заезных дамоў»; «Пра парадак арганізацыі тратуараў і ўтрымання іх у спраўнасці»; «Правілы карыстання вадой» і шэраг іншых. Некалькі пастаноў, якія сталі правіламі, былі прыняты ў сувязі з паступіўшымі зваротамі жыхароў. Аднак не ўсе патрабаванні бяспекі знаходзілі адлюстраванне ў пастановах. У красавіку [[1895]] г. {{нп5|Маскоўскае архітэктурнае таварыства||ru|Московское архитектурное общество}} распаўсюдзіла для гарадскіх упраў зборнік дакладаў, разгледжаных на II з’ездзе Рускіх дойлідаў, сярод якіх была праца прафесара архітэктуры {{нп5|Канстанцін Міхайлавіч Быкоўскі|К. Быкоўскага|ru|Быковский, Константин Михайлович}} «Аб спосабах прывядзення ў выкананне абавязковых пастаноў» з прапановай парадку, калі заняцце жыхарамі зноў пабудаваных дамоў дапушчалася б толькі пасля іх агляду ў плане правільнасці пабудовы, пажарнай і санітарнай бяспекі. Аднак на пасяджэнні думы пры галасаванні гэтае новаўвядзенне было адхілена. Гарадская грамадская ўправа для пастаяннага кантролю для назірання за дакладным выкананнем нормаў Будаўнічага Статута па частках горада пастанавіла ўтварыць чатыры пастаянных камісіі. Членам камісій даручалася: аглядаць усе пабудовы ў горадзе і ўнутраныя іх часткі; прапаноўваць домаўладальнікам знесці тыя пабудовы, якія па старасці пагражаюць падзеннем; прымушаць домаўладальнікаў да неадкладнага разбурэння драўляных лесвіц пры мураваных дамах; аглядаць [[брандмаўэр]]ы і прымушаць домаўладальнікаў ствараць такія праз увесь дах на 3/4 [[аршын]]ы вышэй за яго і таўшчынёю не менш як паўтары цэглы і інш. У час правядзення праверак камісіям даручалася разгледзець план горада і зрабіць прапановы, звязаныя з яго пашырэннем, а таксама пракладкай па вуліцах сеткі магістральных труб гарадскога [[вадаправод]]а і стварэннем ліній [[Мінская конка|конна-чыгункі]]. Домаўладальнікі таксама не засталіся ўбаку ад пытанняў бяспекі. Высілкамі ініцыятыўнай групы пачатало свае дзеянні «Мінскае гарадское таварыства ўзаемнага ад агню страхавання». Па выніках дзейнасці, як яго называлі, «агнявога таварыства» на пяць гадоў да [[1887]] г. пры заключэнні страхавых кантрактаў забяспечыла правядзенне прафілактычных супрацьпажарных мерапрыемстваў у 554 домаўласніцтвах. Імклівы рост горада зафіксаваў створаны ў [[1888]] г. [[Генплан Мінска|«План губернскага горада Мінска…»]]. Да [[1890]] г. складзена [[тапаграфія|тапаграфічнае]] паквартальнае апісанне гарадскіх зямель і навакольных тэрыторый. Са складу першых пад сялібную забудову было адведзена 596 кварталаў. Аднак большая частка ўчасткаў пакуль толькі была выстаўлена на гандаль для продажу ахвочым будавацца. Пустуючыя землі часова аддаваліся пад раллі ці гароды. Змены, уведзеныя ў будаўнічым заканадаўстве ў 70-80 гады XIX ст., дазволілі домаўладальнікам больш свабодна выбіраць тып дому для пабудовы ў гарадскіх кварталах. Уладальнік цяпер сам заказваў у [[Мінскі гарадскі архітэктар|гарадскога архітэктара]] чарцёж галоўнага фасада, вар’іраваў паверхавасць і ўнутраную планіроўку. У драўляных кварталах, якія засяляліся пераважна служачымі і рабочымі, якія мелі сярэдні дастатак, на падставе арт. 350 Будаўнічага Статуту прымяняліся праекты драўляных дамоў па ўзорных фасадах, Найвышэйша зацверджаным у 1854 і 1855 гг., так званыя «дамы на 5 вокнаў». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://bsc.by/ru/story/gradostroitelnoe-razvitie-goroda-minska-1881-1890-gody Градостроительное развитие города Минска: 1881—1890 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191228072248/https://bsc.by/ru/story/gradostroitelnoe-razvitie-goroda-minska-1881-1890-gody |date=28 снежня 2019 }} {{Пажары ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1881 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі 21 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Падзеі 22 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Пажары ў Мінску]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1881 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы XIX стагоддзя]] p1243hhuay26kh4inxdio6dwd0z4a74 0 627689 5211724 4617406 2026-10-05T11:36:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211724 wikitext text/x-wiki {{Павет Польшчы |Беларуская назва = Жырардоўскі павет |Арыгінальная назва = powiat żyrardowski |Герб = POL powiat żyrardowski COA.svg |Сцяг = POL powiat żyrardowski flag.svg |Статус = |Ваяводства = Мазавецкае |Цэнтр = [[Жырардаў]] |Заснаваны = 1999 |Глава = Кшыштаф Дзівіш |Від главы = Стараста |Мовы = |Насельніцтва = 75 414 |Год = 2022 |Шчыльнасць = 141,6 |Плошча = 532,63 |Карта = Mazowsze Żyrardowski.png |Памер карты = 200px |Карта павета = |Памер карты павета = 200px |TERYT = 1.14.20.38.00.0 |Тэлефонны код = +48 46 |Паштовы код = 96-300 |Аўтамабільны код = WZY |Сайт = http://www.powiat-zyrardowski.pl/ |Заўвагі = }} '''Жырардоўскі павет'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|powiat żyrardowski}}) — [[павет]] у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкага ваяводства]], з'яўляецца часткай [[Варшаўская агламерацыя|Варшаўскай агламерацыі]]. Цэнтр павета — горад [[Жырардаў]]. Займае плошчу 532,63 км². Насельніцтва павета складае 75414 чалавек (на 2022 год<ref>{{Cite web|url=https://bdl.stat.gov.pl/bdl/dane/teryt/kategoria/237|title=GUS - Bank Danych Lokalnych}}</ref>). {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210122225039/http://www.powiat-zyrardowski.pl/ Афіцыйная старонка павета] {{Жырардоўскі павет}} {{Мазавецкае ваяводства}} [[Катэгорыя:Жырардоўскі павет| ]] hpwug2x65ygikzcbhupkublxens1877 0 631817 5211518 4945717 2026-10-05T06:24:17Z Ciepiersia 162280 /* Другая ратуша */ дапаўненне 5211518 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Ратуша |Беларуская назва = Слуцкая ратуша |Арыгінальная назва = |Выява = Słuckaja ratuša. Слуцкая ратуша (J. Radzivił, 1640-45).jpg |Подпіс выявы = Слуцкая ратуша (1650) |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Слуцк]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = Не існуе |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Слуцкая ратуша''' — колішняя ратуша ў горадзе [[Слуцк]]у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == === Першая ратуша === Першы раз Слуцк атрымаў [[Магдэбургскае права]] ў 1441 годзе пры князю Аляксандру Уладзіміравічу. На пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] ў сувязі з разбурэннямі, выкліканымі нападамі на горад крымскіх татар, яно было скасавана. Якой была і ў якім месцы размяшчалася ратуша, невядома. === Другая ратуша === У 1652 годзе, калі гаспадаром Слуцкага княства быў [[Багуслаў Радзівіл]], Магдэбургскае права было адноўлена. У хуткім часе была пабудавана ратуша. Стаяла яна ў [[Стары горад (Слуцк)|Старым горадзе]] непадалёку ад гандлёвай плошчы на правым баку [[Вуліца Віленская (Слуцк)|вуліцы Віленскай]]. Будынак ратушы быў драўляны, прамавугольны ў плане, трохпавярховы, пакрыты высокім двухсхільным дахам. Да сярэдзіны павёрнутага да вуліцы падоўжнага фасада рызалітам прымыкала трох’ярусная вежа. Два яе ніжнія ярусы — чацверыкі, трэці, на ўзроўні трэцяга паверха, — васьмярык, завершаны шлемападобным купалам з вежачкай-альтанкай. Сцены ніжніх паверхаў будынка былі рубленымі, трэці меў фахверкавыя (каркасныя) канструкцыі. Яруснасць будынка падкрэслівалі рытмічныя гарызанталі праходзячых па перыметры міжпавярховых паяскоў-стрэшкаў. Адметная рыса слуцкай ратушы — вялікая колькасць памяшканняў, у якіх размяшчаліся канцылярыя, архіў, казна, важніца, склады, зала пасяджэнняў магістрата, суда і іншыя. У архітэктуры пабудовы спалучаліся рысы традыцыйнага народнага драўлянага дойлідства і стылю барока. А прысутнасць фахверка гаворыць і аб выкарыстанні заходнееўрапейскай будаўнічай традыцыі. Зыходзячы з малюнкаў радзівілаўскага архіва, можна ацаніць архітэктурна-мастацкія асаблівасці будынка, у першую чаргу галоўнага фасада. Ніжні паверх праразаўся сіметрычна размешчанымі адносна вежы прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Другі ўяўляў суцэльную, без аконных праёмаў, сцяну, своеасаблівым акцэнтам якой былі тры аконныя праёмы вежы, сярэдні з якіх быў большым і ўяўляў, верагодна, выхад на балкон. Дэкаратыўная насычанасць трэцяга паверха рашалася рытмам аконных праёмаў і геаметрычнай арнаментыкай фахверкавых канструкцый. Кантрасным вобразна-пластычным акцэнтам фасада з’яўлялася вертыкаль размешчанай пасярэдзіне вежы з уваходным праёмам у ніжнім ярусе, пластыка якой уверсе ўскладнялася, а завяршаючым акордам з’яўляўся фігурны ярусны купал. На фоне неба аб’ёмна-прасторавае рашэнне будынка падкрэслівалі сцяжкі-флюгеры, якія вянчалі вежу і вільчакі бакавых фасадаў. Лаканічнасць архітэктурна-мастацкага рашэння, граматнае і выразнае спалучэнне ўсіх вобразна-пластычных элементаў ставіць будынак слуцкай ратушы ў шэраг значнейшах помнікаў драўлянага дойлідства ў гісторыі горада. Да якога часу стаяў будынак ратушы, невядома. Магчыма, што не стала яго з-за [[Пажар у Слуцку (1669)|пажару]], які ўчыніўся 29 кастрычніка 1669 года. Цяперашняе месца, дзе некалі стаяла ратуша, прыкладна адпавядае месцу, дзе знаходзіцца школа № 5<ref>{{cite web|url=http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/architecture/6372/|title=Слуцкая ратуша|author=[[ Ігар Адамавіч Ціткоўскі|Ігар Ціткоўскі]]|date=29.12.2016|work=|publisher=Наследие Слуцкого края|accessdate=|lang=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Грицкевич А. П. Древний город на Случи. Мн., 1985. * Глебов И. Город Слуцк. Исторический очерк. Вильна. 1904. С. 19. * Тройчанский архив. Сб. Минская старина. Вып. № 4, Мн., 1913, № 125. {{Славутасці Слуцка}} {{Ратушы Беларусі}} [[Катэгорыя:Ратушы Беларусі|Слуцк]] [[Катэгорыя:Славутасці Слуцка]] ibpzlhgjtqk7gg37pq4ell98ayrng4j 5211519 5211518 2026-10-05T06:25:01Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211519 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Ратуша |Беларуская назва = Слуцкая ратуша |Арыгінальная назва = |Выява = Słuckaja ratuša. Слуцкая ратуша (J. Radzivił, 1640-45).jpg |Подпіс выявы = Слуцкая ратуша (1650) |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Слуцк]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = Не існуе |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Слуцкая ратуша''' — колішняя ратуша ў горадзе [[Слуцк]]у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Гісторыя == === Першая ратуша === Першы раз Слуцк атрымаў [[Магдэбургскае права]] ў 1441 годзе пры князю Аляксандру Уладзіміравічу. На пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] ў сувязі з разбурэннямі, выкліканымі нападамі на горад крымскіх татар, яно было скасавана. Якой была і ў якім месцы размяшчалася ратуша, невядома. === Другая ратуша === У 1652 годзе, калі гаспадаром Слуцкага княства быў [[Багуслаў Радзівіл]], Магдэбургскае права было адноўлена. У хуткім часе была пабудавана ратуша. Стаяла яна ў [[Стары горад (Слуцк)|Старым горадзе]] непадалёку ад гандлёвай плошчы на правым баку [[Вуліца Віленская (Слуцк)|вуліцы Віленскай]]. Будынак ратушы быў драўляны, прамавугольны ў плане, трохпавярховы, пакрыты высокім двухсхільным дахам. Да сярэдзіны павёрнутага да вуліцы падоўжнага фасада рызалітам прымыкала трох’ярусная вежа. Два яе ніжнія ярусы — чацверыкі, трэці, на ўзроўні трэцяга паверха, — васьмярык, завершаны шлемападобным купалам з вежачкай-альтанкай. Сцены ніжніх паверхаў будынка былі рубленымі, трэці меў фахверкавыя (каркасныя) канструкцыі. Яруснасць будынка падкрэслівалі рытмічныя гарызанталі праходзячых па перыметры міжпавярховых паяскоў-стрэшкаў. Адметная рыса слуцкай ратушы — вялікая колькасць памяшканняў, у якіх размяшчаліся канцылярыя, архіў, казна, важніца, склады, зала пасяджэнняў магістрата, суда і іншыя. У архітэктуры пабудовы спалучаліся рысы традыцыйнага народнага драўлянага дойлідства і стылю барока. А прысутнасць фахверка гаворыць і аб выкарыстанні заходнееўрапейскай будаўнічай традыцыі. Зыходзячы з малюнкаў радзівілаўскага архіва, можна ацаніць архітэктурна-мастацкія асаблівасці будынка, у першую чаргу галоўнага фасада. Ніжні паверх праразаўся сіметрычна размешчанымі адносна вежы прамавугольнымі аконнымі праёмамі. Другі ўяўляў суцэльную, без аконных праёмаў, сцяну, своеасаблівым акцэнтам якой былі тры аконныя праёмы вежы, сярэдні з якіх быў большым і ўяўляў, верагодна, выхад на балкон. Дэкаратыўная насычанасць трэцяга паверха рашалася рытмам аконных праёмаў і геаметрычнай арнаментыкай фахверкавых канструкцый. Кантрасным вобразна-пластычным акцэнтам фасада з’яўлялася вертыкаль размешчанай пасярэдзіне вежы з уваходным праёмам у ніжнім ярусе, пластыка якой уверсе ўскладнялася, а завяршаючым акордам з’яўляўся фігурны ярусны купал. На фоне неба аб’ёмна-прасторавае рашэнне будынка падкрэслівалі сцяжкі-флюгеры, якія вянчалі вежу і вільчакі бакавых фасадаў. Лаканічнасць архітэктурна-мастацкага рашэння, граматнае і выразнае спалучэнне ўсіх вобразна-пластычных элементаў ставіць будынак слуцкай ратушы ў шэраг значнейшах помнікаў драўлянага дойлідства ў гісторыі горада. Да якога часу стаяў будынак ратушы, невядома. Магчыма, што не стала яго з-за [[Пажар у Слуцку (1669)|пажару]], які ўчыніўся 29 кастрычніка 1669 года. Цяперашняе месца, дзе некалі стаяла ратуша, прыкладна адпавядае месцу, дзе знаходзіцца школа № 5<ref>{{cite web|url=http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/architecture/6372/|title=Слуцкая ратуша|author=[[ Ігар Адамавіч Ціткоўскі|Ігар Ціткоўскі]]|date=29.12.2016|work=|publisher=Наследие Слуцкого края|accessdate=|lang=}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Грицкевич А. П. Древний город на Случи. Мн., 1985. * Глебов И. Город Слуцк. Исторический очерк. Вильна. 1904. С. 19. * Тройчанский архив. Сб. Минская старина. Вып. № 4, Мн., 1913, № 125. == Спасылкі == * [https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/ Слуцкая ратуша. Где была? Куда пропала?] {{Славутасці Слуцка}} {{Ратушы Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ратушы Беларусі|Слуцк]] [[Катэгорыя:Славутасці Слуцка]] o4xbate0sktbv8ss08s3ugp680jdk28 0 634893 5211529 3630387 2026-10-05T06:43:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211529 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Пітэрсан}} '''Дэвід Джошуа Пітэрсан''' ({{lang-en|David Joshua Peterson}}; нар. 20 студзеня 1981) — пісьменнік, мастак, лінгвіст, стваральнік [[Штучная мова|штучных моў]]<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/Dedalvs|title=Dedalvs|lang=en}}</ref> для тэле - і кінафільмаў, такіх як «[[Тор 2: Царства цемры|Тор: Царства цемры]]» і «[[Доктар Стрэндж (фільм, 2016)|Доктар Стрэндж]]». Працаваў над [[Датракійская мова|датракійскай]] і [[Валірыйская мова|валірыйскай]] мовамі для тэлесерыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.news.iastate.edu/news/2018/01/30/game-of-thrones-languages|title=Creator of 'Game of Thrones' languages coming to Iowa State in February - News Service - Iowa State University|lang=en}}</ref>, а таксама дапрацаваў мову Старэйшай Гаворкі для серыяла «[[Вядзьмар (тэлесерыял, 2019)|Вядзьмар]]» ад [[Netflix]]. == Біяграфія == Пітэрсан атрымаў ступень бакалаўра па англійскай мове і лінгвістыцы ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце ў Берклі]] (2003), затым скончыў магістрскую праграму па лінгвістыцы [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега|ў Каліфарнійскім універсітэце ў Сан-Дыега]] (2003-2006). Згодна з інтэрв'ю, дадзенага выданню ''Conlangs Monthly'', ён упершыню пазнаёміўся са [[Штучная мова|штучнымі мовамі]], яшчэ знаходзячыся ў Берклі, пасля наведвання класа [[эсперанта]] ў 2000 годзе<ref>{{Cite news|url=https://www.scribd.com/doc/254356039/Conlangs-Monthly-February-Edition#scribd|title=Interview with David J. Peterson|accessdate=2015-02-02}}</ref>. У 2007 годзе ён стаў адным з 10 заснавальнікаў «Таварыства па стварэнню моў» і быў яго прэзідэнтам (2011-2014)<ref name="LCS">{{Cite web|url=http://conlang.org/lcs/bodmeeting352011.txt|title=Minutes for LCS Board Meeting (3/5/2011)|publisher=Language Creation Society|accessdate=2016-04-14}}</ref>. У 2009 годзе тэлевізійнай сеткі HBO спатрэбілася распрацаваць [[Датракійская мова|выдуманую мову]] для тэлесерыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]». Прадзюсары звярнуліся за дапамогай да Грамадства па стварэнню моў. Конкурс выйграў Пітэрсан. Пітэрсан стварыў [[Датракійская мова|датракійскую]] і [[валірыйская мова|валірыйскую]] мовы для серыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]», а таксама касцітанскую, іраціенскую, індаджынскую і OMEC мовы для шоу «[[Выклік (тэлесерыял, 2013)|Выклік]]» канала Syfy; наогул ён стварае мовы з 2000 года<ref>{{Cite news|url=http://archive.wired.com/geekdad/2010/08/a-game-of-thrones-david-j-peterson/|title=Interview: Creating Language for HBO’s Game Of Thrones|accessdate=2014-04-05}}</ref>. Ён таксама стварыў мову, якая выкарыстоўваецца цёмнымі эльфамі ў фільме «[[Тор 2: цраства цемры|Тор: Царства цемры]]»<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/466585/Thor-The-Dark-World/credits|title=Thor: The Dark World credits|accessdate=2013-11-18|archive-date=7 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085205/http://www.nytimes.com/movies/movie/466585/Thor-The-Dark-World/credits|url-status=dead}}</ref>. Нядаўнія праекты Пітэрсана ўключаюць мовы Inha і Munja'kin для серыяла [[NBC]] «[[Ізумрудны горад (тэлесерыял)|Ізумрудны горад]]»<ref>{{Cite news|url=http://screenertv.com/television/emerald-city-oz-languages-game-of-thrones-100/|title=Creating the languages of Tarsem's fantastical new 'Emerald City'|accessdate=2017-01-30}}</ref>. Пітэрсан актыўна папулярызуе творчасць па стварэнні моў, таксама званых «[[Штучная мова|канлангамі]]». Ён стварыў некалькі відэаролікаў на [[YouTube]] у серыі пад назвай «Мастацтва вынаходніцтва мовы» і апублікаваў кнігу пад той жа назвай у 2015 годзе. Таксама Пітэрсан працаваў выканаўчым прадзюсарам дакументальнага фільма 2017 года ''Conlanging — The Art of Crafting Tongues''<ref name="conlangfilm">{{Cite web|url=http://conlangingfilm.com/about|title=Conlanging, The Film About|accessdate=2017-08-28}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Mastering the Game of Thrones: Essays on George R. R. Martin's A Song of Ice and Fire |выдавецтва=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-9631-0 |мова=en |аўтар=Johnston, Susan; Battis, Jes |год=2015}} * {{кніга |загаловак=Dothraki |выдавецтва=Living Language |isbn=978-0-8041-6086-5 |мова=en |аўтар=Peterson, David J. |год=2014}} * {{кніга |загаловак=The Art of Language Invention |выдавецтва=Penguin Books |isbn=978-0-14-312646-1 |мова=en |аўтар=Peterson, David J. |год=2015}} * {{кніга |загаловак=The Zaanics Deceit (Cate Lyr) (Volume 1) |выдавецтва=Nina Post, LLC |isbn=978-1-4954-6134-7 |мова=en |аўтар=Post, Nina; Peterson, David J. |год=2014}} * {{кніга |загаловак=The Zaanics Pursuit (Cate Lyr) (Volume 2) |выдавецтва=Nina Post, LLC |isbn=978-1-5376-4745-6 |мова=en |аўтар=Post, Nina; Peterson, David J. |год=2017}} == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Пітэрсан}} [[Катэгорыя:Стваральнікі і прапагандысты моў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]] osq5ru08lkhja6kfvzrsmj5oxxjn9lu 0 637942 5211381 5027282 2026-10-04T17:22:22Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211381 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Кобрына |суб'ект = [[Кобрын]] і [[Кобрынскі раён]] |ключ = Кобрына |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Flag of Kobryn.svg |заснаваны = {{fd|22|7|2004}} |прапорцыя = 1:2 |аўтар = }} '''Сцяг Кобрына''' — сцяг [[Кобрын|горада Кобрына]] і [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]]. Сцяг і [[Герб Кобрына|герб]] зацверджаны Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад {{дата|22|7|2004|1}} г. № 659. == Апісанне == [[Прамавугольнік|Прамавугольнае]] палотнішча [[Блакітны колер|блакітнага колеру]] з суадносінамі бакоў 1:2. У цэнтры правага боку палотнішча — выява герба Кобрынскага раёна. Герб і флаг ухвалены рашэннем Кобрынскага раённага Савета дэпутатаў ад 4 снежня 2002 г. № 119. Аўтары рэканструкцыі герба П. А. Жараў, А. П. Макаўцоў, С. Я. Рассадзін, мастак В. А. Ляхор<ref>{{Cite web |url=http://gs.archives.gov.by/?page_id=4841&lang=be |title=Кобрынскі раён |access-date=5 красавіка 2020 |archive-date=9 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809104646/https://gs.archives.gov.by/?page_id=4841&lang=be |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Герб Кобрына]] {{Зноскі}} {{Сцягі Брэсцкай вобласці}} [[Катэгорыя:Кобрын]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Кобрын]] [[Катэгорыя:Кобрынскі раён]] a1ue4phdxcoig0tznx4ogy2artisqrt 0 638459 5211375 5094396 2026-10-04T17:18:22Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211375 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Вілейкі |суб'ект = [[Вілейка]] |ключ = Вілейка |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Flag of Vialejka.svg |заснаваны = {{fd|18|11|2008}} |прапорцыя = 1:2 |аўтар = }} '''Сцяг Вілейкі''' — афіцыйны геральдычны сімвал горада [[Вілейка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Сцяг заснаваны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 18 лістапада 2008 года № 625 і зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 1 снежня 2010 года № Б-177. == Апісанне == [[Прамавугольнік|Прамавугольнае]] палотнішча [[Чырвоны колер у геральдыцы|чырвонага колеру]], у цэнтры правага боку якога размешчаны [[Герб Вілейкі|герб]] г. Вілейкі і [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]]. Сцяг ухвалены рашэннем Вілейскага раённага Савета дэпутатаў ад 24 чэрвеня 2008 года № 69<ref>{{Cite web |url=http://gs.archives.gov.by/?page_id=5352&lang=be |title=Сцяг Вілейкі |access-date=11 красавіка 2020 |archive-date=1 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201120954/https://gs.archives.gov.by/?page_id=5352&lang=be |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Герб Вілейкі]] {{зноскі}} {{Сцягі гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Вілейка]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Вілейка]] [[Катэгорыя:2008 год у Беларусі]] gi3q8wmgdr8t9j3zzue0dx6jl06abza 0 638596 5211380 5027305 2026-10-04T17:21:07Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211380 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Радашковічаў |суб'ект = [[Радашковічы]] |ключ = Радашковічы |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Flag of Radaškovičy.svg |заснаваны = {{fd|23|12|1999}} |прапорцыя = 1:2 |аўтар = [[Андрэй Аркадзевіч Шпунт]] }} '''Сцяг Радашковічаў''' — адзін з афіцыйных сімвалаў гарадскога пасёлка [[Радашковічы]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]. Сцяг зарэгістраваны ў Гербавым матрыкуле Беларусі 23 снежня 1999 года № 38. == Апісанне == Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трыма касіцамі, якое складаецца з трох роўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — чырвонага, сярэдняй — зялёнага і ніжняй — белага колеру. Сцяг Радашковічаў незвычайны па сваёй форме. У пераважнай большасці сучасныя флагі, як у Беларусі, так і ў іншых краінах, — прамавугольныя. Гэты ж мае так званыя косы, якія найбольш часта сустракаліся ў сярэднія вякі. Аўтар сцяга [[А. А. Шпунт]]<ref>{{Cite web |url=http://gs.archives.gov.by/?page_id=5407&lang=be |title=Сцяг Радашковіч |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=23 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220823102435/https://gs.archives.gov.by/?page_id=5407&lang=be |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Герб Радашковічаў]] {{зноскі}} {{Сцягі Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Радашковічы]] [[Катэгорыя:Сцягі населеных пунктаў Беларусі|Радашковічы]] [[Катэгорыя:1999 год у Беларусі]] arnl3nz996g0savqcl8l53njcx5mj3i 0 638621 5211378 5095451 2026-10-04T17:19:53Z Etažy 61699 афармленне: замяніў растравую выяву на вектарную 5211378 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Чэрвеня |суб'ект = [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]] |ключ = Чэрвень |краіна = [[Сцяг Беларусі|Беларусь]] |выява = Флаг Червеня.svg |заснаваны = {{fd|1|12|2011}} |прапорцыя = 1:2 |аўтар = }} '''Сцяг Чэрвеня''' — афіцыйны геральдычны сімвал горада [[Чэрвень (горад)|Чэрвень]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Сцяг заснаваны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 снежня 2011 года № 564 і зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 5 снежня 2011 года № Б-213. == Апісанне == Прамавугольнае палотнішча белага колеру з суадносінамі бакоў 1:2, якое складаецца з трох гарызантальных палос: верхняй і ніжняй блакітнага колеру, якія складаюць 1/10 шырыні сцяга, і цэнтральнай — белага. У цэнтры правага боку палотнішча на белай паласе — выява герба горада Чэрвень і [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]]. Сцяг горада і раёна і палажэнне аб ім зацверджаны рашэннем Чэрвеньскага раённага выканаўчага камітэта ад 5 сакавіка 2009 года № 94. Аўтар сцяга [[М. М. Елінская]], мастак [[В. А. Ляхор]]<ref>{{Cite web |url=http://gs.archives.gov.by/?page_id=5419&lang=be |title=Сцяг Чэрвеня |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=15 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815012745/http://gs.archives.gov.by/?page_id=5419&lang=be |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Герб Чэрвеня]] {{зноскі}} {{Сцягі гарадоў Мінскай вобласці}} [[Катэгорыя:Чэрвень (горад)]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Чэрвень]] [[Катэгорыя:2011 год у Беларусі]] 0zx71lwk23xkpmjpsf5t07so2gsskci 0 638899 5211319 4799681 2026-10-04T15:04:24Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211319 wikitext text/x-wiki Пажары ў Магілёве. == Да XIX стагоддзя == 7 чэрвеня 1581 года, у ходзе [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]], Магілёў, які ўваходзіў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўска]]га, падвергнуўся аблозе і быў разбураны, частка дамоў спалена<ref name="КНМ">[http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B5_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C_%C2%AB%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_101%C2%BB%3F Когда на Могилевщине зародилась «служба 101»?] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Налівайка ў Магілёве.jpg|thumb|злева|300пкс|«Налівайка ў Магілёве». [[1989]]. [[А. Панамарэнка]]. [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]]] 13 снежня 1595 года ўкраінскія казакі-паўстанцы [[Севярын Налівайка|Севярына Налівайкі]] штурмам узялі Магілёў і на працягу двух тыдняў рабавалі і палілі горад. Згарэла больш за 500 жылых дамоў, каля 400 гандлёвых лавак і 7 цэркваў<ref name="КНМ"/>. У 1626 годзе пажар знішчыў ўмацаванні [[Блізкі вал|Блізкага вала]]. Разам з цэнтральнай часткай горада меркавана згарэла і [[Мікалаеўская царква (Магілёў)|Мікольская царква]]<ref name="Арх">[http://mogilev.gov.by/ru/istoriya-goroda/873-3172-5-mogilev-segodnya.html Архитектура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200922105811/http://mogilev.gov.by/ru/istoriya-goroda/873-3172-5-mogilev-segodnya.html |date=22 верасня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1663 згарэў [[Магілёўскі замак|замак]]. У 1664 годзе пажар знішчыў усе драўляныя пабудовы замка, а ўжо праз год зімой у горадзе зноў здарыўся пажар. 8 верасня 1708 года падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721) войскі [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], праз некалькі тыдняў пасля ладнага рабавання Магілёва войскамі [[кароль Швецыі|шведскага караля]] [[Карл XII|Карла XII]], што стаялі тут каля 2-х месяцаў, 8 верасня спалілі квітнеючы і багаты гандлёва-купецка-рамесны горад. Тады згарэла ўся правабярэжная (разам з цэнтрам) частка горада. Драўлянае [[Лупалава (прадмесце Магілёва)|Лупалава]] ацалела. Яго жыхары своечасова скралі і схавалі ўсе чаўны і іншыя «пераправачныя сродкі». Згарэлі 1700 дамоў і ўсе цэрквы і касцёлы. Ацалеў толькі [[Траецкі пасад (Магілёў)|Траецкі пасад]]. У 1748 годзе ў Магілёве здарыўся вялікі пажар, якім знішчаны [[Богаяўленскі манастыр (Магілёў)|Богаяўленская]] і [[Спаская царква (Магілёў)|Спаская]] цэрквы. У 1778 годзе асноўная маса драўляных пабудоў, якія размяшчаліся на тэрыторыі Магілёўскага замка, згарэла падчас пажару<ref name="КНМ"/>. == XIX стагоддзе == У 1810 годзе зафіксаваны пажар у цэнтры горада. Згарэла [[Богаяўленскі манастыр (Магілёў)|Богаяўленская царква]] і [[Станіславаўскі касцёл (Магілёў)|Станіславаўскі касцёл]]. У 1847 годзе адбыўся пажар у цэнтры горада. Згарэла паштовая кантора, пасля чаго яна стала размяшчацца ў прыватным доме. Згарэў сад Станіслаўскага касцёла — больш за 80 дрэў. У 1870 згарэў [[Экзерцыргаўз (Магілёў)|экзерцырхаўз]]. == XX стагоддзе == 6 чэрвеня 1910 года ў адзін дзень на [[Лупалава (прадмесце Магілёва)|Лупалава]] згарэла 700 дамоў і 2 царквы, а таксама загінула каля 20 чалавек, у тым ліку і пажарныя<ref>[http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8 Музей истории пожарной службы] {{ref-ru}}</ref>. Гэта быў самы вялікі пажар за ўсю гісторыю Магілёва<ref>[http://mogilev-region.gov.by/date/06_06_2019/etot-den-v-istorii ЭТОТ ДЕНЬ В ИСТОРИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200823191934/http://mogilev-region.gov.by/date/06_06_2019/etot-den-v-istorii |date=23 жніўня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. Між іншага агонь знішчыў і самы лепшы гарадскі бардэль, вынесены ўладамі горада далей ад цэнтральных вуліц<ref name="Луп">[http://mogilev-region.gov.by/news/lupolovo_%E2%80%94_starinnoe_nazvanie_zadneprovskoi_chasti_goroda_mogileva ЛУПОЛОВО — СТАРИННОЕ НАЗВАНИЕ ЗАДНЕПРОВСКОЙ ЧАСТИ ГОРОДА МОГИЛЕВА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200822102104/http://mogilev-region.gov.by/news/lupolovo_%E2%80%94_starinnoe_nazvanie_zadneprovskoi_chasti_goroda_mogileva |date=22 жніўня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. Гэта трагедыя стала вядомая ў большасці краін свету. На горад абрынулася найвялікшая бяда — пажар знішчыў каласальную колькасць будынкаў: 6 (19) чэрвеня ў Лупалава згарэла 624 жылых дома і 2 царквы, а 7 (20) чэрвеня яшчэ 3 цагляных і 73 драўляных дамы. Страты склалі 2 мільёны 290 тысяч рублёў. Цэлыя вуліцы ператварыліся ў попел, сотні людзей сталі жабракамі. Гарадскіх рэсурсаў для аказання дапамогі не хапала, бо ў 1910 годзе даход г. Магілёва склаў 439.552 руб. 02 кап. Каб ліквідаваць усе страты, неабходна было б на працягу пяці гадоў ўвесь гарадскі даход вылучаць на аказанне дапамогі ахвярам пажару. Але ж гораду трэба было несці і іншыя выдаткі. Вестка пра гэта няшчасце абляцела ўвесь свет. У камітэт дапамогі пацярпелым паступалі даволі вялікія ахвяраванні з [[Нью-Ёрк]]а, [[Парыж]]а, [[Мельбурн]]а, нават з [[Весьягонск]]а. Усё гэта дапамагло паступова забудаваць спустошаныя частцы горада новымі дамамі з забеспячэннем правілаў пажарнай бяспекі: больш шырокімі вуліцамі і г. д. Безумоўна, садзейнічала прыцягненню дапамогі і яўрэйская салідарнасць, бо многія пагарэльцы былі яўрэйскай нацыянальнасці<ref name="МСІ">[http://www.mogved.by/sled-v-istorii/1873 Могилевская страница из жизни последнего Российского императора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201001022522/http://www.mogved.by/sled-v-istorii/1873 |date=1 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. Увесну і ўлетку 1913 гады ў Магілёве адбылося ўсяго 4 пажары, якія знішчылі 734 дома. Дзве трагедыі адбыліся з-за «благога ўладкавання печаў і труб», дзве — па неасцярожнасці. Увосень пажараў не было, магчыма, таму, што амаль не было чаму гарэць<ref name="МСІ"/>. == XXI стагоддзе == 25 кастрычніка 2017 на тэрыторыі былога [[Магілёўскі рэгенератарны завод|рэгенератарнага завода]] ў Магілёве загарэўся склад з шынамі. Пажар распаўсюдзіўся на тэрыторыі каля 800 квадратных метраў, а дым ад яго быў бачны ледзь не з усіх кропак горада<ref>[https://sputnik.by/incidents/20170425/1028484438/mogilevskij-pozhar-tushat-14-raschetov-mchs.html Могилевский пожар тушат 14 расчетов МЧС] {{ref-ru}}</ref>. == Барацьба з пажарамі == 25 ліпеня 1853 года ў Магілёве створана гарадская пажарная каманда. Гэты дзень лічыцца днём нараджэння магілёўскай супрацьпажарнай службы, але вядома, што арганізованыя пажарныя каманды існавалі ў горадзе і раней. У 1895 годзе ўтворана вольнае пажарнае таварыства. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://masheka.by/history_mogilev/history_mogilev_articles/38-hronologiya-vazhneyshih-sobytiy-mogileva.html Хронология важнейших событий в истории Могилёва] {{ref-ru}} * [http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B5_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C_%C2%AB%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B0_101%C2%BB%3F Когда на Могилевщине зародилась «служба 101»?] {{ref-ru}} {{Пажары ў Магілёве}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Магілёва]] [[Катэгорыя:Архітэктура Магілёва]] 7z4qdi49xpmh6evkz78rj7szbyjgbui 0 641816 5211473 4327160 2026-10-05T04:12:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211473 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Кейлі}} '''Дораці Мэры Кейлі''' (1874—1955) — брытанская вучоная-[[Мікалогія|міколаг,]] якая ў 1927 годзе выявіла, што [[стракатапялёсткавасць цюльпанаў]] мае [[Вірус стракатапялёсткавасці цюльпанаў|вірусную прыроду]]. == Біяграфія == [[Файл:Tulip_breaking_virus_2016-04-22_8277.JPG|злева|міні|250px|Цюльпан з рыскамі, выкліканымі вірусам]] Яна нарадзілася на Цэйлоне, дзе яе бацька, сэр {{нп3|Рычард Кейлі|||Richard Cayley}}, быў 14-м {{нп3|Галоўны суддзя Шры-Ланкі|галоўным суддзёй||Chief Justice of Sri Lanka}}. Кейлі прыехала ў Англію са [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]], калі ёй было сем гадоў і вучылася ў {{нп3|Стэмфардская сярэдняя школа|Стэмфардскай сярэдняй школе||Stamford High School, Lincolnshire}}. Пасля гэтага яна пераехала ў Германію, дзе вывучала музыку. Яна вывучала навуку некаторы час, перад тым, як скончыць курс раслінаводства ва [[Рэдынгскі ўніверсітэт|Універсітэцкім каледжы]] [[Рэдынг (Англія)|Рэдынга]]<ref name="jic">[https://www.jic.ac.uk/centenary/timeline/info/DCayley.htm Dorothy Cayley] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625175709/https://www.jic.ac.uk/centenary/timeline/info/DCayley.htm |date=25 чэрвеня 2016 }}, JIC, Retrieved 28 May 2016</ref>. == Дасягненні == Кейлі асабліва цікавілася захворваннямі раслін і глебамі, і ўступіла ў экзаменацыйны савет па агародніцтву, якая атрымала выдатныя адзнакі і медаль. Яна таксама прыняла першы клас у экзамене Каралеўскага садаводчага таварыства і была прызначана наглядчыкам садоў, якія належалі Батанічнаму аддзелу ў Рэдынгу. Дораці таксама была таленавітай мастачкай, яна малявала грыбы, якія яна аглядала<ref name="jic"/>. == Першая сусветная вайна == У 1910 годзе Кейлі займалася валанцёрскай працай у цэнтры {{нп3|Цэнтр Джона Інэса|Джона Інэса||John Innes Centre}}. Да таго, як былі створаны лабараторыі, яна была вымушана працаваць на гарышчы сядзібнага дома. {{нп3|Уільям Бэтсан|Бэтсан|ru|Бэтсон, Уильям}} прапанаваў ёй малую стыпендыю ў 1911 годзе. У перыяд з 1914 па 1918 год яна ўдзельнічала ў вайне, выконваючы шырокі спектр ваенных работ, такіх як: нарэзка папараці ў {{нп3|Лес Сэйвернэйк|лесе Сэйвернэйк||Savernake Forest}} на подсціл для армейскіх коней і наладка інструментаў для фабрыкі самалётаў «{{нп3|Vickers|||Vickers}}». У 1916 годзе яна пакінула стыпендыят, каб узяцца за дапамогу на апошнія 18 месяцаў вайны. Дораці дапамагала Каралеўскай арміі ў медыцынскіх даследаваннях [[слупняк]]а ў {{нп3|Лістэраўскі інстытут прафілактычнай медыцыны|Лістэраўскім інстытуце прафілактычнай медыцыны||Lister Institute of Preventive Medicine}} ў Лондане. У 1919 годзе яна вярнулася ў цэнтр імя Джона Інэса і была прызначана студэнткай, пазней у тым жа годзе ёй прысвоілі званне «міколаг»<ref name="jic"/>. == Адкрыцці == Яна была членам-заснавальнікам Генетычнага таварыства ў 1919 годзе і адным з піянераў вывучэння [[Генетыка|генетыкі]] [[Грыбы|грыбоў]] у Злучаным Каралеўстве. Яна выявіла, што прыгожыя з’явы «разрыву цюльпанаў» тлумачыліся вірусам, верагодна, распаўсюджвальным тлёй, і незвычайнае змяненне колеру не было вынікам генетыкі. Аматары цюльпанаў, якія захацелі «сапраўдных колераў», былі задаволены, калі палічылі змены раздражняльнымі. Кейлі не толькі знайшла прычыну, але і прапанавала лячэнне<ref>[https://www.jic.ac.uk/centenary/timeline/1920s.html JIC timeline] {{Недаступная спасылка}}, JIC, retrieved 28 May 2016</ref>. Яна апублікавала свае высновы ў 1928 годзе<ref>[https://www.jic.ac.uk/centenary/timeline/1920s.html Annals of Applied Biology in November 1928] {{Недаступная спасылка}}</ref>. Больш прыземленая Кейлі цікавілася формамі [[Слізевікі|слізевікоў]], і яна стварыла больш глыбокае разуменне палавога размнажэння ў іх<ref name="jic"/>. Дораці выйшла на пенсію ў 1938 годзе, а праз год яна стала віцэ-прэзідэнтам {{нп3|Брытанскае мікалагічнае таварыства|Брытанскага мікалагічнага таварыства||British Mycological Society}} ў 1939 годзе<ref name="jic"/>. {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кейлі Дораці}} [[Катэгорыя:Міколагі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікабрытаніі]] 6nzh4r5uwzza68kuafg99id72c4rtug 0 644449 5211362 4762811 2026-10-04T17:00:53Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5211362 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Магілёў. Двары Пажарнага завулка (14).jpg |Подпіс выявы = Будынак № 6 |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Магілёў]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = |На карце = }} '''Пажарнае дэпо''' — комплекс будынкаў па [[Пажарны завулак (Магілёў)|Пажарным завулку]] (№ 6Б, 6 к1 і 6) у [[Магілёў|Магілёве]], у якіх у розныя часы размяшчаліся службы, падраздзяленні пажарнай аховы. У 2010-х гг. рэканструяваны. == Гісторыя == Звесткі пра стварэнне пажарных каманд і арганізацыі працы па барацьбе з пажарамі маюцца ў шэрагу дакументаў XIX стагоддзя. У гэты перыяд Магілёў быў падзелены на 6 кварталаў, якія ўваходзілі ў 3 гарадскія часткі. У пачатку [[1830]] года ў Магілёве былі вызначаны часовыя памяшканні пад казармы і стайні, прыступілі да камплектавання пажарнай каманды, былі прадстаўлены план і каштарысы на пабудову пастаяннай казармы і стайні для пажарнай каманды. Выбранае тады месца размяшчэння пажарнага абозу, паміж найбольш развітымі і добраўпарадкаванымі галоўнымі вуліцамі горада, было самым аптымальным з пункту гледжання зручнасці выезду і скарачэння часу даступнасці для тушэння пажараў у цэнтры горада<ref name="vestnikmogileva"/>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], па ўспамінах Б. Антошкіна, які ўзначальваў пажарную ахову вобласці ў 1966—1984 гадах, некаторыя працаўнікі былі прызваны немцамі ў ізноў арганізаваную пажарную каманду. Магілёўскія пажарнікі ў [[1943]] годзе звязаліся з падпольшчыкамі горада, а праз іх — з [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанамі]]. У сярэдзіне кастрычніка 1943 года каля апоўначы падпольшчыкі арганізавалі пажар у прадмесці горада — вёсцы [[Зацішша (Магілёўскі раён)|Зацішша]]. Пяць пажарных машын, загадзя загружаных [[соль|соллю]], [[папера]]й, [[запчасткі|запчасткамі]] (была нават [[пішучая машынка]]) для партызан, на чале з начальнікам пажарнай каманды К. А. Крышнёвым выехалі з двара і хутка панесліся праз горад у бок вёскі, дзе іх сустрэлі партызаны. Тыя селі ў машыны і неўзабаве прыбылі ў 121 партызанскі атрад. Пасля гэтага пажарнай каманды ў горадзе не было аж да [[вызваленне Магілёва|вызвалення Магілёва]]<ref name="vestnikmogileva"/>. == Апісанне == [[Файл:Пажарнае дэпо. Магілёў 2.jpg|міні|злева|Будынак № 6Б]] Двухпавярховы будынак (№ 6Б), які выходзіць тарцом на завулак, узведзены ў XIX стагоддзі і хутчэй за ўсё з’яўляецца першым пажарным дэпо. Пасля завяршэння яго рэканструкцыі з [[2014]] года тут размешчаны рэстаран «101», у якім інтэр’ер выкананы ў пажарнай тэматыцы<ref name="vestnikmogileva">{{Cite web |url=http://www.vestnikmogileva.by/bez-rubriki/pojarnii-pereulok-v-istorii-pojarnoi-slujbi.html |title=Пожарный переулок в истории пожарной службы. 02.08.2017 |access-date=24 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200223025811/http://www.vestnikmogileva.by/bez-rubriki/pojarnii-pereulok-v-istorii-pojarnoi-slujbi.html |archivedate=23 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Магілёў. Пажарнае дэпо. 2.jpg|міні|злева|Будынак № 6 корпус 1]] [[Файл:Магілёў. Двары Пажарнага завулка (15).jpg|міні|злева|Уваход у музей]] У аднапавярховым будынку (№ 6 корпус 1), які выходзіць фасадам на завулак, у савецкі перыяд размяшчаліся службова-адміністрацыйныя памяшканні пажарнай часці і клуб са сцэнай для пажарнікаў, які выкарыстоўваўся і як зала пасяджэнняў пры правядзенні абласных ці гарадскіх нарад, [[семінар]]аў пажарнікаў. З [[25 ліпеня]] [[2014]] года будынак пасля завяршэння рэканструкцыі адкрыты для наведвальнікаў як зала гісторыі пажарнай службы Магілёўскай вобласці<ref name="vestnikmogileva"/>. На плошчы 250 кв. м музея размясціліся звыш 200 экспанатаў, большасць з якіх сучасныя копіі. Сярод унікальных рэчаў поршневая помпа сярэдзіны XIX стагоддзя, якая давала струмень вады даўжынёй 12 метраў, у той час як скураныя і драўляныя вёдры — 3,5 — 5 м<ref name="tut1">[https://news.tut.by/culture/408896.html Бесплатный музей и пока неработающий ресторан. В Могилеве открылся комплекс службы спасения. 29 июля 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141001230804/http://news.tut.by/culture/408896.html |date=1 кастрычніка 2014 }}</ref>. Тут жа прадстаўлена форма пажарнікаў, гістарычныя фатаграфіі і дакументы, розныя мадэлі пажарнай тэхнікі. Плануецца стварэнне [[дыярама|дыярамы]] магутнага пажару 1910 года ў раёне Лупалава, у якім загінула больш за 20 чалавек, сярод якіх былі і пажарнікі, і згарэла больш за 600 дамоў. [[Файл:Магілёў. Двары Пажарнага завулка (38).jpg|thumb|Тэхніка ў двары]] У [[1961]] годзе ў глыбіні двара для пажарнага дэпо пабудаваны двухпавярховы будынак з падвалам (№ 6), разлічаны на 3 машыны. Да [[2007]] года выкарыстоўваўся па прамым прызначэнні, на першым паверсе размяшчалася пажарнае дэпо, на другім — службовыя і адміністрацыйныя памяшканні. У час рэканструкцыі будынка пад дэпо для размяшчэння на першым паверсе дзеючай пажарнай аварыйна-выратавальнай часці, а на другім і трэцім — Цэнтра бяспекі, надбудаваны трэці паверх<ref name="vestnikmogileva"/>. {{ГККРБ 4|513Е000001}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пажары ў Магілёве}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пажарная справа]] [[Катэгорыя:Пажарны завулак (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Славутасці Магілёва]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Магілёва]] r73qs0i0248y9b0zxzgqbytjn4bdo7x 0 646386 5211456 5183633 2026-10-04T21:22:22Z 5211456 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пантус}} {{ДД | пасада = Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловы камітэта Рэспублікі Беларусь]] | парадак = 5 | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[4 чэрвеня]] [[2020]] | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Раман Галоўчанка]] | пераемнік = | прэм'ер = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | каментар = }} '''Дзмітрый Аляксандравіч Пантус''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. З 2020 года старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 верасня 1982 года ў горадзе [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўка]] [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У 2005 годзе скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Электраэнергетыка»<ref name="vpk">{{Cite web |url=https://vpk.gov.by/news/comm_news/direktorom_oao_lidskie_avtobusy_neman_naznachen_pantus_dmitriy_aleksandrovich.html |title=Директором "ОАО "Лидские автобусы «Неман» назначен Пантус Дмитрий Александрович |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903165409/https://vpk.gov.by/news/comm_news/direktorom_oao_lidskie_avtobusy_neman_naznachen_pantus_dmitriy_aleksandrovich.html |archive-date=3 верасня 2025 |access-date=19 жніўня 2026 |url-status=dead}}</ref>. У 2005 годзе прайшоў перападрыхтоўку ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў па новых накірунках развіцця тэхнікі, тэхналогіі і эканомікі БНТУ па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве». У 2010 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве прамысловасці». Працоўную дзейнасць пачаў у [[Нёман (шклозавод)|ААТ «Шклозавод „Нёман“»]], дзе ў 2005—2006 гадах працаваў інжынерам-энергетыкам аддзела галоўнага энергетыка, у 2006—2007 гадах — начальнікам навукова-тэхнічнага цэнтра, у 2007—2010 гадах — намеснікам галоўнага інжынера — начальнікам навукова-тэхнічнага цэнтра, у 2010—2012 гадах — галоўным інжынерам<ref name="vpk"/>. З лютага 2012 года<ref name="vpk"/> па сакавік 2014 года працаваў дырэктарам [[Нёман (аўтазавод)|ААТ «Лідскія аўтобусы „Нёман“»]], а з красавіка па жнівень 2014 года — намеснікам старшыні Гродзенскага гарадскога выкаўначага камітэта. Са жніўня 2014 года да 4 чэрвеня 2020 года<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000201 Указ Президента Республики Беларусь от 4 июня 2020 г. № 201 «О Д. А. Пантусе»]</ref> працаваў намеснікам Старшыні Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь. 4 чэрвеня 2020 года прызначаны Старшынёй Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь<ref name="pravo"/>. 24 лютага 2022 года ўнесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2022-02-24|title=U.S. Treasury Targets Belarusian Support for Russian Invasion of Ukraine|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0607|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2022-02-25|website=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. У тым жа годзе ён трапіў у чорныя спісы [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канады]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Украіна|Украіны]]; у чэрвені 2023 года [[Еўрапейскі Саюз]] і [[Швейцарыя]] далучыліся да санкцый супраць Пантуса<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/172/ |title=ПАНТУС Дмитро Олександрович |access-date=9 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409171354/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/172/ |archivedate=9 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае сына. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://vpk.gov.by/by/ab-pradpryemstve/kiraunitstva/golovchenko-roman-aleksandrovich.html vpk.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200912210942/https://www.vpk.gov.by/by/ab-pradpryemstve/kiraunitstva/golovchenko-roman-aleksandrovich.html |date=12 верасня 2020 }} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Старшыні Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Пантус Дзмітрый Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] nacsha6qylfb7z5yxtkapuuaiu3fype 0 657524 5211663 5091727 2026-10-05T10:21:37Z Ciepiersia 162280 /* Гл. таксама */ афармленне 5211663 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Абарона Полацка 1941 | частка = Баі на полацка-віцебскім напрамку ([[Вялікая Айчынная вайна]]) | дата = [[27 чэрвеня]] — [[16 ліпеня]] [[1941]] | месца = [[Полацк]] [[Віцебская вобласць]] [[Беларуская ССР]] | вынік = Перамога Германіі | праціўнік1 = {{Сцяг СССР}} [[СССР]] | праціўнік2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Трэці Рэйх|Германія]] | камандзір1 = {{Сцяг СССР}} палкоўнік [[Зыгін, Аляксей Іванавіч|Аляксей Зыгін]] | камандзір2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} генерал [[Гот, Герман|Герман Гот]] }} {{Смаленская бітва (1941)}} '''Абарона Полацка''' — [[баявыя дзеянні]] паміж [[РСЧА|савецкімі]] і [[Вермахт|нямецкімі]] войскамі летам 1941 года ў раёне [[Полацк]]а. Абаронцы Полацка на працягу 18 дзён стрымлівалі пераўзыходзячыя сілы нацыстаў, пасля чаго здолелі выйсці з акружэння. == Папярэднія падзеі == Пасля разгрому савецкіх войскаў у [[Беластоцка-Мінская бітва|Беластоцка-Мінскай бітве]] войскі 3-й танкавай групы пад кіраўніцтвам генерала [[Гот, Герман|Германа Гота]] накіраваліся да [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]<ref name=warspot>{{cite web |author = |last = Мосунов |first = Вячеслав |authorlink = Масунаў, Вячаслаў Альбертавіч |coauthors = |date = 2019-03-30 |url = https://warspot.ru/14374-kameshek-v-nemetskom-sapoge |title = Камешек в немецком сапоге |format = |website = |publisher = |accessdate = |language = ru |archive-date = 15 жніўня 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200815202516/https://warspot.ru/14374-kameshek-v-nemetskom-sapoge |url-status = dead }}</ref>. 27 чэрвеня з Уральскай ваеннай акругі ў Полацк прыбыла 174 стралковая дывізія 62-га стралковага корпуса 22-й арміі на чале з камбрыгам [[Зыгін, Аляксей Іванавіч|Аляксеем Зыгіным]]<ref name=sb>{{cite web |author = |last = Иоффе |first = Эммануил |authorlink = Іоффе, Эммануіл Рыгоравіч |coauthors = |date = 2016-05-02 |url = https://www.sb.by/articles/zashchita-zygina.html |title = Защита Зыгина |format = |website = |publisher = |accessdate = |language = ru }}</ref>. == Абарона == [[File:Нямецкі план полацкага ўмацаванага раёна.jpg|thumb|Нямецкі план полацкага ўмацаванага раёна]] === 27 чэрвеня === Каля вёскі [[Кутняны]] знішчаны нямецкі авангард, які меў мэтай захоп мастоў праз Заходнюю Дзвіну<ref name=sb /><ref name=book>{{кніга |аўтар = С. И. Поляков, С. П. Копыл |загаловак = «Линия Сталина». Полоцкий укрепрайон, 1919 — 1941 гг. |спасылка = http://www.fortressby.com/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=213&Itemid=43 |выдавецтва = Полоцкое книжное издательство |год = 2009 |старонак = 55 |isbn = 978-985-6936-01-5 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20201014204809/http://www.fortressby.com/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=213&Itemid=43 |archivedate = 14 кастрычніка 2020 }}</ref>. У сутыкненні ўдзельнічаў 390-й гаўбічны артылерыйскі полк 17-й стралковай дывізіі<ref name=yt>{{cite web |author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2012-10-01 |url = https://www.youtube.com/watch?v=jU-C-TMf5hY |title = Полоцкий волнолом |format = |website = |publisher = |accessdate = |language = ru }}</ref>. Зыгін прыняў камандванне Полацкім гарнізонам<ref name=sb />. === 29 чэрвеня === Рашэннем Ваеннага савета 22-й арміі створаны Полацкі баявы ўчастак, начальнікам якога назначаецца камандзір 174-й стралковай дывізіі камбрыг Аляксей Зыгін<ref name=museum>{{cite web |author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://field.polotsk.museum.by/be/node/32363 |title = Абарона Полацкага ўмацаванага раёна |format = |website = |publisher = |accessdate = |language = be |url-status = dead |archive-date = 11 кастрычніка 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201011161847/http://field.polotsk.museum.by/be/node/32363 }}</ref>. Абаронцы прынялі бой на подступах да Полацка <ref name=sb /><ref name=narb>{{cite web |date = 2016-05-02 |url = http://narb.by/rus/copy_ifund/naselennye_punkti/polock |title = Полоцк |website = Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20201009115623/http://narb.by/rus/copy_ifund/naselennye_punkti/polock |archivedate = 9 кастрычніка 2020 |url-status = dead }}</ref> === 30 чэрвеня === Усе доты [[Полацкі ўмацаваны раён|Полацкага ўмацаванага раёна]] занятыя гарнізонамі і прыведзены ў баявую гатоўнасць<ref name=museum />. === 3 ліпеня === [[File:Vitebsk_Senno.jpg|thumb|Абарона Полацка]] Пачаўся агульны наступ у паласе Полацкага ўмацаванага раёна<ref name=book />. Нямецкая 19-ая танкавая дывізія захапіла [[Дзісна|Дзісну]] і паспрабавала перабрацца на правы бераг Заходняй Дзвіны, але напаткала супраціў<ref name=barminsky>{{cite web |author = Л.В. Барминский, В.В. Барминский |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2016-05-02 |url = https://smolbattle.ru/threads/1941-%D0%B3%D0%BE%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC.77814/ |title = 1941 год. Дисненский плацдарм |format = |website = |publisher = |accessdate = |language = ru }}</ref>. 18-ая матарызаваная дывізія пры дапамозе артылерыі паспрабавала прарвацца да Полацка з боку [[Фарынава]]<ref name=museum />. Полацк зведаў бамбардыроўку <ref name=narb />. На горад быў скінуты дэсант. У Полацку быў створаны ахоўны атрад і вынішчальны батальён.<ref name=sb/> === 4 ліпеня === 19-ая танкавая дывізія здолела стварыць плацдарм на правым паўночным беразе Заходняй Дзвіны на ўсход ад Дзісны ды ўзяць штурмам вёску [[Луначарскае]]. Байцы 166-га стралковага палка 98-ай стралковай дывізіі пакідалі свае акопы і адышлі<ref name=barminsky />. Пераправа праз Дзвіну і плацдарм атакаваліся савецкай артылерыяй і авіяцыяй. 18-ая матарызаваная дывізія паўтарыла спробу падысці да Полацка з паўднёвага захаду, але не здолела. Часткі Зыгіна пераходзілі ў контратаку. Чарговая няўдача пераканала немцаў, што атакаваць бессэнсоўна і лепей засяродзіцца на развіцці плацдарму<ref name=warspot />. Большая частка нямецкага дэсанту знішчана ў раёне станцыі Грамы<ref name=sb/>. === 5 ліпеня === Звесткі аб створаным на правым беразе Дзвіны плацдарме вельмі турбавалі кіраўніцтва [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]], таму на месца баёў прыбыў намеснік камандуючага Заходнім фронтам генерал-лейтэнант [[Андрэй Іванавіч Яроменка|Андрэй Яроменка]]. Ён загадаў расстраляць перад строем камандзіра 166-га стралковага палка маёра Зайнулліна К.А., на ўчастку якога немцамі быў створаны плацдарм.<ref name=barminsky /> Немцы знялі з кальца акружэння [[Мінск]]а 14 матарызаваную дывізію ды перавялі яе пад Полацк. Пехотны полк 18-й матарызаванай дывізіі быў перакінуты на плацдарм. === 6 ліпеня === Яроменка ўзмацніў баявыя часткі абаронцаў перахопленнымі на адступленні з [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літвы]] чырвонаармейцамі. 98-ая стралковая дывізія перайшла да контратак нямецкага плацдарма. Але нацысты плацдарм абаранілі і пашырылі. На яго перакінулі часткі 14-й матарызаванай дывізіі.<ref name=barminsky /> === 7 ліпеня === 19-ая танкавая дывізія з плацдарму на правым беразе Дзвіны пачала наступ у накірунку [[Баравуха|Баравухі]] пры падтрымцы артылерыі і авіяцыі<ref name=warspot/><ref name=book />. Абодва бакі неслі вялізныя страты. РККА згубіла некалькі дотаў. Тым часам 174 стралковая дывізія на чале з Зыгіным правяла контратаку ў накірунку Дзісны, і змусіла немцаў бегчы, пакінуўшы танк і 2 бронетранспарцёры. Але выбіць іх з пазіцый не ўдалося<ref name=book />. === 8 ліпеня === Немцы прарвалі першую лінію абароны каля Баравухі, але адразу атакаваць другую ўжо не здолелі, вырашылі чакаць падтрымкі<ref name=warspot/>. Нацысцкія часткі, абышоўшыя Полацк з поўдня, захапілі [[Ула (аграгарадок)|Улу]] ды наладзілі там пераправу праз Заходнюю Дзвіну. === 9 ліпеня === Працягваліся баі за Баравуху. Немцы накіравалі ў яе накірунку каля 100 танкаў пры падтрымцы пехоты. Абаронцы адбівалі па 4-5 атак штодзень<ref name=book />. 18-я матарызаваная дывізія канчаткова адмовілася ад штурма Полацка з боку Фарынава<ref name=warspot/>. Нямецкія танкі узялі заходнюю частку [[Віцебск]]а, прычым з цэлым чыгуначным мастом. На поўначы узялі [[Себеж]]. === 10 ліпеня === Становішча станавілася адчайным: вакол Полацка замыкалася акружэнне, немцы сцягвалі ўсё больш сіл для атакі ў накірунку Баравухі. На ўсходзе захоплены Гарадок. === 11 ліпеня === Немцамі захоплены Віцебск. 98-я і 112-я стралковыі дывізіі пачалі адступленне для таго, каб не апынуцца ў акружэнні і выраўняць лінію фронта<ref name=barminsky />. З раніцы нямецкія часці працягвалі наступленне на баравухскім напрамку, спрабуючы развіць першапачатковы поспех. Да канца дня ўсе рэзервы абаронцаў Полацкага баявога ўчастка былі ўведзены ў бой, але ўзнавіць становішча ў напрамку Баравухі не ўдалося.<ref name=museum /> === 12 ліпеня === Баі за Полацк 12-13 ліпеня былі выключна жорсткімі. Неабходна адзначыць, што да 12 ліпеня супраць 6-ці дывізій першай лініі 22-й арміі гітлераўцы сумелі сканцэнтраваць 16 сваіх дывізій.<ref name=museum /> === 13 ліпеня === На світанні 19-я танкавая і 14-я матарызаваная дывізіі пачалі наступленне на [[Невель (горад)|Невель]] з плацдарма ў раёне [[Уладычына (Полацкі раён)|Уладычына]]<ref name=museum />. Вораг прарваў абарону. Такім чынам, далей можна казаць не аб плацдарме, а аб шырокім наступленні на ўсход<ref name=barminsky />. === 14 ліпеня === Часткі 174-й стралковай дывізіі працягваюць ўтрымліваць Полацкі ўмацаваны раён, адбіваючы атакі праціўніка ў напрамку Баравухі<ref name=museum />. === 15 ліпеня === У выніку нямецкай артпадрыхтоўкі а 4-й гадзіне раніцы знішчана мястэчка [[Гомель (Полацкі раён)|Гомель]] на поўдні<ref name=book />. Асноўны агонь нямецкай артылерыі быў сканцэнтраваны на 2-х дотах першай лініі. На працягу гадзіны дзясяткі гармат расстрэльвалі іх ва ўпор. А 5-й гадзіне раніцы гарматы перанеслі свой агонь углыб абароны 61-га УРа і 508-га стралковага палка 174-й стралковай дывізіі, і ў атаку пайшлі штурмуючыя групы 9-й і 10-й пяхотных рот 2-га пяхотнага батальёна. Нечакана для атакуючых адкрыў кулямётны агонь адзін з дотаў першай лініі. Яго падтрымалі доты другой лініі і палкавая артылерыя 508-га стралковага палка. Бой зацягнуўся. Толькі знішчыўшы частку байцоў 508-га стралковага палка, а другую частку прымусіўшы адступіць і панёсшы пры гэтым страты, нямецкія штурмуючыя групы прыступілі да асады дотаў. Прымяняючы агнямёты і падрыўныя зарады, 18-ты пяхотны полк немцаў да 13:00 знішчыў 5 доўгатэрміновых кропак і прарваў абарону савецкіх войск. Немцы з поўначы прарваліся к Полацку ў раёне Баравухі-2. Да канца дня, 15 ліпеня, нямецкім войскам удалося заняць левабярэжную частку Полацка. У абстаноўцы, што склалася, Ваенны савет 22-й арміі вымушаны быў аддаць камбрыгу А.І. Зыгіну загад на адыход у бок [[Вялікія Лукі|Вялікіх Лук]]<ref name=museum />. === 16 ліпеня === Ноччу Зыгін пачаў выводзіць войскі з Полацка. Ён загадаў падарваць масты праз Заходнюю Дзвіну, нафтабазу і іншыя важныя абъекты, арганізаваў выхад 174-й стралковай дывізіі і іншых частак з Полацка і з Полацкага баявога ўчастка. == Вынікі == Абарона Полацка затрымала часткі вермахта болей чым на 2 тыдні, звязала значныя сілы нацыстаў, дазволіла атрымаць час на арганізацыю абароны на ўсходзе, зрабіла ўнёсак у зрыў плана бліцкрыга<ref name=sb/>. Немцы страцілі дзесяткі танкаў і тысячы вайскоўцаў, штурмуючы "крэпасць Полацк". За арганізаваны выхад з акружэння і асабістную мужнасць Аляксей Зыгін 31 жніўня 1941 года быў узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і яму было надана званне [[генерал-маёр]]<ref name=sb/>. Актыўная абарона Полацка доўжылася больш, чым актыўная абарона Брэсцкай крэпасці ў 1941 годзе. Ворагу быў нанесены значна большы ўрон. І абаронцы Полацка здолелі выйсці з акружэння, прыхапіўшы з сабой тэхніку. == Памяць == Адна з вуліц Полацка носіць імя Зыгіна. 21 верасня 2011 года у Полацке была адкрыта мемарыяльная дошка ў гонар Зыгіна<ref name=sb/>. == Гл. таксама == * [[Полацкі музей баявой славы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Полацку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Беларусі|Полацк]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1941 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1941 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы СССР]] [[Катэгорыя:Абарончыя бітвы ў Беларусі (1941)]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1941 года]] pqvcvtda3d3i9e8m79or16m2mklhin1 0 658572 5211488 5064023 2026-10-05T04:42:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211488 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другая бітва за Фалуджу |выява = [[File:US Navy 041114-M-8205V-005 Iraqi Special Forces Soldiers assigned to the 1st Marines, patrol south clearing every house on their way through Fallujah, Iraq, during Operation Al Fajr (New Dawn).jpg|290px]] |загаловак = Разбурэнні на вуліцах горада, 15 лістапада. |дата = [[8 лістапада]] — [[23 снежня]] [[2004]] |месца = г. [[Эль-Фалуджа]], мухафаза [[Анбар (мухафаза)|Аль-Анбар]], [[Ірак]] |частка = [[Іракская вайна]] |вынік = перамога кааліцыі |праціўнік1 = '''[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]]:''' *• {{Сцягафікацыя|ЗША}} *• {{Сцягафікацыя|Ірак}} *• {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} *• [[Прыватная ваенная кампанія|Прыватныя ваенныя кампаніі]] |праціўнік2 = '''[[Іракскія паўстанцы]]:''' *• [[Выява:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px|border]] [[Баас]] *• [[Файл:Islamic Army of Iraq (emblem).png|22px]] [[Ісламская армія ў Іраку]] *• {{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Аль-Каіда]] *• [[Файл:Jamaâat-Ansar-al-Sunna logo.png|22px]] [[Джамаат Ансар аль-Суна]] *• [[File:Logo of 1920 Revolution Brigade.gif|22px]] [[Рэвалюцыйная брыгада 1920]] *• Замежныя найміты *• Асобныя атрады |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Томас Мец]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Рычард Натонскі]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Коўэн]] |камандзір2 = [[File:Flag of the Ba'ath Party.svg|22px]] [[Джасім Махамед Салех]]<br>{{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абдула аль-Джанабі]]<br>{{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абу Мусаб аз-Заркаві]]<br>{{Сцяг|Аль-Каіда}} [[Абу Аюб аль-Масры]] |сілы1 = 13 500—15 000 байцоў |сілы2 = 2 000—5 000 байцоў |страты1 = '''па даных кааліцыі''': 107—110 забітых, 607—609 параненых</small><br>'''па даных паўстанцаў''': 540+ забітых, 264 палонных<br>'''іншыя крыніцы'''{{efn|Сяргей Карамаеў, Lenta.ru, 11 лістапада 2004<ref name="lenta.ru"/>: «''Незалежныя назіральнікі'' [якія менавіта, аўтар не прыводзіць] ''скептычна ставяцца да афіцыйных заяваў амерыканскага камандавання. Па альтэрнатыўных ацэнак'' [таксама няма ўдакладненняў], ''Пентагон амаль у два разы заніжае страты.''»}}: больш за 200 забітых |страты2 = '''па даных паўстанцаў''': інфармацыя адсутнічае<br>'''па даных кааліцыі і іншых крыніц''': 1200—2175 забітых, 1500 палонных |агульныя страты = 581—800 мірных грамадзян загінулі }} {{Бітвы і аперацыі Іракскай вайны}} '''Другая бітва за Фалуджу'''— штурм іракскага горада [[Эль-Фалуджа|Фалуджа]] кааліцыйнымі войскамі на чале з [[ЗША]], праведзены ў лістападзе—снежні 2004 года, які праходзіў у рамках амерыканскай аперацыі «Лютасць прывіда» ({{lang-en|Phantom Fury}}) і іракскай «Аль-Фаджр» ({{lang-ar|الفجر}} ''«рассвет»''). З’яўляецца самай крывавай бітвай Іракскай вайны і самай крывавай для амерыканскай арміі з заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|вайны ў В’етнаме]]. Па маштабах баёў і разбурэнняў падзеі ў Фалуджы таксама сталі найбуйнейшымі гарадскімі сутыкненнямі ў гісторыі Ірака, саступаючы толькі [[Бітва за Масул (2016—2017)|Масульскай аперацыі 2016—2017 гадоў]]<ref>[https://www.currenttime.tv/a/28101659.html Битва за Мосул: как изменился расклад сил в главном сражении в Ираке] // Настоящее время, 7 ноября 2016</ref>. Падчас баявых дзеянняў паўстанцкім рухам шырока выкарыстоўвалася разгалінаваная сістэма абароны, якая складалася з агнявых кропак, засад, тунеляў, бункераў і мінных загарод, уключаючы замініраваны транспарт. На апошнім этапе інсургенты займаліся адзінкавымі рэйдамі на праціўніка. Тактыка кааліцыйных сіл прадугледжвала паступовую ачыстку гарадскіх кварталаў, выяўленне і знішчэнне варожых пазіцый пасродкам абыхода будынкаў, што меркавала ўзаемадзеянне [[пяхота|пяхоты]] і [[танк|бранятэхнікі]], падтрыманых [[артылерыя]]й і [[авіяцыя]]й<ref>Роман Понамаренко. [http://www.modernarmy.ru/article/411/falluga-kladbische-dlya-amerikancev Фаллуджа — «кладбище для американцев»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122054408/http://www.modernarmy.ru/article/411/falluga-kladbische-dlya-amerikancev |date=22 студзеня 2021 }}. Арсенал-Коллекция 2013 № 10 (16)</ref>. Падчас баёў апошнімі выкарыстоўваліся забароненыя міжнароднымі канвенцыямі бомбы з белым фосфарам, што пасля негатыўна паўплывала на ўзровень розных захворванняў у рэгіёне<ref name="шатландцы"/>. == Прадмовы == У [[2004]] годзе адным з ключавых цэнтраў баевікоў у Іраку стаў горад Фалуджа ў правінцыі [[Анбар (мухафаза)|Анбар]], населенай пераважна [[суніты|сунітамі]]. На канец сакавіка атрады супраціву фактычна кіравалі горадам. Аднак кааліцыя не спяшалася праводзіць якія-небудзь аперацыі ў гэтым раёне. Толькі [[Засада ў Эль-Фалуджы|інцыдэнт]] з забойствам чатырох супрацоўнікаў [[прыватная ваенная кампанія|прыватнай ваеннай кампаніі]] ESS падштурхнуў замежнікаў да рашучых дзеянняў. Ужо 4 красавіка амерыканская армія пачынае аперацыю «[[Першая бітва за Фалуджу|Пільная рашучасць]]» ({{lang-en|Vigilant Resolve}}), якая меркавала зачыстку Фалуджы ад партызан<ref name="wi">[https://wikileaks.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D0%BE_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B5,_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA Секретный доклад о поражении американской армии в Фаллудже, Ирак] // [[WikiLeaks]]</ref>. Баевікі, карыстаючыся падтрымкай мясцовых жыхароў, аказалі сур’ёзнае супраціўленне амерыканскім сілам, якія не змаглі заняць нават палову горада. Становішча апошніх пагаршаў міжнародны ціск і [[Паўстанне Арміі Махдзі|шыіцкае паўстанне]] на поўдні краіны. Тады камандаванне ЗША пачало на перамовы з ворагам. Бакі заключылі паміж сабой пагадненне, па якім амерыканская армія пакідала занятыя кварталы, а замест іх тут фармавалася іракская брыгада (1100 чалавек) для кантролю над горадам і прадухілення пранікнення ў яго найбольш актыўных паўстанцаў. Брыгада была ўзброена амерыканскай зброяй, камандаваў ёю іракскі генерал. Пасля гэтага, з мая па верасень 2004 года, сітуацыя ў раёне Фалуджы заставалася досыць спакойнай, хоць меў месца шэраг узброеных сутыкненняў паміж сіламі ЗША і партызанамі. Эксперымент з Фалуджыйскай брыгадай апынуўся няўдалым: падраздзяленне практычна развалілася, а пастаўленая ёй амерыканская зброя трапіла ў рукі паўстанцаў<ref>{{Cite web |title=Первый штурм Фаллуджи - операция "Неусыпная решимость" (апрель 2004) |url=http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |accessdate=18 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117234535/http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |archivedate=17 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://left.ru/2004/17/hofman116.phtml |title=Фаллуджа и законы войны |access-date=18 кастрычніка 2020 |archive-date=3 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200203104933/http://left.ru/2004/17/hofman116.phtml |url-status=dead }}</ref>. Восенню 2004 года амерыканскія войскі пачалі маштабную аперацыю супраць баевікоў у суніцкіх раёнах, мэтай якой з’яўлялася знішчэнне асноўных ачагоў паўстанцкага руху для правядзення першых пасля [[2003]] года парламенцкіх і прэзідэнцкіх выбараў. Ужо ў пачатку кастрычніка пасля трохдзённых баёў быў узяты горад [[Самара (Ірак)|Самара]]. Пасля гэтага ўсе сілы былі кінуты на захоп гарадоў Фалуджа і Рамадзі. Фалуджа была блакавана, і адначасова па ёй наносіліся масіраваныя бомбавыя ўдары. Амерыканцы ў першую чаргу патрабавалі, каб гарадскія ўлады выдалі ім [[Абу Мусаб аз-Заркаві|Абу Мусаба аз-Заркаві]], галаву якога [[Пентагон]] ацаніў у 25 млн долараў<ref>[http://www.e1.ru/news/spool/news_id-267105-section_id-17.html Абу Мусаб аз-Заркави вошёл в тройку самых «дорогих» террористов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610205525/http://www.e1.ru/news/spool/news_id-267105-section_id-17.html |date=10 чэрвеня 2015 }}</ref>. == Падрыхтоўка і сілы бакоў == === Кааліцыя === Перш чым пачаць наступленне, амерыканскія войскі і саюзнікі ўсталявалі вакол горада кантрольна-прапускныя пункты, каб перашкодзіць каму-небудзь увайсці ў населены пункт, а таксама перахапіць паўстанцаў. Акрамя таго, праводзіламя паветраная здымка для падрыхтоўкі дакладныя карт горада. Адначасова кааліцыйныя сілы два з паловай тыдня праводзілі авіяцыйныя і артылерыйскія ўдары па Фалуджы<ref name="From Fallujah to Qaim"/>. Амерыканскія, іракскія і брытанскія войскі налічвалі ад 13 500 да 15 000 чалавек. ЗША сабралі каля 6500 марскіх пяхотнікаў і 1500 салдат сухапутнай арміі, а таксама каля 2500 вайскоўцаў ВМС, якія выконвалі аператыўныя і дапаможныя функцыі. Усе яны былі згрупаваны ў дзве палкавыя баявыя групы<ref name="lowry1">Lowry, Richard S. (2010). ''New Dawn: The Battles for Fallujah''. Savas Beatie. pp. 269—279. {{ISBN|1-932714-77-4}}.</ref>. Сярод сіл новай іракскай арміі налічвалася да 2000 байцоў. Брытанцы падключылі 3-і шатландскі пяхотны батальён (больш вядомы як «[[Чорны дазор]]»<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/black-watch-ordered-to-join-us-cordon-for-assault-on-fallujah-544600.html |work=The Independent |location=London |title=Black Watch ordered to join US cordon for assault on Fallujah |date=22 October 2004 |accessdate=1 July 2011}}</ref>) і элітны 22-і полк [[Асаблівая паветраная служба|SAS]]<ref>Urban, Mark, ''Task Force Black: The Explosive True Story of the Secret Special Forces War in Iraq '', St. Martin’s Griffin , 2012 {{ISBN|1250006961}} {{ISBN|978-1250006967}},p.65</ref>. Гэты кантынгент быў падтрыманы самалётамі ваенна-марскога флоту і ВПС, батальёнамі палявой артылерыі арміі ЗША, снайперскімі групамі USSOCOM (сярод тых быў вядомы амерыканскі стралок [[Крыс Кайл]]<ref>Kyle, Chris, 1974—2013. American sniper : the autobiography of the most lethal sniper in U.S. military history. — 1st ed. — New York: W. Morrow, 2012. — 381 pages, pages of plates с. — ISBN 9780062082350, 0062082353, 9780062376336, 0062376330, 9780062401724, 0062401726.</ref>) і наймітамі з розных прыватных ваенных кампаній<ref name="ЧВК">[https://warfor.me/operatsiya-svoboda-iraku-boi-za-el-falludzhu/ Операция «Свобода Ираку»: бои за Эль-Фаллуджу]</ref>. [[ВПС ЗША]] знішчалі мэты, якія выяўлялі пяхотнымі падраздзяленнямі. Пры гэтым, баючыся выкарыстання баевікамі ПЗРК, такія ўразлівыя самалёты, як [[АС-130]] дзейнічалі практычна толькі ноччу<ref name="Гелагаеў"/>. Значную ролю ў амерыканскіх войсках гулялі [[снайпер]]ы. Падраздзяленні псіхалагічных аперацый прайгравалі цяжкую рок-музыку гурта [[Metallica]], каб прымусіць ворага пакінуць свае пазіцыі<ref>[https://yandex.by/turbo/voenhronika.ru/s/publ/intervenciya_usa_v_irake_i_afganistane/bitva_za_falludzhu_poslednij_otschjot_ssha_2008_god/12-1-0-1572 Битва за Фаллуджу. Последний отсчёт (США) 2008 год]{{Недаступная спасылка}} // Военная хроника, 5 июля 2012</ref>. === Паўстанцы === [[Файл:PPSh-41 submachine gun (Fallujah, Iraq).jpg|thumb|Савецкі ППШ-41, захоплены ў паўстанцаў у Фалуджы.]] Колькасць баевікоў у горадзе ацэньвалася ў 2000—5000 чалавек<ref name="globalsecurity.org">{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/oif-phantom-fury-fallujah.htm |title=Operation al-Fajr (Dawn) / Phantom Fury Fallujah, Iraq|publisher=Globalsecurity.org |accessdate=19 May 2011}}</ref><ref name="Karon">{{cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,768590,00.html |work=Time |title=The Grim Calculations of Retaking Fallujah |date=8 November 2004 |accessdate=8 July 2011 |first=Tony |last=Karon |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110221161900/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,768590,00.html |archivedate=21 лютага 2011 |url-status=dead }}</ref>. Мясцовы супраціў быў прадстаўлена шэрагам суніцкіх груповак, сярод якіх ваенізаванае крыло сацыялістычнай партыі [[Баас]]<ref>Martin, Guss, '' The SAGE Encyclopedia of Terrorism, Second Edition'', 2011, SAGE Publications {{ISBN|141298016X}} {{ISBN|978-1412980166}}</ref> (была кіруючай да 2003 г.), умераныя і радыкальныя ісламісты з арганізацый «[[Ісламская армія ў Іраку]]», «[[Джамаат Ансар аль-Суна]]», «[[Рэвалюцыйная брыгада 1920]]», «[[Ансар аль-Іслам]]», прадстаўнікі міжнароднай тэрарыстычнай арганізацыі [[Аль-Каіда]] і некаторых дробных атрадаў<ref>Nance, Malcolm W., ''The Terrorists of Iraq: Inside the Strategy and Tactics of the Iraq Insurgency 2003—2014'', CRC Press, 2014 {{ISBN|1498706894}} {{ISBN|978-1498706896}}</ref>. Таксама меліся замежныя байцы<ref name="lenta.ru"/>. За лета і восень члены ўзброеных фарміраванняў стварылі сетку тунэляў, бункераў, наглядальных пазіцый і мінных загарод. У многіх дамах усталёўваліся балоны з газам і бочкі з бензінам, якія можна было падарваць. Вуліцы блакаваліся бетоннымі загародамі. Каб перашкодзіць амерыканскім снайперам займаць пазіцыі на дахах будынкаў, лесвіцы латаліся або абвальваліся, што прымушала салдат карыстацца шляхамі, якія прывядуць іх на міны, «расцяжкі» або ў агнявыя мяшкі. Мініраваліся таксама аўтамашыны, кінутыя на дарогах. Агнявые кропкі знаходзіліся нават у мячэцях і школах<ref name="Гелагаеў">[https://bsblog.info/el-falludzha-borba-za-gorod-v-usloviyax-gospodstva-v-vozduxe/ Эль-Фаллуджа: борьба за город в условиях господства в воздухе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220701050444/https://bsblog.info/el-falludzha-borba-za-gorod-v-usloviyax-gospodstva-v-vozduxe/ |date=1 ліпеня 2022 }} // Александр Гелогаев, Belarus Security Blog, 10 октября 2018</ref>. У распараджэнні груповак мелася пераважна стралковая зброя, у асноўным ад былой арміі [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] альбо кантрабанды. Практычна кожны баявік меў якую-небудзь мадыфікацыю [[Аўтамат Калашнікава|аўтамата Калашнікава]], шырокае распаўсюджванне атрымалі РПГ-7 і ручны кулямёт Калашнікава. Прысутнічаў нязначны запас заходняй стралковай зброі. Частка ўзбраення маральна састарэла, але партызаны паспяхова падтрымлівалі экіпіроўку ў надзейнай стане. Элітныя падраздзяленні і снайперскія групы (у сярэднім былі колькасцю ў пяць чалавек) мелі найлепшыя абразцы, у тым ліку [[Снайперская вінтоўка Драгунова|снайперскія вінтоўкі Драгунова]]<ref>[http://www.modernarmy.ru/article/248 Вооружение и снаряжение снайперов иракских повстанцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201019081640/http://www.modernarmy.ru/article/248 |date=19 кастрычніка 2020 }} // Современная армия, 6 мая 2013</ref>. == Ход баёў == [[Файл:US Navy 041108-M-8205V-006 An air strike is called in on a suspected insurgent hideout at the edge of Fallujah, Iraq by U.S. Marines assigned K Company, 3rd Battalion, 5th Marine Regiment, 1st Marine Division, during the openin.jpg|thumb|left|Выбух авіяцыйнай бомбы падчас бамбардзіроўкі Фалуджы, 8 лістапада.]] [[8 лістапада]] пачынаецца наступленне на Фалуджу. Чатыры ўзмоцненых батальёна марскіх пяхотнікаў ЗША склалі ўдарную групу, якая павінна была прарвацца да цэнтра горада. На іракскую армію легла задача прыкрываць амерыканцам тыл і праводзіць зачыстку будынкаў. Адна група атакавала горад з паўночнага ўсходу і павінна была ўзяць пад кантроль раён Аскары. Другая група ўзяла пад кантроль вакзал на поўначы і пачала прасоўвацца да цэнтра праз раён Джалан. Аскары ўдалося ўзяць адносна лёгка, але ў Джалане баевікі аказалі адчайны супраціў. Некалькім амерыканскім танкам атрымалася прабіцца да цэнтра Фалуджы, аднак пад ціскам партызан яны вымушаны былі адступіць<ref name="lenta.ru">[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Сергей Карамаев, Lenta.ru, 11 ноября 2004</ref>. Пасля гэтага пачаўся масіраваны абстрэл пазіцый баевікоў з дапамогай авіяцыі, верталётаў, артылерыі і танкаў. Хутка войскі кааліцыі змаглі захапіць асноўныя масты, а таксама шпітальны комплекс, размешчаны на паўвостраве на рацэ [[Еўфрат]]. Менавіта туды, як першапачаткова меркавалася, паўстанцы будуць адступаць з цэнтра горада. Пазней высветлілася, што адтуль планавалася весці маштабную прапагандысцкую кампанію аб ліку грамадзянскіх ахвяр з-за дзеянняў замежнікаў і іх саюзнікаў<ref name=wise75>Wise p. 75</ref>. На наступны дзень, [[9 лістапада]], аднавіліся паветраныя бамбардзіроўкі. Кааліцыяй у горадзе была адключана ўся электрычнасць. Пачалося цяжкае прасоўванне ад будынка да будынка, праверкі памяшканняў, вулічныя баі. Для захавання жыццяў салдат пры ўваходзе ў дамы, часта акружаныя сценамі, выкарыстоўвалася выбухоўка або танкі. Браніраванымі бульдозерамі амаль адразу ж ачышчаліся ад абломкаў вуліцы, важныя для наступлення. У той жа дзень партызаны збілі амерыканскі вайсковы верталёт<ref name="Гелагаеў"/>. [[10 лістапада]] амерыканскае камандаванне заявіла аб вызваленні ад паўстанцаў большай часткі горада<ref name="lenta.ru"/>. Заяўлялася аб захопе 80 % горада, у той час як сілы супраціву перайшлі да адзіночных нападаў у шэрагу раёнаў замест поўнамаштабных баявых дзеянняў. Таксама казалася, што пры адступленні яны ўсталёўваюць на дарогах розныя міні-пасткі, што значна абцяжарвае прасоўванне кааліцыі<ref name=RG.RU>[https://rg.ru/2004/11/15/el-falludja.html Операция без наркоза: Эль-Фаллуджа стал мертвым городом] // Александр Тимонин, Редакция «Российская газета», 15 октября 2004</ref>. [[Файл:Second Battle of Fallujah, mosque firefight and house searches.ogv|thumb|Відэа з зачысткай амерыканскімі марпехамі вуліц Фалуджы, 10 лістапада.]] Як паведамлялася [[11 лістапада]], амерыканцы страцілі два верталёты «[[Bell AH-1 Cobra|Cobra]]» і танк [[M1 Abrams|Abrams]], што падарваўся на самаробнай выбуховай прыладзе, у выніку чаго адзін танкіст загінуў і яшчэ адзін атрымаў раненні<ref name="Абрамс"/>. [[13 лістапада]] [[Узброеныя сілы ЗША]] абвясцілі аб паспешнай перамоге, калі як у рэальнасці сутыкненні яшчэ працягваліся. Асабліва жорсткія сутычкі адбыліся на наступны дзень<ref name=RG.RU/>. У той жа час, нягледзячы на страту частцы горада, паўстанцы правялі шэраг паспяховых нападаў на сілы праціўніка. У тактыцы кіраўніцтва інсургентаў стала больш аддаваць перавагу рэйдам невялікіх груп у 10 чалавек, узброеных РПГ і стралковай зброяй. Атрады ладзілі засады на кааліцыйныя войскі, імкнучыся пераважна знішчыць амерыканскую бранятэхніку. Так за 2 тыдні ў ходзе рэйдаў малых груп былі знішчаны 4 танкі і 25 вайскоўцаў ЗША<ref name="голос">[https://vk.com/wall-153203112_5402 Анти-империалистические войны арабского народа. Иракская война (Часть 3. Иракская война и её значение).] // Голос Арабов, 9 октября 2018</ref>. У гэты перыяд амерыканскія ВПС звяртаюцца да бамбардзіроўкаў фосфарнымі бомбамі, што паказалі вялікую эфектыўнасць у справе вызвалення горада ад баевікоў. Амерыканцам атрымалася канчаткова здушыць супраціў на ўскраінах і за межамі Фалуджы, цалкам засяродзіўшыся ў гарадской мяжы<ref name="голос"/>. [[18 лістапада]], па заяве катарскага спадарожнікавага тэлеканала [[Аль-Джазіра|al Jazeera]], амерыканскія войскі зноў абстрэльвалі горад, а на поўдні і паўднёвым усходзе Эль-Фалуджы былі чутны выбухі і стральба. У небе з’явіліся баявыя верталёты ВПС ЗША. Амерыканскія марскія пяхотнікі раніцай прыступілі да чарговага планавага прачэсвання тэрыторыі. Ператрусу падвяргліся жылыя дамы, а таксама мячэці, якіх у горадзе больш за сто. Камандаванне ЗША называла галоўнымі мэтамі аперацыі знішчэнне ачагоў супраціву і канфіскацыю зброі<ref name="страты"/>. [[20 лістапада]] амерыканцы зноў абвясцілі аб поўным знішчэнні баевікоў у Фалуджы, аднак і на гэты раз баі не сціхалі<ref>{{cite web|url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_0105_Fallujah-P1,00.html|title=Who Won the Battle of Fallujah?|accessdate=23 September 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FHQgYJh2?url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_0105_Fallujah-P1,00.html|archivedate=2013-03-21}}</ref>. Тым не менш, на той момант партызанскі рух кантраляваў нязначную частку горада і займаўся толькі кропкавымі рэйдамі, страціўшы значную колькасць асабістага складу<ref name="голос"/>. У снежні паўстанцы цалкам перайшлі да адзіночных рэйдаў. Пры гэтым, такія атакі былі значна больш эфектыўна класічнай гарадской тактыкі, якая выкарыстоўвалася партызанамі ў пачатку бітвы. Згодна з паўстанцкімі крыніцамі, у гэтым месяцы амерыканцы страцілі 20 танкаў Abrams і 7 БМП [[M2 Bredley|Bredley]]<ref name="голос"/>. Аднак сілы баевікоў значна паслабелі ў баях з кааліцыяй. [[23 снежня]] адбыўся канчатковы разгром паўстанцаў<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Operation-Phantom-Fury-Assault-Fallujah/dp/B00AK39ZZI |title=Operation Phantom Fury: The Assault and Capture of Fallujah, Iraq |accessdate=4 December 2009}}</ref><ref>[https://www.army.mil/article/178601/november_2004_into_the_hot_zone_at_the_second_battle_of_fallujah November, 2004 — Into the hot zone at the Second Battle of Fallujah]</ref>. Яны больш не былі дзеяздольнымі весці барацьбу, а тыя, хто выжыў і не трапіў у палон пакінулі горад альбо зышлі ў падполле<ref name="голос"/>. == Страты == [[Файл:Fallujah 2004.JPG|thumb|Авіяцыйны ўдар па жылым квартале, 10 лістапада.]] Паводле інфармацыі міжнароднай кааліцыі, у баях за Фалуджу яна панеслі страты ў 107—110 чалавек забітымі і 607—609 параненымі. Сярод іх, 95 загінулых і 560 параненых байцоў арміі ЗША<ref>[https://web.archive.org/web/20160303192226/http://www.wusa9.com/printfullstory.aspx?storyid=53582 Fallujah-Iwo Jima Comparison Raises Eyebrows]</ref>, ад 7 да 10 забітымі і ад 43 да 45 параненымі ў шэрагах новай арміі Ірака<ref>Ricks, Thomas E. (2007). Fiasco: The American Military Adventure in Iraq. United States: Penguin Books. p. 400. ISBN 978-0-14-303891-7.</ref><ref>Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. United States: ABC-CLIO. p. 304. ISBN 978-1-59884-336-1.</ref>, 4 забітых і 10 параненых вайскоўцаў Вялікабрытаніі<ref name="Dead Black Watch soldiers named">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/3984575.stm |title=Dead Black Watch soldiers named |work=BBC News |date=5 November 2004 |accessdate=19 May 2011}}</ref><ref name="The Independent">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/black-watch-pays-price-for-backing-fallujah-offensive-750296.html |title=Black Watch pays price for backing Fallujah offensive |work=The Independent |date=9 November 2004 |accessdate=1 July 2011 |location=London |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://archive.today/20081205173405/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/black-watch-pays-price-for-backing-fallujah-offensive-750296.html |archivedate=5 December 2008}}</ref>. Разам з тым былі збіты тры верталёты «Кобра», адзін танк «Абрамс» падарваўся на самаробнай выбуховай прыладзе<ref name="Абрамс">[https://topwar.ru/89129-o-poteryah-tankov-abrams.html О потерях танков Abrams] // Военное обозрение, 14 января 2016</ref>. Па сцвярджэннях кааліцыі, у Фалуджы загінулі ад 1200<ref name="From Fallujah to Qaim"/> да 2175<ref name="EI1">Michael Weiss et Hassan Hassan, ''EI ; au cœur de l’armée de la terreur'', p 71.</ref> паўстанцаў і яшчэ 1500 баевікоў трапілі ў палон<ref name="From Fallujah to Qaim">{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GE13Ak03.html |title=From Fallujah to Qaim |work=Asia Times |date=13 May 2005 |accessdate=8 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060116191455/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/GE13Ak03.html |archivedate=16 студзеня 2006 |url-status=dead }}</ref>. Кансультатыўны савет маджахедаў Эль-Фалуджы 18 лістапада 2004 г. распаўсюдзіў прэс-рэліз, у якім паведамлялася, што партызанскім атрадам атрымалася збіць два самалёты [[F-16]], 11 баявых верталётаў, пяць беспілотных самалётаў-разведчыкаў, транспартны верталёт Chinook з 60 вайскоўцамі на борце, падбіць 11 танкаў Abrams і 22 ваенных аўтамабіля. У дакуменце таксама сцвярджаецца, што баевікам удалося захапіць у палон 126 амерыканскіх, 123 іракскіх і 15 брытанскіх вайскоўцаў. Паводле звестак савета, амерыканцы страцілі забітымі 400 чалавек, [[калабарацыянізм|калабаранты]] — 140. Акрамя таго, у заяве адзначаецца, што адзін амерыканскі афіцэр з падначаленым яму падраздзяленнем перайшоў на бок паўстанцаў. Аднак ніякіх фактычных доказаў прадастаўлена не было<ref name="страты">[http://newsru.com/arch/world/18nov2004/afkeel.html Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США]</ref>. Згодна з крыніцамі ад [[Баасізм|прабаасісцкіх]] сіл, у першыя два тыдня амерыканцы страцілі 4 танкі Abrams. У снежні былі знішчаны 20 гэтых танкаў і яшчэ 7 БМП Bredley<ref name="голос"/>. Паводле розных крыніц, ахвяры сярод мірнага насельніцтва складаюць ад 581<ref>[https://www.iraqbodycount.org/analysis/beyond/besieged_fallujah/ Besieged: Living and Dying in Fallujah]</ref> да 800<ref>http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1967340_1967350_1967530,00.html</ref> загінулых. Даныя аб стратах наймітаў прыватных ваенных кампаній, калі ахвяры сярод іх наогул меліся, не публікаваліся<ref name="ЧВК"/>. == Прымяненне белага фосфару == Было адзначана прымяненне амерыканскімі войскамі [[Белы фосфар|белага фосфару]] ў якасці запальнай<ref name="bf_rams"/>/хімічнай<ref>[http://www.voltairenet.org/article130946.html Американская армия применяет химическое оружие против иракского населения]</ref> зброі, што забаронена ў [[1977]] годзе дадатковым пратаколам Жэнеўскай канвенцыі аб абароне ахвяр вайны, калі ёсць пагроза для мірных грамадзян. Першапачаткова амерыканскае камандаванне заяўляла, што проста былі няправільна ўжыты фосфарныя асвятляльныя бомбы і называла ўсе паведамленні аб ахвярах «распаўсюджаным міфам»<ref name="BF_svid"/>. Пазней пад ціскам журналістаў, якія прадэманстравалі фатаграфіі дзяцей і дарослых з апёкамі характэрнымі для белага фосфару<ref>[http://ura-inform.com/society/2005/11/10/43713/ В ходе операции «Ярость призрака» американцы сжигали детей заживо. Белым фосфором. (+ФОТО)]</ref>, прадстаўнік Пентагона падпалкоўнік Бары Вінэбл ({{lang-en|Barry Venable}}) прызнаў, што амерыканская армія мэтанакіравана ўжывала белы фосфар супраць «узброенага ворага»<ref name="bf_rams">[http://www.rian.ru/world/20051130/42261797-print.html Рамсфелд заявляет, что белый фосфор — законный военный инструмент]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па сведчаннях відавочцаў, ужытыя боепрыпасы знішчалі ўсё жывое ў радыусе 150 метраў<ref name="BF_svid">[http://www.rian.ru/incidents/20051117/42120401.html Белый фосфор поражал женщин и детей в Ираке. Свидетельства]</ref>. Кіраўнік Пентагона [[Дональд Рамсфелд]] заявіў, што «белы фосфар — законны ваенны інструмент» і армія ЗША будзе ўжываць яго па сваім меркаванні<ref name="bf_rams" />. Выкарыстанне любой запальнай зброі ў месцах засяроджвання грамадзянскага насельніцтва забаронена таксама [[ААН]] пратаколам III да Канвенцыі аб звычайным узбраенні<ref>[http://www.un.org/russian/documen/convents/conweapons.pdf Конвенция о запрещении или ограничении применения конкретных видов обычного оружия, которые могут считаться наносящими чрезмерные повреждения или имеющими неизбирательное действие] ООН</ref>, аднак ЗША не ратыфікавалі гэты дакумент і фармальна не звязаны абавязацельствамі па яго выкананні<ref name="BF_svid"/>. Ужыванне атрутных рэчываў супраць людзей таксама асуджана Канвенцыяй аб забароне хімічнай зброі<ref>[http://www.un.org/disarmament/WMD/Chemical/pdf/cwctext-russian.pdf Конвенция о запрещении разработки, производства, накопления и применения химического оружия и его уничтожении] ООН</ref> (смяротная доза белага фосфару для чалавека — 0,1 г<ref>[http://www.ximicat.com/ebook.php?file=shidlovsky_raz.djvu&page=79 А. А. Шидловский. Основы пиротехники § 7. ФОСФОР И ЕГО СОЕДИНЕНИЯ]</ref>). Паведамленні аб прымяненні фосфарных бомбаў супраць людзей выклікалі негатыўную рэакцыю ў свеце. Італьянскі канал «RAI News 24» па гэтым пытанні зняў фільм «Эль-Фалуджа — схаваная бойня»<ref>[http://www.rainews24.rai.it/ran24/inchiesta/en/body.asp The hidden massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051201030604/http://www.rainews24.rai.it/ran24/inchiesta/en/body.asp |date=1 снежня 2005 }} www.rainews24.rai.it</ref><ref>[http://subj.us/20091021/fallujah-the_hidden_massacre-s_russkimi_subtitrami.html The hidden massacre] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100310112611/http://subj.us/20091021/fallujah-the_hidden_massacre-s_russkimi_subtitrami.html |date=10 сакавіка 2010 }} с русскими субтитрами</ref>. У верасні [[2010]] г. дэпутат [[Парламент Шатландыі|шатландскага парламента]] Біл Уілсан унёс на разгляд сваіх калег прапанову аб шырокім асвятленні наступстваў выкарыстання Злучанымі Штатамі і Вялікабрытаніяй зброі масавага паражэння падчас штурму Фалуджы ў 2004 г. Ён заявіў<ref name="шатландцы">{{Cite web |url=http://press-post.net/irakskim-zhenxhinam-sovetujut-ne-zavodit-detei-%E2%80%93-posledstvija-ispolzovanija-ssha-i-angliei-oruzhija-massovogo-porazhenija |title=Иракским женщинам советуют не заводить детей — последствия использования США и Англией оружия массового поражения |accessdate=2010-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100926212909/http://press-post.net/irakskim-zhenxhinam-sovetujut-ne-zavodit-detei-%E2%80%93-posledstvija-ispolzovanija-ssha-i-angliei-oruzhija-massovogo-porazhenija |archivedate=2010-09-26 |url-status=dead }}</ref>: {{цытата|Наступствы адчуваюцца і ў цяперашні час: даследаванні паказалі чатырохразовы рост захворвання рознымі відамі раку, дванаццаціразовы рост захворвання на рак дзецьмі да 14 гадоў і павелічэнне ў 38 разоў захворванняў [[лейкемія]]й. Для параўнання: у тых, хто выжыў пасля бамбёжкі [[Хірасіма|Хірасімы]] захворванне на лейкемію вырасла ў 17 разоў. А самае галоўнае, з-за гэтага мясцовыя дактары не раяць жанчынам заводзіць дзяцей.}} == Інфармацыйнае суправаджэнне == Міжнародная кааліцыя і заходняя супольнасць успрымалі штурм Фалуджы як контртэрарыстычную аперацыю, накіраваную галоўным чынам на Аль-Каіду, якая лічылася на Захадзе рухаючай сілай супраціву, а разам з тым перакрыццю канала паступлення кантрабанднай зброі і замежных наймітаў у Ірак, што прыязджалі ў краіну для барацьбы з акупантамі падчас ажыццяўлення «свяшчэннага джыхаду» супраць «[[крыжовыя паходы|крыжакоў]]» (сіл кааліцыі)<ref>[http://www.israbard.net/news/view.php?nid=137410 Мусульмане Ирака объявили войну единоверцам]</ref>. У першыя дні бітвы адказны за аперацыю амерыканскі [[генерал-лейтэнант]] [[Томас Мец]] казаў, што цяжкія баі працягнуцца некалькі дзён, але пры гэтым войскі ЗША выконваюць свае задачы з апярэджаннем графіка. Абарончыя лініі паўстанцаў на ўскраінах горада пераадолены, але ў многіх раёнах Фалуджы яшчэ ідуць баі. Генерал таксама выказаў здагадку, што многім лідарам паўстанцаў, уключаючы аль-Заркаві, атрымалася бегчы з горада да пачатку наступлення<ref name="lenta.ru"/>. Тагачасны міністр абароны ЗША Дональд Рамсфелд заявіў<ref name="lenta.ru"/>: {{цытата|Спусташэнне гнязда тэрарыстаў у Эль-Фалуджы — гэта неабходная мера для дасягнення бяспекі ў краіне і палягчэння правядзення ў Іраку незалежных выбараў у студзені будучага года.}} З пачаткам баявых дзеянняў суніцкая [[Ісламская партыя Ірака]] абвясціла аб разрыве супрацоўніцтва з урадам краіны, сфармаваным міжнароднай кааліцыяй<ref name="Гелагаеў"/>. Прадстаўнік іракскага «Камітэта ісламскіх (суніцкіх) улемаў» Харыс ад-Дары заявіў, што амерыканскае камандаванне праводзіць палітыку дэзынфармацыі і хавае сапраўднае становішча спраў у іракскім горадзе Эль-Фалуджа. Ён абверг сцвярджэнні аб тым, што замежнікі па стане на 15-га кастрычніка кантралююць 80 % горада<ref name=RG.RU/>. Іншыя назіральнікі, асабліва ў [[Расія|Расіі]] і на астатняй [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], са скептыцызмам ці нават крытыкай ставіліся да пачатку амерыканскай аперацыі. Так, напрыклад, Сяргей Карамаеў з «Lenta.ru»<ref name="lenta.ru"/> і Аляксандр Цімонін з рэдакцыі «Российская газета»<ref name=RG.RU/> выказвалі здагадкі, што штурм Фалуджы зацягнецца і абернецца цяжкімі стратамі для замежных сіл, а то і зусім будзе правалам. Нават, як гаварылася, у выпадку поспеху кааліцыя не зможа доўга ўтрымліваць горад. Суровай крытыцы амерыканскае камандаванне падвяргалася з-за неаднаразовых паведамленняў аб поўным разгроме баевікоў, якія на справе апынуліся недакладнымі. Некаторыя ўзгадвалі [[Бітва за Ум-Каср|падзеі ва Ум-Касры ў 2003 годзе]], калі аб узяцці горада аб’яўлялася чатыры разы<ref name="lenta.ru"/>. == Наступствы == === Ваеннае становішча === Кааліцыйныя войскі атрымалі перамогу, разграміўшы буйную групоўку праціўніка на тэрыторыі мухафазы Анбар і захапіўшы адзін з ключавых ачагоў супраціву. Аднак баявыя дзеянні на захадзе Ірака працягваліся. Чарговы ўдар па баевіках быў нанесяны з 8 па 19 мая пад [[Эль-Каім]]ам, калі [[Корпус марской пяхоты ЗША|корпусам марской пяхоты ЗША]] праведзена [[Аперацыя «Матадор» (2005)|аперацыя «Матадор»]]. Таксама замежнікі паспрабавалі знішчыць перавалачны пункт і транзітны цэнтр кантрабанды зброі з [[Сірыя|Сірыі]], што не было дасягнута<ref name=DefenseLINK_20050510>Miles, 10 May 2005</ref>. Аднак падраздзяленні зачышчалі тэрыторыю, якая ўтрымлівалася баевікамі, знішчыўшы 125 паўстанцаў і захапіўшы ў палон 39<ref>{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/7823375/ |title=Demise of a hard-fighting squad: Marines who survived ambush are killed, wounded in blast |work=Washington Post |author=Knickmeyer, Ellen |date=2005-05-11 |accessdate=2006-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050514001529/http://www.msnbc.msn.com/id/7823375 |archive-date=14 мая 2005 |url-status=dead}}</ref>. Яшчэ большы поспех замежныя сілы сілы чакалі падчас [[Аперацыя «Сталёвы заслон»|аперацыі «Сталёвы заслон»]], які быў праведзены ў лістападзе таго ж года на паўночным захадзе мухафазы. Амерыканцы змаглі знішчыць шэраг буйных баз паўстанцаў і часова перакрыць іх каналы забеспячэння<ref>[https://web.archive.org/web/20051124021313/http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/11/05/iraq.main Сообщение CNN об операции]</ref><ref>[http://www.cafe-syria.com/syrianews/144.aspx Сообщение Cafe-Syria] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051207021412/http://www.cafe-syria.com/syrianews/144.aspx |date=7 снежня 2005 }}</ref><ref>[http://www.usmc.mil/marinelink/mcn2000.nsf/0/32D730B1BFDC1027852570BF004048C2? Открытая документация Корпуса морской пехоты]</ref>. Нягледзячы на паразы, у [[2006]] годзе баевікі значна актывізавалі сваю дзейнасць. 7 чэрвеня партызаны, звязаныя з Аль-Каідай, здзейснілі ўзброены напад на адміністрацыйны цэнтр [[Эр-Рамадзі]]. Пасля гэтага на працягу паўгода амерыкана-іракскія сілы вялі жорсткія баі з праціўнікам і, па выніку, усё ж канчаткова адціснулі паўстанцаў ад горада<ref>{{cite magazine |title=Return to Ramadi |first=Michael |last=Fumento |magazine=The Weekly Standard |url=http://www.fumento.com/military/ramadireturn.pdf |accessdate=18 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610040038/http://www.fumento.com/military/ramadireturn.pdf |archivedate=10 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |title=The Sheriff of Ramadi: Navy Seals and the Winning of al-Anbar |year=2008 |url=https://archive.org/details/sheriffoframadin00couc |first=Dick|last=Couch |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-59114-147-1}}</ref>. Аднак на пачатак восені мухафаза амаль не катралявалася ні кааліцыйнымі сіламі, ні новым іракскім урадам<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/10/AR2006091001204.html Thomas Ricks. Situation Called Dire in West Iraq (Washington Post)]</ref>. У [[2008]] годзе амерыканцы вырашылі вярнуць пад кантроль Анбар. У лістападзе войскі ЗША ажыццявілі буйную аперацыю, накіраваную пераважна супраць мясцовых ісламарадыкалаў. Гэтаму папярэднічала ўзмацненне аперацый баевікоў супраць замежнікаў і новага ўрада. Армія ЗША ажыццявіла не толькі атакі на лагеры праціўніка ў правінцыі Анбар, але нават і [[Рэйд на Абу-Кемаль (2008)|на тэрыторыі Сірыі]] ў [[Абу-Кемаль|Абу-Кемале]], паспрабаваўшы перакрыць каналы прыбыцця замежнікаў у шэрагі груповак і паставак зброі<ref name=bbcrus>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7692000/7692270.stm|title=США "провели спецоперацию" в Сирии |date=2008-10-26|accessdate=2008-10-27}}</ref>. === Гуманітарнае становішча === Пасля пачатку амерыканскай ваеннай аперацыі горад з насельніцтвам звыш за 300 тысяч жыхароў пакінула большасць людзей. Паведамлялася, што 3,5 тысяч сем’яў знайшлі прытулак у суседнім мястэчку Амірыят-эль-Фалуджа, 1250 — у размешчаным паблізу горадзе Хабанія, яшчэ 400 — у Саклавіі, 250 — у Халабджы<ref name="страты"/>. Паводле даных [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]], у Фалуджы ўсё яшчэ заставаліся каля ста тысяч гараджан<ref name="lenta.ru"/>. Сам горад, асабліва паўночныя раёны, атрымаў значныя разбурэнні. Пад развалінамі дамоў і на вуліцах некалькі тыдняў ляжалі дзясяткі трупаў, якіх немагчыма было прыбраць з-за бесперапынных перастрэлак. Падчас і пасля ваеннай аперацыі гарадскія бальніцы адчувалі недахоп медыкаментаў і перавязачных матэрыялаў, людзі паміралі нават з-за лёгкіх раненняў, бо ім не маглі аказаць кваліфікаваную дапамогу<ref name=RG.RU/>. == У культуры == * Дакументальныя фільмы «[[Эль-Фалуджа — схаваная бойня]]», «[[Акупацыя: Краіна мар]]», «[[Перастрэлка!]]», «[[Дарога да Эль-Фалуджы]]». * Мастацкі фільм «[[Праход на досвітку]]» рэжысёра Андрэса Кастра. * Кампутарныя гульні [[Six Days in Fallujah]], [[Close Combat: First to Fight]], [[Phantom Fury: The 2nd Battle for Fallujah]]. * Песня Білі Джоэла «[[Christmas in Fallujah]]». * Мемуара Дэвіда Белавія і Джона Брунінга «[[Ад дома да дома]]». == Гл. таксама == * [[Бітва за Фалуджу (2014)]] * [[Бітва за Фалуджу (2016)]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{external media |topic = |subtopic = |width = |image1 = [https://m.vk.com/album-65543347_230025867 Фота марскіх пяхотнікаў з рота «Кіла» 3-га батальёна 1-га палка 1-й дывізіі USMC у баях за Фалуджу. Аўтар — Лучыян Рэд.] {{ref-ru}} |image2 = |audio1 = |video1 = [https://youtu.ru/hJXEc7aebgY Відэаматэрыял марской пяхоты ЗША баёў за горад (12—13 лістапада)] {{ref-en}} |video2 = [https://youtu.ru/XSMKvq-ZxqM Рэпартаж CNN з места падзей (15 лістапада)] {{ref-en}} |video3 = }} * [https://web.archive.org/web/20070621001758/http://www.thehistorychannel.co.uk/site/tv_guide/full_details/Conflict/programme_2939.php Shootout: Fallujah — History Channel documentary about the Battle of Fallujah] * [http://www.channel4.com/news/2004/12/week_4/fallujah.html Eyewitness Fallujah: A British TV Cameraman’s account of Operation Phantom Fury] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080612072217/http://www.channel4.com/news/2004/12/week_4/fallujah.html |date=12 чэрвеня 2008 }} * [http://law.bepress.com/expresso/eps/1959/ «The Legality of the Use of White Phosphorus by the United States Military during the 2004 Fallujah Assaults»] (24 January 2007). Berkeley Electronic Press Preprint Series. Working Paper 1959. * [https://web.archive.org/web/20101207023527/http://marinecorpsmoms.com/archives/2004_12.html 3/1 Update from Fallujah, 29 Dec. 2004.], Marine Corps Moms [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лістапад 2004 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2004 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2004 года]] 6q4amktqsqh07dmvu4rw7n6xsy3y4gl 0 659634 5211414 4875399 2026-10-04T19:12:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211414 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |бітвы = [[Уварванне ЗША на Грэнаду]], [[Вайна ў Персідскім заліве]], [[Іракская вайна]]}} '''Джон Філіп Абізаід''' ({{lang-en|John Philip Abizaid}}, {{lang-ar|جونبي زيد}}, нар. [[1 сакавіка]] [[1951]]) — амерыканскі генерал ліванскага паходжання. У [[2003]]—[[2007]] гадах узначальваў [[Цэнтральнае камандаванне Узброеных сіл ЗША|Цэнтральнае камандаванне ЗША]]. У [[2016]]—[[2018]] гадах з’яўляўся саветнікам міністра абароны [[Украіна|Украіны]], а пасля прызначаны паслом ЗША ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 красавіка 1951 года ў Рэдвуд-Сіці, Паўночная Каліфорнія, [[ЗША]]. Абізаід, напалову [[араб]] па нацыянальнасці, вырас у [[каталіцызм|каталіцкай]] сям’і. Продкі прыехалі ў Амерыку яшчэ ў XIX стагоддзі. Яго бацька, удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]], адзін выхоўваў Джона, пасля таго як маці хлопчыка памерла ад раку. === Адукацыя === У 1973 годзе скончыў навучанне ў [[Ваенная акадэмія ЗША|Ваеннай акадэміі ЗША]] ва Уэст-Пойнце, Нью-Ёрк; на базавых і прасунутых курсах падрыхтоўкі афіцэраў пяхотных палкоў; у штабным каледжы Узброеных Сіл (JFSC); і ваенным каледжы (U. S. Army War College Senior Fellowship) пры Гувераўскім інстытуце. Ён атрымаў ступень [[магістр]]а гуманітарных навук у даследаванні [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] ў [[Гарвардскі універсітэт|Гарвардскім універсітэце]] (Harvard University), а таксама вучыўся ў Іарданскім універсітэце ў Амане (University of Jordan, Amman) па праграме Джорджа Олмстэда (George Olmsted). Надаф Сафран (Nadav Safran), кіраўнік Гарвардскага цэнтра па Блізкім Усходзе, успамінаючы пра 100-старонкавую працу Абізаіда па пытаннях абароннай палітыкі [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], заявіў, што ''«гэта была лепшая праца за 30 гадоў яго практыкі ў Гарвардзе»''. === Ваенная служба === Пасля ваеннай акадэміі ЗША атрымаў званне другога лейтэнанта пяхотнага палка. Ён пачаў сваю ваенную кар’еру ў 504-м парашутна-дэсантным палку 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі ў Форт-Брэг, Паўночная Караліна. Абізаід камандаваў 2-м і 1-м батальёнамі рэйнджараў падчас уварвання ў Грэнаду. Джон таксама камандаваў 3-м батальёнам 325-га палка ПДВ баявой групы ў Вічэнца, Італія, падчас [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]], і разгарнуў свой батальён у Паўночным Іраку, каб забяспечыць прыкрыццё для [[курды|курдаў]]. Яго брыгада знаходзілася пад камандаваннем 504-га парашутнага пяхотнага палка з 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі. Ён служыў памочнікам камандуючага 1-й бранятанкавай дывізіяй у [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. Пасля гэтага Абізаід служыў у якасці 66-га каменданта Ваеннай акадэміі ЗША ва Уэст-Пойнце, дзе яму ўдалося перамагчы [[дзедаўшчына|дзедаўшчыну]] і абнавіць навучальны план. Пазней ён прыняў камандаванне 1-й пяхотнай дывізіі 'Big Red One' ў Вюрцбургу, [[Германія]], ад Дэвіда Л. Грэнджэма (David L . Grange), а таксама ўдзельнічаў у аперацыі ў Іраку. Пасля пачатку акупацыі Ірака і звяржэння [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]], Абізаід прыняў на сябе камандаванне Цэнтральным камандаваннем ад [[Томі Фрэнкс]]а. 20 снежня 2006-га было абвешчана, што генерал сыдзе ў адстаўку са сваёй пасады ў сакавіку 2007-га. Ён планаваў сысці на пенсію раней, але некаторы час працягваў несці службу. 16 сакавіка 2007-га Абізаід перадаў камандаванне адміралу Уільяму Фэлану. === Саветнік МА Украіны === У верасні 2016 года, разам з брытанскім генералам [[Нік Паркер|Нікам Паркерам]], прызначаны саветнікамі міністра абароны Украіны [[Сцяпан Цімафеевіч Палтарак|Сцяпана Палтарака]]. Іх прызначэнне адбылося ў рамках падпісання новага пагаднення аб абаронным супрацоўніцтве паміж [[Украіна]]й і ЗША<ref>{{Cite web |title=Пентагон назначил советника по вопросам обороны для Украины |url=http://www.ukrinform.ru/rubric-politycs/2079812-pentagon-naznacil-sovetnika-po-voprosam-oborony-dla-ukrainy.html |accessdate=29 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160910141448/http://www.ukrinform.ru/rubric-politycs/2079812-pentagon-naznacil-sovetnika-po-voprosam-oborony-dla-ukrainy.html |archivedate=10 верасня 2016 |url-status=dead }}</ref>. === Пасол у Саудаўскай Аравіі === 13 лістапада 2018 года прызначаны прэзідэнтам [[Дональд Трамп|Трампам]] паслом ЗША ў Саудаўскай Аравіі<ref>{{Cite web| title = Trump names retired general John Abizaid to be ambassador to Saudi Arabia| work = Washington Post| accessdate = November 14, 2018| url = https://www.washingtonpost.com/politics/trump-names-retired-general-john-abizaid-to-be-ambassador-to-saudi-arabia/2018/11/13/ccf62336-e79d-11e8-a939-9469f1166f9d_story.html}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://tsn.ua/politika/radnikom-poltoraka-stav-eks-kerivnik-komanduvannya-zbroynih-sil-ssha-reuters-742920.html РАДНИКОМ ПОЛТОРАКА СТАВ ЕКС-КЕРІВНИК КОМАНДУВАННЯ ЗБРОЙНИХ СИЛ США&nbsp;— REUTERS] * [http://rian.com.ua/world_news/20160908/1015959854.html Экс-глава Центрального командования США станет советником Полторака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160909182350/http://rian.com.ua/world_news/20160908/1015959854.html |date=9 верасня 2016 }} * Інтерв'ю з генералом Джоном Абізаїдом обговорення 11 вересня 2001 року http://www.westpointcoh.org/interviews/preparing-for-war-after-9-11 see also www.westpointcoh.org * Interview with GEN(R) John Abizaid about his career on the West Point Center for Oral History http://www.westpointcoh.org/interviews/the-education-and-maturation-of-a-future-centcom-commander see also www.westpointcoh.org * [https://web.archive.org/web/20101202054427/http://westpointaog.org/netcommunity/page.aspx?pid=3476 «West Point Association of Graduates Distinguished Graduate Award Recipient 2009»] * [http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june04/abizaid_3-04.html «Newsmaker: General John Abizaid»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140115172057/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/jan-june04/abizaid_3-04.html |date=15 студзеня 2014 }}, Public Broadcasting Service, 4 березня 2004. * [http://belfercenter.ksg.harvard.edu/experts/987/general_ret_john_p_abizaid.html John Abizaid bio at the Preventive Defense Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160917230109/http://belfercenter.ksg.harvard.edu/experts/987/general_ret_john_p_abizaid.html |date=17 верасня 2016 }}. * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A15597-2003Aug2.html «Centcom's Renaissance Man»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120716180659/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A15597-2003Aug2.html |date=16 ліпеня 2012 }}, ''The Washington Post'' * Paul de la Garza, [http://www.sptimes.com/2006/09/03/Floridian/In_search_of_ground_t.shtml «In Search of Ground Truth: CentCom chief Gen. John Abizaid crisscrosses the front lines to get intel on the war on terror….»], ''St. Petersburg Times'', 3 вересня 2006 * [https://web.archive.org/web/20070703121740/http://www.boston.com/news/world/articles/2006/12/20/abizaid_plans_to_leave_post_in_march/ "Abizaid plans to leave post in March] ''Boston Globe'', 20 грудня 2006 * https://web.archive.org/web/20070518033522/http://www.tbo.com/news/metro/MGBQQ98JDZE.html {{DEFAULTSORT:Абізаід Джон}} [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] [[Катэгорыя:Паслы ЗША]] fa7vyj600qb899f2vtpf49ii7h9fn9u 0 659669 5211422 4875403 2026-10-04T19:32:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211422 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кейсі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Джордж Уільям Кейсі-малодшы''' ({{lang-en|George William Casey, Jr}}.; [[22 ліпеня]] [[1948]], [[Сэндай]], [[Японія]]) — поўны (чатырохзоркавы) [[генерал]] [[ЗША]]. == Біяграфія == Джордж Кейсі нарадзіўся ў Японіі (на той момант краіна акупавана пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]]) у сям’і прафесійнага ваеннага, генерал-маёра Джорджа Кейсі старэйшага, які загінуў 7 ліпеня 1970 года ў [[В’етнам]]е, камандуючы [[1-я кавалерыйская дывізія (ЗША)|1-й кавалерыйскай дывізіяй]]. Джордж Кейсі малодшы атрымаў вышэйшую адукацыю з прысваеннем ступені [[бакалаўр]]а навук у галіне міжнародных адносін у [[Джорджтаўнскі ўніверсітэт|Джорджтаўнскім універсітэце]] ў 1970 годзе. У 1980-м атрымаў ступень магістра па міжнародных адносінах у Дэнверскім універсітэце. Ваенную адукацыю атрымаў на курсах Корпуса падрыхтоўкі афіцэраў рэзерву ЗША (ROTC) у 1970 годзе па спецыяльнасці афіцэр механізаваных войскаў. Камандаваў 3-й брыгадай 1-й кавалерыйскай дывізіі, пазней памочнік камандзіра 1-й бранятанкавай дывізіі ў [[Германія|Германіі]]. З ліпеня 1996 па жнівень 1997 года ўдзельнічаў у аперацыі «Сумесныя намаганні» ў [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. У ліпені 1999 года Кейсі ўзначаліў камандаванне 1-й бранятанкавай дывізіі. У ліпені 2001 года, па завяршэнні камандавання дывізіяй, генерал Кейсі працягнуў службу на пасадзе дырэктара баявога ўпраўлення міжвідавых камандавання УС ЗША ў [[Пентагон]]е. Пасля генерал-лейтэнант Кейсі са студзеня 2003 года па кастрычнік 2003 года — дырэктар [[Аб’яднаны камітэт начальнікаў штабоў ЗША|Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў]]. З кастрычніка 2003 па чэрвень 2004 — намеснік начальніка штаба арміі. З чэрвеня 2004 па 8 лютага 2007 года генерал Кейсі камандаваў [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|шматнацыянальных кааліцыйных сіл у Іраку]]. З 10 красавіка 2007 года — начальнік штаба арміі. 10 красавіка 2011 года генерал Кейсі здаў паўнамоцтвы начальніка штаба сухапутных войскаў ЗША генералу [[Марцін Дэмпсі|М. Дэмпсі]] і неўзабаве сышоў у адстаўку. == Літаратура == * Cloud, David; Greg Jaffe (2009). The Fourth Star: Four Generals and the Epic Struggle for the Future of the United States Army. Random House == Спасылкі == * [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A4087-2004Jun24.html Новая работа в Ираке] {{ref-en}} * [http://www.sourcewatch.org/index.php?title=George_W._Casey%2C_Jr. Генерал Кейси] {{ref-en}} * [http://www.cnn.com/2007/WORLD/europe/01/05/friday/index.html Гейтс встряхивает командование в Ираке] {{ref-en}} * [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070105-7.html Брифинг для прессы, касающиеся изменений командиров в Ираке] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160303175824/http://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2007/09/27/army_is_worn_too_thin_says_general/ Кейси рассказывает..] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кейсі Джордж}} [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]] p5wqgm0jllxbnm69fvpwzdbji8f1nbo 0 664488 5211416 5152756 2026-10-04T19:16:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211416 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дылсан}} {{Кінематаграфіст | Імя = Джон Дылсан | Арыгінал імя = {{lang-en|John Dilson}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Джон Х. Дылсан | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Прафесія = кінаакцёр | Гады актыўнасці = [[1934]]—[[1944]] | жонка = | дзеці = | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Джон Х. Дылсан''' ({{lang-en|John H. Dilson}}; {{ДН|18|2|1892}}, [[Бруклін]], [[Нью-Ёрк]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], [[ЗША]] — {{ДС|1|6|1944}}, {{нп5|Вентура (Каліфорнія)|Вентура|en|Ventura, California}}, [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]], [[ЗША]]) — амерыканскі [[акцёр]]<ref name="NY Times">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/movies/person/19224/John-Dilson |title=John Dilson |accessdate=December 6, 2014 |work=New York Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529100300/http://www.nytimes.com/movies/person/19224/John-Dilson |archive-date=29 мая 2014 |url-status=dead}}</ref>, які згуляў ў больш чым 250 фільмах паміж 1934 і 1944 гадамі. == Біяграфія == Джон Дылсан нарадзіўся 18 лютага 1891 года ў [[Бруклін]]е (Нью-Ёрк, ЗША). Ён быў акцёрам, і згуляў ў больш чым 250 фільмах паміж 1934 і 1944 гадамі. Памёр Джон Дылсан 1 чэрвеня 1944 года ў гораде Вентура (штат Каліфорнія, ЗША). == Выбарачная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1945|{{нп5|Рапсодыя ў блакітным (фільм)|Рапсодыя ў блакітным|en|Rhapsody in Blue (film)}}|Rhapsody in Blue|музычны крытык (няма ў тытрах)}} {{УФільме|1944|{{нп5|Бафала Біл (фільм)|Бафала Біл|en|Buffalo Bill (film)}}|Buffalo Bill|прэзідэнт ЗША [[Ратэрфорд Бэрчард Хейс]]}} {{УФільме|1944|{{нп5|Жоўтая ружа Тэхаса (фільм)|Жоўтая ружа Тэхаса|en|The Yellow Rose of Texas (film)}}|The Yellow Rose of Texas|бізнэсмэн (няма ў тытрах)}} {{УФільме|1941|[[Горад Нью-Ёрк]]|New York Town|лекар (няма ў тытрах)}} {{УФільме|1940|{{нп5|За межамі Сакрамэнта||en|Beyond the Sacramento}}|Beyond the Sacramento|Джэйсан Пэры}} {{УкФільме|1940|{{нп5|Вялікая прэм'ера||en|The Big Premiere}}|The Big Premiere|уладальнік тэатра}} {{УФільме|1936|{{нп5|Пяшчотная Джулія (фільм, 1936)|Пяшчотная Джулія|en|Gentle Julia (1936 film)}}|Gentle Julia|дзядзька}} {{УФільме|1935|{{нп5|Смерць на адлегласці||en|Death from a Distance}}|Death from a Distance|рэдактар газеты Макконэл}} {{УФільме|1934|{{нп5|Мужчынская гульня||en|A Man's Game}}|A Man's Game|Джон Т. Брэдлі}} {{УФільмеНіз}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|0227117|Джон Дылсан}} * {{Sfdb name|130525|Джон Дылсан}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|ЗША}} {{DEFAULTSORT:Дылсан Джон}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] r0uf4552smyb5c7i4hotel4ce1wt3ca 0 665648 5211408 4503459 2026-10-04T19:03:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211408 wikitext text/x-wiki [[Файл:Akbar_tomb_2.jpg|міні|''Панэлі Джалі'' ў {{нп3|Грабніца Акбара Вялікага|грабніцы Акбара Вялікага|ru|Гробница Акбара Великого}} каля [[Агра|Агры]], [[Індыя]]]] '''''Джалі''''' ''(jālī -'' «чысты») — назва каменнага перфарыраванага ці {{нп3|Рашотка|рашэцістага||Latticework}} {{нп3|Аконны экран|экрану||Window screen}}, як правіла, з арнаментам, які пабудаваны на аснове выкарыстання [[Каліграфія|каліграфіі]] і [[Геаметрыя|геаметрыі]]. Гэтая форма архітэктурнага аздаблення распаўсюджана ў {{нп3|Інда-ісламская архітэктура|інда-ісламскай архітэктуры|ru|Индо-исламская архитектура}} і ў цэлым у [[Ісламская архітэктура|ісламскай архітэктуры]]<ref name="Lerner156">Lerner, p. 156</ref>. Джалі дапамагае ў зніжэнні тэмпературы за кошт сціскання паветра, якое праходзіць праз адтуліны. Было заўважана, што ў вільготных месцах, напрыклад, у [[Керала|Керале]] і [[Конканскі бераг|Конкане]] робяць вялікія адтуліны з агульнай паніжанай празрыстасцю па параўнанні з сухім кліматам рэгіёнаў [[Гуджарат]] і [[Раджастхан]]<ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/analysis/column-yatin-pandya-on-jaali-as-a-traditional-element-1599623|title=Yatin Pandya on 'jaali' as a traditional element|work=[[Daily News and Analysis]]|date=16 October 2011|accessdate=18 January 2016}}</ref>. З-за кампактнасці жылых раёнах у сучаснай Індыі, джалі сталі больш рэдкімі, бо не забяспечваюць прыватнасць і бяспеку<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-propertyplus/the-multifunctional-jaali/article1138372.ece|title=The multi-functional jaali|work=[[The Hindu]]|date=30 January 2011|accessdate=18 January 2016|author=Satyaprakash Varanashi|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301213005/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-propertyplus/The-multi-functional-jaali/article15538427.ece|archive-date=1 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Раннія ўзоры джалі ствараліся разьбой па камені, як правіла, у {{нп3|Ісламскі геаметрычны арнамент|геаметрычныя ўзоры||Islamic geometric patterns}}, пазней [[Імперыя Вялікіх Маголаў|маголы]] выкарыстоўвалі вельмі тонка выразаныя арнаменты на расліннай аснове, як у [[Тадж-Махал]]ы. Яны таксама часта дадавалі [[Фларэнтыйская мазаіка|фларэнтыйскую мазаіку]] ў абрамленні, выкарыстоўваючы мармур і [[Каштоўныя камяні|напаўкаштоўныя]] камяні<ref name="Lerner156">Lerner, p. 156</ref><ref name="Thapar">{{Cite book|title=Introduction to Indian architecture}}</ref>. == Ілюстрацыі == <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Taj Inside 1.jpg|Дэталі з мармуровых экранаў джалі каралеўскага [[кенатаф]]у, [[Тадж-Махал]] Файл:Sidi Saiyyad Ni Jaali.jpg|Джалі ў {{нп3|Мячэць Сідзі-Саід|мячэці Сідзі-Саід|ru|Мечеть Сиди-Саид}} у [[Ахмедабад]]зе дэманструе традыцыйны індыйскі матыў дрэва жыцця Файл:Salim Chishti Tomb-2.jpg|Джалі ў {{нп3|Маўзалей Саліма Чышці|Маўзалеі Саліма Чышці|ru|Мавзолей Салима Чишти}}, {{нп3|Фатэхпур-Сікры||ru|Фатехпур-Сикри}} паказвае ісламскі геаметрычны арнамент, распрацаваны ў Заходняй Азіі Файл:Bibi-Ka-Maqbara- net.jpg|Джалі ў {{нп3|Бібі-ка-Макбара||ru|Биби-ка-Макбара}}, [[Аўрангабад (горад, Махараштра)|Аўрангабад]] з тыповымі індыйскімі матывамі </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Lerner, Martin (ed), [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/105494 The Flame and the Lotus: Indian and Southeast Asian Art from the Kronos Collections]Выставачны каталог з музея Метраполітан, які ўтрымлівае матэрыялы пра джалі (no. 60), [https://books.google.co.uk/books?id=c59UogZeXFYC&pg=PA156&dq=jali+screen&hl=en&sa=X&ei=zzJnVeryLanmsAS-hIKgBg&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=jali%20screen&f=false google books] == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20041222145653/http://archnet.org/library/dictionary/entry.tcl?entry_id=DIA0400 ArchNet слоўнік ісламскай архітэктуры: Джалі] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] [[Катэгорыя:Ісламская архітэктура]] 4z489z9nfm9ktz1wmwa33fqnipg6xpq 0 665809 5211639 4887823 2026-10-05T09:37:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211639 wikitext text/x-wiki [[Файл:Operation Cedar Falls map.jpg|thumb|Амерыканская аперацыя ў раёне «трохвугольніка».]] '''Жалезны трохвугольнік''' ({{lang-en|Iron Triangle}}) — умоўны раён на тэрыторыі [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвага В’етнама]] падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. == Размяшчэнне == «Жалезны трохвугольнік» — раён актыўнасці в’етнамскіх партызан, знаходзіўся прыкладна за 40 км на паўночны захад ад [[Хашымін|Сайгона]]. Умоўнымі вяршынямі яго былі вёскі Бенсук, Бенко і Бенкат. Гэтыя вёскі ўтваралі амаль [[Прамы вугал|прамавугольны]] [[трохвугольнік]], [[гіпатэнуза]] якога праходзіла прыблізна па рацэ [[Сайгон (рака)|Сайгон]] (Сонг-Сайгон). Асноўным элементам гэтага партызанскага раёна быў комплекс падземных збудаванняў ([[Тунэлі Куці]]), створаны в’етнамскімі партызанамі. Змяшчаўся ён па суседстве з амерыканскай базай Куці. Аб’екты размяшчаліся ў кіламетры адзін ад аднаго. Іх падзялялі каўчукавая плантацыя і рака Сайгон. == Структура == Сістэма тунэляў была пабудавана яшчэ ў час вайны з французамі і значна пашырана ў 1960-х гадах. Па нарматывах кожны селянін, які ўдзельнічаў у пабудове, павінен быў прайсці па меншай меры 3 фута ў дзень, капалі простымі рыдлёўкамі. Зямлю выносілі ў кошыках. Звычайна капалі ў сезон дажджоў. У сваёй фінальнай версіі трохпавярховы падземны комплекс быў абсталяваны нават невялікім кінатэатрам і аперацыйнай. Агульная даўжыня яго тунэляў, па розных ацэнках, ад 75 да 250 кіламетраў. Тунэлі рабіліся не прамымі, а з паваротамі на 60—120 градусаў. Комплекс меў сістэму паветраабмену, у выглядзе маленечкага памеру выведзеных на паверхню трубак, загнутых у розныя бакі, каб пазбегнуць затаплення пры мусонных дажджах, частка з іх наўмысна паварочвалася ў напрамку вятроў, каб забяспечваць астуджэнне. == Значэнне == У раёне «жалезнага трохвугольніка» размяшчаўся вялікі комплекс падземных тунэляў, які выкарыстоўваўся партызанамі [[В’етконг|НФВПВ]] як тылавая база для правядзення ўзброеных акцый у Сайгоне і яго ваколіцах. == Баявыя дзеянні == Да [[1965]] тэрыторыя ля «жалезнага трохвуголніка» не кантралявалася ўрадавай арміяй Паўднёвага В’етнама. Пасля пачатку поўнамаштабнага ўдзелу [[ЗША]] ў В’етнамскай вайне тут з верасня 65-га перыядычна праводзіліся аперацыі, накіраваныя на ліквідацыю пагрозы Сайгону з гэтага раёна. Комплекс тунэляў НФВПВ упершыню быў знойдзены ў ходзе аперацыі «Crimp» (студзень [[1966]]); у далейшым для знішчэння размешчаных у гэтых тунэлях і іншых падземных збудаваннях партызан на тэрыторыі Паўднёвага В’етнама складоў і захопу дакументаў праціўніка ў многіх амерыканскіх падраздзяленнях былі створаны спецыяльныя атрады так званых [[Тунэльныя пацукі|«тунэльных пацукоў»]]. Найбольш вядомай аперацыяй у «жалезным трохвугольніку» стала [[Аперацыя «Сідар-Фолс»|аперацыя «Сідар-Фолс»]] (студзень [[1967]]), найбуйнейшая наземная аперацыя вайны на той момант, у якой удзельнічала 16 тыс. амерыканскіх салдат і 14 тыс. паўднёвав’етнамскіх. У ходзе яе амерыканскія войскі перамясцілі ўсё насельніцтва кантраляванай НФВПВ вёскі Бенсук у лагер для [[бежанцы|бежанцаў]], а сама вёска была знішчана. Нягледзячы на маштаб ваенных аперацый супраць яго, «жалезны трохвугольнік» заставаўся апорай партызан на працягу ўсёй вайны. Ён паслужыў базай для падрыхтоўкі шырокамаштабнай [[Тэцкае наступленне (1968)|атакі]] на Сайгон у студзені [[1968]] года. У сучасны час у комплексе адкрыты турыстычны атракцыён. == Гл. таксама == * [[Суніцкі трохвугольнік]] * [[Жалезны трохвугольнік (фільм)]] == Спасылкі == * [http://www.rjsmith.com/Iron_Triangle_Complete_01.html Карта «железного треугольника»] * [https://web.archive.org/web/20000619213459/http://www.army.mil/cmh-pg/books/vietnam/90-7/cont.htm Официальная американская история операции «Cedar Falls»]{{ref-en}} {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Вайна ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Геаграфія В’етнама]] t4omzw4fbff3a0uvk0gzr0lswj47w5m 0 666891 5211310 4541194 2026-10-04T14:49:03Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211310 wikitext text/x-wiki '''Пажар 1737 года ў Гомелі''' — моцны пажар, які здарыўся [[2 верасня]] [[1737]] года ў [[Гомель|Гомелі]], знішчыў значную частку горада. == Прычына пажару і страты == Пажар пачаўся 2 верасня 1737 г. а 23-й гадзіне на [[Траецкая вуліца (Гомель XVII – XVIII стагоддзяў)|вуліцы Траецкай]], дзе загарэўся адзін з дамоў. Прычынай узгарання, як адзначаў камісар [[Гомельскае староства|Гомельскага староства]] [[Юры Трабчаны Няўстрой]], стала «жаночае нядбальства» (''«nierostoropność białogłowska»'') — жыхарка Гомеля, вядомая як Сямёнава, сушыла ўначы грыбы і праз неасцярожнасць запаліла свой дом. Агонь перакінуўся на іншыя будынкі, нарабіўшы шмат шкоды гораду: «спаліў і ў попел ператварыў» мясцовы касцёл, тры праваслаўныя царквы, два скарбовых [[Шынок|шынкі]], некалькі [[Свіран|свірнаў]], арэнды з алкагольнымі напоямі (''«liqworami»''), рухомай маёмасцю, [[бровар]]амі і катламі, крамы з таварамі, а таксама некалькі соцень жылых дамоў (па ўсім відаць, разам з гаспадарчымі пабудовамі). Сведчаннем пра людскія страты з’яўляецца пералік падворкаў Гомеля ў люстрацыі [[1738]] г., дзе шмат грунтоў было запісана за ўдовамі ці за гаспадарамі, што атрымалі падворкі па кімсьці, а некаторыя грунты наогул пазначаліся як запусцелыя (''«plac pusty»''). == Наступствы пажару == Пажар пазбавіў многіх гомельцаў сродкаў для існавання і магчымасцей плаціць дзяржаўныя падаткі, з прычыны чаго яны адпраўляліся ў межы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З увагі на гэта гомельскі староста [[Міхал Фрыдэрык Чартарыйскі]] хадайнічаў перад уладамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] аб падатковых паслабленнях для «згарэлага места Гомеля». Ці было яго хадайніцтва плённым, невядома. З пераадоленнем наступстваў пажару 1737 г. варта звязваць апошнюю маштабную перабудову Гомеля дарумянцаўскіх часоў: узвядзенне новага дубовага [[Гомельскі замак|замка]], паглыбленне абарончых равоў, усталяванне на валах драўляных сцен з пад’ёмнымі мастамі, адбудову касцёла. Разуменнем неабходнасці ў будучыні пазбегнуць вялікіх пажараў ці мінімізаваць іх наступствы было прадыктавана ўвядзенне для гомельскі [[Мяшчане|мяшчан]] абавязку мець пажарныя бусакі (багры) і адбываць па чарзе начную варту для «засцеражэння ад агню». == Літаратура == * Заявление от имени князя Чарторыйскаго о пожаре в местечке Гомле // Акты, издаваемые Виленской археографической комиссией. — Вильна : В типографии А. Г. Сыркина, 1874. — T. VII. — С. 447—448. * Akta Inwetarza Starostwa Homielskiego w Powiecie Rzeczeckim Lezącego // Lietuvos valstybės istorijos archyvas. F. 11, ap. 1, b. 1058, l. 1289—1292. * Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 23. * Макушников, О. А. Гомель с древнейших времён до конца XVIII в. Историко-краеведческий очерк / О. А. Макушников. — Гомель : РУП «Центр научно-технической и деловой информации», 2002. — С. 128. {{Пажары ў Гомелі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Падзеі 2 верасня]] [[Катэгорыя:Верасень 1737 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомеля]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Гомелі]] 5xe7wgmxyf4whj8s5pl2x2ftc0svl7i 0 667760 5211438 3773253 2026-10-04T19:56:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211438 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Джэймс Адам «Джым» Белу́шы''' ({{lang-en|James Adam «Jim» Belushi}}; 15 чэрвеня 1954 года, [[Чыкага]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканскі акцёр, камедыянт, спявак і музыка<ref>[http://www.tvguide.com/celebrities/jim-belushi/157017/ Jim Belushi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115163321/https://www.tvguide.com/celebrities/jim-belushi/157017/ |date=15 студзеня 2021 }}. TVGuide.com.</ref>. Вядомы, дзякуючы галоўнай ролі ў сіткаме ''«[[Як сказаў Джым]]»'', а таксама шэрагу фільмаў як то ''«[[Чырвоная спякота]]»'', ''«[[Містэр Лёс]]»'', ''«[[Як атрымаць поспех у справах]]»'', ''«[[Кучараўка Сью]]»'' і іншых. З'яўляецца малодшым братам іншага камедыянта [[Джон Белушы|Джона Белушы]] і ёсць бацькам акцёра [[Роберт Белушы|Роберта Белушы]]. == Біяграфія == Белушы нарадзіўся 15 чэрвеня 1954 года ў [[Чыкага]] ў сям’і эмігрантаў з [[Албанія|Албаніі]]. Акрамя старэйшага брата, акцёра Джона, Джэймс таксама мае старэйшую сястру Мэрыян і малодшага брата Білі<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E00E2DD153BF931A35755C0A962948260 «Close-Up of John Belushi»]. The New York Times.</ref>. Па заканчэнні школы ў прадмесці Чыкага Джэймс паступіў у каледж Дзюпэйдж, а затым на тэатральны факультэт [[універсітэт Паўднёвага Ілінойса ў Карбондэйле|універсітэта Паўднёвага Ілінойса]] ў Карбондэйле. З 1977 па 1980 гады Белуші, як і яго старэйшы брат Джон Белушы, працаваў з чыкагаўскай тэатральнай групай ''«Другі горад»''. У гэты ж час Джэймс дэбютаваў на тэлівізіі, з'явіўшыся ў сіткаме ''«[[Кто сочыць за дзецьмі]]»'' у 1978 годзе. Першай яго значнай роллю стала роля ў фільме «[[Злодзей (фільм)|Злодзей]]» [[Майкл Ман|Майкла Мана]] ў 1981 годзе. Пасля смерці старэйшага брата Джона з 1983 па 1985 гады ён з'яўляўся ў перадачы ''«[[Суботамі вечарам у жывым эфіры]]»''. Аднак, Белушы атрымаў большую вядомасць дзякуючы другім ролям у фільмах ''«[[Чалавек з адным чырвоным чаравіком]]»'' ([[1985]]), ''«[[Пра мінулую ноч...]]»'', ''«[[Сальвадор (фільм)|Сальвадор]]»'' і ''«[[Крама жахаў]]»'' (усе 1986), якія адкрылі перад Джэймсам запрашэнні да іншых галоўных роляў. Ён здымаўся ў фільмах ''«[[Рэальныя мужчыны]]»'', ''«[[Чырвоная спякота]]»'', ''«[[Гамер і Эдзі]]»'', ''«[[К-9 (фільм)|К-9]]»'', ''«[[Як атрымаць поспех у справах]]»'', ''«[[Містэр Лёс]]»'', ''«[[Зразумее толькі самотны]]»'', ''«[[Кучараўка Сью]]»'' і іншых. Пасля таксама займаўся агучкай перанажаў у мультыплікацыйных фільмах. У 2001 годзе быў запушчына папулярны сіткам ''«[[Як сказаў Джым]]»'' тэлеканала [[ABC (тэлеканал)|ABC]], дзе Джэймс сыграў галоўную ролю. У 2003 годзе Белушы і [[Дэн Экрайд]] выпусцілі музычны альбом ''«[[Have Love, Will Travel]]»'' і ўдзельнічалі ў турнэ ў падтрымку альбома. У жніўні 2020 года Белушы распачаў здымку серыяла пра сваё жыццё на сваім маёнтку ў [[Арэгон]]е, дзе ён вырошчвае каноплю<ref>[https://www.discovery.com/shows/growing-belushi Growing Belushi]. Discovery Channel.</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|id=0000902}} * [https://www.allmovie.com/artist/p81321 Джэймс Белушы] на сайце AllMovie. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белушы, Джэймс}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] je9dry1dm1vjrfarrl6l3ky2lm7gm19 0 669976 5211363 5202552 2026-10-04T17:01:47Z DBatura 73587 5211363 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |name = Навальніца/Граза |image = [[File:Milex-2021 military exhibition in Minsk, Belarus (11).jpg|280px]] |caption = Комплексы «Z1» (пярэдні план) і «Св» (задні план) на выставе «MILEX-2021». |origin = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] |type = комплексы і сродкі радыёэлектроннай барацьбы |is_vehicle = да |service = з [[2017]] |used_by = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} *• [[Файл:Emblem of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] <small>(387-ы цэнтр тэхнічнага кантролю і забеспячэння абароны інфармацыі<ref>''Дартя Титова.'' [https://www.sb.by/articles/groza-sredi-yasnogo-neba.html На вооружение армии поступили комплексы для борьбы с беспилотниками] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 19 мая 2019.</ref> і 48-ы асобны батальён радыёэлектроннай барацьбы<ref>''Сергей Мощик.'' [https://vb.by/society/people/belorusskaya-groza-brestskim-rebovczam-15-let.html Белорусская «Гроза». Брестским РЭБовцам – 15 лет!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220728235133/https://vb.by/society/people/belorusskaya-groza-brestskim-rebovczam-15-let.html |date=28 ліпеня 2022 }} // Вечерний Брест : газета. — 27 января 2022.</ref>)</small> *• [[File:Belarus Internal Troops emblem.png|22px]] [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраныя войскі МУС]]<ref>[https://www.sb.by/articles/vo-vnutrennie-voyska-postupili-sistemy-protivodeystviya-bespilotnikam.html Во внутренние войска поступили системы противодействия беспилотникам]</ref> *• [[File:SBCRB.gif|22px]] [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржпагранкамітэт]] {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}} *• [[Файл:Syria Arab Armed Forces Emblem (Ba'athist Syria).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] {{Сцягафікацыя|Азербайджан}} *• [[Файл:Azerbaijani Armed Forces logo.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Азербайджана]] {{Сцягафікацыя|Лівія}} *• [[File:Libyan National Army.png|22px]] [[Лівійская нацыянальная армія]] {{Сцягафікацыя|ААЭ}} |wars = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі]], [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Канфлікт у Нагорным Карабаху]] |manufacturer = Канструктарскае бюро «Радар» |production_date = з [[2016]] }} '''Навальніца''' ({{lang-ru|Гроза}}) — серыя комплексаў і сродкаў [[радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]] ад беларускага ААТ «КБ Радар». == Гісторыя == [[Беларусь]] актыўна вывучала вопыт [[Вайна на ўсходзе Украіны|Данбаскага]] і [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|Сірыйскага]] канфліктаў<ref>[https://www.interfax.ru/world/688632 При разработке нового плана обороны Белоруссии учли опыт конфликта на Украине] // Интерфакс, 19 декабря 2019</ref>. На падставе вывучаных падзей камандаванне зрабіла выснову, што ў сучаснай вайне вырасла роля і значнасць радыёэлектроннай барацьбы і дронаў (гл. [[Ваеннае прымяненне БПЛА]]), у сувязі з чым пачалося актыўнае развіццё айчынных галін як беспілотных апаратаў, так і РЭБ<ref>Наталья Пахамович. [https://www.sb.by/articles/borba-pod-znakom-skorpiona.html Радиоэлектронная борьба в современной белорусской армии] // [[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]], 15 декабря 2015</ref>. Апошнім займалася кампанія «КБ Радар», заснаваная яшчэ ў [[2006]] годзе. За дзесяць гадоў існавання яна змагла стаць вядучым прадпрыемствам [[Ваенна-прамысловы комплекс Беларусі|ваенна-прамысловага комплексу краіны]] ў галіне радыёлакацыі, сродкаў радыёкантролю і радыёэлектроннай барацьбы<ref>[https://kbradar.by/by/company/history/ Гісторыя ААТ «КБ Радар» на афіцыйным сайце кампаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190221211035/http://www.kbradar.by/by/company/history/ |date=21 лютага 2019 }}</ref>. Кіраўніцтва надало асаблівую ўвагу пагрозе з боку беспілотнікаў. Пры гэтым новыя распрацоўкі павінны былі арыентавацца і на экспартныя пастаўкі. Як адзначаў у інтэрв’ю [[ТАСС]] спецыяліст па знешнеэканамічнай дзейнасці КБ «Радар» Валерый Гардзей, у сучаснасці павялічылася даступнасць мультыкоптараў для абывацеляў, якія часам выкарыстоўваюцца для відэаздымкі і сачэння, а таксама ў тэрарыстычных актах, атакуючы асобныя мэты<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/4268657 Белоруссия запускает в серию радиоэлектронные ружья для борьбы с беспилотниками] // ТАСС, 14 мая 2017</ref>. Варта адзначыць, што і да гэтага меліся добра развітыя тэхналогіі ў сферы радыёэлектроннай барацьбы. Існавалі комплексы беларускай вытворчасці падаўлення сігналаў спадарожнікавай навігацыі<ref name="Сирия"/>. Па асобных меркаваннях, пераважна ў беларускіх крыніцах, менавіта з дапамогай абсталявання, якое выраблялася КБ «Радар», у [[2012]] годзе [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] [[Іран]]а атрымалася выканаць прымусовую пасадку амерыканскіх БПЛА Sentinel і ScanEagle, што вялі разведку над тэрытарыяльнымі водамі краіны. Іранцы з дапамогай магутнай перашкоды разарвалі канал спадарожнікавай сувязі паміж беспілотнікам і станцыяй наземнага кіравання ў [[ЗША]]. Скарыстаўшыся тым, што ў работы аўтапілота выкарыстоўваецца [[GPS]], іранскія вайскоўцы праз гэтую сістэму навігацыі змаглі перадаць ілжывыя сігналы глабальнага пазіцыянавання. У выніку кіруючая праграма БПЛА палічыла, што ён ужо прыбыў да месца базавання, і зрабіла пасадку на тэрыторыі Ірана. Ускосным пацвярджэннем датычнасці беларускіх распрацовак РЭБ да пасадкі амерыканскіх беспілотнікаў з’яўляецца таксама і рэакцыя [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] — у дачыненні да КБ «Радар» былі неадкладна ўжыты часовыя санкцыі<ref>Сергей Острына. [https://vpk.name/news/167959_belorusskaya_groza_vseh_bespilotnikov.html Белорусская «Гроза» всех беспилотников] // Новости ВПК, 14 ноября 2016</ref><ref>[https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ Посадить американский беспилотник Ирану помогли белорусские технологии? // belvpo (15 декабря 2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190328102118/https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ |date=28 сакавіка 2019 }}</ref>. Тым не менш для новых сістэм патрабаваліся дадатковыя баявыя ўласцівасці, новыя тэхналагічныя магчымасці і большая эфектыўнасць<ref name="Сирия"/>. У [[2016]] годзе прадпрыемства «КБ Радар» пачало распрацоўку серыі «Навальніца». У кастрычніку гэтага года прайшоў аператыўны збор каманднага складу Узброеных Сіл Беларусі, у рамках якога прамысловасць паказала найноўшыя ўзоры ўзбраенняў і тэхнікі. Сярод іншых распрацовак камандаванню паказалі першую распрацоўку «КБ Радар» — самаходную станцыю РЭБ пад літарным пазначэннем «С»<ref>[https://topwar.ru/110000-sistemy-borby-s-bpla-groza-s-i-groza-r-belarus.html Системы борьбы с БПЛА «Гроза-С» и «Гроза-Р» (Беларусь)] // Военное обозрение, 28 февраля 2017</ref>. У наступны час з’явіліся і іншыя вырабы. Усе яны дэманстраваліся на розных ваенных выставах, такіх як MILEX ([[Мінск]])<ref>[https://m.sputnik.by/defense_safety/20190319/1040535264/Protivodronnoe-ruzhe-kotoroe-pokhvalil-Lukashenko-predstavyat-na-MILEX-2019.html?mobile_return=no Противодронное ружье, которое похвалил Лукашенко, представят на MILEX-2019] // Sputnik Belarus, 19 марта 2019</ref> і IDEX ([[Дубай (горад)|Дубай]])<ref>[https://www.sb.by/articles/groza-sredi-yasnogo-neba.html На вооружение армии поступили комплексы для борьбы с беспилотниками] // [[Рэспубліка (газета)|Газета «Рэспубліка»]], 16 мая 2019</ref>. У [[2017]] годзе прататыпы вырабаў сямейства «Навальніца» адпраўлены на выпрабаванні ў [[Сілавікі|сілавыя структуры]]. Пазней апараты серыі былі прыняты на ўзбраенне. Крыху пазней наладзіўся экспарт прадукцыі. Дзякуючы замежным продажам «Навальніцы» Беларусь стала другой краінай у свеце (пасля [[КНР|Кітая]]), якая экспартавала супрацьдроннае ўзбраенне<ref>Александр Николайчук. [https://digital.report/belarus-zaymetsya-eksportom-oruzhiya-protiv-bespilotnikov/ Беларусь займется экспортом оружия против беспилотников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220203192024/https://digital.report/belarus-zaymetsya-eksportom-oruzhiya-protiv-bespilotnikov/ |date=3 лютага 2022 }} // Digital Report, 10 мая 2017</ref>. Характэрна, што распрацоўка новых узбраенняў для процідзеяння дронам заняла ўсяго толькі некалькі месяцаў дзякуючы вялікаму вопыту КБ «Радар» у вобласці стварэння сродкаў радыёэлектроннай барацьбы<ref>Александр Алесин. [https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ Средства радиоэлектронной борьбы: «чума» на ваши дроны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240426141808/https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ |date=26 красавіка 2024 }} // Белрынок : онлайн-ресурс. — 9 марта 2017.</ref>. == Вырабы == * '''[[Навальніца-С]]''' — самаходная станцыя радыё-электроннай барацьбы, прызначаная для выяўлення, адсочвання, падаўлення каналаў кіравання і навігацыйных сістэм [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]]. Грунтуецца на аўтамабільным шасі. Прапануецца прымяненне двухвосевага мікрааўтобуса з патрабаванымі характарыстыкамі рухомасці, на якім размяшчаецца ўсё неабходнае абсталяванне. Унутры кабіны змяшчаюцца сродкі кіравання і апрацоўкі сігналу. За межамі корпуса машыны-носьбіта прысутнічаюць некалькі апорных прылад, у тым ліку дзве тэлескапічныя мачты, пры дапамозе якіх антэны прапануецца падымаць на рабочую вышыню. На мачтах машыны-носьбіта змяшчаюцца два асноўных антэнных блока. У цэнтральнай частцы даху размяшчаецца антэна, змешчаная пад паўсферычным абцякальнік. Яна звязаная з модулем радыётэхнічнай разведкі і адказвае за выяўленне радыёсігналаў. Разам з перадатчыкам перашкод ужываецца другая антэнная прылада, якая мае ў сваім складзе скрынчаты кажух і антэну. Гэта прылада можа наводзіцца па азімуце. Таксама ёсць трэцяя стойка невялікай вышыні, на якой размешчаны оптыка-электронныя сродкі назірання. * '''[[Навальніца-6]]''' — станцыя перашкод радыёкіравання і сувязі. Прызначана для пошуку, выяўлення і радыёпадаўлення ліній радыёсувязі, якія працуюць на фіксаваных частотах і ў рэжымах адаптыўнай і праграмнай перабудовы рабочай частоты. У склад уваходзіць выяўляльнік-пеленгатар з прыёма-пеленгатарнай антэна-фідэрнай сістэмай (АФС), два аўтаматызаваных рабочых месца аператараў, дзесяціканальны радыёперадатчык з сямю перадачыкамі АФС, камплект апаратуры сувязі і перадачы даных, камплект апаратуры электрасілкавання і жыццезабеспячэння, аўтамабільнае шасі з двума электрастанцыямі і кузавам-фургонам. * '''[[Навальніца-Р]]''' (таксама мадыфікацыя '''Навальніца-Р2''') — радыёэлектронная стрэльба для барацьбы з мультыкоптэрмі. Прызначана для выкарыстання ў барацьбе з малапамернымі дронамі. Забяспечвае радыёпадаўленне каналаў кіравання дронаў і бартавой апаратуры спадарожнікавых навігацыйных сістэм. Карыстальнік стрэльбы пры выяўленні мультыкоптара ў зоне бачнасці ўключае харчаванне перадатчыка, наводзіць стрэльбу на мультыкоптар з дапамогай усталяванага на ім каліматарнага прыцэла і націскае кнопку ўключэння выпраменьвання. Ва ўмовах уздзеяння перашкод мультыкоптар ажыццяўляе вымушаную пасадку (неабходны час уздзеяння для ажыццяўлення пасадкі залежыць ад тыпу мультыкоптара). Блок фарміравання перашкод сігналаў і акумулятарная батарэя ўстаноўлены ў пераносны кантэйнер, упакаваны для пераноскі ў заплечнік. Органы кіравання для ўключэння харчавання, а таксама для ўключэння выпраменьвання ўстаноўлены на корпусе стрэльбы. «Навальніца-Р» абсталявана каліматарным прыцэлам. * '''[[Навальніца-3]]''' — комплекс для абароны стратэгічных аб’ектаў ад мультыкоптараў. Комплекс забяспечвае зону выяўлення з радыусам не менш за 500—1000 м ад цэнтра ахоўнага аб’екта, зону блакавання палёту БПЛА з радыусам не менш за 300—500 м, выяўленне і пеленгацыю наземных пунктаў кіравання БПЛА (месцазнаходжанне аператара). * '''[[Навальніца-О]]''' — комплекс выяўлення аператараў БПЛА. Прызначаны для аўтаматызаванага пошуку на мясцовасці і відэарэгістрацыі аператараў мультыкоптараў. Складаецца з лятучай платформа на базе квадракоптара Matrice 210 з пеленгатарнай антэнай, двухканальным лічбавым радыёпрымачом і відэакамерай, пульта кіравання з планшэтным камп’ютарам, кейс-кантэйнера для перавозкі, спецыяльнага праграмнага забеспячэння для планшэтнага камп’ютара. * '''[[Навальніца-Z1]]''' — мабільная сістэма абароны аб’ектаў ад беспілотных лятальных апаратаў. Яна аўтаматычна кантралюе частоты, на якіх працуюць найбольш распаўсюджаныя БПЛА. Пры з’яўленні дронаў комплекс распазнае іх сігналы і аўтаматычна душыць каналы кіравання, перадачы даных, а таксама навігацыю. У выніку ўздзеяння яны альбо падаюць, альбо ажыццяўляюць вымушаную пасадку, альбо ляцяць «дадому». Акрамя таго, важнай вартасцю сістэмы з’яўляецца магчымасць пастаноўкі дэзынфармацыйных перашкод навігацыі для стварэння беспалётнай зоны для БПЛА. == Выкарыстанне == [[Файл:Навальніца-С 10 верасня.jpg|thumb|Комплекс РЭБ «Навальніца-С» на забеспячэнні супрацьдроннай абароны мерапрыемства да Дня горада ў Мінску. Праспект Перамогі, плошча Палаца спорту (плошча кірмашоў на Нямізе). 10 верасня 2022.]] === Ахова мяжы === [[23 кастрычніка]] [[2020]] года памежнікі заставы «Знаменка» Брэсцкай пагрангрупы з дапамогай радыёэлектроннай стрэльбы «Навальніца-Р2» перахапілі гексакоптэр, які выкарыстоўваўся для перакідання цыгарэт праз беларуска-польскі ўчастак мяжы<ref>[https://tech.onliner.by/2020/10/26/na-belorussko-polskoj-granice-radioelektronnym-ruzhem-sbili-dron-s-sigaretami На белорусско-польской границе радиоэлектронным ружьем «сбили» дрон с сигаретами] // Onliner, 26 октября 2020</ref>. [[22 лютага]] [[2021]] года яшчэ адзін дрон з грузам кантрабандных цыгарэт быў перахоплены ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] каля вёскі [[Чыжэвічы (Брэсцкі раён)|Чыжэвічы]]. [[6 красавіка]] на беларуска-польскай мяжы ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] недалёка ад вёскі [[Сычы (Брэсцкі раён)|Сычы]] перахоплены трэці беспілотнік. Вінтакрылы лятальны апарат прызначаўся для незаконнай перапраўкі тытунёвых вырабаў<ref>[https://m.sputnik.by/incidents/20210407/1047322104/Samodelnyy-dron-s-kontrabandoy-perekhvatili-pogranichniki-v-Brestskom-rayone.html Самодельный дрон с контрабандой перехватили пограничники в Брестском районе] // Sputnik Belarus, 7 апреля 2021</ref>. [[18 мая]] на мяжы з Літвой радыёэлектроннай стрэльбай збіты беспілотнік [[НАТА]]. Адзначалася, што гэта ўжо не першы выпадак, калі робіцца спроба выкарыстання беспілотнікаў-шпіёнаў паблізу межаў Беларусі. Як заявіў намеснік начальніка [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генштаба УС Беларусі]] Ігар Кароль, на працягу тыдня робіцца каля 30 спробаў незаконнага выкарыстання дронаў Паўночнаатлантычнага альянсу<ref>[https://voennoedelo.com/posts/id12193-neilinf9fjjfg7k3dbcp Белорусские пограничники сбили беспилотник-шпион НАТО на границе с Литвой]</ref><ref>{{Cite web |url=https://e--news-su.turbopages.org/e-news.su/s/news/381660-belorussija-sbila-dron-shpion-nato.html?turbo_uid=AAD6SqjeCQsH9wTHlqmKyp-IfCKdkScQoyL3qniG0_-Nc_5e07JAeGXZcZnuTtMeoGfzwYD13xxllrEL3RPXmtQaMcKpoDZe1sUzXCE%2C&turbo_ic=AADs3HIQw2U5NAcVnYxqKbffE-Qa2VaGsXJ1fYnWEIzo6xz8af_luWCGJNo5vQq8iB9E9U9uWbxGgU5AeiLs0j00WFw9aypDU43ikQk%2C&sign=581a7c0dfcd5ad3a872f2d8ca1f839476232a01ae25e9fa75ec165e0db5846fc%3A1621416644&parent-reqid=1621416644618557-1520002809440383968800105-production-app-host-sas-web-yp-138&trbsrc=wb |title=Белоруссия сбила дрон-шпион НАТО |access-date=19 мая 2021 |archive-date=19 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519093903/https://e--news-su.turbopages.org/e-news.su/s/news/381660-belorussija-sbila-dron-shpion-nato.html?turbo_uid=AAD6SqjeCQsH9wTHlqmKyp-IfCKdkScQoyL3qniG0_-Nc_5e07JAeGXZcZnuTtMeoGfzwYD13xxllrEL3RPXmtQaMcKpoDZe1sUzXCE,&turbo_ic=AADs3HIQw2U5NAcVnYxqKbffE-Qa2VaGsXJ1fYnWEIzo6xz8af_luWCGJNo5vQq8iB9E9U9uWbxGgU5AeiLs0j00WFw9aypDU43ikQk,&sign=581a7c0dfcd5ad3a872f2d8ca1f839476232a01ae25e9fa75ec165e0db5846fc:1621416644&parent-reqid=1621416644618557-1520002809440383968800105-production-app-host-sas-web-yp-138&trbsrc=wb |url-status=dead }}</ref>. === Баявыя дзеянні === Комплексы серыі актыўна пастаўляюцца за межы Беларусі, што стала следствам іх прымянення ў розных ваенных канфліктах. Яшчэ ў маі [[2018]] года сталі паступаць паведамленні аб удзеле комплексаў «Навальніца-С» у сірыйскім канфлікце, дзе яны былі выкарыстаны ўрадавай арміяй [[Башар Асад|Башара Асада]] ў барацьбе з амерыканскімі дронамі, руйнуючы сістэмы сувязі і выводзячы з ладу самалёты РЭБ [[Lockheed EC-130H Compass Call]]. Аднак дадзеная інфармацыя застаецца пакуль не даказанай<ref name="Сирия">[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. Першы задукументаваны выпадак з комплексамі «Навальніца» адбыўся [[18 жніўня]] 2020-га, калі ў небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два амерыканскія ўдарна-разведвальныя дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} // Discred, 15 сентября 2020</ref><ref>Нина Лукашева. [https://actualnews.org/exclusive/362361-smi-belarus-postavljala-v-siriju-kompleksy-groza-s.html СМИ: Беларусь поставляла в Сирию комплексы «Гроза-С»] // Актуальные новости, 8 сентября 2020</ref>. Летам таго ж года ў сеціве з’явіліся фатаграфіі сістэм «С» і «6» у [[Лівія]], што прымяняліся [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]] супраць турэцкіх беспілотнікаў войскаў [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]]. «Навальніца» трапіла туды з [[ААЭ]], якія ў сваю чаргу закупілі сістэмы непасрэдна ў Беларусі<ref>[https://avia.pro/news/belorusskie-sistemy-reb-valyat-tureckie-drony-nad-liviey?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Белорусские системы РЭБ выводят из строя турецкие дроны над Ливией] // Avia.pro, 27 июня 2020</ref>. Паводле звестак прыхільнікаў Хафтара, пры дапамозе гэтых комплексаў былі абясшкоджаны 11 варожых апаратаў<ref>[https://naviny.by/article/20200712/1594552646-belorusskaya-groza-zasvetilas-v-voyuyushchey-livii Белорусская «Гроза» засветилась в воюющей Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117012701/https://naviny.by/article/20200712/1594552646-belorusskaya-groza-zasvetilas-v-voyuyushchey-livii |date=17 студзеня 2021 }} // Naviny.by, 12 июля 2020</ref>. Калумніст газеты «Военно-промышленный курьер» Віталь Арлоў са спасылкай на неназваныя крыніцы заявіў, што за перыяд 2019—2020 гадоў колькасць абясшкоджаных беспілотнікаў меркавана большая, і сістэмы «Навальніца» могуць быць датычны да страты 78 ударных БПЛА «Байрактар ТБ-2» і двух MQ-9 Reaper, якія выкарыстоўваліся ВПС ЗША і Італіі для разведвальных палётаў у зоне баявых дзеянняў<ref>Виталий Орлов. [https://vpk-news.ru/articles/63423 Хитрые минские «Грозы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829084134/https://vpk-news.ru/articles/63423 |date=29 жніўня 2021 }} // Газета «Военно-промышленный курьер», выпуск № 31 (894) за 17 августа 2021 года.</ref>. У той жа час частка з названага збіта расійскім [[Панцыр-С1|ЗРК «Панцыр»]]<ref>[https://youtu.ru/3DJ5QFqtP7U Боевое применение белорусских комплексов РЭБ. Не факт.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ужо восенню беларускія комплексы выкарыстоўваліся арміяй [[Азербайджан]]а падчас [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Карабахскага канфлікту]]. Паведамлялася, што «Навальніца-С» у пачатку лістапада знішчыла адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Таксама дзякуючы комплексам «6» былі паспяхова падушаны сродкі СПА, якія знаходзіліся на ўзбраенні [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорнага Карабаха]] і [[Арменія|Арменіі]], уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Сістэмы былі набыты яшчэ ў 2018 годзе<ref>[https://avia.pro/news/v-azerbaydzhane-rasskazali-o-tom-chto-sbivayut-bespilotniki-armenii-pri-pomoshchi-belorusskih В Азербайджане рассказали о том, что сбивают беспилотники Армении при помощи белорусских комплексов «Гроза-С»] (4 ноября 2020)</ref><ref>[https://argumenti.ru/army/2020/11/695661 Азербайджанцы используют белорусские системы РЭБ для уничтожения армянских дронов] // Аргументы недели, 4 ноября 2020</ref>. == Ацэнкі == У студзені [[2019]] года беларускі вайсковы эксперт Аляксандр Алесін высока ацаніў серыю «Навальніца», назваўшы яе «адной з самых перадавых сістэм РЭБ»<ref>[https://belaruspartisan.by/politic/451205/ СМИ: «Белорусский убийца армянских БПЛА поступил на вооружение Азербайджана»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190114010601/https://belaruspartisan.by/politic/451205/ |date=14 студзеня 2019 }} // Белорусский партизан, 11 января 2019</ref>. У сакавіку 2020 года «Рамблер» выпусціў крытычны артыкул пра магчымасці беларускіх сістэм. На думку рэдакцыі, ваенна-прамысловы комплекс краіны слабы, а распрацоўкі серыі «наўрад ці выратуюць краіну ад беспілотнікі ў выпадку рэальнага ваеннага канфлікту», так як яны неэфектыўныя<ref>[https://news.rambler.ru/troops/43771834/?utm_content=mnews_media&utm_medium=read_more&utm_source=copylink Белорусские комплексы РЭБ будут неэффективны в условиях реальной войны] // Рамблер, 2 марта 2020</ref>. Аднак з прыходам паведамленняў аб паспяховым ужыванні комплексаў у «гарачых кропках» гэта зацвярджэнне было пастаўлена пад сумнеў. Расійская газета «Военно-промышленный курьер» адзначала кампактнасць і малапрыкметнасць беларускіх комплексаў у параўнанні з іншымі аналагамі. Нібыта падчас ліквідацыі амерыканскіх дронаў у Ідлібе іх вылучэнне на пазіцыю ваенныя ЗША не змаглі засекчы<ref>[https://vpk-news.ru/authors/%D0%B0 Белорусские комплексы РЭБ прославились в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227073947/https://www.vpk-news.ru/authors/%D0%B0 |date=27 лютага 2021 }} // Газета «Военно-промышленный курьер», 9 сентября 2020</ref>. == Гл. таксама == * [[Р-327 «Кветка»]] * [[Рокат (агнявы комплекс)]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Виталий Орлов.'' [https://vpk-news.ru/articles/63423 Хитрые минские «Грозы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829084134/https://vpk-news.ru/articles/63423 |date=29 жніўня 2021 }} // Военно-промышленный курьер : газета. — № 31 (894). — 17 августа 2021. * ''Александр Алесин.'' [https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ Средства радиоэлектронной борьбы: «чума» на ваши дроны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240426141808/https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ |date=26 красавіка 2024 }} // Белрынок : онлайн-ресурс. — 9 марта 2017. == Спасылкі == * [https://kbradar.by/by/? Афіцыйны сайт ААТ «КБ Радар»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210213164131/https://kbradar.by/by/ |date=13 лютага 2021 }} * [https://naviny.by/article/20190914/1568453497-sozdat-protivniku-pomehi-polovina-uspeha-v-boyu Создать противнику помехи — половина успеха в бою] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115230411/https://naviny.by/article/20190914/1568453497-sozdat-protivniku-pomehi-polovina-uspeha-v-boyu |date=15 студзеня 2021 }} // Naviny.by, 14 сентября 2019 [[Катэгорыя:Навальніца (РЭБ)| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] ko2b6wan7mmyfrm93ucg9zqw4vkua9w 0 670669 5211575 5179278 2026-10-05T07:46:56Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Літаратура Індыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211575 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Мудраракшаса|Назва-арыгінал=मुद्राराक्षसम्|Аўтар=Вішакхадата}} '''«Мудраракшаса»''', або '''«Мудра-Ракшаса»''' (санскр. मुद्राराक्षसम्, Mudrârâkshasam, «Пярсцёнак Ракшасы») — індыйская гісторыка-палітычная драма Вішакхадаты, датуецца IV-VII стагоддзямі<ref>Manohar Laxman Varadpande (1 September 2005). ''[https://books.google.com/books?id=fOZB7MbeMrAC&pg=PA223 History Of Indian Theatre]''. Abhinav Publications. pp. 223-. ISBN <bdi>978-81-7017-430-1</bdi>. Retrieved 6 June 2012.</ref>. Галоўная дзейная асоба — [[Брахманы|брахман]] [[Чанак’я]], які граў галоўную ролю ў знішчэнні дынастыі Нанда і ўзвядзенні на сталец цара [[Чандрагупта Маур’я|Чандрагупты]]. У п’есе Ракшаса, былы міністр скінутага цара Нанды, не хоча скарыцца новаму цару Чандрагупце і намагаецца яго загубіць. Радца Чандрагупты, брахман Чанак’я, намагаецца схіліць Ракшасу на бок Чандрагупты праз інтрыгі і замовы. == Назва == У назве «Mudrârâkshasam» два словы, якія перакладаюцца як «[[Пячатка]]» або «Пярсцёнак з пячаткай», і ўласнае імя «Ракшаса». Ёсць варыянт перакладу «з дапамогай пярсцёнка ўзяты (у палон) Ракшаса».<ref>[https://books.google.fr/books?id=MkssDwAAQBAJ&pg=PA150 Издание Академии Наук СССР, 1959]. — С. 149—150.</ref> == Змест == [[Файл:Chankay Play Manoj Joshi.JPG|міні|Маной Джашы ў ролі Чанак’і, у тэатры Ravindra Bhavan Bhopal, 2015 г.]] Аднойчы кароль Нанда выгнаў Чанак’ю з каралеўскай рады. Праз гэтую абразу Чанак'я пакляўся не збіраць валасы ў прычоску брахмана (шыкху), пакуль не будзе разбурана каралеўства Нанды, а ягоныя паслядоўнікі не адракуцца ад караля. Чанак’я вырашыў узвесці на сталец Чандрагупту, сына Нанды ад адной з малодшых жонак. Чанак’я спрыяў таму, каб Чандрагупта заключыў ваенны саюз з каралём Парватам. Яны дамовіліся падзяліць тэрыторыю Нанды пароўну пасля заваёвы. Яны сабралі арміі з суседніх зямель, уварваліся ў сталіцу [[Паталіпутра|Паталіпутру]] і зрынулі Нанду.<ref>[[:en:Chanakya#CITEREFTrautmann1971|Trautmann 1971]], pp. 36-37.</ref> === Смерць Парваты і прыход да ўлады Малаякету === Першы дарадца Нанды, Ракшаса, збег з Паталіпутры і працягваў супраціўляцца заваёвам. Ён адправіў [[Яд|атрутную]] дзяўчыну (вішаканья) у палац, каб яна забіла Чандрагупту. Чанак’я падманам вымусіў дзяўчыну атруціць Парвату, і абвінаваціў у гэтай смерці Ракшасу. Але сын Парваты, Малаякету, даведаўся праўду пра смерць бацькі, і адправіўся ў лагер Ракшасы. Шпіён Чанак’і на імя Бхагураяна прыкінуўся ягоным сябрам, і адправіўся з каралевічам. Ракшаса працягваў спробы пазбавіцца ад Чандрагупты, але ягоныя планы раз за разам бурыў Чанак'я. Адзін раз ён падаслаў да Чандрагупты забойцаў праз падземны тунэль. Чанак'я ўбачыў, што мурашы каля сцяны носяць рыс, зразумеў, што ўнутры хтосьці ёсць, і загадаў іх знайсці і пакараць смерцю. Тым часам на трон замест нябожчыка Парваты ўзышоў ягоны брат, Вайрадхака. Чанак’я пераканаў яго, што гэта Ракшаса забіў яго брата, і паабяцаў яму палову тэрыторыі Нанды. Аднак на самай справе ён збіраўся забіць Вайрадхаку. Ён ведаў, што галоўны архітэктар Паталіпутры быў прыхільнікам Ракшасы. Ён папрасіў архітэктара збудаваць [[Трыўмфальная арка|трыумфальную арку]] на шляху ўрачыстага шэсця Чандрагупты падчас свята. Гэтае шэсце ён запланаваў праводзіць апоўначы, нібыта праз [[Астралогія|удалае размяшчэнне зорак]], але на самой справе таму, што ў цемры было дрэнна відаць. Ён запрасіў Вайрадхаку заехаць у горад першым, на слане Чандрагупты і ў атачэнні ягоных воінаў. Як ён і чакаў, прыхільнікі Ракшасы абрынулі трыумфальную арку. Вайрадхака загінуў, а ў забойстве абвінавацілі Ракшасу. Тады Малаякету і Ракшаса заключылі саюз з пяццю каралямі суседніх дзяржаў. А ў сталіцы агент паведаміў Чанак’і, што тры прыхільнікі Ракшасы яшчэ застаюцца ў горадзе: [[Джайнізм|манах-джайн]] Джыва-сідхі, пісар Шаката-даса і ювелір Чандана-даса. З іх Джыва-сідхі на самай справе быў шпіёнам Чанак’і, але іншыя пра гэта не ведалі. Чандана-даса схаваў жонку Ракшасы, і яна страціла пярсцёнак з пячаткай (мудра). Агент скраў гэты пярсцёнак і прынёс Чанак’і. З гэтай пячаткай Чанак'я адправіў Малаякету ліст, у якім папярэджваў, што ягоныя саюзнікі збіраюцца здрадзіць яму. Таксама ён загадаў саюзнікам Чандрагупты зрабіць выгляд, быццам яны дэзерціравалі, і далучыцца да Малаякету. І нарэшце, Чанак’я загадаў зрабіць замах на жыццё пісара Шаката-дасы, але дазволіў іншаму свайму шпіёну Сідхартаку выратаваць яго і прадставіцца агентам Шакаты-дасы. Пасля гэтага шпіён павёў выратаванага да Ракшасы. Сідхартака паказаў Ракшасу пярсцёнак і заявіў, што знайшоў яго ў доме Шакаты-дасы. У падзяку Ракшаса даў яму ўпрыгожанні, якія раней дарыў яму Малаякету. Праз некаторы час іншы агент Чанак’і пераапрануўся ювелірам і прадаў Ракшасу ўпрыгожанні нябожчыка Парваты. === Малаякету разрывае саюз з пяццю царамі === Ракшаса паслаў сваіх шпіёнаў у палац Чандрагупты пад выглядам музыкаў. Але Чанак’я ўжо ведаў аб гэтым плане ад сваіх шпіёнаў. Таму перад шпіёнамі Чанак’я і Чандрагупта разыгралі лютую сварку. Цар быў незадаволены першым дарадцам, і заявіў, што Ракшаса падышоў бы куды лепш. У той жа час Малаякету побач з домам Ракшасы размаўляў са сваім сябрам, Бхагураянай, які быў шпіёнам Чанак’і. Бхагураяна хацеў распаліць недавер паміж міністрамі, і казаў Малаякету, што Ракшаса ненавідзіць толькі Чанак’ю, а сам не супраць таго, каб служыць Чандрагупце. У канцы гэтай размовы да Ракшасы прыходзіць пасланец і кажа, што Чандрагупта споўніўся недаверу да Чанак’і і хацеў бы бачыць дарадцам Ракшасу. Малаякету вырашае, што Ракшасе давяраць нельга, і збіраецца напасці на Паталіпутру без яго. Ён просіць манаха Джыва-сідхі прадказаць найлепшы час для нападу. Джыва-сідхі, шпіён Чанак’і, адказвае, што лепшы час для нападу — ужо цяпер. Неўзабаве шпіён Сідхартха пераапранаецца ганцом і дазваляе сябе злавіць з падробленым лістом ад Ракшасы да Чандрагупты, на якім пячатка яго пярсцёнка. У лісце «Ракшаса» кажа, што ён згодны замяніць Чанак’ю на пасадзе першага дарадцы. Таксама ён піша, што пяць саюзнікаў Малаякету дамовіліся перайсці на бок Чандрагупты ў абмен на зямлю і багацці. Малаякету кліча да сябе Ракшасу, і калі той прыходзіць, на ім упрыгажэнні Парваты. Малаякету бачыць на Ракшасе ўпрыгажэнні свайго бацькі і пераконваецца, што супраць яго змова. У лютасці ён забівае пяцярых сваіх саюзнікаў. === Ракшаса прадухіляе смяротную кару сябра === Астатнія саюзнікі Малаякету пакідаюць яго, абураныя яго злачынствам. Ракшаса ўцякае з дапамогай шпіёнаў Чанак’і. Іншы шпіён выдае сябе за пасланца ювеліра Чандана-даса, дамагаецца сустрэчы з Ракшасай і кажа, што ювеліра і яго сям’ю збіраюцца караць смерцю за тое, што адмаўляецца выдаць, дзе хаваецца Ракшаса з сям’ёй. Ракшаса адпраўляецца ў Паталіпутру, каб здацца Чандрагупце і выратаваць свайго сябра ад пакарання. Чанак’я здзіўлены яго адданасцю сябру і прапануе памілаванне. Ракшаса клянецца Чандрагупце ў вернасці і згаджаецца стаць першым дарадцам, і просіць адпусціць Чандана-дасу і дараваць Малаякету. Такім чынам, апошні паслядоўнік ранейшага цара Нанда пераходзіць на бок Чандрагупты. Чанак’я збірае свае валасы ў прычоску брахмана і адмаўляецца ад тытула. == Пераклады == * Упершыню перакладзена з санскрыта на [[хіндзі]] ў 1875—1876 гадах, пераклад публікаваўся часопісам «Балабадхіні»<ref>Вестник, т. 17-18. — Изд-во МГУ, 1962. — С. 22.</ref>. На рускую мову перакладзена ў 1959 годзе Уладзімірам Эрманам. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Літаратура Індыі]] sp7j7jveil2wnn6i70m65vobblzvzea 0 671038 5211464 4766525 2026-10-04T23:21:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211464 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Дзявяты сон Веры Паўлаўны»''' ({{lang-ru|«Девятый сон Веры Павловны»}}) — апавяданне рускага пісьменніка [[Віктар Пялевін|Віктара Пялевіна]], апублікаванае ў 1991 годзе ў зборніку «[[Сіні ліхтар (зборнік)|Сіні ліхтар]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.electroniclibrary21.ru/literature/pelewin/bibliography.html |title=Сергей Некрасов Виктор Пелевин: опыт библиографии |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302133814/http://www.electroniclibrary21.ru/literature/pelewin/bibliography.html |archive-date=2 сакавіка 2021 |access-date=24 лютага 2021 |url-status=dead}}</ref>. Назва аповядання адсылае да рамана [[Мікалай Чарнышэўскі|Мікалая Чарнышэўскага]] «Што рабіць?», дзе сны яго гераіні Веры Паўлаўны былі часткай аповеду. == Змест == Галоўнай тэмай апавядання з’яўляецца філасофская сістэма [[саліпсізм]]у. Да гэтай філасофіі Віктар Пялевін у той ці іншай форме звяртаўся і ў іншых сваіх творах<ref name="kis">[https://nauchforum.ru/studconf/gum/xi/3020 Киселёва П. А., Кузнецов А. В. Философия солипсизма и её отражение в художественной литературе (на примере рассказа Виктора Пелевина «Девятый сон Веры Павловны») // XI Студенческая международная заочная научно-практическая конференция «Молодежный научный форум: гуманитарные науки»]</ref>. Дзеянне апавядання адбываецца ў [[СССР]] падчас [[Перабудова|перабудовы]]. Веру, галоўную гераіню апавядання, магчыма аднесці да савецкай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Яна захапляецца філасофскай сістэмай саліпсізму, чытае Рамачараку і Блавацкую, глядзіць фільмы [[Райнер Вернер Фасбіндэр|Фасбіндэра]] і [[Інгмар Бергман|Бергмана]], але ў той жа час працуе прыбіральшчыцай у мужчынскай грамадскай прыбіральні, што робіць яе вобраз даволі карыкатурным<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/remeyk-kak-kategoriya-harakterizuyuschaya-mezhtekstovye-otnosheniya/viewer Холодинская Т. О. Ремейк как категория, характеризующая межтекстовые отношения // Филологические науки. Вопросы теории и практики. 2016. № 6 (60).]</ref>. Аднойчы Веры прыходзіць ўсведамленне таямніцы жыцця, нягледзячы на тое, што сэнс жыцця яна спасцігнуць не ў стане. Як аказалася, «веданне таямніцы жыцця ў адрозненне ад разумення яе сэнсу дазваляе кіраваць быццём, гэта значыць сапраўды спыняць старое жыццё і пачынаць новае … і ў кожным новым жыцці будзе свой асаблівы сэнс»<ref name="din">[https://cyberleninka.ru/article/n/psihoterapevticheskiy-ocherk-metodologii-psihoterapii/viewer Динабург С. Р. Психотерапевтический очерк методологии психотерапии // Вестник Пермского университета. Философия. Психология. Социология. Вып. 1 (5)]</ref>. Усвядоміўшы, што «усё ідзе так, як мы пажадаем», Вера пачынае выкарыстоўваць гэтую таямніцу<ref name="din"/>: "для пачатку я паспрабую што-небудзь простае. Напрыклад, каб тут на сценах з’явіліся карціны і зайграла музыка.". У краіне пачынаецца перабудова, і Вера ведае, што крыніца гэтых пераменаў — яна сама. Неўзабаве прыбіральня была прыватызавана, яе знешні выгляд значна палепшыўся. Праз нейкі час на сцяне з’явілася карціна, затым начальнік прыбіральні прынёс [[магнітафон]] і калонкі. У памяшканні зайграла музыка. Раніца пачалася з «Імшы і Рэквіема» [[Джузэпэ Вердзі]], якую змяняла «Калядная араторыя» [[Іаган Себасцьян Бах|Баха]], а затым ішлі мелодыі [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]. Праз некаторы час замест прыбіральні адкрылася камісійная крама, і Вера стала працаваць у ёй прыбіральшчыцай. Галоўная гераіня захавала сяброўства з Маняшай, прыбіральшчыцай суседняй жаночай прыбіральні. Сяброўка вельмі часта ўмешвалася ў жыццё Веры і ўвесь час давала ёй парады. Менавіта Маняша сказала сяброўцы, што толькі жаданні чалавека вызначаюць яго жыццё. Па задумцы Пялевіна, Маняша — другая частка душы галоўнай гераіні<ref>[https://www.research.ed.ac.uk/portal/files/11918515/The_Effacement_of_History_Theatricality_and_Postmodern_Urban_Fantasties.pdf Edinburgh Research Explorer The Effacement of History, Theatricality and Postmodern Urban Fantasies in the Prose of Petrushevskaya and Pelevin.]</ref><ref name="skvo">[https://cyberleninka.ru/article/n/funktsii-kulturno-konnotirovannoy-leksiki-v-rasskaze-v-pelevina-devyatyy-son-very-pavlovny-na-fone-angloyazychnogo-perevoda/viewer Скворцова В. В. Функции культурно-коннотированной лексики в рассказе В. Пелевина «Девятый сон Веры Павловны» (на фоне англоязычного перевода) // Вестник Челябинского государственного университета. 2020. № 3 (437). Филологические науки. Вып. 120.]</ref>. Неўзабаве пасля адкрыцця крамы Вера пачала заўважаць, што людзі і рэчы выглядаюць так, як быццам яны ў [[Лайно|лайне]], а з-за сценкі стаў чуецца шум патоку. Яна стала ў думках вінаваціць Маняшу. Падчас адной з сустрэч Вера нанесла страшны ўдар сякерай па галаве Маняшы, вобразна забіўшы тую частку яе душы, якая звязала яе з рэчаіснасцю<ref name="kis"/>. У апафеозе апавядання грандыёзная ілюзія бурыцца, паток лайна затапляе ўсё і выносіць Веру на [[Страшны Суд]]. За саліпсізм там караюць вечным знаходжаннем у савецкай рэалістычнай прозе, але там ужо ўсё занята. — Што рабіць? — пытаецца Суддзя. У выніку Веру змяшчаюць у якасці Веры Паўлаўны ў кнігу, што вывучаецца ў школьны савецкі перыяд, — «Што рабіць?» Чарнышэўскага. І ўсё тое, што адбылося, аказваецца цяпер чарговым, дзявятым сном Веры Паўлаўны<ref name="skvo"/>. == Асаблівасці == Нягледзячы на тое, што аўтар не згадвае канкрэтныя даты, падзеі апавядання можна выразна падзяліць на тры перыяды перабудовы. Апавяданне пачынаецца ў [[1986]] годзе, калі ў СССР была абвешчана палітыка [[Галоснасць|галоснасці]]. Ператварэнне прыбіральні ў кааператыў адпавядае 1987—1988 гадам, калі выйшла пастанова «Аб стварэнні кааператываў па вытворчасці тавараў народнага спажывання». Пераабсталяванне прыбіральні ў камісійную крамуадпавядае канцу 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, калі ў краіну масава сталі завозіцца замежныя тавары<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/spetsificheskie-sredstva-dvizheniya-tekstovogo-vremeni-v-proze-v-pelevina/viewer Скворцова В. В. Специфические средства движения текстового времени в прозе В. Пелевина // Вестник Московского университета. Серия 9. Филология. 2017.]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://pelevin.nov.ru/rass/pe-9son/1.html Виктор Пелевин. Девятый сон Веры Павловны] {{Творы Віктара Пялевіна}} [[Катэгорыя:Творы Віктара Пялевіна]] [[Катэгорыя:Творы 1991 года]] r8zlf2toax14lptfp17or0frvnvmui8 0 673521 5211474 4997090 2026-10-05T04:13:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211474 wikitext text/x-wiki {{Музыкант }} '''Ёхана Марыя Янсан''' ([[Шведская мова|швед]]. ''Johanna Maria Jansson;'' нар. [[10 чэрвеня]] [[1987]], больш вядомая пад сваім сцэнічным імем '''Дотэр''', [[Шведская мова|швед]]. ''Dotter'') — шведская спявачка і аўтар песень. Яна заняла другое месца на Мелодыфестываліне 2020 са сваёй песняй «Bulletproof», адстаўшы ад The Mamas. На Мелодыфестываліне 2021 яна заняла чацвёртае месца, набраўшы 105 ачкоў. == Кар’ера == Дотэр нарадзілася 10 чэрвеня 1987 у Арвіцы . Пазней яна пераехала ў [[Стакгольм]] і вучылася ў музычнай школе Культурама.<ref>{{Cite web|url=https://www.blixten.se/vara-artister-och-evenemang/dotter|title=Blixten & Co, "Dotter"|publisher=Blixten|language=Swedish|accessdate=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216090504/https://www.blixten.se/vara-artister-och-evenemang/dotter|archive-date=16 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> Яна абрала сабе псеўданім «Dotter» (''дачка)'', таму што яна лічыць сябе «дачкой Маці Зямлі» з-за яе [[Веганства|веганскага]] лада жыцця.<ref>{{Cite web|title=Artisten Dotter skriver om miljön och har ett tydligt budskap|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=103&artikel=5994228|publisher=Sveriges Radio|language=Swedish}}</ref> Яна лічыць, што на яе музыку паўплывалі: Джэферсан Эрплэйн, [[Джоні Мітчэл]], First Aid Kit і Florence and the Machine.<ref>{{Cite web|url=https://www.vf.se/kultur-och-noje/dotter-ar-dubbelt-aktuell/|publisher=Värmlands Folkblad|title=Dotter är dubbelt aktuell|language=Swedish|accessdate=24 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180216084809/https://www.vf.se/kultur-och-noje/dotter-ar-dubbelt-aktuell/|archivedate=16 лютага 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="vf">{{Cite web|title=Dotter singeldebuterar|url=http://www.vf.se/kultur-noje/dotter-singeldebuterar|publisher=Värmlands Folkblad|language=Swedish|accessdate=24 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208182312/http://www.vf.se/kultur-noje/dotter-singeldebuterar|archivedate=8 снежня 2015|url-status=dead}}</ref> Яе дэбютны сінгл «My Flower» выйшаў у 2014 годзе, а пазней яна выступіла ў ''Musikhjälpen,'' які трансляваўся на SVT.<ref>{{Cite web|title=Dotter släpper idag debutsingeln "My Flower"|url=http://www.mynewsdesk.com/se/warnermusic/pressreleases/dotter-slaepper-idag-debutsingeln-my-flower-1059349|publisher=Mynewsdesk|language=Swedish}}</ref><ref>{{Cite web|title=Moder jords Dotter siktar internationellt|url=http://nwt.se/noje/2014/12/12/moder-jords-dotter-siktar|publisher=Nya Wermlands-Tidningen|language=Swedish|accessdate=19 сакавіка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180216204555/https://nwt.se/noje/2014/12/12/moder-jords-dotter-siktar|archivedate=16 лютага 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dotter bjuder på akustisk pop|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=3946&artikel=6043347|publisher=Sveriges Radio|language=Swedish}}</ref> Дотэр сааўтарка песні «A Million Years» з [[Марыэт Хансан|Марыэтай Хансан]] для [[Melodifestivalen 2017|Мелодыфестываліна 2017]]. Якая заняла чацвёртае месца ў фінале.<ref>{{Cite web|url=http://popmuzik.se/2017/02/en-intervju-med-dotter-om-evolution-och-melodifestivalen/|title=En intervju med Dotter om Evolution och Melodifestivalen - Popmuzik|date=20 March 2017|publisher=Popmuzik|language=Swedish}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Million Years – Låtskrivarna|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/artister/2017/mariette/a-million-years-latskrivarna|publisher=Sveriges Television|date=20 March 2017|language=Swedish}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hanna Fahl: Mariettes "A million years" ett perfekt Melodifestivalnummer - DN.SE|url=http://www.dn.se/kultur-noje/melodifestivalen/hanna-fahl-mariettes-a-million-years-ett-perfekt-melodifestivalnummer/|publisher=Dagens Nyheter|date=11 February 2017|language=Swedish}}</ref> У наступным годзе Дотэр выступала ў якасці саліста на [[Melodifestivalen 2018|Мелодыфестываліне 2018]] з песняй «Cry». Нягледзячы на тое, што яна была фаварытам на перамогу ў спаборніцтве, яна заняла шостае месца ў паўфінале і выбыла.<ref>{{Cite web|url=http://wiwibloggs.com/2018/02/15/melodifestivalen-2018-dotter-semi-final-3/217585/|title=Melodifestivalen 2018: Dotter is the semi-final 3 act you're most excited for|date=15 February 2018|publisher=Wiwibloggs}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2018/02/17/sweden-martin-almgren/|title=Sweden: Martin Almgren and Jessica Andersson Advance To The Melodifestivalen 2018 Final|date=17 February 2018|publisher=Eurovoix}}</ref> Яна выступіла сааўтарам песні «Victorious» ў выкананні [[Ліна Хедлунд|Ліны Хедлунд]] на [[Melodifestivalen 2019|Мелодыфестываліне 2019]].<ref>{{Cite web|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/varmland/dotter-tavlar-i-kvallen-mello|title=Dotter tävlar i kvällens Mello|accessdate=6 March 2020}}</ref> Далей яна заняла адзінаццатае месца ў фінале.<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/ddxLr1|title=Så gick det i Melodifestivalen - hela resultatet|accessdate=6 March 2020}}</ref> На гэтым жа фестывалі Дотэр выступіла дуэтам разам з [[Монс Сельмерлёў|Монсам Цэльмерлёвам]] з песняй «Walk with Me» у якасці інтэрвальнага акта падчас раўнда другога шанцу.<ref name=":0">{{Cite web|title=Andra chansen: Måns Zelmerlöw och Dotter framför ny singel i mellanakten|url=https://blogg.mittmedia.se/melodifestivalen/2019/03/01/andra-chansen-mans-zelmerlow-och-dotter-framfor-ny-singel-i-mellanakten/|accessdate=6 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021224218/https://blogg.mittmedia.se/melodifestivalen/2019/03/01/andra-chansen-mans-zelmerlow-och-dotter-framfor-ny-singel-i-mellanakten/|archivedate=21 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref> Праз год яна вярнулася ў якасці выканаўцы, удзельнічаючы ў [[Melodifestivalen 2020|Мелодыфестываліне 2020]] з песняй «Bulletproof». Яна заняла другое месца, набраўшы ў агульнай складанасці 136 ачкоў, адстаючы пераможцы на адзін бал.<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/nojesbladet/melodifestivalen/a/K39LxE/the-mamas-vinner-melodifestivalen-2020|title=The Mamas vinner Melodifestivalen 2020|last=Thornéus|first=Ebba|date=7 March 2020}}</ref> Яна зноў прыняла ўдзел у [[Melodifestivalen 2021|Мелодыфестываліне 2021]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aftonbladet.se/a/0KBPqE|title=LISTA: De tävlar i Melodifestivalen 2021|accessdate=4 December 2020}}</ref> з песняй «Little Tot». Яна прайшла непасрэдна ў фінал з другога паўфіналу разам з Антонам Эвальдам.<ref>[https://www.thelocal.se/20210310/watch-these-are-swedens-contenders-for-eurovision-song-contest/?amp These are Sweden’s contenders for the Eurovision Song Contest] The Local Retrieved 11 March 2021</ref> Нягледзячы на тое, што яна была раннім фаварытам перамогі ў конкурсе, у фінале яна заняла чацвёртае месца. Яна была бэк-вакалісткай у студыйнай версіі мальтыйскай песні на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|Еўрабачанні 2022]], «I Am What I Am». Песня, напісаная ёй ў суаўтарстве яе нявестай Дзіна Меданходжыч і выкананая [[Эма Мускат|Эмай Мускат]]. Яна таксама агучыла балы ад імя шведскага журы на конкурсе<ref>{{Cite web |last=Bratell |first=Johan |date=2022-04-20 |title=Dotter lämnar Sveriges röster i Eurovision 2022 |trans-title=Dotter will give Sweden's votes in Eurovision: "Feels heavenly fun" |url=https://www.expressen.se/noje/dotter-lamnar-sveriges-roster-i-eurovision/ |access-date=2022-04-20 |website=[[Expressen]] |language=sv}}</ref>. Яна будзе ўдзельнічаць у [[Melodifestivalen 2024]] з песняй «It’s Not Easy to Write a Love Song»<ref>{{cite web|url=https://eurovision.tv/story/30-artists-melodifestivalen-2024|title=The 30 artists competing in Sweden's Melodifestivalen 2024|date=2023-12-01|access-date=2023-12-01|work=Eurovision.tv|publisher=[[European Broadcasting Union]] (EBU)}}</ref>. == Асабістае жыццё == Дотэр — веган і змагар за правы жывёл.<ref>{{Cite web|title=Artisten Dotter skriver om miljön och har ett tydligt budskap|url=http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=103&artikel=5994228}}</ref> Яна валодае пяццю мовамі: шведскай, англійскай, нарвежскай, іспанскай і баснійскай. Яна заручана з баснійскім музыкам Дзінам Меданходзічам. == Дыскаграфія == === Сінглы === * 2014 — ''My Flower'' * 2015 — ''Dive'' * 2016 — ''Creatures of the Sun'' * 2017 — ''Evolution'' * 2017 — ''Rebellion'' * 2018 — ''Cry'' * 2018 — ''Heatwave'' * 2019 — ''Walk With Me'' (разам з [[Монс Сельмерлёў|Монсам Сельмерлёў]]) * 2020 — ''Bulletproof'' * 2020 — ''Backfire'' * 2020 — ''I’m sorry'' * 2020 — ''Vintern jag var sexton'' * 2020 — ''New Year'' * 2021 — ''Little Tot'' * 2021 — ''Jealoust'' * 2021 — ''(Just Can’t) Hate U'' (разам з [[Раян Рыбак|Раянам Рыбакам]]) * 2022 — ''Bon Voyage'' * 2022 — ''Varför'' * 2022 — ''Only Good Die Young'' * 2022 — ''Lättdistraherad'' * 2023 — ''Disobey'' (разам з Kaaze) * 2022 — ''No Room for Love'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Швецыі]] quhaomlfpt5r20yargfpyrbk7mz4kxw 0 676453 5211468 3835350 2026-10-05T01:32:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211468 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Рычардс}} '''Дзікінсан Ры́чардс'''{{sfn|БелЭн|2001}} ({{lang-en|Dickinson Woodruff Richards, Jr.}}; {{ДН|30|10|1895}} — {{ДС|23|2|1973}}) — амерыканскі [[кардыёлаг]], член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1958)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001603.html Dickinson W. Richards // National Academy of Sciences] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181203010847/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001603.html |date=3 снежня 2018 }} {{ref-en}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Орындж]], штат [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]. Скончыў [[Ельскі ўніверсітэт]] у 1917 годзе і [[Калумбійскі ўніверсітэт]] у 1922 годзе, а таксама Калумбійскі ўрачэбна-хірургічны каледж і школу Хотчкіс у штаце [[Канектыкут]]. Да 1927 года працаваў у прэсвітэрыянскай бальніцы ў [[Нью-Ёрк]]у. Пераехаў у [[Англія|Англію]] і працаваў у Нацыянальным інстытуце медыцынскіх даследаванняў у [[Лондан]]е. У 1945—1961 гадах кіраваў медыцынскім аддзелам у шпіталі Белв’ю ў Нью-Ёрку{{sfn|БелЭн|2001}}. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац пра дзейнасць [[сэрца]] ва ўмовах [[Траўматычны шок|траўматычнага шоку]], распрацоўцы і ўдасканаленні метадаў даследавання функцый сэрца і [[Лёгкія|лёгкіх]]. Адзін з аўтараў метаду катэтарызацыі сэрца. == Узнагароды == [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] 1956 года (разам з [[Андрэ Фрэдэрык Курнан|А. Ф. Курнанам]] і [[Вернер Форсман|В. Форсманам]]) за распрацоўку і ўдасканаленне метаду клінічнай дыягностыкі [[Парок развіцця|парокаў]] сэрца (катэтарызацыя сэрца). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рычардс (Richards) Дзікінсан|Маніна А. Ю.|528}} * {{ВСЭ3|Ричардс (Richards) Дикинсон}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181203010847/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001603.html Dickinson W. Richards // National Academy of Sciences] {{ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рычардс Дзікінсан}} [[Катэгорыя:Кардыёлагі ЗША]] lbap5b8krfymx0z545l7ja5wbhkv2kp 0 683750 5211654 4830983 2026-10-05T10:07:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211654 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па баскетболе|fiba_zone=ФІБА Еўропа|country=Беларусь|fiba_ranking=Няма|coach={{Сцяг Беларусі}} [[Наталля Уладзіміраўна Трафімава|Наталля Трафімава]]|oly_appearances=2|oly_medals=Няма|wc_appearances=2|wc_medals=Няма|zone_championship=Чэмпіянаты Еўропы|zone_appearances=8|zone_medals=[[File:Bronze medal europe.svg|16px]] ''Бронза'' ([[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]])|country_en=Belarus|д_майка=E30A17|д_выява_майка=_thinsidesonwhite|д_выява_трусы=_greensides|г_майка=E30A17|г_выява_майка=_thinwhitesides|г_трусы=E30A17}} '''Жаночая зборная Беларусі па баскетболе''' — жаночая зборная каманда, якая прадстаўляе Беларусь на турнірах па [[баскетбол]]е. == Выступленні на турнірах == {{Слупкі}} {{col-2}} === Алімпійскія гульні === {| class="wikitable" width=70% style="text-align: center;font-size:90%;" !colspan=5|[[Баскетбол на Алімпійскіх гульнях|Алімпійскія гульні]] |- !Год !Месца !{{Падказка|Г|Гульні}} !{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !{{Падказка|П|Паражэнні}} |- |{{flagicon|AUS}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2000|2000]]||colspan=4 rowspan=2|''Не адабралася'' |- |{{flagicon|GRE}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2004|2004]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|2008]]||6||6||2||4 |- |{{flagicon|UK}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2012|2012]]||colspan=4|''Не адабралася'' |- |{{flagicon|BRA}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — жанчыны|2016]]||9||5||1||4 |- |{{flagicon|JPN}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|2020]]||colspan=4|''Не адабралася'' |- |{{flagicon|FRA}} [[Баскетбол на летніх Алімпійскіх гульнях 2024|2024]]||colspan=4|''Адхіленая'' |} === Чэмпіянат свету === {| class="wikitable" width=80% style="text-align: center;font-size:90%;" !colspan=5|[[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын]] |- !Год !Месца !{{Tooltip|Г|Гульні}} !{{Tooltip|В|Выйграныя матчы}} !{{Tooltip|П|Паражэнні}} |- |{{flagicon|AUS}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1994|1994]]||colspan=4 rowspan=4|''Не адабралася'' |- |{{flagicon|GER}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 1998|1998]] |- |{{flagicon|CHN}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2002|2002]] |- |{{flagicon|BRA}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2006|2006]] |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|CZE}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2010|2010]]||4||9||4||5 |- |{{flagicon|TUR}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2014|2014]]||10||4||2||2 |- |{{flagicon|ESP}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]]||colspan=4|''Не адабралася'' |- |{{flagicon|AUS}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]]||colspan=4|''Знялася'' |- |{{flagicon|GER}} [[Чэмпіянат свету па баскетболе сярод жанчын 2026|2026]]||colspan=4|''Будзе вызначана'' |} {{col-2}}<div style="text-align:left"> === Чэмпіянат Еўропы === {| class="wikitable" style="text-align: center;font-size:90%;" !colspan=5|[[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Еўропы]] !rowspan=20| !colspan=3|Адбор |- !Год !Месца !width=30|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=30|{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !width=30|{{Падказка|П|Паражэнні}} !width=30|{{Падказка|Г|Гульні}} !width=30|{{Падказка|В|Выйграныя матчы}} !width=30|{{Падказка|П|Паражэнні}} |- |{{flagicon|CZE}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 1995|1995]]||colspan=4 rowspan=6|''Не адабралася'' || 3 || 1 || 2 |- |{{flagicon|HUN}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 1997|1997]]|| 7 || 5 || 2 |- |{{flagicon|POL}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 1999|1999]] |- |{{flagicon|FRA}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2001|2001]] |- |{{flagicon|GRE}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2003|2003]] |- |{{flagicon|TUR}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2005|2005]] |-bgcolor=cc9966 |{{flagicon|ITA}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2007|2007]]||'''3'''|| 9 || 5 || 4 |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|LAT}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2009|2009]]|| 4 || 9 || 4 || 5 |- |{{flagicon|POL}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2011|2011]]|| 9 || 6 || 3 || 3 |- |{{flagicon|FRA}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2013|2013]]|| 5 || 9 || 5 || 4 || 8 || 6 || 2 |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|HUN}}/{{flagicon|ROU}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2015|2015]]|| 4 || 10 || 5 || 5 |- |{{flagicon|CZE}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]]|| 15 || 3 || 0 || 3 || 4 || 2 || 2 |- |{{flagicon|LAT}}/{{flagicon|SRB}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2019|2019]]|| 13 || 3 || 1 || 2 || || || |- |- style="background:#9acdff;" |{{flagicon|FRA}}/{{flagicon|ESP}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]]|| 4 || 6 || 3 || 3 || 4 || 3 || 1 |- |{{flagicon|ISR}}/{{flagicon|SVN}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2023|2023]]|| colspan=4 rowspan=2|''Знятая''|| colspan=3 rowspan=2|''Знятая'' |- |{{flagicon|CZE}}/{{flagicon|GER}}/{{flagicon|ITA}}/{{flagicon|GRE}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]] |- |{{flagicon|FIN}}/{{flagicon|LTU}} [[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2027|2027]]|| colspan=4|''Будзе вызначана''||colspan=3|''Будзе вызначана'' |- !colspan=2|Усяго||55||26||29||26||17||9 |} </div> {{col-end}} == Склад == Заяўка зборнай Беларусі на чэмпіянат Еўропы-2021<ref>[http://www.fiba.basketball/womenseurobasket/2021/team/Belarus Профіль і статыстыка зборнай Беларусі на сайце fiba.com]</ref> {{ЦСЗБ-Ш|Зборная=Беларусі| color1 = White| color2 = White| bg2 = #E30A17}} <!-- Спіс ігракоў --> {{ЦСЗБ-І|нум=4|ігрок_спасылка=Алёна Голубева|ігрок=Алёна Карасевіч |паз=АА|дата нараджэння={{нарадзіўся|4|4|1994|1}}|рост=179|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Алімпія Гродна]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=5|ігрок_спасылка=Аляксандра Яўгенаўна Тарасава|ігрок=Аляксандра Тарасава|паз=РА|дата нараджэння={{нарадзіўся|23|6|1988|1}}|рост=172|клуб={{Сцяг|Германія}} Гановер}} {{ЦСЗБ-І|нум=7|ігрок_спасылка=Юлія Сяргееўна Рыцікава|ігрок=Юлія Рыцікава|паз=ЛФ|дата нараджэння={{нарадзіўся|8|9|1986|1}}|рост=180|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Гарызонт Мінск]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=8|ігрок_спасылка=Таццяна Аляксандраўна Ліхтаровіч|ігрок=Таццяна Ліхтаровіч|паз=АА|дата нараджэння={{нарадзіўся|29|3|1988|1}}|рост=180|клуб={{Сцяг|Люксембург}} Баскет}} {{ЦСЗБ-І|нум=9|ігрок_спасылка=Вольга Ігараўна Зюзькова|ігрок=Вольга Зюзькова|паз=РА|дата нараджэння={{нарадзіўся|14|6|1983|1}}|рост=171|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Гарызонт Мінск]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=10|ігрок_спасылка=Анастасія Уладзіміраўна Верамеенка|ігрок=Анастасія Верамеенка|паз=ЦФ|дата нараджэння={{нарадзіўся|10|7|1987|1}}|рост=192|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Гарызонт Мінск]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=13|ігрок_спасылка=Марыя Уладзіміраўна Папова|ігрок=Марыя Папова|паз=ЦФ|дата нараджэння={{нарадзіўся|13|7|1994|1}}|рост=188|клуб={{Сцяг|Расія}} [[УГМК Екацярынбург|УГМК]] }} {{ЦСЗБ-І|нум=17|ігрок_спасылка=Юлія Уладзіславаўна Васілевіч|ігрок=Юлія Васілевіч|паз=РА|дата нараджэння={{нарадзіўся|21|6|2001|1}}|рост=172|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Алімпія Гродна]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=18|ігрок_спасылка=Ганна Русланаўна Брыч|ігрок=Ганна Брыч|паз=ЦФ|дата нараджэння={{нарадзіўся|8|3|1997|1}}|рост=186|клуб={{Сцяг|Расія}} [[Казаначка Казань|Казаначка]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=20|ігрок_спасылка=Александрыя Бэнтлі|ігрок=Александрыя Бэнтлі|паз=РА|дата нараджэння={{нарадзіўся|27|10|1990|1}}|рост=173|клуб={{Сцяг|Расія}} [[Дынама Курск (жаночы баскетбольны клуб)|Дынама Курск]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=21|ігрок_спасылка=Вікторыя Гаспер|ігрок=Вікторыя Гаспер|паз=Ц|дата нараджэння={{нарадзіўся|9|1|1988|1}}|рост=192|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Гарызонт Мінск]]}} {{ЦСЗБ-І|нум=23|ігрок_спасылка=Яніна Інкіна|ігрок=Яніна Інкіна|паз=ЛФ|дата нараджэння={{нарадзіўся|16|10|1997|1}}|рост=206|клуб={{Сцяг|Беларусь}} [[Гарызонт Мінск]]}} <!-- Трэнер і яго асістэнты --> {{ЦСЗБ-Н |Галоўны трэнер={{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Наталля Уладзіміраўна Трафімава|Наталля Трафімава]] |Асістэнты трэнера={{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксей Пятровіч Пынцікаў|Аляксей Пынцікаў]]<br /> |Турнір=[[Чэмпіянат Еўропы па баскетболе сярод жанчын 2021]] |Дата змянення=20 чэрвеня 2021 }} == Галоўныя трэнеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Міхаіл Андрэевіч Біцан|Міхаіл Біцан]] (1992—1993) * {{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Сямён Львовіч Халіпскі|Сямён Халіпскі]] (1993—1995) * {{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Анатоль Сяргеевіч Буяльскі|Анатоль Буяльскі]] (1995—1999) * {{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктар Бялевіч]] (1999—2001) * {{Сцяг|Беларусь|1995}} [[Анатоль Сяргеевіч Буяльскі|Анатоль Буяльскі]] (2001−2011) * {{Сцяг|Літва}} [[Рымантас Грыгас]] (2011—2014) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анатоль Сяргеевіч Буяльскі|Анатоль Буяльскі]] (2014—2016) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Наталля Уладзіміраўна Трафімава|Наталля Трафімава]] (з 2016) {{Div col end}} == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://bbw-g2n.jimdofree.com/ FIBA. Беларусь. Женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020210435/https://bbw-g2n.jimdofree.com/ |date=20 кастрычніка 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20240222073635/https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/lid_38138_cp/1/tid/2186/teams.html Belarus (BLR) participated in 115 FIBA/FIBA Zone competitions] * [https://www.eurobasket.com/Belarus/basketball-National-Team.aspx?women=1 Belarusian Women National Team 2021U22U20/21U18/19U16/17] * [https://www.fiba.basketball/federation/Belarus Belarusian Basketball Federation] {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1997}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 1999}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2001}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2003}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2008}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце свету 2010}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2011}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2013}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце свету 2014}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на Алімпійскіх гульнях 2016}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па баскетболе}} {{Нацыянальныя спартыўныя зборныя Беларусі}} {{Баскетбол у Беларусі}} {{Спорт у Беларусі}} [[Катэгорыя:Жаночая зборная Беларусі па баскетболе| ]] 2lniwiikni7olur30ty5yrvx7b20tvh 0 688944 5211425 4081979 2026-10-04T19:38:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211425 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Парызі}} {{Вучоны}} '''Джорджа Парызі''' ({{Lang-it|Giorgio Parisi}}; {{ДН|4|8|1948}}, [[Рым]], [[Італія]]) — італьянскі фізік-тэарэтык. Прафесар, замежны член [[Французская акадэмія навук|Французскай акадэміі навук]] (1992)<ref>[http://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-P/giorgio-parisi.html Giorgio Parisi | Liste des membres de l’Académie des sciences / P | Listes par ordre alphabétique | Listes des membres | Membres | Nous connaître]</ref>, [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (2003)<ref>{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html |title=Giorgio Parisi |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016075858/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20004881.html |archive-date=16 кастрычніка 2021 |access-date=5 кастрычніка 2021 |url-status=dead}}</ref> і амерыканскага філасофскага таварыства (2013)<ref>[https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2013;startDoc=21 APS Member History]</ref>. Працы ў асноўным прысвечаны [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]], [[Статыстычная механіка|статыстычнай механіцы]] і складаным сістэмам. Сааўтар ураўнення ДГЛАП, ураўненняў Кардара — Парызі — Чжана<ref>[https://miem.hse.ru/news/211108397.html Лев Николаевич Щур избран заслуженным членом Американского физического общества — Новости — Московский институт электроники и математики им. А. Н. Тихонова — Национальный иссле…]</ref>. == Узнагароды == * [[Прэмія Фельтрынэлі]] (1986) * [[Медаль Больцмана]] (1992) * [[Медаль Дзірака]] (1999) * [[Прэмія Энрыка Фермі]] (2002) * [[Прэмія Дэні Хайнемана ў вобласці матэматычнай фізікі]] (2005) * {{нп5|Прэмія Наніна||it|Premio Nonino}} (2005) * {{нп5|Прэмія Microsoft||en|Microsoft Award}} (2007) * {{нп5|Прэмія Лагранжа||en|Lagrange Prize}} (2009) * [[Медаль імя Макса Планка]] (2011) * [[Прэмія ў вобласці фізікі часціц і фізікі высокіх энергій]] (2015) * [[Прэмія Ларса Онсагера]] (2016) * [[Прэмія імя І. Я. Памеранчука]] (2018) * [[Прэмія Вольфа па фізіцы]] (2021) * [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] (2021) {{Зноскі}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа (фізіка)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Парызі Джорджа}} [[Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Італіі]] [[Катэгорыя:Фізікі-тэарэтыкі]] [[Катэгорыя:Фізікі Італіі]] 9ibncd9z72d5lz1714dut5khdfxinpe 0 689626 5211472 5151129 2026-10-05T04:08:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211472 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дона Тэа Стрыкленд''' ({{lang-en|Donna Strickland}}; нар. {{ДН|27|5|1959}}, г. [[Гуэлф]], [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]])<ref name="Lindinger">{{Cite news|date=2 October 2018|title=Eine Zange aus lauter Licht|url=https://www.faz.net/aktuell/wissen/nobelpreise/physik-nobelpreis-2018-praezisionswerkzeuge-aus-laserlicht-15818493.html}}</ref><ref name="Nobel">{{Cite web|date=6 October 2018|title=Donna Strickland – Facts – 2018|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/strickland/facts/|publisher=[[Nobel Foundation]]}}</ref> — канадская [[Фізіка атамаў і малекул|фізік-оптык]] і піянерка ў галіне імпульсных лазераў. Была ганаравана [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміяй па фізіцы]] ў 2018 годзе разам з [[Жэрар Муру|Жэрарам Муру]] за метад генерацыі высокаінтэнсіўных ультракароткіх аптычных імпульсаў.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/oct/02/arthur-ashkin-gerard-mourou-and-donna-strickland-win-nobel-physics-prize|title=Physics Nobel prize won by Arthur Ashkin, Gérard Mourou and Donna Strickland|date=2 October 2018}}</ref> [[Прафесар]] Універсітэта Ватэрлоа ў Антарыа, Канада.<ref name="UW1">{{Cite web|url=https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland|title=Donna Strickland|date=2 October 2018|publisher=[[University of Waterloo]]}}</ref> Была стыпендыяткай, віцэ-прэзідэнтам і прэзідэнтам Аптычнага таварыства, а ў цяперашні час узначальвае іх Кансультатыўны камітэт пры прэзідэнце. У 2018 годзе была занесена ў спіс 100 жанчын ВВС.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-46225037|title=BBC 100 Women 2018: Who is on the list?|date=19 November 2018}}</ref> == Ранняе жыццё і адукацыя == Стрыкленд нарадзілася 27 мая 1959 года, у Гуэлфе, Антарыа, Канада ў Эдзіт (у дзявоцтве Рані), настаўніцы англійскай мовы <ref name="whirlwind">{{Cite news|title=Scientist caught in a Nobel whirlwind|url=https://www.therecord.com/news-story/8943888-scientist-caught-in-a-nobel-whirlwind/?s=n1|work=[[Waterloo Region Record]]|date=3 October 2018}}</ref> і інжынера-электрыка Лойда Стрыкленда. Пасля заканчэння прафесійна-тэхнічнага інстытута Гуэльфа вырашыла паступіць ва ўніверсітэт Мак-Мастэра, таму што яго праграма інжынернай фізікі ўключала лазеры і электраоптыку, галіны, якія яе асабліва цікавяць.<ref name="whirlwind" /> У Мак-Мастэры была адной з трох жанчын у класе з дваццаці пяці чалавек. Стрыкленд скончыла ўніверсітэт са ступенню бакалаўра інжынернай фізікі ў 1981 годзе<ref name="globeandmail1">{{Cite news|title=Canada's newest Nobel Prize winner, Donna Strickland, 'just wanted to do something fun'|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-canadian-scientist-donna-strickland-shares-nobel-physics-prize/|work=[[The Globe and Mail]]|date=2 October 2018}}</ref>. Стрыкленд вучылася ў аспірантуры ў Інстытуце оптыкі<ref name="jewel">{{Cite book|last1=Mourou|first1=Gérard|title=A Jewel in the Crown: 75th Anniversary Essays of The Institute of Optics of the University of Rochester|date=2004|url=http://www2.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/contents.htm|access-date=13 кастрычніка 2021|archive-date=3 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003101450/http://www2.optics.rochester.edu/~stroud/BookHTML/ChapVI_pdf/VI_53.pdf|url-status=dead}}</ref>, атрымаўшы ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў [[Рочэстэрскі ўніверсітэт|Рочэстэрскім універсітэце]] ў 1989 годзе<ref name="TOS">{{Cite web|title=Biographies – Donna T. Strickland|url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/}}</ref><ref name="UWBio">{{Cite web|title=Donna Strickland|url=https://uwaterloo.ca/education-program-for-photonics-professionals/people-profiles/donna-strickland|work=Education Program for Photonics Professionals|date=11 September 2012}}</ref>. Праводзіла доктарскія даследаванні ў звязанай з ім лабараторыі лазернай энергетыкі пад кіраўніцтвам [[Жэрар Муру|Жэрара Муру]].<ref name="Valich Rochester">{{Cite news|url=http://www.rochester.edu/newscenter/rochesters-breakthrough-in-laser-science-earns-nobel-prize-340302/|title=Rochester breakthrough in laser science earns Nobel Prize|date=2 October 2018|work=Newscenter}}</ref> Стрыкленд і Мору працавалі над распрацоўкай эксперыментальнай устаноўкі, якая магла б павысіць пікавую магутнасць лазерных імпульсаў, пераадолець абмежаванне, што, калі максімальная інтэнсіўнасць лазерных імпульсаў дасягала гігават на квадратны сантыметр, самафакусацыя імпульсаў сур’ёзна пашкодзіла ўзмацняльную частку лазера. Іх тэхніка ўзмацнення імклівага імпульсу 1985 года расцягвала кожны лазерны імпульс як спектральна, так і задоўга да яго ўзмацнення, а затым сціскала кожны імпульс да яго першапачатковай працягласці, ствараючы ўльтракароткія аптычныя імпульсы [[Ват (адзінка вымярэння)|тэрават]] да інтэнсіўнасці [[Ват (адзінка вымярэння)|петаватаў.]] Выкарыстанне чырпаванага ўзмацнення імпульсу дазволіла пабудаваць лазерныя сістэмы меншай магутнасці на тыповым лабараторным аптычным стале, як «настольныя тэраватныя лазеры».<ref name="Valich Rochester" /> Праца атрымала [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскую прэмію па фізіцы]] 2018 года.<ref name="bbc2">{{Cite news|title=Donna Strickland: The 'laser jock' Nobel prize winner|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-45722890|work=[[BBC News]]|date=2 October 2018}}</ref> == Кар’ера і даследаванні == [[Файл:Ultrafast_Laser_group.jpg|справа|міні| Група ўльтрахуткаснага лазера Стрыкленд ва Універсітэце Ватэрлоа ў 2017 годзе]] З 1988 па 1991 гады Стрыкленд была навуковай супрацоўніцай Нацыянальнага даследчага савета Канады, дзе працавала з Полам Коркумам у секцыі звышхуткіх з’яў, якая ў той час адрознівалася тым, што вырабіла самы магутны ў свеце лазер з кароткімі імпульсамі.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/24232914/laser_lab_makes_short_work_of_super_beam/|title=Laser lab makes short work of super beam}}</ref> Працавала ў лазерным падраздзяленні Нацыянальнай лабараторыі Лаўрэнція Лівермара з 1991 па 1992 гады, а ў 1992 годзе далучылася да тэхнічнага персаналу Цэнтра перадавых тэхналогій фатонікі і оптыка-электронных матэрыялаў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]]. У 1997 годзе прыйшла ва ўніверсітэт Ватэрлоа ў якасці [[Асістэнт-прафесар|дацэнта]].<ref name="TOS1">{{Cite web|title=Biographies – Donna T. Strickland|url=https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/|publisher=[[The Optical Society]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.osa.org/en-us/history/biographies/donna-t-strickland/ «Biographies — Donna T. Strickland»]. [[Аптычнае таварыства|The Optical Society]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 October</span> 2018</span>.</cite></ref> Ва ўніверсітэце Ватэрлоа стала першай штатнай жанчынай-прафесарам фізікі.<ref name="Nusca1">{{Cite news|url=http://fortune.com/2018/10/16/nobel-donna-strickland-women-physics/|title=Nobel Laureate Donna Strickland: Yes, Women Are Joining Physics. But We've Got Work to Do}}</ref> У цяперашні час Стрыкленд з’яўляецца прафесарам, якая ўзначальвае групу ўльтрахуткаснага лазера. Гэтая група распрацоўвае лазерныя сістэмы высокай інтэнсіўнасці для даследаванняў нелінейнай оптыкі.<ref name="UW0">{{Cite web|url=https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland|title=Donna Strickland|publisher=[[University of Waterloo]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland «Donna Strickland»]. [[Універсітэт Ватэрлоа|University of Waterloo]]. 2 October 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 October</span> 2018</span>.</cite></ref> Апошнія працы Стрыкленд сканцэнтраваныя на пашырэнні меж ультрахуткаснай аптычнай навукі да новых дыяпазонаў [[Даўжыня хвалі|даўжынь хваль,]] такіх як [[Інфрачырвонае выпраменьванне|сярэдняя інфрачырвоная]] і [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ўльтрафіялетавая]], з выкарыстаннем такіх метадаў, як двухкаляровыя або шматчастотныя метады, а таксама [[Эфект Рамана|генерацыя Рамана]].<ref name="UW">{{Cite web|url=https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland|title=Donna Strickland|date=2 October 2018|publisher=[[University of Waterloo]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland «Donna Strickland»]. [[Універсітэт Ватэрлоа|University of Waterloo]]. 2 October 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 October</span> 2018</span>.</cite></ref> Таксама працуе над роллю магутных лазераў у мікракрышталічным крышталіку чалавечага вока падчас працэсу мікраапрацоўкі вочнага крышталіка для лячэння прэсбіёпіі.<ref name="UW" /> Стрыкленд стала членам Аптычнага таварыства{{Efn|Таксама вядомае як Амерыканскае аптычнае таварыства (Optical Society of America, OSA).}} ў 2008 годзе. Займала пасаду яе віцэ-прэзідэнта і прэзідэнта ў 2011 і 2013 гадах адпаведна, і была актуальным рэдактарам яе часопіса ''Optics Letters'' з 2004 па 2010 гады<ref name="UW"/><ref name="TOS2">{{Cite web|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/newsroom/news_releases/2018/arthur_ashkin_gerard_mourou_and_donna_strickland_a/|title=Arthur Ashkin, Gérard Mourou, and Donna Strickland Awarded 2018 Nobel Prize in Physics|date=2 October 2018|publisher=[[The Optical Society]]}}</ref>. У цяперашні час з’яўляецца старшынёй Кансультатыўнага камітэта прэзідэнта Аптычнага таварыства.<ref>{{Cite web|title=Standing and Ad Hoc Committees|url=https://www.osa.org/en-us/about_osa/leadership_and_volunteers/committees/standing_ad_hoc_committees/#PAC%7COSA|publisher=[[The Optical Society]]}}</ref> З’яўляецца членам і раней працавала членам праўлення і дырэктарам па вучэбнай рабоце Канадскай асацыяцыі фізікаў.<ref>{{Cite web|title=News Flash: Canadian physicist, Donna Strickland, co-recipient of 2018 Nobel Prize in Physics|url=https://www.cap.ca/publications/cap-news/2018-nobel-prize-physics/|date=2 October 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nobel laureate Donna Strickland: 'I see myself as a scientist, not a woman in science'|url=https://www.theguardian.com/science/2018/oct/20/nobel-laureate-donna-strickland-i-see-myself-as-a-scientist-not-a-woman-in-science|date=20 October 2018}}</ref> Стрыкленд не прэтэндавала на званне прафесара да атрымання Нобелеўскай прэміі, але ў кастрычніку 2018 года паведаміла BBC, што пасля падала заяўку і атрымала званне прафесара ва Універсітэце Ватэрлоа.<ref name="Professorship">{{Cite news|url=https://www.therecord.com/news-story/8989043-nobel-laureate-donna-strickland-is-now-full-professor/?s=n1|title=Nobel laureate Donna Strickland is now full professor|date=25 October 2018}}</ref> == Узнагароды і прызнанне == [[Файл:CAM_Video-_2018_Nobel_Laureate_Donna_Strickland.webm|міні|262x262пкс|Стрыкленд, 2016 год]] * 1998 — навуковая стыпендыя Альфрэда Слоана<ref>{{Cite web|url=https://sloan.org/past-fellows/|title=Past Sloan Fellows|publisher=[[Alfred P. Sloan Foundation]]|accessdate=13 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161106043224/http://www.sloan.org/sloan-research-fellowships/past-fellows/|archivedate=6 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref> * 1999 — прэмія Прэм’ера ў галіне даследчых дасягненняў<ref name="TOS1"/> * 2000 — прэмія навукоўцаў Cottrell ад Даследчай карпарацыі<ref>{{Cite web|url=http://rescorp.org/gdresources/docs/cs-by-class-2018.pdf|title=Cottrell Scholars|publisher=[[Research Corporation for Science Advancement]]|access-date=13 кастрычніка 2021|archive-date=2 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002141718/http://rescorp.org/gdresources/docs/cs-by-class-2018.pdf|url-status=dead}}</ref> * 2008 — супрацоўнік аптычнага таварыства<ref name="TOS" /><ref name="bbc3">{{Cite news|title=Donna Strickland: The 'laser jock' Nobel prize winner|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-45722890}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMurphy2018">Murphy, Jessica (2 October 2018). [https://www.bbc.com/news/world-us-canada-45722890 «Donna Strickland: The 'laser jock' Nobel prize winner»]. ''[[BBC News]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 October</span> 2018</span>.</cite></ref><ref name="OSA2008">{{Cite web|title=2008 OSA Fellows|url=https://www.osa.org/en-us/awards_and_grants/fellow_members/recent_fellows/2008_fellows/|publisher=[[The Optical Society]]}}</ref> * 2018 — [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] * 2019 — узнагарода Амерыканскай акадэміі дасягненняў «Залатая пліта», уручаная членам Савета прэмій [[Фрэнсіс Арнольд]]<ref>{{Cite web|title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement|publisher=[[American Academy of Achievement]]|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}</ref><ref>{{Cite web|title=2019 Summit Highlights Photo|url=https://achievement.org/summit/2019/}} </ref> * 2019 — кампаньён Ордэна Канады<ref name=":0">{{Cite news|title=Order of Canada: Stephen Harper, Donna Strickland, Xavier Dolan among new appointments|url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-order-of-canada-stephen-harper-donna-strickland-xavier-dolan-among/|publisher=The Globe and Mail}}</ref> * 2019 — ганаровы супрацоўнік Канадскай інжынернай акадэміі<ref>{{Cite web|title=Professor Donna Strickland awarded CAE Honorary Fellowship|url=https://cae-acg.ca/wp-content/uploads/2019/06/Honorary-Announcement-2019.pdf|access-date=13 кастрычніка 2021|archive-date=20 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720150754/https://cae-acg.ca/wp-content/uploads/2019/06/Honorary-Announcement-2019.pdf|url-status=dead}}</ref> * 2019 — стыпендыят Каралеўскага таварыства Канады<ref>{{Cite web|url=https://www.cap.ca/publications/cap-news/4-cap-members-appointed-rsc-fellows/|title=Four CAP members appointed Fellows of the Royal Society of Canada (RSC)|publisher=[[Canadian Association of Physicists]]}}</ref> * 2020 — член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html|title=2020 NAS Election|publisher=[[National Academy of Sciences]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225095449/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2020-nas-election.html|archive-date=25 лютага 2021|access-date=13 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref> * 2020 — абрана членам Каралеўскага таварыства * 2021 — прызначана ў [[Папская акадэмія навук|Папскую акадэмію навук]]<ref>{{Cite web|title=Pope appoints new member of the Pontifical Academy of Sciences – Vatican News|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2021-08/pope-francis-donna-strickland-pontifical-academy-sciences.html}}</ref> == Асабістае жыццё == Стрыкленд замужам за Дугласам Дыкара, які атрымаў ступень доктара электратэхнікі ў Рочэстэрскім універсітэце.<ref name="globeandmail">{{Cite news|title=Canada's newest Nobel Prize winner, Donna Strickland, 'just wanted to do something fun'|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-canadian-scientist-donna-strickland-shares-nobel-physics-prize/|work=[[The Globe and Mail]]|date=2 October 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSemeniuk2018">Semeniuk, Ivan (2 October 2018). [https://www.theglobeandmail.com/world/article-canadian-scientist-donna-strickland-shares-nobel-physics-prize/ «Canada’s newest Nobel Prize winner, Donna Strickland, 'just wanted to do something fun<span class="cs1-kern-right">'</span>»]. ''[[Глобус і пошта|The Globe and Mail]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 October</span> 2018</span>.</cite></ref><ref>[https://ca.linkedin.com/in/dykaar LinkedIn profile of Doug Dykaar]{{Недаступная спасылка}}</ref> У іх двое дзяцей:<ref name="globeandmail" /> Ханна, аспірантка [[Астрафізіка|астрафізікі]] ва [[Таронцкі ўніверсітэт|Універсітэце Таронта]]<ref name="Nusca">{{Cite news|url=http://fortune.com/2018/10/16/nobel-donna-strickland-women-physics/|title=Nobel Laureate Donna Strickland: Yes, Women Are Joining Physics. But We've Got Work to Do|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|date=17 October 2018}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFNusca2018">Nusca, Andrew (17 October 2018). [http://fortune.com/2018/10/16/nobel-donna-strickland-women-physics/ «Nobel Laureate Donna Strickland: Yes, Women Are Joining Physics. But We’ve Got Work to Do»]. ''[[Fortune (часопіс)|Fortune]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 October</span> 2018</span>.</cite></ref> і Адам, які вывучае камедыю ў каледжы Хамбер.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/oct/20/nobel-laureate-donna-strickland-i-see-myself-as-a-scientist-not-a-woman-in-science|title=Nobel laureate Donna Strickland: 'I see myself as a scientist, not a woman in science'|date=20 October 2018|work=The Guardian}}</ref> Стрыкленд — актыўны член Аб’яднанай царквы Канады.<ref>Mitchell, Alanna [https://broadview.org/donna-strickland-is-a-church-lady-and-a-nobel-prize-winning-scientist/ «How This Nobel Prize Winner Balances Physics And Faith»], Broadview, May 2019</ref> == Абраныя публікацыі == * {{Cite journal|last1=Strickland|first1=Donna|last2=Mourou|first2=Gerard|title=Compression of amplified chirped optical pulses|url=https://archive.org/details/optics-communications_1985-12-01_56_3/page/219|journal=[[Optics Communications]]|volume=56|issue=3|year=1985|pages=219–221|issn=0030-4018|doi=10.1016/0030-4018(85)90120-8|bibcode=1985OptCo..56..219S}} * {{Cite journal|last1=Maine|first1=P.|last2=Strickland|first2=D.|title=Generation of ultrahigh peak power pulses by chirped pulse amplification|url=https://archive.org/details/ieee-journal-of-quantum-electronics_1988-02_24_2/page/398|journal=[[IEEE Journal of Quantum Electronics]]|volume=24|issue=2|year=1988|pages=398–403|issn=0018-9197|doi=10.1109/3.137|bibcode=1988IJQE...24..398M}} * {{Cite journal|last1=Strickland|first1=D.|last2=Corkum|first2=P. B.|title=Resistance of short pulses to self-focusing|journal=[[Journal of the Optical Society of America B]]|volume=11|issue=3|year=1994|pages=492–497|doi=10.1364/JOSAB.11.000492|bibcode=1994JOSAB..11..492S}} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://uwaterloo.ca/physics-astronomy/people-profiles/donna-strickland Профіль факультэта] ва ўніверсітэце Ватэрлоа {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стрыкленд Дона}} [[Катэгорыя:Кампаньёны ордэна Канады]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Рочэстэрскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Канады]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Фізікі Канады]] [[Катэгорыя:Жанчыны-вучоныя]] moa7erwedanmola0nyub985menqxynv 0 689705 5211444 5187450 2026-10-04T20:08:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211444 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Філіп Джэймс Эдвін Піблз''' ({{lang-en|Phillip James Edwin Peebles}}; нар. {{ДН|25|4|1935}}, [[Сен-Баніфас]], [[Манітоба]], [[Канада]]) — [[Канада|канадска]]-[[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Астрафізіка|астрафізік]], астраном і тэарэтычны касмолаг. Ганаровы навуковы прафесар імя Альберта Эйнштэйна ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]].<ref>{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|title=Princeton University Physics Department|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222857/http://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|archive-date=May 11, 2011|accessdate=14 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511222857/http://www.princeton.edu/physics/about-us/history/memorable-members/john-wheeler/|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|title=Princeton University News|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413193815/https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|archive-date=April 13, 2016|accessdate=14 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160413193815/https://www.princeton.edu/main/news/archive/A94/84/71G20/index.xml|archivedate=13 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref> Шырока вядомы як адзін з вядучых сусветных тэарэтычных касмолагаў у перыяд з 1970 года, з вялікім тэарэтычным укладам у першабытны нуклеасінтэз, [[Цёмная матэрыя|цёмную матэрыю]], [[Рэліктавае выпраменьванне|касмічны мікрахвалевы фон]] і фарміраванне структуры. Піблз быў узнагароджаны паловай [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] ў 2019 годзе за свае тэарэтычныя адкрыцці ў галіне фізічнай касмалогіі.<ref name="SA-20191012">{{Cite news|title=A Well-Deserved Physics Nobel - Jim Peebles' award honors modern cosmological theory at last|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/a-well-deserved-physics-nobel/}}</ref> Ён падзяліў прыз з [[Мішэль Маёр|Мішэлем Маёрам]] і [[Дзідзье Кэлё]] за адкрыццё экзапланеты на арбіце сонцападобнай зоркі.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2019/summary/|title=The Nobel Prize in Physics 2019|publisher=[[Nobel Media AB]]}}</ref><ref name="NYT-20191008">{{Cite news|title=Nobel Prize in Physics Awarded for Cosmic Discoveries - The cosmologist James Peebles split the prize with the astrophysicists Michel Mayor and Didier Queloz, for work the Nobel judges said "transformed our ideas about the cosmos."|url=https://www.nytimes.com/2019/10/08/science/nobel-prize-physics.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nobel Prize in physics awarded for research on exoplanets and the structure of the universe|url=https://www.washingtonpost.com/science/2019/10/08/nobel-prize-physics-awarded-research-exoplanets-structure-universe/?wpisrc=nl_optimist&wpmm=1}}</ref> У той час як большая частка яго працы звязана з развіццём Сусвету з першых яго секунд, ён больш скептычна ставіцца да таго, што мы можам ведаць аб самым пачатку, і заявіў: «Вельмі шкада, што мы думаем пра пачатак, тады як на самой справе мы не маем добрай тэорыі такога паняцця, як пачатак».<ref name="PHY-20191114">{{Cite news|title=Top cosmologist's lonely battle against 'Big Bang' theory|url=https://phys.org/news/2019-11-cosmologist-lonely-big-theory.html}}</ref> Піблз ахарактарызаваў сябе як перакананага [[Агнастыцызм|агностыка]].<ref>{{Cite web|url=https://www.aip.org/history-programs/niels-bohr-library/oral-histories/25507-2|title=Jim Peebles - Session II|date=2015-04-01|website=www.aip.org|language=en}}</ref> == Ранні перыяд жыцця == Піблз нарадзіўся 25 красавіка 1935 года ў Сен-Баніфасе, у сучасным [[Вініпег]]у, [[Манітоба]], [[Канада]], сын Ады Марыён (Грын), хатняй гаспадыні, і Эндру Чарльза Піблза, які працаваў на Вініпегскай збожжавай біржы.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=piQvAQAAIAAJ&q=%22Andrew+Charles+Peebles%22|title=Notable Scientists from 1900 to the Present}}</ref> Атрымаў ступень бакалаўра навук у [[Манітобскі ўніверсітэт|Манітобскім універсітэце]]. Затым паступіў у аспірантуру ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]], дзе атрымаў ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне фізікі ў 1962 годзе, завяршыўшы доктарскую дысертацыю пад назвай «Назіральныя тэсты і тэарэтычныя праблемы, звязаныя з гіпотэзай Дзюратэстона аб тым, што трываласць электрамагнітнага ўзаемадзеяння можа змяняцца» пад кіраўніцтвам Роберта Дыке. Ён застаўся працаваць ў Прынстане. Піблз быў членам Школы прыродазнаўчых навук Інстытута паглыбленых даследаванняў у 1977—1978 навучальным годзе, а таксама ён рабіў візіты ў 1990—1991 і 1998—1999 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/scholars/phillip-james-e-peebles|title=Phillip James E. Peebles|website=[[Institute for Advanced Study]]}}</ref> == Акадэмічная кар’ера == Большасць прац Піблза з 1964 года была ў галіне фізічнай касмалогіі для вызначэння паходжання Сусвету. У 1964 годзе цікавасць да гэтай сферы была вельмі малая, і яна лічылася «тупіковай», але Піблз заставаўся адданым яе вывучэнню.<ref name="princeton nobel">{{Cite web|url=https://www.princeton.edu/news/2019/10/08/joy-ride-career-peebles-wins-nobel-prize-physics-tackling-big-questions-about|title=A 'joy ride' of a career: Peebles wins Nobel Prize in Physics for tackling big questions about the universe|first=Tom|last=Garlinghouse|date=October 8, 2019|publisher=[[Princeton University]]}}</ref> Піблз унёс шмат важных укладаў у мадэль [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]]. З Дыке і іншымі (амаль праз два дзесяцігоддзі пасля Джорджа Гамава, Ральфа Альфера і Роберта Германа) Піблз прадказаў [[Рэліктавае выпраменьванне|касмічнае мікрахвалевае фонавае выпраменьванне]]. Нароўні з важным укладам у нуклеасінтэз Вялікага Выбуху, [[Цёмная матэрыя|цёмную матэрыю]] і [[Цёмная энергія|цёмную энергію]], ён быў вядучым піянерам у тэорыі фарміравання касмічнай структуры ў 1970-я гады. Задоўга да таго, як яна лічылася сур’ёзнай, колькаснай галіной фізікі, Піблз вывучаў фізічную касмалогію і шмат зрабіў для ўсталявання яе рэспектабельнасці.<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/ideas/2015/thomas-general-relativity|title=General Relativity's Influence and Mysteries}}</ref> Піблз сказаў: «Гэта быў не адзін крок, нейкае крытычнае адкрыццё, якое раптоўна зрабіла касмалогію актуальнай, але поле паступова з’явілася дзякуючы шэрагу эксперыментальных назіранняў. Відавочна, што адным з найважнейшых у маёй кар’еры было выяўленне касмічнага мікрахвалевага фону, якое адразу прыцягнула ўвагу […] як эксперыментатараў, зацікаўленых у вымярэнні ўласцівасцей гэтага выпраменьвання, так і тэарэтыкаў, якія далучыліся да аналізу наступстваў».<ref>{{Cite web|url=https://ep-news.web.cern.ch/content/interview-james-peebles|title=Interview with James Peebles|access-date=14 кастрычніка 2021|archive-date=1 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501221434/https://ep-news.web.cern.ch/content/interview-james-peebles|url-status=dead}}</ref> У цытаце яго прэміі Шаа гаворыцца: «Заклаў асновы амаль усіх сучасных даследаванняў у галіне касмалогіі, як тэарэтычных, так і назіральных, ператвараючы вельмі спекулятыўнае поле ў навуку дакладнасці».<ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=53&threeid=67&fourid=123|title=Announcement-The Shaw Laureate in Astronomy 2004|publisher=Shaw Foundation|accessdate=14 кастрычніка 2021|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DXNfCfv9?url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3|archivedate=9 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref> Піблз мае вялікі досвед інавацый у асноўных ідэях, якія пазней будуць шырока вывучацца іншымі навукоўцамі. Напрыклад, у 1987 годзе ён прапанаваў першародную барыённую мадэль ізакрыўлення для развіцця ранняга Сусвету.<ref>Hu (June 28, 1994)</ref> Гэтак жа Піблз спрыяў устанаўленню праблемы цёмнай матэрыі ў пачатку 1970-х гадоў.<ref>{{Cite journal|title=How dark matter came to matter}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Renaissance of General Relativity in Context}}</ref> Піблз таксама вядомы па крытэрыю Острыкера-Піблза, які адносіцца да ўстойлівасці галактычнай фармацыі.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=01yNf7mipb0C&pg=PA374|title=Galactic Dynamics}}</ref> Праца Піблза была прызнана, калі ён быў названы лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы 2019 года «за тэарэтычныя даследаванні ў фізічнай касмалогіі». Піблз быў абраны членам [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] у 1977 годзе і членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] ў 1988 годзе.<ref>{{Cite web|title=P. James E. Peebles|url=https://www.amacad.org/person/p-james-e-peebles|work=American Academy of Arts & Sciences}}</ref><ref>{{Cite web|title=P. James E. Peebles|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/8884.html|work=www.nasonline.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505024516/http://www.nasonline.org/member-directory/members/8884.html|archive-date=5 мая 2019|access-date=14 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref> == Узнагароды == * 1981 — [[Медаль Эдынгтана]], [[Брытанскае каралеўскае астранамічнае таварыства]] * 1982 — [[Прэмія Дэні Хайнемана ў галіне астрафізікі]], [[Амерыканскае астранамічнае таварыства]] * 1992 — [[Лекцыя Генры Норыса Расела]], [[Амерыканскае астранамічнае таварыства]] * 1995 — [[Медаль Кэтрын Брус]], [[Ціхаакіянскае астранамічнае таварыства]] * 1997 — [[Медаль Оскара Клейна]] * 1997 — [[Лекцыя Карла Янскага]] * 1998 — [[Залаты медаль Каралеўскага астранамічнага таварыства]] * 2000 — [[Прэмія Грубера]] ў галіне касмалогіі * 2003 — [[Прэмія Томала]], [[Універсітэт Жэневы]] * 2004 — [[Прэмія Шаа]] па астраноміі * 2005 — [[Прэмія Крафарда]] * 2013 — [[Медаль Дзірака]] * 2019 — [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] У яго гонар названы [[астэроід]] 18242 Peebles<ref>{{Cite web|url=http://rasc.ca/asteroid/18242|title=Asteroid (18242) Peebles|publisher=Royal Astronomical Society of Canada}}</ref>. == Абраныя публікацыі == * Peebles, J. P. E. (2009). ''Finding the Big Bang'' (1st ed.). Cambridge University Press. * Peebles, P. J. E. (1980). ''Large-Scale Structure of the Universe''. Princeton University Press. * Peebles, P. J. E. (1992). ''Quantum Mechanics'' (1st Printing ed.). Princeton University Press. * Peebles, P. J. E. (1993). ''Principles of Physical Cosmology'' (n ed.). Princeton University Press. * Peebles, P. J. E. (2020). ''Cosmology’s Century''. Amsterdam University Press.<ref>{{Cite web|last=ThriftBooks|title=Phillip James Edwin Peebles Books {{!}} List of books by author Phillip James Edwin Peebles|url=https://www.thriftbooks.com/a/pje-peebles/1456930/|website=ThriftBooks|language=en}}</ref> {{Зноскі|3}} == Спасылкі == * [http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Peebles/index.html Медалісты Бруса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210107212347/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Peebles/index.html |date=7 студзеня 2021 }} * [https://www.princeton.edu/physics/people/display_person.xml?netid=pjep&display=faculty Асабістая вэб]-старонка ў Прынстанскім універсітэце ([https://www.princeton.edu/pr/pictures/l-r/peebles/ фатаграфіі]) * [https://www.ias.edu/ideas/2015/general-relativity-at-100-conference Дыскусія на тэму агульнай тэорыі адноснасці студэнтаў Джона Уілера і Боба Дыке, арганізаваная Джымам Піблзам] * [http://www.aip.org/history/ohilist/25507.html Стэнаграма інтэрв’ю з вуснай гісторыі з Джымам Піблзам 4 і 5 красавіка 2002 г., Амерыканскі інстытут фізікі, Бібліятэка і архіў Нільса Бора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110912062444/http://www.aip.org/history/ohilist/25507.html |date=12 верасня 2011 }} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{Нобелеўская прэмія па фізіцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Піблз Джэймс}} [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Дэні Хайнемана ў вобласці астрафізікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Манітобскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя залатым медалём Каралеўскага астранамічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Прынстанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Вініпега]] [[Катэгорыя:Постаці Прынстана (Нью-Джэрсі)]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Кампаньёны ордэна Канады]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Канады]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Канады]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Астрафізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фізікі Канады]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа]] 15y19vyzgjqp9olllvrmnvjzm2icnfn 0 690128 5211423 4751718 2026-10-04T19:32:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211423 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Джордж Эміль Паладэ''' ({{Lang-ro|George Emil Palade}}; [[19 лістапада]] [[1912]], горад [[Ясы]], [[Каралеўства Румынія|Румынія]] — [[8 кастрычніка]] [[2008]], Дэль Мар, [[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканскі спецыяліст па [[Цыталогія|клетачнай біялогіі]]. У 1974 годзе, сумесна з [[Альбер Клод|Альберам Клодам]] і [[Крысціян Рэнэ дэ Дзюу|Крысціянам дэ Дзюу]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскую прэмію па фізіялогіі і медыцыне]] «за адкрыцці, якія тычацца структурнай і функцыянальнай арганізацыі клеткі»<ref>{{cite web|title=Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне 1974 года|publisher=Nobelprize.org|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/|accessdate=2013-02-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HXBWBBFu?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Вывучаў сакраторны цыкл клеткі, на прыкладзе клетак падстраўнікавай залозы, выкарыстоўваючы мечаныя амінакіслоты. Этапы ўнутрыклеткавага транспарту: * 0 хвіл — увядзенне радыёактыўнай пазнакі * 3 хвіл — [[Эндаплазматычная сетка|ЭПС]] (пачатак сінтэзу бялку) * 17 хвіл — транспартная бурбалка (гатовы прадукт) * 35 хвіл — АГ (транс-частка) * 1-1, 5 г — сакраторная бурбалка (экзацыстоз) Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1961)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/51871.html George E. Palade] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190107233256/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/51871.html |date=7 студзеня 2019 }} {{ref-en}}</ref>, [[Папская акадэмія навук|Папскай акадэміі навук]] (1975)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/palade.html George Emil Palade] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190107233312/http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/palade.html |date=7 студзеня 2019 }} {{ref-en}}</ref>, замежны член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1984)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Palade;%20George%20Emil%27) Palade; George Emil (1912—2008)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210410165935/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Palade%3B%20George%20Emil%27%29 |date=10 красавіка 2021 }} {{ref-en}}</ref>. У 1992 годзе падпісаў «Папярэджанне чалавецтву»<ref>{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|lang=en|accessdate=2019-05-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326042822/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|archivedate=26 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == * [[1966]] — [[Прэмія Альберта Ласкера за фундаментальныя медыцынскія даследаванні]] * [[1967]] — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]] * [[1970]] — [[Прэмія Луізы Грос-Хорвіц]] * [[1971]] — [[Прэмія Дзіксана]] * [[1974]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1981]] — [[Медаль Уілсана]] * [[1985]] — [[Медаль Шлейдана]] * [[1986]] — [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1974/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта]{{Ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паладэ Джордж}} [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Румыніі]] [[Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША]] [[Катэгорыя:Цытолагі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Бухарэсцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 10l93o7qd4gjck2bhx2s9ovklsk6b1v 0 690181 5211638 5132263 2026-10-05T09:33:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211638 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Жак Люсьен Мано''' ({{Lang-fr|Jacques Lucien Monod}}; {{ДН|9|2|1910}}, [[Парыж]], [[Францыя]] — {{ДС|31|5|1976}}, [[Каны]], [[Францыя]]) — [[Францыя|французскі]] [[Біяхімія|біяхімік]] і [[Мікрабіялогія|мікрабіёлаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] у 1965 годзе (сумесна з [[Франсуа Жакоб]]ам і [[Андрэ Львоф]]ам) «за адкрыцці, якія тычацца генетычнага кантролю сінтэзу [[Ферменты|ферментаў]] і [[Вірусы|вірусаў]]». Замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1968)<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001878.html Jacques Monod] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909184955/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001878.html |date=9 верасня 2018 }} {{ref-en}}</ref>, [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1968)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Monod;%20Jacques%20Lucien%27) Monod; Jacques Lucien] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211019053444/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Monod%3B%20Jacques%20Lucien%27%29 |date=19 кастрычніка 2021 }} {{ref-en}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 лютага 1910 года ў [[Парыж]]ы ў сям’і французскага мастака і амерыканкі з [[Мілуокі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. У 1917 годзе разам з сям’ёй пераехаў на поўдзень Францыі, дзе правёў большую частку свайго дзяцінства. Сваёй цікавасцю да біялогіі Жак быў шмат у чым абавязаны свайму бацьку, які быў вельмі эрудзіраваным чалавекам і шмат чытаў [[Чарльз Роберт Дарвін|Дарвіна]]. Вучыўся ў Канскім ліцэі, у 1928 годзе паступіў на факультэт прыродазнаўчых навук у Парыжы, тады яшчэ не ўсведамляючы, што веды, якія даюцца там, адставалі па меншай меры на дваццаць гадоў ад сучаснай біялагічнай навукі. Тымі, хто дапамог яму ў гэты перыяд часу ў выбары правільнага напрамка і прышчапілі цікавасць да [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] і фізіялагічнай [[Генетыка|генетыкі]], былі Жорж Тэсье, [[Андрэ Львоф]], Барыс Эфрусі, Луі Рапкін. У 1941 годзе атрымаў [[Доктар навук|доктарскую ступень]] у натуральных навуках. Пасля перыяду выкладання на факультэце навук у 1934 годзе і ў [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут|Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце]] у 1936 годзе, Мано пераходзіць у [[Інстытут Пастэра]], дзе ў той час вызвалілася пасада дырэктара лабараторыі на факультэце Андрэ Львофа. У 1954 годзе Мано становіцца дэканам факультэта [[Клетка|клетачнай]] [[Біяхімія|біяхіміі]], а ў 1959 годзе прафесарам хіміі [[Метабалізм|метабалізма]] ў [[Сарбона|Сарбоне]]. У 1967 годзе атрымлівае пасаду прафесара ў [[Калеж дэ Франс]]. У 1971 годзе Мано становіцца дырэктарам Пастэраўскага інстытута. У 1938 годзе Мано ажаніўся з Адэт Бруль ({{Lang-fr|Odette Bruhl}}). У іх нарадзілася двое сыноў-двайнят, Аліўе і Філіп. Жак Мано памёр у 1976 годзе і быў пахаваны на могілках Гран-Жас ({{Lang-fr|Grand Jas}}) ў [[Каны|Канах]] (на [[Блакітны Бераг|Блакітным Беразе]]). == Сям’я == * Жонка — [[:fr:Odette Monod-Bruhl|Адэта Мано-Бруль]] (1906—1972), археолаг і усходазнавец, унучка галоўнага [[Рабін|рабіна]] Францыі [[:fr:Zadoc Kahn|Цадока Кана]] (1839—1905), пляменніца [[Люсьен Леві-Бруль|Люсьена Леві-Бруля]]. == Кнігі == * У 1971 годзе была апублікаваная яго кніга «выпадковасць і неабходнасць» («Chance and Necessity»), якая асвятляе прыроду клеткавых біяхімічных працэсаў і якая выказвае той пункт гледжання, што паходжанне жыцця і працэс эвалюцыі ёсць вынік выпадковасці. == Іншыя публікацыі == * Jacob F; Monod J (June 1961). «Genetic regulatory mechanisms in the synthesis of proteins». J Mol Biol. 3: 318-56. PMID 13718526. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Моно (Monod) Жак Люсьен}} == Спасылкі == * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1965/monod/ Інфармацыя на сайце Нобелеўскага камітэта]{{Ref-en}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/monod-lecture.pdf Нобелеўская лекцыя Жака Мано]{{Ref-en}} * [http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/roybiogmem/23/384 Jacques Lucien Monod, 9 February 1910 — 31 May 1976]{{Недаступная спасылка}} / Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 1977 vol 23 pp 385—412, plate, by A. Lwoff {{Ref-en}} {{DEFAULTSORT:Мано Жак}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Гран-Жас]] [[Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі Францыі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя французскім медалём Супраціўлення]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя французскім Ваенным крыжом 1939—1945]] [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Канах]] e1jof237gpmbykf2fzcx9zhefcirwai 0 690195 5211431 4145274 2026-10-04T19:45:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211431 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Джуліус Аксельрад''' ({{Lang-en|Julius Axelrod}}; {{ДН|30|5|1912}}, [[Нью-Ёрк]] — {{ДС|29|12|2004}}, Роквіл, [[Мэрыленд]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Біяхімія|біяхімік]] і [[Фармакалогія|фармаколаг]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] ([[1970]], сумесна з [[Бернард Кац|Бернардам Кацам]] і [[Ульф фон Эйлер|Ульфам фон Эйлерам]]) «за адкрыцці, якія тычацца [[Гумаральная рэгуляцыя|гумаральных]] пасярэднікаў у нервовых канчатках, механізмаў іх захавання, выдзялення і інактывацыі». == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Нью-Ёрк]]у, у сям’і [[Яўрэі|яўрэйскіх]] імігрантаў з [[Польшча|Польшчы]]. Скончыў Сіці-каледж у Нью-Ёрку. У 1933 годзе атрымаў званне [[Бакалаўр|бакалаўра]]. Працаваў мікрабіёлагам і хімікам на кафедрах Нью-Ёркскага ўніверсітэта. У 1941 годзе атрымаў ступень магістра. З 1946 года працуе ў навукова-даследчым аддзеле [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] пры шпіталі імя Голдвотара, дзе праводзіў біяхімічныя даследаванні. Праз тры гады працягнуў працу ў Нацыянальным кардыялагічным інстытуце ў штаце [[Мэрыленд]]. У 1955 годзе атрымаў [[Доктар філасофіі|доктарскую ступень]] і ўзначаліў аддзел фармакалогіі адной з лабараторый Нацыянальнага інстытута псіхічнага здароўя (НІПЗ). Да гэтага часу ўжо былі адкрыты рэчывы, якія граюць ролю медыятараў — [[адрэналін]], норадрэналін, [[дафамін]], ацэтылхалін, [[сератанін]]. Але ўласцівасці гэтых рэчываў яшчэ не былі вывучаныя. Вельмі мала было вядома аб метабалізме [[Адрэналін|адрэналіну]] і норадрэналіну. Аксельрад займаўся вывучэннем нейрамедыятараў пасля паступлення ў НІПЗ. Яму ўдалося вылучыць два найважнейшыя ферменты, якія адказваюць за распад вышэйзгаданых медыятараў. Насуперак ужо складзеным уяўленням, Аксельрад паказаў, што канчатковым этапам перадачы нервовага імпульсу з дапамогай катэхаламінаў служыць іх адваротнае ўсмоктванне ў прэсінаптычнае валакно. Ім і яго супрацоўнікамі было даказана квантавае вылучэнне норадрэналіну з накапляльных бурбалак. Працы Аксельрада ўдакладнілі механізм дзеяння псіхатропных рэчываў, якія выкарыстоўваюцца для лячэння шызафрэніі, маніякальнага і дэпрэсіўных станаў. Ён выявіў, што такія рэчывы як какаін і рэзерпін удзельнічаюць у абмене катэхаламінаў, змяняючы, у прыватнасці, склад медыятара ў бурбалках і хуткасць яго вылучэння. У канцы 1960-х гадоў Аксельрад вывучае ўплыў медыятараў на выпрацоўку [[Гармоны|гармонаў]]. Яго працы рушылі наперад даследаванні прычын псіхічных расстройстваў. Джуліус Аксельрад быў у ліку тых, хто падпісаў «Папярэджанне навукоўцаў чалавецтву» (1992). == Узнагароды == * [[1967]] — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]] * [[1970]] — [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] * [[1973]] — Прэмія Таральда Солмена Амерыканскага таварыства фармакалогіі і эксперыментальнай тэрапіі<ref>[https://www.aspet.org/awards/aspet/sollmann/ ASPET | Torald Sollmann Award in Pharmacology]</ref> * [[1978]] — Плакетка Шмідэберга * [[1992]] — Прэмія Ральфа Джэрарда * Прэмія Універсітэта Джорджа Вашынгтона * Медаль Клода Бернара Манрэальскага універсітэта * Прэмія Альберта Эйнштэйна Універсітэта Іешыва * Прэмія Полу Хоча Амерыканскай асацыяцыі псіхапатолагаў Аксельрад быў членам [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] (1971), [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1971)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/58106.html Julius Axelrod] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181230202447/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/58106.html |date=30 снежня 2018 }} {{ref-en}}</ref>, а таксама замежным членам [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1979)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Axelrod;%20Julius%27) Axelrod; Julius (1912—2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211019071615/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Axelrod%3B%20Julius%27%29 |date=19 кастрычніка 2021 }} {{ref-en}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Лауреаты Нобелевской премии, энциклопедия, т.1-2. — М.: Прогресс, 1992. * Краткая еврейская энциклопедия, т.1-7. — М.: «Красный пролетарий», Москва, 1996. * Alan Symons. The jewish contriution to the 20-th century. — London: Polo Publishing, 1997. * Всемирный биографический энциклопедический словарь. — М.: БРЭ, 1998. * ''Комэй Дж.''. Словарь. Кто есть кто в истории евреев. 2-е издание. — М.: Издательство ТОО «Внешсигма», 1998. * ''Фридман С. А.'' Евреи-лауреаты Нобелевской премии, Краткий биографический словарь. — М.: Дограф, 2000. — ISBN 5-93431-011-9 * {{ЭЯЭ|10121|Аксельрод Джулиус}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1970/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта]{{Ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аксельрад Джуліус}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты міжнароднай прэміі Гайрднера]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Члены Акадэміі навук ГДР]] [[Катэгорыя:Нейрабіёлагі ЗША]] [[Катэгорыя:Фармаколагі ЗША]] [[Катэгорыя:Біяхімікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарадскога каледжа Нью-Ёрка]] my4k8dn4fqlg4a41kl9gyfgiz0t73b7 0 690215 5211526 5037394 2026-10-05T06:40:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211526 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дэвід Балтымар''' ({{Lang-en|David Baltimore}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[Біяхімія|біяхімік]], [[Малекулярная біялогія|малекулярны біёлаг]] і [[вірусолаг]], педагог, папулярызатар навукі<ref>[https://www.caltech.edu/news/caltechs-david-baltimore-and-fiona-harrison-named-among-americas-best-leaders-2008-1489 Caltech’s David Baltimore and Fiona Harrison Named among America’s Best Leaders for 2008 | www.caltech.edu]</ref>. У 1971 годзе прапанаваў класіфікацыю вірусаў у залежнасці ад тыпу геномнай нуклеінавай кіслаты і спосабу яе рэплікацыі. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1975). Прэзідэнт [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут|Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута]] у 1997—2006 гады, цяпер эмерыт і яго прафесар, раней прэзідэнт [[Ракфелераўскі ўніверсітэт|Ракфелераўскага ўніверсітэта]] (з 1990) і прафесар [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]], у апошнім прапрацаваў больш за чвэрць стагоддзя і з’яўляўся дырэктарам-заснавальнікам {{Не перакладзена 5|Whitehead Institute}} (1982—1990). Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] і Нацыянальнай медыцынскай акадэміі ЗША, а таксама Амерыканскага філасофскага таварыства, замежны член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] і [[Французская акадэмія навук|Французскай акадэміі навук]]. Ганараваны [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША|Нацыянальным навуковым медалём ЗША]] (1999). == Біяграфія == Скончыў Суортмор-каледж (1960), вывучаў малекулярную біялогію і вірусалогію ў Масачусецкім тэхналагічным інстытуце (1960—1961) і Ракфелераўскім універсітэце, у апошнім у 1964 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі (PhD), а затым удасканальваўся па біяхіміі зноў у Масачусецкім тэхналагічным інстытуце (1964—1965). У 1965—1968 гадах — навуковы супрацоўнік інстытута біялагічных даследаванняў імя Дж. Солка ў Сан-Дыега (штат Каліфорнія). З 1968 года — асацыіраваны прафесар мікрабіялогіі, з 1972 года — поўны прафесар [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]] і ў 1982—1990 гадах — дырэктар-заснавальнік яго {{Не перакладзена 5|Whitehead Institute}}. З 1990 года — прэзідэнт Ракфелераўскага ўніверсітэта. У 1997—2006 гадах — прэзідэнт [[Каліфарнійскі тэхналагічны інстытут|Каліфарнійскага тэхналагічнага інстытута]], затым — эмерыт, пазней таксама — Міліканаўскі прафесар (''Robert Andrews Millikan Professor'') біялогіі. Старшыня Камітэта па даследаванні СНІДу Нацыянальнага інстытута здароўя ЗША (з 1986 года), а таксама кансультант па пытаннях медыцыны шэрагу ўрадавых устаноў, з 1979 года — член Вучонага савета навукова-даследчага інстытута імя Х. Вейцмана. Балтымару належыць адно з найбуйнейшых дасягненняў у малекулярнай біялогіі і [[Генетыка|генетыцы]] XX стагоддзя: ён эксперыментальна даказаў, што носьбітам генетычнай інфармацыі можа быць не толькі малекула [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]] (дэзоксірыбануклеінавай кіслаты), што да яго не падвяргалася сумневу, але і малекула [[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]] (рібанукляінавай кіслаты), якой да гэтага прыпісвалася толькі функцыя пераносу генетычнай інфармацыі ад ДНК да [[Бялкі|бялку]]. Пачаўшы ў сярэдзіне 1960-х гадоў даследаванні [[Вірусы|вірусаў]] поліяміеліту, якія змяшчаюць РНК, (шэраг лабараторных эксперыментаў ён праводзіў разам з жонкай Эліс, мікрабіёлагам), Балтымар затым звярнуўся да пухлінародным вірусам, шмат з якіх таксама ўтрымлівалі РНК, але не ўтрымлівалі ДНК. У серыі эксперыментаў канца 1960-х — пачатку 1970-х гадоў Балтымар усталяваў, што здольнасць вірусаў, якія змяшчаюць РНК, паражаць клеткі тканін чалавека і жывёл — гэта вынік так званай зваротнай транскрыпцыі, то бок магчымасці перадачы генетычнай інфармацыі ад ДНК да РНК, а затым да бялку (транскрыпцыя), а, наадварот, ад малекулы РНК да ферментаў ДНК — полімеразе (рэвертазе) і ўжо ад яго да клеткі, якая ў выніку перараджаецца ў пухлінную. Адкрыццё (адначасова з [[Хоўард Тэмін|Хоўардам Тэмінам]] і незалежна ад яго) зваротнай транскрыпцыі дазволіла Балтымару раскрыць механізм ўзнікнення многіх формаў злаякасных пухлін і лейкозаў. Пасля [[1973]] Балтымар адкрыў і апісаў восем раней невядомых онкагенаў вірусаў, якія адносяцца да так званых рэтравірусаў (да апошніх належаць таксама ўзбуджальнікі [[гепатыт]]у і [[СНІД]]у). У той жа час Балтымар на базе гэтага адкрыцця распрацаваў метады штучнага сінтэзу генаў, якія вызначаюць структуру бялку ў малекулах гемаглабіну чалавека, заклаўшы, такім чынам, асновы геннай інжынерыі. За гэтыя адкрыцці ў 1975 годзе ён быў ганараваны [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй па фізіялогіі і медыцыне]] (сумесна з [[Хоўард Тэмін|Хоўардам Тэмінам]] і [[Рэната Дульбека]]). Акрамя таго, у 1986 годзе Балтымар сумесна з Сінам адкрылі адзін з найбольш ключавых транскрыпцыйных фактараў — NF-kB. Гэты фактар да гэтага часу актыўна вывучаецца, і ўжо паказана, што ён уцягнуты ў рэалізацыю амаль усіх ключавых працэсаў у клетках эукарыёт. Балтымар належыць да тых навукоўцаў, якія бачаць небяспеку злоўжывання дасягненнямі геннай інжынерыі і выступаюць за мараторый на некаторыя напрамкі даследаванняў у гэтай галіне. Ён падпісаў «Папярэджанне навукоўцаў чалавецтву» (1992)<ref>[https://web.archive.org/web/20220326042822/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt][[Предупреждение учёных человечеству]]{{ref-en}}</ref>, а ў 2016 годзе — ліст з заклікам да [[Грынпіс|Greenpeace]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] і ўрадам усяго свету спыніць барацьбу з генетычна мадыфікаванымі арганізмамі (ГМА)<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов подписавших письмо]</ref>. Член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1974)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/members/58030.html David Baltimore] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181218193353/http://www.nasonline.org/member-directory/members/58030.html |date=18 снежня 2018 }}{{ref-en}}</ref> і Нацыянальнай медыцынскай акадэміі ЗША (1988), Амерыканскага філасофскага таварыства (1997) і Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1974), Папскай акадэміі навук(1978), замежны член Лонданскага каралеўскага таварыства (1987), Еўрапейскай акадэміі (1999) і Французскай акадэміі навук (2000), член EMBO (1983) і Амерыканскай асацыяцыі імунолагаў (1984), а таксама Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі, ганаровы доктар шэрагу амерыканскіх і замежных універсітэтаў, у прыватнасці Ракфелераўскага універсітэта (2004). == Узнагароды == * Gustav Stern Award in Virology (1970) * Warren Triennial Prize (1971) * {{Не перакладзена 5|Eli Lilly and Company-Elanco Research Award||de|Eli Lilly and Company-Elanco Research Award}} (1971) * [[Міжнародная прэмія Гайрднера]] (1974) * {{Не перакладзена 5|NAS Award in Molecular Biology}} (1974) * [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] (1975) * Behring-Heidelberger Prize Амерыканскай асацыяцыі імунолагаў (1990) * {{Не перакладзена 5|Sir Hans Krebs Medal}} (1997) * [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША]] (1999) * {{Не перакладзена 5|Warren Alpert Foundation Prize}} (2000) * Excellence in Mentoring Award Амерыканскай асацыяцыі імунолагаў (2009) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта]{{Ref-en}} * [http://www.aai.org/About/History/Notable-Members/Nobel-Laureates/DavidBaltimore Амерыканская асацыяцыя імунолагаў]{{Ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Балтымар Дэвід}} [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Сірак’юскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Малекулярныя біёлагі]] [[Катэгорыя:Вірусолагі ЗША]] [[Катэгорыя:Біяхімікі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] h28pmpxwmrgle00jqeb8yrs01w95srx 0 690839 5211421 3950085 2026-10-04T19:28:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211421 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст2}} '''Джо́рдан Э́берле''' ({{lang-en|Jordan Eberle}}; {{ДН|15|5|1990}} года, [[Рэджайна]], [[Канада]]) — канадскі хакеіст, ігрок клуба «[[Нью-Ёрк Айлендэрс]]», які выступае ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] і [[Зборная Канады па хакеі з шайбай|нацыянальнай зборнай Канады]]. У [[2008]] годзе на драфце быў абраны клубам «Эдмантан Ойлерз» ужо ў першым раўндзе. У [[2012]] годзе быў удзельнікам матчу ўсіх зорак НХЛ. У складзе [[Зборная Канады па хакеі з шайбай|нацыянальнай зборнай Канады]] быў удзельнікам [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2010 года|чэмпіянатаў свету 2010]], [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2011 года|2011]], [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2012 года|2012]], [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2013 года|2013]], [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2015 года|2015]] і [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2018 года|2018]] гадоў. У 2017 перайшоў у клуб «[[Нью-Ёрк Айлендэрс]]», паводле абмену паміж клубамі на [[Раян Строўм|Раяна Строўма]]<ref>[https://www.nhl.com/islanders/news/islanders-acquire-eberle/c-290063334 «Islanders Acquire Eberle»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220714020751/https://www.nhl.com/islanders/news/islanders-acquire-eberle/c-290063334 |date=14 ліпеня 2022 }}. NHL.com.</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20151117194711/http://www.nhl.com/ice/player.htm?id=8474586 Старонка] на NHL.com * [http://www.eliteprospects.com/player.php?player=11098&lang=en Старонка] на Elite Prospects * [http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=96639 Старонка] на The Internet Hockey Database {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-10-25}} {{DEFAULTSORT:Эберле Джордан}} [[Катэгорыя:хакеісты Канады]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рэджайна Пэтс»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Спрынгфілд Фэлканс»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Эдмантан Ойлерз»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Аклахома-Сіці Баранс»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Нью-Ёрк Айлендэрс»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сіэтл Кракен»]] jxl3vbt1ch8buh8uhg4u8hfkvvafihx 0 690861 5211437 3950083 2026-10-04T19:56:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211437 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст2}} '''Джэйкаб Труба''' (нар. {{ДН|26|2|1994}} года, [[Рочэстэр (Мічыган)|Рочэстэр]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканскі хакеіст, абаронца канадскага клуба «[[Вініпег Джэтс]]», які гуляе ў [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]]. Пачынаў у аматарскім хакеі. == Кар’ера == === Клубная === У [[2012]] годзе быў задрафтаваны «[[Вініпег Джэтс]]» пад агульным нумарам 9, пасля чаго сезон правёў за каманду [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскага ўніверсітэта]] ў рамках падгатоўкі да выступаў у НХЛ. [[1 кастрычніка]] [[2013]] года Труб адгуляў сваю першую гульню НХЛ за «Джэтс», дзе адразу адзначыўся забітым голам у браму «[[Эдмантан Ойлерз]]». Акрамя гэтага ў гэтым матчы зарабіў таксама і асістэнцкі пункт, дзякуючы выдатнай гульні быў названы першай зоркай сустрэчы<ref>{{Cite web |url=http://www.nhl.com/gamecenter/en/boxscore?id=2013020003 |title=Winnipeg Jets at Edmonton Oilers boxscore |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701025123/http://www.nhl.com/gamecenter/en/boxscore?id=2013020003 |archive-date=1 ліпеня 2015 |access-date=24 кастрычніка 2021 |url-status=dead}}</ref>. === Міжнародная === Труба доўгі час сваёй аматарскай кар’еры выступаючы за юнацкую зборную ЗША, выступаючы ў яе складзе на розным міжнародных спаборніцтвах. Быў абраны ў склад [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|нацыянальнай зборнай ЗША]] на [[чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2014 года|чэмпіянат свету 2014 года]] ў [[Мінск]]у. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-10-25}} {{DEFAULTSORT:Труба Джэйкаб}} [[Катэгорыя:Хакеісты ЗША]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай ЗША па хакеі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Вініпег Джэтс»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Нью-Ёрк Рэйнджэрс»]] g7jwwjc4tt6reo4po5bc33n3ru1v8sx 0 691391 5211337 4656003 2026-10-04T15:59:06Z Ciepiersia 162280 /* Прозвішча */ дапаўненне 5211337 wikitext text/x-wiki '''Розенберг''' — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Альфрэд Розенберг]] — дзяржаўны і палітычны дзеяч Германіі * [[Гірш-Іосель Розенберг]] — бабруйскі купец 2-й гільдыі, буйны прадпрымальнік * [[Меліса Розенберг]] — амерыканскі сцэнарыст == Тапонім == * [[Розенберг (Тэхас)]] {{неадназначнасць}} t52aq7ckja2ztsjeocgp5jjmhzfwfuz 0 691698 5211449 4580994 2026-10-04T20:14:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211449 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Джэром Карле''' ({{Lang-en|Jerome Karle}}, першапачатковая прозвішча ''Карфункл'', ''Karfunkle''; {{ДН|19|6|1918}}, [[Бруклін]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] — {{ДС|6|6|2013}}, [[Энандэйл]], [[Вірджынія]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] фізікахімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1985 «за выдатныя дасягненні ў распрацоўцы прамога метаду расшыфроўкі структур», якую ён падзяліў са сваім шматгадовым калегам [[Херберт Аарон Хаўптман|Хербертам Хаўптманам]]. Больш за паўстагоддзя разам з жонкай хімікам Ізабелай Карле працаваў у {{Не перакладзена 5|United States Naval Research Laboratory}} (да 2009), член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1976)<ref>{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/53968.html |title=Jerome Karle |archive-url=https://web.archive.org/web/20181029152041/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/53968.html |archive-date=29 кастрычніка 2018 |access-date=2 лістапада 2021 |url-status=dead}}</ref> і Амерыканскага філасофскага таварыства (1990). == Біяграфія == Нарадзіўся на Коні-Айлендзе ў [[Бруклін]]е ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і<ref>[http://www1.ccny.cuny.edu/prospective/humanities/profiles/jkarle.cfm The City College of New York] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005100532/http://www1.ccny.cuny.edu/prospective/humanities/profiles/jkarle.cfm}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&pg=PA853&lpg=PA853&dq=Sadie+Helen+karfunkle&source=bl&ots=l3WZxgjMTZ&sig=cKp6WteVQpaZyzzqjz-m1snwB-k&hl=en&sa=X&ei=Roy8UZPXF4bJ0gGf64GIDQ&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q=Sadie%20Helen%20karfunkle&f=false The International Who’s Who: 2004]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=uYAkWldKpx8C&pg=PA410&lpg=PA410&dq=Louise+Isabella+Karle+Hanson&source=bl&ots=iqHfZFb4Yo&sig=Wc5zhfi9lvc_NJckYF6KMl04RpI&hl=en&sa=X&ei=S5G8UfPED4S30QGio4GwBQ&ved=0CDkQ6AEwBA#v=onepage&q=Louise%20Isabella%20Karle%20Hanson&f=false Candid Science VI: More Conversations with Famous Scientists (глава 20, стр. 423)]</ref>. Бацька, эмігрант з Польшчы Луіс Карфункл, быў мастаком і прадпрымальнікам; маці, Сэйдзі Хелен Кун (родам з [[Будапешт]]а) — піяністкай і арганісткай (бацькі ажаніліся ў 1911 годзе), і Джэром у дзяцінстве таксама атрымаў сур’ёзную музычную адукацыю<ref>{{Cite web|url=http://www.fau.edu/library/nobel8.htm|title=Florida Atlantic University Libraries|accessdate=2013-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130628172842/http://www.fau.edu/library/nobel8.htm|archivedate=2013-06-28}}</ref><ref>[http://fultonhistory.com/Newspapers%207/Brooklyn%20NY%20Daily%20Eagle/Brooklyn%20NY%20Daily%20Eagle%201911%20Grayscale/Brooklyn%20NY%20Daily%20Eagle%201911%20a%20Grayscale%20-%200307.pdf The Brooklyn Daily Eagle: Marriage Licenses (November 23, 1911)]</ref>. Уся яго сям’я на працягу некалькіх пакаленняў была звязана з мастацтвам (дзядзькі — мастак-партрэтыст Іван Рыгоравіч Алінскі, 1878—1962, і скульптар Дэвід Карфункл, 1880—1959)<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/karle-autobio.html Автобиография на сайте Нобелевского комитета]</ref><ref>[https://archive.today/20130628190354/bjws.blogspot.com/2011/11/women-by-russian-born-american-painter.html Иван Григорьевич Олинский]</ref>. Вучыўся ў сярэдняй школе Аўраама Лінкольна у бруклінскім раёне Коні-Айлэнд, дзе ён жыў да дзевятнаццаці гадоў. У 1937 годзе атрымаў ступень бакалаўра ў Сіці-каледжы пры [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]], дзе таксама пазнаёміўся з Хербертам Хаўптманам, а ў 1938 годзе — ступень магістра па біялогіі ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] (з-за квоты на студэнтаў-яўрэяў ня быў прыняты ў Гарвардскую медыцынскую школу)<ref>[https://books.google.com/books?id=uYAkWldKpx8C&pg=PA410&lpg=PA410&dq=Louise+Isabella+Karle+Hanson&source=bl&ots=iqHfZFb4Yo&sig=Wc5zhfi9lvc_NJckYF6KMl04RpI&hl=en&sa=X&ei=S5G8UfPED4S30QGio4GwBQ&ved=0CDkQ6AEwBA#v=onepage&q=Louise%20Isabella%20Karle%20Hanson&f=false Istvan Hargittai, Magdolna Hargittai «Candid Science VI: More Conversations with Famous Scientists» (стр. 426)]</ref>. На працягу двух гадоў працаваў клеркам у Дэпартаменце аховы здароўя Нью-Ёрка, а ў 1943 годзе абараніў дысертацыю па фізічнай хіміі ў [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскім універсітэце]] (дзе таксама пазнаёміўся з будучай жонкай, яны ажаніліся ў 1942 годзе). У тым жа годзе стаў супрацоўнікам [[Манхэтэнскі праект|Манхэтэнскага праекта]] на базе [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскага ўніверсітэта]], дзе займаўся даследаваннямі па экстракцыі плутонію з яго аксіду. У 1946 годзе Карле увайшоў у штат ваенна-марской навукова-даследчай лабараторыі ў Вашынгтоне (ён працаваў там да адначасовага з жонкай выхаду на пенсію ў адзін і той жа дзень у ліпені 2009 года), дзе зноў сустрэўся з Хаўптманам. У 1950-я гады супрацоўнічаў з ім над стварэннем прамога метаду расшыфроўкі трохмерных малекулярных структур з дапамогай рэнтгенаўскай крышталаграфіі. За гэтыя працы ў 1985 годзе быў ганаранваны Нобелеўскай прэміяй па хіміі. У 1981—84 гадах быў прэзідэнтам Міжнароднага саюза крышталёграфаў. У 1992 годзе падпісаў «Папярэджанне чалавецтву». == Узнагароды == * Hillebrand Award Вашынгтонскай секцыі Амерыканскага хімічнага таварыства (1969, сумесна з Ізабелай Карле) * [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (1985) * {{Не перакладзена 5|Navy Distinguished Civilian Service Award}} (2009) == Асабістае жыццё == Жонка (з 1942 года) — крышталограф Ізабела Карле (1921—2017), тры дачкі — хімік-арганік Луіс Хэнсан (''Louise Isabella Karle Hanson'', нар. 1946), крышталограф Джын Мар’яна Карле (''Jean Marianne Karle'', нар. 1950) і геолаг Мадлен Тоні (''Madeleine Diane Tawney'', нар. 1955)<ref>[https://books.google.com/books?id=uYAkWldKpx8C&pg=PA410&lpg=PA410&dq=Louise+Isabella+Karle+Hanson&source=bl&ots=iqHfZFb4Yo&sig=Wc5zhfi9lvc_NJckYF6KMl04RpI&hl=en&sa=X&ei=S5G8UfPED4S30QGio4GwBQ&ved=0CDkQ6AEwBA#v=onepage&q=Louise%20Isabella%20Karle%20Hanson&f=false Интервью с Изабеллой Карле]</ref>. {{Зноскі|2}} == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/karle-autobio.html Аўтабіяграфія Джэрома Карле на сайце Нобелеўскага камітэта] {{Ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 1976—2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карле Джэром}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Чыкагскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі ЗША]] [[Катэгорыя:Хімікі ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брукліне]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] ds7nxhkkfjw8i9wjunvw5wyb0qq8wil 0 691750 5211418 5188253 2026-10-04T19:26:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211418 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Полані}} {{Вучоны}} '''Джон Чарлз Полані''' ({{lang-hu|Polányi János Károly}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Канада|канадскі]] хімік, сын вядомага [[Вялікабрытанія|брытанскага]] хіміка і філосафа [[Майкл Полані|Майкла Полані]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1986 года «за ўклад у развіццё даследаванняў дынамікі элементарных хімічных працэсаў», якую ён падзяліў з [[Лі Юаньчжэ]] і [[Дадлі Роберт Хершбах|Дадлі Хершбахам]]. Член Каралеўскага таварыства Канады (1966), [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1971)<ref>[https://royalsociety.org/people/john-polanyi-12105/ John Polanyi] {{ref-en}}</ref>, замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1978)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/members/45944.html John C. Polanyi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190324142501/http://www.nasonline.org/member-directory/members/45944.html |date=24 сакавіка 2019 }} {{ref-en}}</ref>, член [[Папская акадэмія навук|Папскай акадэміі навук]] (1986)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/polanyi.html John Charles Polanyi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190428125243/http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/polanyi.html |date=28 красавіка 2019 }} {{ref-en}}</ref>. == Біяграфія і навуковая праца == Джон Полані нарадзіўся 23 студзеня 1929 года ў Берліне. Бацька — вядомы хімік [[Майкл Полані]], маці — Магда Элізабэт Полані. З прыходам да ўлады нацыстаў у 1933 годзе, з-за [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання сям’я была вымушаная бегчы ў [[Манчэстэр]], дзе яго бацька стаў прафесарам хіміі [[Манчэстэрскі ўніверсітэт|Манчэстэрскага ўніверсітэта]]. Джон Полані скончыў Манчэстэрскі ўніверсітэт у 1949 годзе, а ў 1952 годзе там жа абараніў дысертацыю па хіміі. У 1952—1954 гадах працаваў у Дзяржаўным навукова-даследчым Савеце Канады ў [[Атава|Атаве]], у тым ліку ў лабараторыі будучага Нобелеўскага лаўрэата (1971 года) [[Герхард Герцберг|Герхарда Герцберга]], дзе сабраў спектраскапічную ўстаноўку для праверкі вагальнага і вярчальнага ўзбуджэння ў малекулах [[ёд]]а. У 1954—1956 гадах стажыраваўся ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. У 1956 годзе стаў выкладчыкам [[Таронцкі ўніверсітэт|універсітэта Таронта]], а ў 1962 годзе — прафесарам. Полані распрацаваў метад інфрачырвонай [[хемілюмінесцэнцыя|хемілюмінесцэнцыі]] для вывучэння дынамікі хімічных працэсаў. У 1992 годзе падпісаў «Папярэджанне чалавецтву»<ref>{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|lang=en|accessdate=2019-05-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220326042822/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|archivedate=26 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды == * Прэмія стагоддзя ад каралеўскага хімічнага таварыства (1964) * Стыпендыя Гугенхайма (1970, 1979) * [[Прэмія Вольфа]] (1982) * [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (1986) * [[Каралеўскі медаль]] (1989) * Бэйкераўская лекцыя (1994) * [[Канадскі залаты медаль Герхарда Герцберга]] (2007) * Лектарская прэмія Фарадэя (2010) * Медаль Гельмгольца (2012) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140328024731/http://www.utoronto.ca/jpolanyi/ Старонка Джона Полані на сайце Універсітэта Таронта] {{Ref-en}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1986/polanyi/biographical/ Біяграфія на сайце Нобелеўскага камітэта] {{Ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 1976—2000}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Полані Джон Чарлз}} [[Катэгорыя:Замежныя члены РАН]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Канады]] [[Катэгорыя:Вучоныя ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] ldxglbm2b2y5or21cey6b7500bigoyl 0 691826 5211648 5166468 2026-10-05T09:52:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211648 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Жан-Мары Лен''' ({{Lang-fr|Jean-Marie Lehn}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі хімік, заснавальнік [[Супрамалекулярная хімія|супрамалекулярнай хіміі]]. Нобелеўскі лаўрэат па хіміі (1987). Член [[Французская акадэмія навук|французскай акадэміі навук]], замежны член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] (1980)<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/members/45983.html Jean-Marie P. Lehn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190324142949/http://www.nasonline.org/member-directory/members/45983.html |date=24 сакавіка 2019 }} {{ref-en}}</ref>, [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (1993)<ref>[https://royalsociety.org/people/jean-marie-lehn-11805/ Jean-Marie Lehn] {{ref-en}}</ref>. Нобелеўскую прэмію атрымаў сумесна з [[Чарлз Педэрсен|Чарльзам Педэрсанам]] і [[Дональд Джэймс Крэм|Дональдам Джэймсам Крэмам]] «за распрацоўку і прымяненне малекул са структурна-спецыфічнымі ўзаемадзеяннямі высокай выбіральнасці». == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і булачніка. Паступіў у [[Страсбурскі ўніверсітэт]], у 1963 годзе скончыў аспірантуру гэтага ВНУ (ступень [[Доктар філасофіі|доктара]] — docteur ès sciences). У 1963—1964 гадах стажыраваўся ў лабараторыі [[Роберт Бёрнс Вудвард|Роберта Бёрнса Вудварда]] у [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. У 1963—1979 гадах выкладаў у Страсбурскім універсітэце (з 1970 года прафесар, цяпер пенсіянер), з 1979 года прафесар у [[Калеж дэ Франс]], цяпер там ганаровы прафесар хіміі. Член Вышэйшага савета па навуцы і тэхналогіі (з 2006 года). Асноўныя напрамкі даследаванняў — арганічны сінтэз і хімія комплексных злучэнняў. З 2010 года член Кансультатыўнага навуковай рады фонду «Сколкава»<ref name="i-gorod-team">[http://www.sk.ru/ru-RU/Model/Team/KonsultSovet/Lehn.aspx Сколково. Что такое Сколково? > Команда > Консультативный научный совет > Жан-Мари Лен]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Грамадская дзейнасць == У 1992 годзе падпісаў «Папярэджанне чалавецтву»<ref>{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|website=|date=1992-11-18|publisher=stanford.edu|lang=en|accessdate=2019-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/19981206115114/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|archivedate=1998-12-06}}</ref>. У 2016 годзе падпісаў ліст з заклікам да [[Грынпіс|Greenpeace]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] і ўрадам усяго свету спыніць барацьбу з генетычна мадыфікаванымі арганізмамі (ГМА)<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]</ref><ref>[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов подписавших письмо]</ref>. == Узнагароды == * 1980 — [[Прэмія стагоддзя (Каралеўскае хімічнае таварыства)|Прэмія стагоддзя]] * 1981 — [[Залаты медаль Пія XI]] * 1981 — [[Залаты медаль Нацыянальнага цэнтра навуковых даследаванняў]] * 1982 — {{нп5|Прэмія Парацэльса||de|Paracelsus-Preis}} * 1982 — {{нп5|Прэмія Гей-Люсака — Гумбальта|||Gay-Lussac-Humboldt-Prize}} * 1986 — [[Лекцыі 3M]] універсітэта Заходняга Антарыа * 1987 — [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (супольна з [[Чарлз Педэрсен|Ч. Дж. Педэрсанам]] і [[Дональд Джэймс Крэм|Д. Дж. Крэмам]]) * 1988 — [[Вялікі залаты медаль SEP]] * 1989 — {{нп5|Прэмія Карла Цыглера||de|Karl-Ziegler-Preis}} * 1990 — {{нп5|Прэмія Роберта Робінсана||de|Robert Robinson Award}} * 1997 — {{нп5|Медаль Лавуазье||fr|Médaille Lavoisier}} * 1997 — [[Медаль Дэві]] * 2012 — {{нп5|Залаты медаль Дэрэка Бартана||de|Sir Derek H. Barton Gold Medal}} * 2015 — {{нп5|Медаль Анзагера|||Onsager Medal}} Ганаровы доктар [[Оксфард]]а (2014)<ref>{{Cite web |url=http://www.ox.ac.uk/news/2014-06-25-honorary-degrees-awarded |title=Honorary degrees awarded {{!}} University of Oxford |access-date=4 лістапада 2021 |archive-date=13 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160713204735/http://www.ox.ac.uk/news/2014-06-25-honorary-degrees-awarded |url-status=dead }}</ref>. Вялікі афіцэр ордэна Ганаровага легіёна (2014)<ref>[https://www.dna.fr/actualite/2014/04/20/le-prix-nobel-jean-marie-lehn-grand-officier-de-la Le prix Nobel Jean-Marie Lehn grand officier de la légion d’honneur] {{ref-fr}}</ref>. Ганаровы член Каралеўскага таварыства хіміі Вялікабрытаніі. == Дачыненні з Беларуссю == 19 жніўня 2025 года падпісаў зварот дваццаці двух нобелеўскіх лаўрэатаў да прэзідэнта ЗША [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] з просьбай дамагчыся вызвалення каля 1300 беларускіх палітвязняў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/375074|title=Нобелеўскія лаўрэаты папрасілі Трампа дамагчыся вызвалення беларускіх палітвязняў|website=Наша Ніва|date=2025-08-20|access-date=2025-08-20}}</ref>. == Творы == * ''Лен Ж.-М.'' Супрамалекулярная хімія. Канцэпцыі і перспектывы. — Навасібірск: Навука, 1998. — 334с. {{Зноскі|2}} == Літаратура == * ''Зеленин К. Н., Ноздрачев А. Д., Поляков Е. Л.'' Нобелевские премии по химии за 100 лет. — {{СПб}}: Гуманистика, 2003. * Жан-Мари Лен. Наука и искусство материи — Химия и жизнь // Курьер ЮНЕСКО. — Январь-март 2011. == Спасылкі == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1987/ Інфармацыя з сайта Нобелеўскага камітэта] {{Ref-en}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 1976—2000}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лен Жан Мары}} [[Катэгорыя:Члены Ірландскай каралеўскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Акадэміі навук і літаратуры ў Майнцы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Оксфардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Дэві]] [[Катэгорыя:Члены Венгерскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Гётынгенскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены Папскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Замежныя члены РАН]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Страсбурскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Францыі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Хімікі Францыі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Афіцэры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Камандоры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Вялікія афіцэры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў дэпартаменце Ніжні Рэйн]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Кітайскай акадэміі навук]] pytu6i7hnltthtzcw5h4jadpm35dn7x 0 692341 5211400 4751051 2026-10-04T17:46:26Z DBatura 73587 /* Распад */ 5211400 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Flag of the UFEFCF.svg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = [[федэралізм]] |дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = [[5 лістапада]] [[2021]] |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[File:Flag of the Ethiopian National Defense Force.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]]<br>{{Сцяг|Эрытрэя}} [[Узброеныя сілы Эрытрэі]]<br>[[File:Flag of the Amhara Region.svg|22px]] [[Фано (апалчэнне)|Фано]] |колькасць = |канфлікты = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] *• [[Тыграйскі канфлікт]] *• [[Канфлікт у Ароміі]] *• [[Канфлікт у Бенішангуль-Гумуз]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Аб’яднаны фронт эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл, АФЭФКС''' — кааліцыя ўзброеных груповак, якая стаіць на пазіцыях захавання [[федэрацыя|федэралісцкага кіравання]] ў [[Эфіопія|Эфіопіі]]. Супрацьстаіць ураду [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. == Стварэнне == У жніўні 2021 года лідар [[Народны фронт вызвалення Тыграя|Народнага Фронту вызвалення Тыграя]] (НФВТ) [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль]] і прэс-сакратар [[Гетачу Рэда]] заявілі, што сілы абароны Тыграя вядуць перамовы з [[Вызваленчая армія Арома|Вызваленчай арміяй Арома]] (ВАА) аб супрацоўніцтве ў барацьбе з урадавымі войскамі. Са слоў прадстаўніка Одаа Тарбіі, групоўкі пачалі каардынаваць свае дзеянні і стратэгію<ref name="ThomReut_Tigray_forces_seek">{{cite news | title= Ethiopia's Tigray forces seek new military alliance | date= 2021-08-11 |newspaper= Thomson Reuters | url= https://www.reuters.com/world/ethiopias-tigray-forces-seek-new-military-alliance-2021-08-11 |access-date= 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211001062059/https://www.reuters.com/world/ethiopias-tigray-forces-seek-new-military-alliance-2021-08-11 |archive-date= 2021-10-01 |url-status=live }}</ref>. Да канца кастрычніка да перамоваў далучыліся яшчэ некалькі паўстанцкіх груп<ref name="RUSI_ET_what_next">{{cite web | last1 = Rynn | first1 = Simon | last2= Hassen | first2= Ahmed | title= Ethiopia: What Next? | website= Royal United Services Institute |date = 2021-10-22 | url = https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/ethiopia-what-next | access-date = 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211029080724/https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/ethiopia-what-next |archive-date= 2021-10-29 |url-status=live }}</ref>. 5 лістапада было абвешчана, што альянс будзе складацца з дзевяці арганізацый<ref name="AJE_9_antigovt_groups">{{cite news | title= Nine anti-gov't groups team up as Ethiopia recalls ex-soldiers | date= 2021-11-05 |newspaper= Al Jazeera English | url= https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/nine-anti-abiy-groups-team-up-as-ethiopia-recalls-ex-soldiers |access-date= 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211106210342/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/nine-anti-abiy-groups-team-up-as-ethiopia-recalls-ex-soldiers |archive-date= 2021-11-06 |url-status=live }}</ref>. == Склад == На момант стварэння АФЭФКС меў у складзе наступныя групоўкі<ref name="AJE_9_antigovt_groups"/>: * [[Народны фронт вызвалення Тыграя]] * [[Вызваленчая армія Арома]] * [[Фронт нацыянальнага вызвалення Сідама]] * [[Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара]] * [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] * [[Дэмакратычны рух Агаў]] * [[Народна-вызваленчая армія Гамбелы]] * [[Дэмакратычная партыя Кімант]] * [[Самалійскі дзяржаўны супраціў]] == Мэты == Заяўленай мэтай стала звяржэнне Абія ваеннай сілай або шляхам перамоваў. Затым меркавалася фарміраванне пераходнага ўрада, які павінен правесці выбары<ref name="ThomReut_Tigray_forces_seek"/>. == Распад == 31 студзеня 2022 года Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара абвясціў, што дыстанцуецца ад кааліцыі з-за абвінавачвання тыграйскіх сіл у забойстве мірных жыхароў у Афары<ref>{{Cite web|date=2022-02-01|title=An Afar-based armed group parts its ways with TPLF-led alliance|url=https://myviewsonnews.net/an-afar-based-armed-group-parts-its-ways-with-tplf-led-alliance/|access-date=2022-02-01|website=My Views on News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201222317/https://myviewsonnews.net/an-afar-based-armed-group-parts-its-ways-with-tplf-led-alliance|archive-date=2022-02-01|url-status=live|language=en-US}}</ref>. 19 кастрычніка Народна-вызваленчы рух Бенішангула падпісаў мірнае пагадненне з рэгіянальным урадам і таксама выйшаў з альянсу<ref>{{cite web |title=Benishangul Gumuz regional govt, rebel group sign peace agreement |url=https://addisstandard.com/news-benishangul-gumuz-regional-govt-rebel-group-sign-peace-agreement/ |website=Addis Standard |date=19 October 2022 |access-date=22 October 2022}}</ref>. 2 лістапада мірны дагавор з урадам Эфіопіі заключыў і Народны фронт вызвалення Тыграя<ref>{{cite news | title=Agreement for Lasting Peace through a Permanent Cessation of Hostilities between the Government of the Federal Democratic Republic of Ethiopia and the Tigray People's Liberation Front | date=2022-11-02 | newspaper=Addis Standard | url=https://addisstandard.com/wp-content/uploads/2022/11/AU-led-Ethiopia-Peace-Agreement.pdf | access-date=2022-11-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221104222058/https://addisstandard.com/wp-content/uploads/2022/11/AU-led-Ethiopia-Peace-Agreement.pdf | archive-date=2022-11-04 | url-status=live }} {{Cite web |url=https://addisstandard.com/wp-content/uploads/2022/11/AU-led-Ethiopia-Peace-Agreement.pdf |title=Архіўная копія |access-date=2 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221111111115/https://addisstandard.com/wp-content/uploads/2022/11/AU-led-Ethiopia-Peace-Agreement.pdf |archivedate=11 лістапада 2022 |url-status= }}</ref>. У снежні пачаліся перамовы ўладаў з Дэмакратычнай партыяй Кімант<ref>{{cite web |url=https://epo.acleddata.com/2023/01/11/epo-weekly-10-december-2022-6-january-2023/ |title=EPO Weekly: 10 December 2022 6 January 2023 |accessdate=2023-04-07 |lang=en |date=Jan 11, 2023 |website=epo.acleddata.com}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне]] {{Зноскі}} {{Вайна ў Тыграе}} [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Эфіопіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2021 годзе]] i2fhxshn7ikof3eicfqg2imrvb8u4vp 0 692390 5211399 4965929 2026-10-04T17:45:59Z DBatura 73587 5211399 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Грамадзянская вайна ў Эфіопіі|грамадзянскай вайной 1974—1991 гадоў}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі |частка = |выява = Ethiopia overall conflcit map 2020s.png |памер = Эфіопскі канфлікт станам на пачатак 2020-х гадоў. |загаловак = |дата = з [[2 красавіка]] [[2018]] |месца = [[Эфіопія]], эпізадычна [[Эрытрэя]]<ref>{{cite web|url=https://eritreahub.org/missiles-hit-eritrean-capital-asmara-after-tigray-threatens-to-attack-eritrea|title=Missiles hit Eritrean capital, Asmara, after Tigray threatens to attack Eritrea|publisher=Eritrea Hub|date=14 November 2020|access-date=14 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119083416/https://eritreahub.org/missiles-hit-eritrean-capital-asmara-after-tigray-threatens-to-attack-eritrea|archive-date=19 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.news24.com/news24/Africa/News/rockets-target-eritrea-capital-after-ethiopia-declares-victory-in-tigray-20201129 Rockets target in Eritrean capital]</ref><ref>[https://www.aa.com.tr/en/africa/ethiopian-rebels-fire-rockets-into-eritrea-again/2058503 Эфиопские повстанцы обстреляли ракетами Эритрею]</ref>, [[Джыбуці]]<ref name="джыбуцi"/> і мяжа з [[Судан]]ам<ref>{{Cite news|title=A border war looms between Sudan and Ethiopia as Tigray conflict sends ripples through region|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/03/19/sudan-ethiopia-border-conflict/|access-date=2021-06-27|issn=0190-8286}}</ref> |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = '''[[Эфіопія|ФДРЭ]]''': * {{Сцяг|Эфіопія}} [[Федэральны Урад Эфіопіі|Федэральны ўрад]]: **• [[File:Flag of the Ethiopian National Defense Force.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] * [[Адміністрацыйны падзел Эфіопіі|Рэгіянальныя ўрады]]: ** [[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Тыграй]]: ***• [[Пераходны ўрад Тыграя]] ** [[File:Flag of the Amhara Region.svg|22px]] [[Амхара (рэгіён)|Амхара]]: ***• {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] (да 2023 года) ** [[File:Flag of the Afar Region.svg|22px]] [[Афар (рэгіён)|Афар]] ** [[Файл:Flag_of_the_Benishangul-Gumuz_Region.svg|22px]] [[Бенішангуль-Гумуз]] ** [[File:Flag of Dire Dawa.png|22px]] [[Дырэ-Дауа]] ** [[File:Flag of the Gambella Region.svg|22px]] [[Гамбела (рэгіён)|Гамбела]] ** [[Файл:Flag of the Oromia Region.svg|22px]] [[Аромія]] ** [[File:Harari Flag.svg|22px]] [[Харары (рэгіён)|Харары]] ** [[Файл:Flag_of_Sidama.svg|22px]] [[Сідама (рэгіён)|Сідама]] ** [[File:Somali State original flag.jpg|22px]] [[Самалі (рэгіён)|Самалі]] ** [[Файл:Flag_of_the_Southern_Nations,_Nationalities,_and_Peoples%27_Region.svg|22px]] [[Вобласць Народнасцяў Паўднёвай Эфіопіі|ВНПЭ]] '''Ваенная падтрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} ---- Асобныя апалэчнні ---- '''Заўвага:''' штат Бенішангуль-Гумуз меў канфлікт з Амхара, а Афар і Аромія — з Самалі. |праціўнік2 = '''[[Аб’яднаны фронт эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл|АФЭФКС]]/[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]]''': * [[File:Flag of the Tigray Region.svg|22px]] [[Тыграй]] **• [[File:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя]] **• [[Сілы абароны Тыграя]] * [[File:Flag of the Oromo Liberation Front.svg|22px]] [[Вызваленчая армія Арома]] * [[File:Flag of the Sidama Liberation Front.svg|22px]] [[Фронт нацыянальнага вызвалення Сідама]] * [[File:Afar Revolutionary Democratic Unity Front, Logo.png|22px]] [[Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара]] * [[File:Flag of the Benishangul-Gumuz Region.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] * [[Файл:Flag_of_the_Agew_Liberation_Front.svg|22px]] [[Дэмакратычны рух Агаў]] * [[File:Flag_of_the_Gambella_Region.svg|22px]] [[Народна-вызваленчая армія Гамбелы]] * [[File:Somali State original flag.jpg|22px]] [[Самалійскі дзяржаўны супраціў]] * [[Дэмакратычная партыя Кімант]] * {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] (з 2023) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} '''Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі''' — серыя ваенна-палітычных і этнічных канфліктаў паміж федэральным урадам [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]] і рознымі рэгіянальнымі групоўкамі, а таксама паміж асобнымі штатамі і народнасцямі. ==Перадгісторыя == У манархічны перыяд Эфіопія з’яўлялася цэнтралізаванай дзяржавай, дзе дамінаваў этнас [[амхара]]. Мелі месца прыгнёт іншых этнічных груп і насаджэнне [[Амхарская мова|амхарскай мовы]]<ref>{{cite book |title=Ethiopia: land of slavery & brutality |date=1935 |publisher=League of Nations |pages=2–5 |url=https://www.everythingharar.com/images/pdf/publication/leagueofnations1935Ethiopia.pdf |access-date=10 лістапада 2021 |archive-date=6 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006214127/https://www.everythingharar.com/images/pdf/publication/leagueofnations1935Ethiopia.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.everythingharar.com/images/pdf/publication/leagueofnations1935Ethiopia.pdf |title=Архіўная копія |access-date=10 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006214127/https://www.everythingharar.com/images/pdf/publication/leagueofnations1935Ethiopia.pdf |archive-date=6 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.everythingharar.com/images/pdf/publication/leagueofnations1935Ethiopia.pdf |title=Архіўная копія |access-date=10 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006214127/https://www.everythingharar.com/images/pdf/publication/leagueofnations1935Ethiopia.pdf |archive-date=6 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. Пасля грамадзянскай вайны 1974—1991 гадоў да ўлады прыйшоў блок «[[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў]]» (у альянсе пануючае становішча займала партыя «[[Народны фронт вызвалення Тыграя]]»), пачаўшы перыяд праўлення народа [[тыграі]]<ref>{{citation|title=OROMO CONTINUE TO FLEE VIOLENCE|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/oromo-continue-flee-violence|date=September 1981}}</ref><ref>{{citation|title=Country Information Report ethiopia|url=http://https//www.dfat.gov.au/sites/default/files/country-information-report-ethiopia.docx|date=August 12, 2020|access-date=10 лістапада 2021|archive-date=11 ліпеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130711041720/http://https/|url-status=dead}}</ref><ref>{{citation|title=Ethiopia. Status of Amharas|url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a6077.html|date=March 1, 1993}}</ref>. Новая ўлада ўстанавіла федэральную сістэму, падзяліўшы краіну на рэгіёны (штаты), дзе канцэнтравалася тая ці іншая народнасць. Тыграі сталі дамінуючай групай і спачатку карысталіся падтрымкай эліт [[арома]] і амхара. Паступова іншыя этнасы зноў сталі падвяргацца [[дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]], што прывяло да страты ўлады НФВТ<ref name="Alemante2003_EthnicFederalism">{{cite journal | last1 = Selassie | first1 = Alemante G. | title= Ethnic Federalism: Its Promise and Pitfalls for Africa | publisher = William & Mary Law School |year = 2003 |journal = The Yale Journal of International Law |volume = 28 |pages = 51 | url = https://scholarship.law.wm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1088&context=facpubs | access-date = 2021-01-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200818111615/https://scholarship.law.wm.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=1088&context=facpubs |archive-date= 2020-08-18 |url-status=live }}</ref>. У красавіку 2018 на пасаду прэм’ер-міністра ўступае [[Абій Ахмед Алі]], які ўзяў курс на адмову ад [[федэралізм]]у і вяртання да цэнтралізаванага кіравання<ref name="газета">[https://www.gazeta.ru/politics/2020/11/23_a_13372027.shtml «Последний шанс»: Эфиопия движется к гражданской войне] // Газета.ру, Алексей Поплавский, 23 ноября 2020</ref>. == Па рэгіёнах == === Аромія === У красавіку 2018 года групоўка «[[Фронт вызвалення Арома]]», якая вяла баявыя дзеянні з 1970-х, заключае мірнае пагадненне з уладамі. Аднак частка членаў арганізацыі не прызнала дагавор і прадоўжыла ўзброеную барацьбу, стварыўшы «[[Вызваленчая армія Арома|Вызваленчую армію Арома]]»<ref>{{cite news | last1= Kadir | first1= Soretti | title= Ethiopia: The Oromo Liberation Front is not a terrorist organisation | date= 27 July 2021 |newspaper= The Africa Report| url= https://www.theafricareport.com/111812/ethiopia-the-oromo-liberation-front-is-not-a-terrorist-organisation |access-date= 4 November 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210727095151/https://www.theafricareport.com/111812/ethiopia-the-oromo-liberation-front-is-not-a-terrorist-organisation |archive-date= 27 July 2021 |url-status=live }}</ref>. Да красавіка 2020 года байцы гэтага руху забілі 700 мірных жыхароў<ref name="ETInsight_Guji_Oromo_freedom">{{cite news | last1= Dube | first1= Nagessa | title= Guji Oromo need freedom from liberators | date= 3 August 2020 |newspaper= Ethiopia Insight| url= https://www.ethiopia-insight.com/2020/08/03/guji-oromo-need-freedom-from-liberators |access-date= 22 March 2021 |archive-url= https://archive.today/20210322223308/https://www.ethiopia-insight.com/2020/08/03/guji-oromo-need-freedom-from-liberators/ |archive-date= 22 March 2021 |url-status=live }}</ref><ref name="AJE_violence_western_ET">{{cite news | last1= Zelalem | first1= Zecharias | title= Worsening violence in western Ethiopia forcing civilians to flee | date= 20 March 2021 |newspaper= Al Jazeera English | url= https://www.aljazeera.com/news/2021/3/20/worsening-violence-western-ethiopia-forcing-civilians-to-flee |access-date= 22 March 2021 |archive-url= https://archive.today/20210322223327/https://www.aljazeera.com/news/2021/3/20/worsening-violence-western-ethiopia-forcing-civilians-to-flee |archive-date= 22 March 2021 |url-status=live }}</ref>. У 2021 годзе супраць аромскіх баевікоў выступіла 22-я дывізія эрытрэйскай арміі, якая аказвала падтрымку ўладам Эфіопіі<ref name="ERHub_ER_troops_Oromia">{{cite web | title= Report: 'Eritrean troops despatched to Oromia' | website= Eritrea Hub | date= 2021-03-22 | url= https://eritreahub.org/report-eritrean-troops-despatched-to-oromia | access-date= 2021-03-22 | archive-url= https://archive.today/20210322212027/https://eritreahub.org/report-eritrean-troops-despatched-to-oromia | archive-date= 2021-03-22 | url-status= live }}</ref>. Увосень паўстанцы пераходзяць да актыўных наступальных дзеянняў. 31 кастрычніка яны бяруць Камісі і неўзабаве злучаюцца са сваімі тыграйскімі саюзнікамі блізу Камбольчы<ref name="TimesLive_Tigrayan_Oromo_forces">{{cite news | title= Tigrayan and Oromo forces say they have seized towns on Ethiopian highway | date= 2021-11-01 |newspaper= TimesLIVE| url= https://www.timeslive.co.za/news/africa/2021-11-01-tigrayan-and-oromo-forces-say-they-have-seized-towns-on-ethiopian-highway |access-date= 2021-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211101224010/https://www.timeslive.co.za/news/africa/2021-11-01-tigrayan-and-oromo-forces-say-they-have-seized-towns-on-ethiopian-highway |archive-date= 2021-11-01 |url-status=live }}</ref>. 1 снежня 2024 года бакі дасягнулі мірнага пагаднення<ref>{{Cite web |last=Endale |first=Ashenafi |date=2024-11-30 |title=Oromia Says Peace Talks With OLA In Progress, Claims Facilitating Tanzania Negotiations |url=https://www.thereporterethiopia.com/42783/ |access-date=2024-12-08 |website=www.thereporterethiopia.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-12-01 |title=Oromia Regional Government, OLA senior leader sign peace agreement |url=https://www.fanabc.com/english/oromia-regional-government-ola-senior-leader-sign-peace-agreement/ |access-date=2024-12-08 |website=Welcome to Fana Broadcasting Corporate S.C |language=en-US}}</ref>. === Самалі === У снежні 2016 года пачаліся сутыкненні паміж рэгіёнамі Аромія і Самалі, што стала следствам тэрытарыяльнага канфлікту<ref>{{cite web|url=https://kichuu.com/32-killed-ethiopias-oromia-somali-regions/|title=At Least 32 Killed in Ethiopia's Oromia, Somali Regions|website=kichuu.com|access-date=10 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731123918/https://kichuu.com/32-killed-ethiopias-oromia-somali-regions/|archive-date=31 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref>. 20 красавіка 2017 года прадстаўнікі штатаў падпісалі мірнае пагадненне<ref>{{cite web|url=http://ethiopianembassy.be/en/2017/04/21/oromia-somali-states-agree-to-peacefully-solve-border-dispute/|title=Oromia, Somali states agree to peacefully solve border dispute|date=21 April 2017}}</ref>, але ўжо ў верасні баі аднавіліся<ref>{{cite web|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2017/09/hundreds-dead-ethiopia-ethnic-clashes/|title='Hundreds' dead in Ethiopia ethnic clashes " Capital News|date=26 September 2017}}</ref>. У кастрычніку 2020-га рэгіён Самалі ўступае ў аналагічны канфлікт з Афарам. Сутыкненні перакінуліся ў тым ліку і на суседнюю дзяржаву [[Джыбуці]]<ref name="джыбуцi">{{Cite web|title=Djibouti: Two people killed, over 20 injured during ethnic clashes in Djibouti City, Aug. 1 /update 1|url=https://www.garda.com/crisis24/news-alerts/508751/djibouti-two-people-killed-over-20-injured-during-ethnic-clashes-in-djibouti-city-aug-1-update-1|access-date=2021-08-05|website=GardaWorld|language=en}}</ref>. === Вобласць Народнасцяў Паўднёвай Эфіопіі === З красавіка па чэрвень 2018 адбываліся баі паміж жыхарамі [[Зоны Эфіопіі|эфіопскіх зон]] [[Гуджы (зона)|Гуджы]] (штат Аромія) і [[Гедэа (зона)|Гедэа]] ([[Вобласць Народнасцяў Паўднёвай Эфіопіі]]), дзе пражываюць аднайменныя [[Гуджы|аромскі клан]] і [[Гедэо|этнічная група]]. Сутыкненні прывялі да бежанства 800 тысяч чалавек. Урад прымусіў уцекачоў вярнуцца ў свае дамы, нягледзячы на пагрозу для жыцця, часта адмаўляючы ім у доступе да гуманітарнай дапамогі. Супрацьстаянне працягвалася ў перыяд з красавіка па чэрвень 2018 года<ref name=Guardian0319>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2019/mar/14/shadow-falls-over-ethiopia-reforms-warnings-of-crisis-ignored-abiy-ahmed|title=Shadow falls over Ethiopia reforms as warnings of crisis go unheeded|publisher=[[The Guardian]]|date=14 March 2019|access-date=7 April 2019}}</ref>. === Амхара === У чэрвені 2019-га адбылася спроба дзяржаўнага перавароту ў рэгіёне Амхара, у выніку якой былі забіты рэгіянальны прэзідэнт і кіраўнік апарата ўзброеных сіл<ref name="reuters19">{{cite news |last1=Endashaw |first1=Dawit |last2=Lewis |first2=David |title='Dozens' killed in foiled Ethiopia coup attempt: regional government |url=https://www.reuters.com/article/us-ethiopia-security/dozens-killed-in-foiled-ethiopia-coup-attempt-regional-government-idUSKCN1TR1AL |access-date=26 June 2019 |work=Reuters |date=26 June 2019}}</ref>. Увесну 2021 года ў горадзе Атае, памежным паміж Ароміяй і Амхара, адбываюцца ўзброеныя сутыкненні паміж амхарцамі і арома<ref>{{cite web |title=Over 1.5 Billion Birr Needed To Rebuild Ataye Town And Environs: Committee |url=https://www.fanabc.com/english/over-1-5-billion-birr-needed-to-rebuild-ataye-town-and-environs-committee/ |website=fanabc |access-date=14 September 2021}}</ref>. У пачатку красавіка 2023 года федэральныя сілы ўварваліся ў рэгіён Амхара, каб раззброіць рэгіянальныя ваенізаваныя фарміраванні. 9 красавіка ў гарадах [[Гондэр]], Коба, Сэкота і Велдзія ўспыхнулі пратэсты. Мясцовыя жыхары перакрывалі дарогі і падпальвалі шыны, каб блакаваць рух ваенных калон<ref>{{Cite news |last=Endeshaw |first=Dawit |date=2023-04-09 |title=Gunfire, protests in Ethiopia's Amhara over plan to disband regional force |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/gunfire-protests-ethiopias-amhara-over-plan-disband-regional-force-2023-04-09/ |access-date=2023-07-30}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-10 |title=Ethiopia's Amhara region hit by protests over move to dissolve regional forces |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65194146 |access-date=2023-07-31}}</ref>. Пазней пачаліся ўзброеныя сутыкненні<ref>{{Cite web|url=https://addisstandard.com/news-rights-commission-says-civilians-killed-in-ongoing-military-conflict-in-amhara-region-calls-for-dialogue/|title=Rights commission says civilians killed in ongoing military conflict in Amhara region, calls for dialogue|website=Addis Standard|date=30 July 2023}}</ref>. === Бенішангуль-Гумуз === У чэрвені 2019 года пачынаюцца сутыкненні ў Бенішангуль-Гумуз, выкліканыя абаюднымі забойствамі мірных жыхароў з боку апалчэнцаў народнасцяў амхара і гумуз<ref name="AP_BG_37killed_23June2019">{{cite news | last1= Meseret | first1= Elias | title= Ethiopia: 37 killed in another region after coup attempt | date= 2019-06-26 |agency= AP | url= https://apnews.com/article/36d94532c21045e3a050d67470d07a43 |access-date=2020-12-23 |archive-url= https://archive.today/20201223224038/https://apnews.com/article/36d94532c21045e3a050d67470d07a43 |archive-date= 2020-12-23 |url-status=live }}</ref>. 22 снежня 2020 года Абій Ахмед правёў перамовы з жыхарамі рэгіёну, а таксама шэрагам службовых асоб, запусціўшы працэс мірнага ўрэгулявання канфлікту<ref name="AddisStand_Abiy_visit_to_Metekel">{{cite news | last1= Mekonnen | first1=Siyanne | title= News: PM Abiy meets Metekel residents to discuss security; meeting comes a day after door-to-door 'hunt' launched to control 'criminal groups' behind attacks on civilians | date= 2020-12-22 |newspaper= Addis Standard | url= https://addisstandard.com/news-pm-abiy-meets-metekel-residents-to-discuss-security-meeting-comes-a-day-after-door-to-door-hunt-launched-to-control-criminal-groups-behind-attacks-on-civilians/ |access-date=2020-12-23 |archive-url= https://archive.today/20201223213457/https://addisstandard.com/news-pm-abiy-meets-metekel-residents-to-discuss-security-meeting-comes-a-day-after-door-to-door-hunt-launched-to-control-criminal-groups-behind-attacks-on-civilians/ |archive-date= 2020-12-23 |url-status=live }}</ref>. Адначасова пачалося стварэнне камітэта па прымірэнні жыхароў Бенішангуль-Гумуз і Амхара<ref name="AddisStand_90killed_Bulen">{{cite news | last1=Mekonnen|first1=Siyanne |last2=Fasil |first2=Mahlet |title= News Alert: Eyewitnesses say more than 90 killed in fresh attack in Bulen Wereda, Benishangul Gumuz; region cautions civilians to join safe villages | date= 2020-12-23 |newspaper= Addis Standard| url= https://addisstandard.com/news-alert-eyewitnesses-say-more-than-90-killed-in-fresh-attack-in-bulen-wereda-benishangul-gumuz-region-cautions-civilians-to-join-safe-villages/ |access-date=2020-12-23 |archive-url= https://archive.today/20201223213620/https://addisstandard.com/news-alert-eyewitnesses-say-more-than-90-killed-in-fresh-attack-in-bulen-wereda-benishangul-gumuz-region-cautions-civilians-to-join-safe-villages/ |archive-date= 2020-12-23 |url-status=live }}</ref>. Да канца лютага 2021 года ў горадзе Гілгіл Белес, сталіцы зоны Мэтэкел, было праведзена некалькі форумаў міру. Федэральны ўрад прыступіў да стварэння «шматэтнічнага апалчэння самаабароны», якое па стане на люты 2021 года налічвала 9000 чалавек. Міліцыя павінна была прадухіляць міжэтнічныя сутыкненні і дапамагаць сілавым структурам у ахове бяспекі грамадзян<ref name="NewHuman_anger_fear">{{cite web | last1 = Gerth-Niculescu | first1 =Maria | title= Anger, fear run deep after months of ethnic violence in western Ethiopia – 'They killed people using knives, arrows, and guns.' | website= New Humanitarian |date = 2021-02-23 | url = https://www.thenewhumanitarian.org/news-feature/2021/2/23/fear-runs-deep-after-ethnic-violence-in-western-Ethiopia | access-date = 2021-03-30 |archive-url= https://archive.today/20210329215557/https://www.thenewhumanitarian.org/news-feature/2021/2/23/fear-runs-deep-after-ethnic-violence-in-western-Ethiopia |archive-date= 2021-03-29 |url-status=live }}</ref>. Нягледзячы на гэтыя мерапрыемствы, баі працягваліся<ref name=":1">{{Cite web|date=2021-07-29|title=Benishangul authorities says over 100 armed rebels annihilated|url=https://borkena.com/2021/07/28/benishangul-authorities-says-over-100-armed-rebels-annihilated/|access-date=2021-07-30|website=Borkena Ethiopian News|language=en-US}}</ref>. === Тыграй === У лістападзе [[2020]] года ў рэгіёне Тыграй успыхнуў узброены канфлікт паміж партыяй «Народны фронт вызвалення Тыграя» на чале з [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыанам Гебрэмікаэлем]] і федэральным урадам прэм’ер-міністра Абія Ахмеда Алі. Напярэдадні Дэбрэцыан правёў [[Рэгіянальныя выбары ў Тыграе (2020)|усеагульныя рэгіянальныя выбары ў Савет прадстаўнікоў Тыграя]]. Аднак яны не былі санкцыянаваны цэнтральным урадам, які адмяніў выбарчую кампанію ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]]. Гэтыя падзеі сталі падставай да пачатку ваенных дзеянняў. У канфлікт у той ці іншай ступені былі ўцягнуты суседнія [[Эрытрэя]], якая падтрымала цэнтральныя ўлады і ўварвалася ў Тыграй, і [[Судан]], якога Эфіопія абвінавачваў у супрацоўніцтве з НФВТ, што прывяло да ўзброеных [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2021)|сутыкненняў на мяжы дзвюх краін]]. == Кансалідацыя паўстанцаў == У жніўні 2021 года лідар НФВТ Дэбрэцыан Гебрэмікаэль і прэс-сакратар [[Гетачэў Рэда]] заявілі, што сілы абароны Тыграя вядуць перамовы з ВАА аб супрацоўніцтве ў барацьбе з урадавымі войскамі. Са слоў прадстаўніка Одаа Тарбіі, групоўкі пачалі каардынаваць свае дзеянні і стратэгію<ref name="ThomReut_Tigray_forces_seek">{{cite news | title= Ethiopia's Tigray forces seek new military alliance | date= 2021-08-11 |newspaper= Thomson Reuters | url= https://www.reuters.com/world/ethiopias-tigray-forces-seek-new-military-alliance-2021-08-11 |access-date= 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211001062059/https://www.reuters.com/world/ethiopias-tigray-forces-seek-new-military-alliance-2021-08-11 |archive-date= 2021-10-01 |url-status=live }}</ref>. Да канца кастрычніка да перамоваў далучыліся яшчэ некалькі паўстанцкіх груп<ref name="RUSI_ET_what_next">{{cite web | last1 = Rynn | first1 = Simon | last2= Hassen | first2= Ahmed | title= Ethiopia: What Next? | website= Royal United Services Institute |date = 2021-10-22 | url = https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/ethiopia-what-next | access-date = 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211029080724/https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/ethiopia-what-next |archive-date= 2021-10-29 |url-status=live }}</ref>. Значна паскорылася фарміраванне кааліцыі пасля злучэнне тыграйскіх і аромскіх паўстанцаў у раёне гарадоў Камісі і Камбольча ў канцы кастрычніка. 5 лістапада было абвешчана аб стварэнні альянсу «Аб’яднаны фронт эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл» (АФЭФКС)<ref name="AJE_9_antigovt_groups">{{cite news | title= Nine anti-gov't groups team up as Ethiopia recalls ex-soldiers | date= 2021-11-05 |newspaper= Al Jazeera English | url= https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/nine-anti-abiy-groups-team-up-as-ethiopia-recalls-ex-soldiers |access-date= 2021-11-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211106210342/https://www.aljazeera.com/news/2021/11/5/nine-anti-abiy-groups-team-up-as-ethiopia-recalls-ex-soldiers |archive-date= 2021-11-06 |url-status=live }}</ref>. На момант стварэння АФЭФКС меў у складзе наступныя групоўкі<ref name="AJE_9_antigovt_groups"/>: * [[Народны фронт вызвалення Тыграя]] * [[Вызваленчая армія Арома]] * [[Фронт нацыянальнага вызвалення Сідама]] * [[Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара]] * [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] * [[Дэмакратычны рух Агаў]] * [[Народна-вызваленчая армія Гамбелы]] * [[Дэмакратычная партыя Кімант]] * [[Самалійскі дзяржаўны супраціў]] Заяўленай мэтай стала звяржэнне Абія ваеннай сілай або шляхам перамоваў. Затым меркавалася фарміраванне пераходнага ўрада, які павінен правесці выбары<ref name="ThomReut_Tigray_forces_seek"/>. У гэты час тыграйскія і аромскія баевікі разгортваюць [[Сумеснае наступленне САТ і ВАА|сумеснае наступленне супраць федэральнай арміі]]. == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі| ]] [[Катэгорыя:Войны Эфіопіі]] epx0m41zx2jscwnzvblv3tbyh3tiyhs 0 695083 5211424 4854885 2026-10-04T19:37:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211424 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сміт}} {{Вучоны}} '''Джордж Пірсан Сміт''' ({{lang-en|George Pearson Smith}}; {{ВД-Прэамбула}})<ref name="Nobel">{{Cite web|date=6 October 2018|title=George P. Smith – Facts – 2018|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2018/smith/facts/|work=NobelPrize.org|publisher=Nobel Media AB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2018/10/03/653915709/nobel-prize-in-chemistry-honors-the-power-of-evolution|title=Nobel Prize in Chemistry Honors Work That Demonstrates 'The Power of Evolution'}}</ref> — амерыканскі лекар, біёлаг і лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/live/2018/oct/03/nobel-prize-in-chemistry-2018-live|title=Nobel Prize in Chemistry 2018 – live|work=The Guardian|date=3 October 2018}}</ref>. З’яўляецца заслужаным прафесарам біялагічных навук ва Універсітэце Місуры ў [[Калумбія (Місуры)|Калумбіі]], штат Місуры, ЗША. == Кар’ера == Атрымаў ступень бакалаўра мастацтва па біялогіі ў Хаверфордскім каледжы, быў настаўнікам сярэдняй школы і лабарантам на працягу года, атрымаў ступені доктара медыцыны і [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне бактэрыялогіі і імуналогіі ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. Вучыўся ў аспірантуры ва [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Універсітэце Вісконсіна]] (з будучым лаўрэатам Нобелеўскай прэміі [[Олівер Сміціс|Оліверам Сміцісам]]), перш чым пераехаць у Калумбію, штат Місуры, і далучыцца да выкладчыкаў Універсітэта Місуры ў 1975 годзе. Ён правёў 1983—1984 навучальны год ва Універсітэце Дзюка разам з Робертам Вэбстэрам, дзе ён пачаў працу, якая прывяла да прысуджэння яму Нобелеўскай прэміі<ref>{{Cite web|title=Tropical and Molecular Parasitology Seminar Series|url=http://tmp.wustl.edu/archives/TMPFall2004/seminars2004.html|access-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407202632/http://tmp.wustl.edu/archives/TMPFall2004/seminars2004.html|archive-date=7 красавіка 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Smith_1985">{{Cite journal|title=Filamentous fusion phage: novel expression vectors that display cloned antigens on the virion surface|date=June 1985}}</ref><ref>{{Cite web|title=2018 Nobel Prize winner did much of his work at Duke University|url=https://abc11.com/science/2018-nobel-prize-winner-did-much-of-his-work-at-duke/4402640/|date=3 October 2018}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1qCum7pWOFwC&q=phage+display+duke&pg=PA21|title=Phage Display of Peptides and Proteins: A Laboratory Manual|date=1996|publisher=Academic Press, Inc.|isbn=978-0-12-402380-2|language=en}}</ref>. Найбольш вядомы за распрацоўку фагавага дысплея, тэхніка, пры якой пэўная паслядоўнасць [[Бялкі|бялку]] штучна ўстаўляецца ў ген [[Капсід|бялку абалонкі]] [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфага]], у выніку чаго бялок выяўляецца на вонкавым баку бактэрыяфага. Сміт упершыню апісаў гэтую тэхніку ў 1985 годзе, калі адлюстраваў [[пептыды]] на ніткападобных фагах шляхам зліцця пептыда з генам III ніткападобных фагаў<ref name="Smith_1985"/>. За гэтую працу ён быў узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміяй па хіміі]] ў 2018 годзе, падзяліўшы сваю прэмію з [[Грэг Уінтэр|Грэгам Уінтэрам]] і [[Фрэнсіс Арнольд]]. == Праваабарончая дзейнасць == Сміт выступае за роўныя правы для палестынцаў і ізраільскіх яўрэяў на іх агульнай радзіме, а таксама моцны прыхільнік руху за байкот, пазбаўленне капіталу і санкцыі<ref>{{Cite news|author=Kaplan Sommer|title=Nobel Prize Winner George P. Smith Is a Longtime pro-Palestine, BDS Activist|date=3 October 2018}}</ref>. На тэму рэлігіі цытуюцца словы Сміта: «Я не рэлігійны і не яўрэй па паходжанні. Але мая жонка яўрэйка, а нашы сыны прайшлі бар-міцву, і я вельмі цікаўлюся яўрэйскай культурай і палітыкай»<ref>{{Cite web | last =Smith | first =George | title =Author Archive: George Smith | newspaper =[[Mondoweiss]] | location =United States | access-date =16 June 2020 | url=https://mondoweiss.net/author/smithgp/ }}</ref>. == Узнагароды == * 2001 — Абраны член [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]]<ref name="MU">{{Cite web|url=http://biology.missouri.edu/people/?person=94|title=George Smith|publisher=University of Missouri}}</ref><ref name="AAAS">{{Cite web|url=https://www.aaas.org/news/aaas-fellows-share-nobel-prize-chemistry|title=AAAS Fellows Share Nobel Prize in Chemistry}}</ref> * 2007 — Прэмія Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі Promega Biotechnology Research Award<ref name="ASM">{{Cite web|title=Promega Award Laureates|url=https://www.asm.org/index.php/choma/140-awards-a-grants/past-laureates/7805-promega-biotechnology-research-award-past-laureates|publisher=American Society For Microbiology|access-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003222437/https://www.asm.org/index.php/choma/140-awards-a-grants/past-laureates/7805-promega-biotechnology-research-award-past-laureates|archive-date=3 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref> * 2018 — Нобелеўская прэмія па хіміі разам з [[Грэг Уінтэр|Грэгам Уінтэрам]] і [[Фрэнсіс Арнольд]]<ref name="NYT">{{Cite news|title=Nobel Prize in Chemistry Is Awarded to 3 Scientists for Using Evolution in Design of Molecules|url=https://www.nytimes.com/2018/10/03/science/chemistry-nobel-prize.html|publisher=NYT}}</ref> * 2020 — Абраны членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША]]<ref name="NAS">{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20049500.html|title=NAS Member Directory|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204202442/https://www.nasonline.org/member-directory/members/20049500.html|archive-date=4 снежня 2023|access-date=3 снежня 2021|url-status=dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://pubs.acs.org/doi/10.1021/cr960065d Бія капсулы ў Chemical Reviews] {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сміт Джордж}} [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] adxuwp68ht6fy1prrn0ycyq6u71v5tc 0 695344 5211415 5199300 2026-10-04T19:15:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211415 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Джон Баністэр Гудэнаф''' ({{lang-en|John Bannister Goodenough}}; {{ДН|25|7|1922}}, [[Ена]], [[Веймарская рэспубліка]]<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/phn/11512001.html|title=John B. Goodenough|work=[[American Institute of Physics]]|access-date=7 снежня 2021|archive-date=2 лістапада 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102204433/https://history.aip.org/phn/11512001.html|url-status=dead}}</ref> — {{ДС|25|6|2023}}, [[Остын|Осцін]], [[Тэхас]], [[ЗША]]) — амерыканскі вучоны, спецыяліст у галіне фізікі і матэрыялазнаўства, [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па хіміі|лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі]]. Прафесар [[Электратэхніка|электратэхнікі]] і вылічальнай тэхнікі ў [[Тэхаскі ўніверсітэт у Осціне|Тэхаскім універсітэце ў Осціне]]. Яму шырока прыпісваюць ідэнтыфікацыю і распрацоўку літый-іоннай батарэі, распрацоўку правілаў Гудэнафа-Канаморы пры вызначэнні знака магнітнага суперабмену ў матэрыялах і першапачатковыя распрацоўкі ў кампутарнай [[Памяць з адвольным доступам|памяці з адвольным доступам]]. Гудэнаф нарадзіўся ў Германіі ў сям’і амерыканскіх бацькоў. Падчас і пасля заканчэння [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскага ўніверсітэта]] Гудэнаф служыў амерыканскім ваенным [[Метэаралогія|метэаролагам]] падчас Другой сусветнай вайны. Пасля атрымаў ступень доктара філасофіі па фізіцы ў [[Чыкагскі ўніверсітэт|Чыкагскім універсітэце]], стаў навуковым супрацоўнікам лабараторыі Лінкальна Масачусецкага тэхналагічнага інстытута, а пазней кіраўніком лабараторыі неарганічнай хіміі ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. З 1986 года з’яўляецца прафесарам інжынернай школы UT Austin. Яго імем названа прэмія Джона Б. Гудэнафа ў галіне матэрыялазнаўства. У 2019 годзе разам з [[Стэнлі Уітынгем]]ам і [[Акіра Ёсіна|Акірай Ёсіна]] атрымаў [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]], і ў свае 97 гадоў стаў найстарэйшым лаўрэатам Нобелеўскай прэміі ў гісторыі<ref name="NYT-20191009">{{Cite news|last=Specia|first=Megan|title=Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries - John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham, and Akira Yoshino were recognized for research that has "laid the foundation of a wireless, fossil-fuel-free society."|url=https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html|date=October 9, 2019|work=[[The New York Times]]}}</ref>. Ён стаў найстарэйшым з жывых лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі 27 жніўня 2021 года пасля смерці [[Эдманд Фішэр|Эдмонда Х. Фішэра]]. == Ранняе жыццё і адукацыя == Джон Гудэнаф нарадзіўся ў Ене, Германія, у сям’і амерыканскіх бацькоў Эрвіна Рамсдэла Гудэнафа (1893—1965) і Хелен Мірыям (Льюіс) Гудэнаф<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TOYkAAAAYAAJ&q=%22Helen+Miriam+Lewis%22|title=Myth for Moderns: Erwin Ramsdell Goodenough and Religious Studies in America, 1938-1955|publisher=Scarecrow Press|year=1997|first=Eleanor Bustin|last=Mattes|isbn=978-0-8108-3339-5}}</ref>. Яго бацька працаваў над дацэнтам у Гарвардскай школе багаслоўя падчас нараджэння Джона, а пазней стаў прафесарам гісторыі рэлігіі ў [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]]. Брат Джона, Уорд Гудэнаф, быў антраполагам [[Пенсільванскі ўніверсітэт|з універсітэта Пенсільваніі]]. Браты вучыліся ў школе-інтэрнаце ў Гротане ў [[Масачусетс|штаце Масачусэтс]]<ref>{{Cite news|last=LeVine|first=Steve|title=The man who brought us the lithium-ion battery at the age of 57 has an idea for a new one at 92|url=http://qz.com/338767/the-man-who-brought-us-the-lithium-ion-battery-at-57-has-an-idea-for-a-new-one-at-92/|publisher=[[Atlantic Media Company]]}}</ref>. У 1944 годзе Джон Гудэнаф атрымаў ступень бакалаўра [[Матэматыка|матэматыкі]] з адзнакай у [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]], дзе ён быў членам таварыства Skull and Bones<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ufMTLWx30q0C|title=Witness to Grace|publisher=[[PublishAmerica]]|last=Goodenough|first=John B.|year=2008|isbn=978-1-4626-0757-0}}</ref>. Пасля службы ў [[Армія ЗША|арміі ЗША]] ў якасці метэаролага<ref>{{Cite news|title=His current quest|url=https://mag.uchicago.edu/science-medicine/his-current-quest|first=Helen|last=Gregg|date=Summer 2016|access-date=7 снежня 2021|archive-date=9 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009104441/https://mag.uchicago.edu/science-medicine/his-current-quest|url-status=dead}}</ref> падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Гудэнаф паступіў у [[Чыкагскі ўніверсітэт]], скончыў магістратуру і атрымаў ступень доктара філасофіі па [[Фізіка|фізіцы]] ў 1952 годзе. Яго доктарскім кіраўніком быў Кларэнс Зенер, тэарэтык у галіне электрычных прабояў. Гудэнаф працаваў і вучыўся з фізікамі, уключаючы [[Энрыка Фермі]] і Джона А. Сімпсана. У Чыкага ён пазнаёміўся і ажаніўся з аспіранткай гісторыі Ірэн Уайзман<ref>{{Cite news|url=https://news.uchicago.edu/story/john-b-goodenough-shares-nobel-prize-invention-lithium-ion-battery|title=University of Chicago alum John B. Goodenough shares Nobel Prize for invention of lithium-ion battery|last=Olinto|first=Angela|date=September 9, 2019}}</ref>. == Кар’ера і даследаванні == === Лабараторыя Лінкальна МТІ === Пасля вучобы Гудэнаф на працягу 24 гадоў быў навуковым супрацоўнікам і кіраўніком групы ў лабараторыі Лінкальна [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкага тэхналагічнага інстытута]]. У гэты час ён быў часткай міждысцыплінарнай каманды, адказнай за распрацоўку [[Памяць з адвольным доступам|магнітнай памяці з адвольным доступам]]. Яго даследаванні па аператыўнай памяці прывялі яго да распрацоўкі канцэпцый кааператыўнага арбітальнага ўпарадкавання, таксама вядомага як кааператыўнае [[Эфект Яна — Тэлера|скажэнне Яна—Тэлера]], у аксідных матэрыялах, а затым прывялі да распрацоўкі правілаў для знака магнітнага суперабмену ў матэрыялах, вядомых цяпер як правіла [[:ja:金森順次郎|Гудэнаф-Канаморы]] (з Джунджыра Канаморы)<ref name="RSC2">{{Cite web|url=http://www.rsc.org/ScienceAndTechnology/Awards/JohnBGoodenoughAward/|title=Royal Society of Chemistry - John B Goodenough Award|website=Royal Society of Chemistry}}</ref> . === Праца ў Оксфардскім універсітэце === [[Файл:Inorganic-chemistry-lab-Oxford-plaque.jpg|міні|Сіняя дошка, усталяваная Каралеўскім хімічным таварыствам у памяць аб працы над літый-іоннай батарэяй у Оксфардзе]] У канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў ён працягнуў сваю кар’еру ў якасці кіраўніка лабараторыі неарганічнай хіміі ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]]. Сярод яго працы ў Оксфардзе Гудэнафу прыпісваюць значныя даследаванні, неабходныя для распрацоўкі камерцыйных літый-іонных акумулятараў<ref name="RSC1">{{Cite web|url=http://www.rsc.org/ScienceAndTechnology/Awards/JohnBGoodenoughAward/|title=Royal Society of Chemistry - John B Goodenough Award|website=Royal Society of Chemistry}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.rsc.org/ScienceAndTechnology/Awards/JohnBGoodenoughAward/ «Royal Society of Chemistry — John B Goodenough Award»]. ''Royal Society of Chemistry''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">January 20,</span> 2015</span>.</cite></ref>. Гудэнаф здолеў пашырыць папярэднюю працу М. Стэнлі Уітынгема па матэрыялах для батарэй і выявіў у 1980 годзе, што, выкарыстоўваючы Li_xCoO₂ у якасці лёгкага [[катод]]нага матэрыялу з высокай шчыльнасцю энергіі, ён можа падвоіць ёмістасць літый-іонных батарэй. Праца Гудэнафа была камерцыялізавана праз [[Sony]] [[Акіра Ёсіна|Акірай Ёсіна]], які ўнёс дадатковыя паляпшэнні ў канструкцыю батарэі<ref name="CNN Nobel">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/10/09/us/john-goodenough-nobel-prize-trnd/index.html|title=John B. Goodenough just became the oldest person, at 97, to win a Nobel Prize}}</ref>. Гудэнаф атрымаў прэмію Японіі ў 2001 годзе за адкрыццё матэрыялаў, важных для распрацоўкі лёгкіх літыевых акумулятараў з высокай шчыльнасцю энергіі,<ref>{{Cite web|title=The 2001 (17th) Japan Prize|url=https://www.japanprize.jp/en/prize_past_2001_prize01.html|website=Japan Prize Foundation}}</ref> а таксама ён, Уітынгем і Ёсіна атрымалі [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскую прэмію па хіміі]] 2019 года за даследаванні ў галіне літый-іонных батарэй<ref name="CNN Nobel" />. === Прафесар Тэхаскага ўніверсітэта === З 1986 года Гудэнаф з’яўляецца прафесарам [[Тэхаскі ўніверсітэт у Осціне|Тэхаскага ўніверсітэта ў Осціне]] на факультэтах [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудавання]] і [[Электратэхніка|электратэхнікі інжынернай]] школы Кокрэл<ref>{{cite news|title=UT professor, 81, is mired in patent lawsuit |first=Jim |last=Henderson |date=June 5, 2004 |work=Houston Chronicle |url=http://www.chron.com/default/article/UT-professor-81-is-mired-in-patent-lawsuit-1662323.php |access-date=August 26, 2011}}</ref>. Падчас свайго знаходжання там ён працягваў даследаванні па іонных праводных цвёрдых целах і электрахімічных прыладах; ён заявіў, што працягвае вывучаць удасканаленыя матэрыялы для акумулятараў, каб садзейнічаць развіццю электрычных транспартных сродкаў і дапамагчы знізіць залежнасць ад выкапнёвага паліва<ref>{{cite web | url = https://www.wsj.com/articles/the-battery-pioneer-who-at-age-96-keeps-going-and-going-1533807001 | title = The Battery Pioneer Who, at Age 96, Keeps Going and Going | first= Sarah | last= MacFarlene | date = August 9, 2018 | access-date = October 10, 2019 | work = [[The Wall Street Journal]] }}</ref>. Арумугам Манцірам і Гудэнаф адкрылі клас поліаніонаў катодаў<ref>{{Cite journal|last1=Masquelier|first1=Christian|last2=Croguennec|first2=Laurence|title=Polyanionic (Phosphates, Silicates, Sulfates) Frameworks as Electrode Materials for Rechargeable Li (or Na) Batteries|url=https://archive.org/details/sim_chemical-reviews_2013-08_113_8/page/6552|doi=10.1021/cr3001862|journal=Chemical Reviews|volume=113|issue=8|pages=6552–6591|year=2013|pmid=23742145}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Manthiram|first1=A.|last2=Goodenough|first2=J. B.|doi=10.1016/0378-7753(89)80153-3|title=Lithium insertion into Fe₂(SO₄)₃ frameworks|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-power-sources_1989-05-16_26_3-4/page/403|journal=Journal of Power Sources|volume=26|issue=3–4|pages=403–408|year=1989}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Manthiram|first1=A.|last2=Goodenough|first2=J. B.|doi=10.1016/0022-4596(87)90242-8|title=Lithium insertion into Fe₂(MO₄)₃ frameworks: Comparison of M = W with M = Mo|url=https://archive.org/details/journal-of-solid-state-chemistry_1987-12_71_2/page/349|journal=Journal of Solid State Chemistry|volume=71|issue=2|pages=349–360|year=1987}}</ref>. Яны паказалі, што станоўчыя электроды, якія змяшчаюць поліаніоны, напрыклад, [[сульфаты]], ствараюць больш высокія напружанні, чым аксіды, з-за індуктыўнага эфекту поліаніона. Клас поліаніонаў уключае такія матэрыялы, як фасфаты літый-жалеза, якія выкарыстоўваюцца для невялікіх прылад, напрыклад для электраінструментаў<ref>{{cite web | url = https://news.uchicago.edu/story/john-b-goodenough-shares-nobel-prize-invention-lithium-ion-battery | title = University of Chicago alum John B. Goodenough shares Nobel Prize for invention of lithium-ion battery | first= Louise | last = Lerner | date = October 9, 2019 | access-date = October 10, 2019 | publisher = [[The University of Chicago]] }}</ref>. Яго група таксама вылучыла розныя перспектыўныя матэрыялы для электродаў і электралітаў для цвёрдааксідных паліўных элементаў<ref name="chemworld 2014">{{cite web | url = https://www.chemistryworld.com/features/goodenough-rules/8099.article | title= Goodenough rules | first = Bea | last= Perks |date = December 22, 2014 | access-date = October 10, 2019 | work = [[Chemistry World]] }}</ref>. 28 лютага 2017 года Гудэнаф і яго каманда ў Тэхаскім універсітэце апублікавалі артыкул у часопісе ''Energy and Environmental Science'' аб сваёй дэманстрацыі шкляной батарэі, недарагой цвёрдацельнай батарэі, якая не гарыць і мае доўгі цыкл жыцця з высокай аб’ёмнай шчыльнасцю энергіі і хуткімі тэмпамі зарада і разраду. Замест вадкіх электралітаў у батарэі выкарыстоўваюцца шкляныя электраліты, якія дазваляюць выкарыстоўваць шчолачны металічны анод без утварэння дендрытаў<ref name="C6EE02888H">{{Cite journal|title=Alternative strategy for a safe rechargeable battery|first1=M.H.|last1=Braga|first2=N.S.|last2=Grundish|journal=[[Energy and Environmental Science]]|volume=10|pages=331–336|doi=10.1039/C6EE02888H}}</ref><ref name=cse2017-2>{{cite web|url= https://news.utexas.edu/2017/02/28/goodenough-introduces-new-battery-technology |title=Lithium-Ion Battery Inventor Introduces New Technology for Fast-Charging, Noncombustible Batteries|date=February 28, 2017|publisher=[[Cockrell School of Engineering]] |access-date=March 11, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-02/uota-lbi022817.php|title=Lithium-ion battery inventor introduces new technology for fast-charging, noncombustible batteries|date=February 28, 2017|publisher=EurekAlert!|access-date=7 снежня 2021|archive-date=11 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011143040/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-02/uota-lbi022817.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{YouTube|yu3cpICjCKw|Solid State Batteries For Electric Cars: A New Breakthrough By The Father of the Lithium-Ion Battery}} (March 1, 2017)</ref>. Тым не менш, гэтая праца была сустрэта шырока распаўсюджаным скептыцызмам даследчыцкай супольнасцю акумулятараў і застаецца спрэчнай пасля некалькіх наступных прац. Працу крытыкавалі за адсутнасць вычарпальных дадзеных<ref name=":0">{{Cite web|last=Lacey|first=Matt|date=2017-03-29|title=On the skepticism surrounding the "Goodenough battery"|url=http://lacey.se/2017/03/29/on-the-skepticism-surrounding-the-goodenough-battery/|access-date=2020-11-13|website=Matt Lacey|language=en-us}}</ref>, ілжывую інтэрпрэтацыю атрыманых даных<ref name=":0" /> і тое, што прапанаваны механізм працы батарэі будзе парушаць [[Першы пачатак тэрмадынамікі|першы закон тэрмадынамікі]]<ref>{{Cite journal|last1=Steingart|first1=Daniel A.|last2=Viswanathan|first2=Venkatasubramanian|title=Comment on "Alternative strategy for a safe rechargeable battery" by M. H. Braga, N. S. Grundish, A. J. Murchison and J. B. Goodenough, Energy Environ. Sci., 2017, 10, 331–336|journal=Energy & Environmental Science|volume=11|issue=1|pages=221–222|doi=10.1039/C7EE01318C}}</ref><ref>{{Cite web|last=Steingart|first=Dan|date=2017-09-05|title=Redox without Redox|url=https://medium.com/the-unfortunate-tetrahedron/a-potential-big-deal-in-batteries-298c7ad9543a|access-date=2020-11-13|website=Medium|language=en}}</ref>. У красавіку 2020 года быў пададзены патэнт на шкляны акумулятар ад імя LNEG (Нацыянальнай лабараторыі энергетыкі і геалогіі) Партугаліі, Універсітэта Порту, Партугалія і Тэхаскага ўніверсітэта<ref>{{Cite web|url=https://thedriven.io/2020/04/06/li-ion-co-inventor-patents-glass-battery-that-could-upturn-auto-industry/|title=Li-ion co-inventor patents glass battery that could upturn auto industry|website=The Driven}}</ref>. === Кансультацыйная праца === У 2010 годзе Гудэнаф далучыўся да тэхнічнага кансультатыўнага савета Enevate, які базуецца ў [[Ірвайн (Каліфорнія)|Ірвайне]], штат Каліфорнія, стартапа па тэхналогіі літый-іонных акумулятараў з дамінантам крэмнію<ref>{{Cite web|url=https://www.ocbj.com/news/2019/oct/09/irvine-based-enevate-adviser-goodenough-shares-nob/|title=Enevate Adviser Shares Nobel|date=2019-10-09|website=OCBJ|language=en-US}}</ref>. Гудэнаф таксама ў цяперашні час выступае ў якасці саветніка ў Аб’яднаным цэнтры даследаванняў назапашвання энергіі (JCESR), сумеснай працы пад кіраўніцтвам Аргонскай нацыянальнай лабараторыі і фінансуецца Міністэрствам энергетыкі <ref>{{Cite web|url=https://mag.uchicago.edu/science-medicine/his-current-quest|title=His current quest|website=The University of Chicago Magazine|language=en|access-date=7 снежня 2021|archive-date=9 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009104441/https://mag.uchicago.edu/science-medicine/his-current-quest|url-status=dead}}</ref>. З 2016 года Гудэнаф таксама працаваў саветнікам для Battery500, нацыянальнага кансорцыума на чале з Ціхаакіянскай паўночна-заходняй нацыянальнай лабараторыяй (PNNL) і часткова фінансаванага Міністэрствам энергетыкі<ref>{{Cite web|url=https://news.utexas.edu/2016/07/27/doe-funds-battery-research-consortium/|title=Battery Research Consortium Chosen by DOE to Advance Electric Cars|date=2016-07-27|website=UT News|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.energy.gov/science/articles/charging-development-lithium-ion-batteries|title=Charging Up the Development of Lithium-Ion Batteries|website=Energy.gov|language=en}}</ref>. == Фундаментальныя даследаванні == З фундаментальнага боку, яго даследаванні былі сканцэнтраваны на [[магнетызм]]е і паводзінах пераходу метал-ізалятар у [[Аксіды|аксідах]] пераходных металаў. Разам з Джунжыра Канаморы Гудэнаф распрацаваў набор паўэмпірычных правілаў для прадказання магнетызму ў гэтых матэрыялах у 1950-х і 1960-х гадах, якія цяпер называюцца правіламі Гудэнафа-Канаморы, якія складаюць аснову суперабмену, які з’яўляецца асноўнай уласцівасцю высокатэмпературнай звышправоднасці<ref>{{Cite journal|author=J. B. Goodenough|author-link=John B. Goodenough|journal=Physical Review|volume=100|issue=2|page=564|year=1955|title=Theory of the Role of Covalence in the Perovskite-Type Manganites [La, M(II)]MnO₃|doi=10.1103/PhysRev.100.564|url=http://doklady.belnauka.by/jour/article/view/403|bibcode=1955PhRv..100..564G}}</ref><ref>{{Cite journal|author=John B. Goodenough|author-link=John B. Goodenough|journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids|volume=6|issue=2–3|page=287|year=1958|title=An interpretation of the magnetic properties of the perovskite-type mixed crystals La_1−xSr_xCoO_3−λ|doi=10.1016/0022-3697(58)90107-0}}</ref><ref>{{Cite journal|author=J. Kanamori|journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids|volume=10|issue=2–3|page=87|year=1959|title=Superexchange interaction and symmetry properties of electron orbitals|doi=10.1016/0022-3697(59)90061-7|bibcode=1959JPCS...10...87K}}</ref>. == Узнагароды == * Прэмія стагоддзя (1975) * [[Прэмія Японіі]] (2001) * [[Прэмія Энрыка Фермі]] (2009) * [[Нацыянальны навуковы медаль ЗША]] (2011) * [[Прэмія Чарльза Старка Дрэйпера]] (2014) * [[Прэмія за інавацыі ў галіне альтэрнатыўных выглядаў паліва для транспарта]] (2015) * {{iw|Welch Award in Chemistry}} (2017) * [[Медаль Бенджаміна Франкліна]] (2018) * [[Медаль Коплі]] (2019) * [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (2019) * Highly Cited Researcher (2019)<ref>[https://clarivate.com/news/global-highly-cited-researchers-2019-list-reveals-top-talent-in-the-sciences-and-social-sciences/ Global Highly Cited Researchers 2019 list reveals top talent in the sciences and social sciences — Clarivate]</ref> {{Зноскі|2}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201108125123/http://www.me.utexas.edu/faculty/faculty-directory/goodenough Faculty Directory at University of Texas at Austin] * [https://web.archive.org/web/20121006075429/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?goodenoughj Array of Contemporary American Physicists] * [http://scitation.aip.org/content/aip/magazine/physicstoday/article/69/9/10.1063/PT.3.3296 History of the lithium-ion battery, Physics Today, Sept. 2016] * {{YouTube|7ylhy-utbXY|1 hour interview with John Goodenough}} by The [[Electrochemical Society]], October 5, 2016 * [https://www.youtube.com/watch?v=g0nA8CfxBqA&t=218 Are Solid State Batteries about to change the world?], Joe Scott, November 2018, Goodenough and team research on more energy dense solid state Li-ion chemistry featured 3:35-12:45. * Pr John Goodenough’s interview [https://www.sho.espci.fr/spip.php?article28 GOODENOUGH John B., 2001-05 — Sciences : histoire orale] on École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris history of science website {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гудэнаф Джон}} [[Катэгорыя:Члены Амерыканскага фізічнага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ельскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Чыкагскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём навукі ЗША]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Энрыка Фермі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Чарлза Старка Дрэйпера]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі ЗША]] qn4srexri6w580utqgzskf29xg7d7jf 10 696919 5211711 4689505 2026-10-05T11:11:01Z Autumndancer 168015 5211711 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Фільмы Уладзіміра Корш-Сабліна | state = <includeonly>collapsed</includeonly> | загаловак = Фільмы [[Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін|Уладзіміра Корш-Сабліна]] | выява = | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Мастацкія | спіс1 = {{s|[[Жыві, родная Беларусь!]] •}} {{s|[[Першы ўзвод]] •}} {{s|[[Дачка Радзімы]] •}} {{s|[[Канстанцін Заслонаў (фільм)|Канстанцін Заслонаў]] •}} {{s|[[Шукальнікі шчасця]] •}} {{s|[[Пасеялі дзяўчаты лён]] •}} {{s|[[Хто смяецца апошнім (фільм)|Хто смяецца апошнім]] •}} {{s|[[У агні народжаная]] •}} {{s|[[Першыя выпрабаванні]] •}} {{s|[[Беларускія навелы]] •}} {{s|[[Чырвонае лісце]] }} |загаловак2 = |спіс2 = }}<noinclude>[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фільмы паводле рэжысёраў|Корш-Саблін, Уладзімір]]</noinclude> ruxc7qww0h18w4c12gelhud6g163ec8 0 697969 5211255 4826776 2026-10-04T12:19:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211255 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Гуадалетэ''' ({{lang-es|Guadalete}}) — рака ў [[Іспанія|Іспаніі]] ў правінцыях [[Кадыс (правінцыя)|Кадыс]] і [[Севілья (правінцыя)|Севілья]]. Выток ракі знаходзіцца ў гарах Сьера-дэ-Грасалема, рака ўпадае ў [[Кадыскі заліў]] каля [[Эль-Пуэрта-дэ-Санта-Марыя]]. Даўжыня — 159 км, плошча басейна — 3360 км². Расход вады 10 м³/с.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022169415004783|аўтар=M. González del Tánago, M. D. Bejarano, D. García de Jalón, J. C. Schmidt|загаловак=Biogeomorphic responses to flow regulation and fine sediment supply in Mediterranean streams (the Guadalete River, southern Spain)|год=2015-09-01|выданне=Journal of Hydrology|том=528|старонкі=751–762|issn=0022-1694|doi=10.1016/j.jhydrol.2015.06.065}}</ref> Найбуйнейшымі прытокамі з’яўляюцца Гуадальпаркун (правы) і Махасеітэ (левы). На рацэ тры вадасховішчы — Аркос, Борнас і Саара-эль-Гастар; гарады — [[Херэс-дэ-ла-Франтэра]], [[Эль-Пуэрта-дэ-Санта-Марыя]] і [[Аркас-дэ-ла-Франтэра]]. Пасля ліўневых дажджоў Гаўдалетэ выходзіць з берагоў. Моцныя паводкі назіраліся ў 1881, 1917, 1930, 1963, 1996 гадах. У час паводкі 1963 года расход вады ў рацэ дасягаў 1400 м³/с. У ліпені 711 года ў бітве каля ракі [[вестготы]] пад камандаваннем караля [[Родэрых]]а пацярпелі паражэнне ад войск [[Тарык ібн Зіяд|Тарыка ібн Зіяда]], што было пачаткам арабскай заваёвы Пірэнейскага паўвострава.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://profilbaru.com/article/Battle_of_Guadalete|title=Battle of Guadalete|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817221314/https://profilbaru.com/article/Battle_of_Guadalete|archive-date=17 жніўня 2023|access-date=17 жніўня 2023|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Рэкі Андалусіі]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Атлантычны акіян]] izwtz7yx69xp3m9a4w3izzy0xdwhluo 0 698352 5211469 5183690 2026-10-05T02:06:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211469 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Доктар Стрэндж: У мультысусвеце вар’яцтва |Выява = Multiverse Of Madness Logo.svg | Наступны фільм = [[Тор: Каханне і гром]]<br><small>(у храналогіі [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|КСМ]])</small> }} '''«Доктар Стрэндж: У мультысусвеце вар’яцтва»''' ({{lang-en|Doctor Strange in the Multiverse of Madness}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Кінафантастыка|фантастычны]] фільм, заснаваны на коміксах выдавецтва «[[Marvel Comics]]», прэм’ера якога адбылася ў траўні [[2022]] года. З’яўляецца працягам фільма «[[Доктар Стрэндж (фільм, 2016)|Доктар Стрэндж]]» і 28-й па ліку карцінай [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|кінематаграфічнага сусвету Marvel]]. Рэжысёрам фільма выступіў [[Сэм Рэймі]]. == Сюжэт == Працяг магічных прыгод Доктара Стрэнджа ў новых містычных сусветах і ў супрацьстаянні з новымі ворагамі. Доктар Стрэндж пры дапамозе Вонга выратоўвае ад гіганцкага васьмінога дзяўчыну-падлетка Амерыку Чавес, якая пры моцным спалоху можа адкрываць парталы ў паралельныя сусветы. Спрабуючы зберагчы новую знаёмую ад злой сілы, што прагне займець яе здольнасці, Доктар разам з Амерыкай адпраўляецца ў вандроўку па мультысусвету. == Пракат == Сусветная прэм’ера фільма «Доктар Стрэндж: У мультысусвеце вар’яцтва» адбылася 2 мая 2022 у [[Галівуд|Галівудзе, Лос-Анджэлес]]<ref name="WorldPremiere">{{Cite web |title=Attend Marvel Studios' ''Doctor Strange in the Multiverse of Madness'' Red Carpet Premiere in Hollywood! |url=https://d23.com/d23-event/marvel-studios-doctor-strange-in-the-multiverse-of-madness-d23-premiere-experience/ |website=[[D23 (Disney)|D23]] |access-date=29 красавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427211110/https://d23.com/d23-event/marvel-studios-doctor-strange-in-the-multiverse-of-madness-d23-premiere-experience/ |archive-date=27 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. У пракат у ЗША стужка выйшла 6 мая 2022 г.<ref>{{Cite web |date=2021-10-18 |title=Disney Delays 'Doctor Strange 2,' 'Thor 4,' 'Black Panther' Sequel and 'Indiana Jones 5' |url=https://allbusinessreviews.org/doctor-strange-2-trailer-teases-another-mystery-marvel-character/ |access-date=2021-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521212205/https://allbusinessreviews.org/doctor-strange-2-trailer-teases-another-mystery-marvel-character/ |archive-date=21 мая 2022 |url-status=dead}}</ref> у RealD 3D, IMAX , Dolby Cinema і ScreenX. У беларускі пракат фільм не выйшаў з-за [[Байкот Беларусі і Расіі ў 2022 годзе|байкоту]] буйных кінакампаній, звязанага з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|9419884}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кінематаграфічны сусвет Marvel}} {{Фільмы Marvel Comics}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2022 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Сэма Рэймі]] [[Катэгорыя:Фільмы кінематаграфічнага сусвету Marvel]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дэні Эльфман]] [[Катэгорыя:Фільмы пра паралельныя сусветы]] 0w9644sxoct44nzcl89ciz0rac6rwq3 0 699417 5211527 4854968 2026-10-05T06:41:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211527 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Дэвід Эдвард Кард''' ({{lang-en|David Edward Card}}; {{ВД-Прэамбула}}) — канадска-амерыканскі<ref>{{Cite web|title=Canadian economist David Card’s research on minimum wage wins Nobel Prize|url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-canadian-economist-david-cards-research-on-minimum-wage-wins-nobel/|website=The Globe and Mail|date=12 October 2021|quote=Prof. Card remains a Canadian citizen. His family still lives on the farm where he grew up.}}</ref> эканаміст і прафесар эканомікі [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]]. Узнагароджаны паловай [[Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля|прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]] 2021 года «за эмпірычны ўклад у эканоміку працы», а другую палову сумесна атрымалі [[Джошуа Дэвід Ангрыст|Джошуа Ангрыст]] і [[Гвіда Імбенс]]<ref name="nobelprize.summary">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2021/summary/|title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2021|website=NobelPrize.org}}</ref><ref name="ap2021">{{Cite news|title=Canadian-born David Card among 3 winners of Nobel in economics|url=https://www.cbc.ca/news/world/nobel-economics-1.6207162|date=October 11, 2021}}</ref>. == Ранняе жыццё і кар’ера == Дэвід Кард нарадзіўся ў Гуэлфе, Антарыа, у 1956 годзе<ref>{{Cite web|title=David Card – Facts|url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2021/card/facts/|publisher=[[Nobel Prize]]|language=en-US}}</ref>. Яго бацькі былі жывёлаводамі<ref name="NYT06">«[https://www.nytimes.com/2006/07/09/magazine/the-immigration-equation.html The Immigration Equation]» by [[Roger Lowenstein]]. ''The New York Times Magazine'', July 9, 2006</ref>. Кард атрымаў ступень бакалаўра мастацтваў ва [[Універсітэт Куінс у Кінгстане|Універсітэце Куінс у Кінгстане]] ў 1978 годзе і ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] па [[Эканоміка|эканоміцы]] ў 1983 годзе ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]], пасля завяршэння доктарскай дысертацыі пад назвай «Індэксацыя ў доўгатэрміновых працоўных кантрактах» пад кіраўніцтвам Орлі Эшэнфельтэра<ref>{{Cite news|title=Card GS '83, Angrist GS '89 win Nobel Prize in Economics|url=https://www.dailyprincetonian.com/article/2021/10/card-angrist-economics-nobel-prize-princeton}}</ref>. Кард пачаў сваю кар’еру ў Вышэйшай школе бізнесу Чыкагскага ўніверсітэта, дзе 2 гады быў дацэнтам кафедры эканомікі бізнесу. Працаваў на факультэце ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]] з 1983 па 1997 год, перш чым пераехаць у Берклі; з 1990 па 1991 год працаваў запрошаным прафесарам у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]<ref name="cv">{{Cite web|title=Curriculum Vita ‐ David Card|url=http://davidcard.berkeley.edu/cv.pdf|date=January 2018}}</ref>. З 1988 па 1992 год Кард быў намеснікам рэдактара ''Journal of Labour Economics,'' а з 1993 па 1997 год ён быў сурэдактарам <nowiki><i id="mwNg">Econometrica</i></nowiki>. З 2002 па 2005 год ён быў сурэдактарам ''The American Economic Review''<ref name="cv" />. == Вучэбная праца == У пачатку 1990-х Кард разам са сваім тагачасным калегам з [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]] Аланам Б. Кругерам прыцягнуў вялікую ўвагу да таго, што, насуперак шырока распаўсюджанаму меркаванню сярод эканамістаў, павышэнне мінімальнай заработнай платы ў [[Нью-Джэрсі]] не прывяло да скарачэння працоўных месцаў у [[фаст-фуд]]ах ў гэтым штаце<ref name="ap2021"/><ref>{{Cite journal|title=Minimum Wages and Employment: A Case Study of the Fast-Food Industry in New Jersey and Pennsylvania|url=https://davidcard.berkeley.edu/papers/njmin-aer.pdf}}</ref><ref>{{Cite book|title=Myth and Measurement: The New Economics of the Minimum Wage|publisher=Princeton University Press|url=https://archive.org/details/mythmeasurement00davi}}</ref>. Пазнейшыя даследаванні павышэння мінімальнай заработнай платы, як правіла, пацвярджаюць высновы Карда і Кругера<ref>{{Cite journal|title=Minimum Wage Effects Across State Borders: Estimates Using Contiguous Counties|url=https://irle.berkeley.edu/files/2010/Minimum-Wage-Effects-Across-State-Borders.pdf|access-date=28 студзеня 2022|archive-date=2 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202062943/https://www.irle.berkeley.edu/files/2010/Minimum-Wage-Effects-Across-State-Borders.pdf|url-status=dead}}</ref>, а таксама шматлікіх эканамістаў, у тым ліку [[Джозеф Стыгліц|Джозефа Стыгліца]] і [[Пол Кругман|Пола Кругман]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/07/17/opinion/paul-krugman-liberals-and-wages.html|title=Opinion &#124; Liberals and Wages}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www2.gsb.columbia.edu/faculty/jstiglitz/download/2002_Emploi_justice_sociale.pdf|title=Employment, social justice and societal well-being|accessdate=28 студзеня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060725114900/http://www2.gsb.columbia.edu/faculty/jstiglitz/download/2002_Emploi_justice_sociale.pdf|archivedate=25 ліпеня 2006|url-status=dead}}</ref>. Дэвід Кард таксама ўнёс свой уклад у даследаванні [[Іміграцыя|іміграцыі]], адукацыі, прафесійнага навучання і няроўнасці. Большая частка прац Карда засяроджана на параўнанні паміж ЗША і Канадай у розных сітуацыях. Што тычыцца іміграцыі, даследаванне Карда паказала, што эканамічны ўплыў новых імігрантаў мінімальны. Кард правёў некалькі тэматычных даследаванняў па хуткай асіміляцыі груп імігрантаў, выявіўшы, што яны практычна не ўплываюць на заработную плату. Напрыклад, Кард вывучыў эканамічныя наступствы Марыэльскага сыхода і параўнаў эканамічныя эфекты ў Маямі з тымі ж у Атланце, Х’юстане, Лос-Анджэлесе і Тампе, якія прымаюць менш кубінскіх імігрантаў<ref name="NYT06"/>. Кард выявіў, што, нягледзячы на рэзкае павелічэнне нізкакваліфікаванай працоўнай сілы ў Маямі на 7 %, заработная плата нізкакваліфікаваных рабочых істотна не пацярпела. Акрамя таго, ён выявіў, што агульны ўзровень беспрацоўя і заработная плата на рынку працы ў цэлым у Маямі не змяніліся з-за раптоўнага прытоку імігрантаў<ref name="NYT06" />. У інтэрв’ю ''[[The New York Times]]'' Кард сказаў: «Я, шчыра кажучы, думаю, што эканамічныя аргументы [супраць іміграцыі] — гэта другі парадак. Яны амаль неактуальныя»<ref name="NYT06"/>. Аднак гэта не азначае, што Кард лічыць, што іміграцыя павінна павялічвацца, проста імігранты не ўяўляюць пагрозы для рынку працы<ref name="NYT06" />. Нягледзячы на тое, што Кард часам даследуе праблемы з моцным палітычным падтэкстам, ён публічна не займае пазіцыю па палітычных пытаннях і не робіць палітычных прапаноў. Тым не менш, яго працу рэгулярна цытуюць у падтрымку заканадаўства аб павелічэнні іміграцыі і мінімальнай заработнай платы<ref>{{Cite news|title=Why the Next President Should Raise the Minimum Wage|url=https://fortune.com/2016/02/29/why-the-next-president-should-raise-the-minimum-wage/|work=Fortune}}</ref><ref name="CPR">{{Cite news|title=Immigration and Jobs: David Card's Influential Study|url=https://chicagopolicyreview.org/2017/06/16/immigration-and-jobs-david-cards-influential-study/|work=Chicago Policy Review}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPellow2017">Pellow, Nicholas (June 16, 2017). [https://chicagopolicyreview.org/2017/06/16/immigration-and-jobs-david-cards-influential-study/ «Immigration and Jobs: David Card’s Influential Study»]. ''Chicago Policy Review''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">October 11,</span> 2021</span>.</cite></ref>. Працаваў сведкам-экспертам Гарварда па справам прыёму ў Гарвард<ref>{{Cite web|last=Cabreros|first=Irineo|date=2018-06-25|title=What We’ve Learned About Who Gets Into Harvard From Its Discrimination Lawsuit|url=https://slate.com/technology/2018/06/harvards-discrimination-lawsuit-has-given-us-details-about-who-gets-in.html|website=[[Slate Magazine]]|language=en}}</ref>. == Узнагароды == * 1995 — [[Медаль Джона Бейтса Кларка]]; * 2014 — [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]]; * 2021 — [[Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]]. У 2021 годзе абраны членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]<ref>{{Cite web|title=2021 NAS Election|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2021-nas-election.html|website=www.nasonline.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613132749/https://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2021-nas-election.html|archive-date=13 чэрвеня 2024|access-date=28 студзеня 2022|url-status=dead}}</ref>. == Публікацыі == === Кнігі === * {{Cite book|date=2013|editor1-last=Card|editor1-first=David|editor2-last=Raphael|editor2-first=Steven|editor2-link=Steven Raphael|title=Immigration, Poverty, and Socioeconomic Inequality|location=New York|publisher=[[Russell Sage Foundation]]|isbn=9780871544988}} * {{Cite book|date=2011|editor1-last=Akee|editor1-first=Randall K. Q.|editor2-last=Zimmermann|editor2-first=Klaus F.|title=Wages, School Quality, and Employment Demand|url=https://archive.org/details/wagesschoolquali0000card|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780199693382}} * {{Cite book|date=2011|editor1-last=Ashenfelter|editor1-first=Orley|editor2-last=Card|editor2-first=David|title=Handbook of Labor Economics|location=Amsterdam|publisher=[[Elsevier]]|isbn=9780444534507}} * {{Cite book|date=2011|editor1-last=Ashenfelter|editor1-first=Orley|editor2-last=Card|editor2-first=David|title=Handbook of Labor Economics|location=Amsterdam|publisher=Elsevier|isbn=9780444534521}} * {{Cite book|date=2006|editor1-last=Auerbach|editor1-first=Alan J.|editor2-last=Card|editor2-first=David|title=Poverty, The Distribution of Income , and Public Policy|url=https://archive.org/details/publicpolicyinco0000unse|location=New York|publisher=Russell Sage Foundation|isbn=9780871540461}} * {{Cite book|date=2004|editor1-last=Card|editor1-first=David|editor2-last=Blundell|editor2-first=Richard|editor2-link=Richard Blundell|title=Seeking a Premier Economy: The Economic Effects of British Economic Reforms, 1980–2000|url=https://archive.org/details/seekingpremierec0000unse|location=Chicago|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=9780226092843}} * {{Cite book|date=2000|editor1-last=Card|editor1-first=David|editor2-last=Blank|editor2-first=Rebecca M.|editor2-link=Rebecca M. Blank|title=Finding Jobs: Work and Welfare Reform|url=https://archive.org/details/findingjobsworkw0000unse|location=New York|publisher=Russell Sage Foundation|isbn=9780871541161}} * {{Cite book|date=1999|editor1-last=Ashenfelter|editor1-first=Orley C.|editor2-last=Card|editor2-first=David|title=Handbook of Labor Economics|location=Amsterdam|publisher=Elsevier|isbn=9780444501875}} * {{Cite book|date=1999|editor1-last=Ashenfelter|editor1-first=Orley C.|editor2-last=Card|editor2-first=David|title=Handbook of Labor Economics|location=Amsterdam|publisher=Elsevier|isbn=9780444501882}} * {{Cite book|date=1999|editor1-last=Ashenfelter|editor1-first=Orley C.|editor2-last=Card|editor2-first=David|title=Handbook of Labor Economics|location=Amsterdam|publisher=Elsevier|isbn=9780444501899}} * {{Cite book|date=1995|title=Myth and Measurement: The New Economics of the Minimum Wage|url=https://archive.org/details/mythmeasurement00davi|location=Princeton|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=9780691043906}} * {{Cite book|last=Card|first=David|date=2016|title=Myth and Measurement: The New Economics of the Minimum Wage|url=https://archive.org/details/mythmeasurementn0000card}} * {{Cite book|date=1993|editor1-last=Card|editor1-first=David|editor2-last=Freeman|editor2-first=Richard B.|title=Small Differences that Matter: Labor Markets and Income Maintenance in Canada and the United States|series=National Bureau of Economic Research Comparative Labor Markets Series|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226092836|url=https://archive.org/details/smalldifferences0000unse}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://davidcard.berkeley.edu/index.html Хатняя старонка Дэвіда Карда] на факультэце эканомікі ва Універсітэце Берклі * [http://cle.berkeley.edu Дэвід Кард, дырэктар Цэнтра эканомікі працы] Каліфарнійскага універсітэта ў Берклі * [http://www.minneapolisfed.org/publications_papers/pub_display.cfm?id=3190 Інтэрв’ю з Дэвідам Кардам], рэгіён, Федэральны рэзервовы банк Мінеапаліса, 1 снежня 2006 год {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кард Дэвід}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Калумбійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Чыкагскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Прынстанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] 1ek8blw1ho5zwc7eniafo6085r0luz9 0 708190 5211267 4763470 2026-10-04T13:14:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211267 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гызыларбат'''<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/67749/postanovlenie-medzhlisa-milli-gengesha-turkmenistana-8|title=Постановление Меджлиса Милли Генгеша Туркменистана|website=turkmenistan.gov.tm|date=2022-11-10|access-date=2024-03-27}}</ref>, раней '''Кізіл-Арват'''<ref>[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/061/018.htm БСЭ, 1969—1978.]</ref>, '''Кызыл-Арват''' (''«прыгожая дзяўчына»''), да 2022 года '''Сердар''' ({{lang-tk|Serdar}} — ''«правадыр»'') — горад у [[Балканскі велаят|Балканскім велаяце]] [[Туркменістан]]а. == Гісторыя == З часу свайго заснавання ў пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] пры будаўніцтве [[Закаспійская чыгунка|Закаспійскай чыгункі]] горад называўся '''Кізіл-Арват'''. Да 1988 года ўваходзіў у склад [[Краснаводская вобласць|Краснаводскай вобласці]] і быў цэнтрам [[Сердарскі этрап|Кізыл-Арвацкага раёна]]. Пасля здабыцця Туркменістанам незалежнасці ў 1991 годзе таксама ўжывалася форма '''Гызыларбат'''. 29 снежня 1999 года<ref>{{Cite web|url=https://rosreestr.ru/upload/Doc/19-upr/%D0%91%D1%8E%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%8C%20%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2-%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A1%D0%9D%D0%93%202019.rar|title=Электронный бюллетень «Изменения географических названий государств-участников СНГ (обновлённый по состоянию на 2019 г.)». Республика Туркменистан.|website=Официальный сайт Росреестра|accessdate=14 мая 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200326074716/https://rosreestr.ru/upload/Doc/19-upr/%25D0%2591%25D1%258E%25D0%25BB%25D0%25BB%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%258C%2520%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2583%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B2-%25D1%2583%25D1%2587%25D0%25B0%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%2520%25D0%25A1%25D0%259D%25D0%2593%25202019.rar|archivedate=26 сакавіка 2020|url-status=dead}}</ref> пераназваны ў '''Сердар''' у гонар [[Сапармурат Атаевіч Ніязаў|Сапармурата Ніязава]] («[[сердар]]» у перакладзе з туркменскай мовы азначае «правадыр»), бо асірацелага пасля [[Ашхабадскае землетрасенне|ашхабадскага землетрасення 1948 года]] Сапармурата адправілі ў Кізыл-Арвацкі дзіцячы дом, дзе ён жыў некалькі гадоў. У 2022 годзе пераназваны ў '''Гызыларбат'''<ref name=":0" />. == Геаграфія == Горад размешчаны каля падножжа [[Капетдаг]]а, за 175 км на паўднёвы ўсход ад адміністрацыйнага цэнтра велаята [[Балканабад]]а, за 219 км на паўночны захад ад [[Ашгабат]]а. На аэрадроме Кызыл-Арват у савецкі час базаваўся 217-ы авіяцыйны полк знішчальнікаў-бамбардзіроўшчыкаў 34-й АДІБ. == Насельніцтва == Колькасць насельніцтва Сердара — 45 000 чалавек (2013). {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="border: 1em solid white") |- |'''Год''' |'''1970''' |'''1991''' |'''2009''' |- |'''Насельніцтва''' |22 000<ref name="bse">па [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|ВСЭ]]</ref> |34 700<ref name="sl1997">«Современный толковый словарь». Издательсто «Большая советская энциклопедия». 1997 год.</ref> |89 600<ref name="wg">[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1196882116&men=gcis&lng=de&dat=32&geo=-225&srt=pnan&col=aohdq&va=x&pt=a World Gazetteer: Usbekistan — die wichtigsten Städte<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Недаступная спасылка}}</ref> |} == Прамысловасць == У горадзе размешчаны вагонарамонтны, бавоўнаачышчальны і ёдны («Беракет») заводы, дывановая фабрыка<ref name="sl1997"/> і тэкстыльны комплекс. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|ВСЭ]]: [http://bse18.medtour.info/podrobno/kizyl_arvat~34232.htm Кізіл-Арват] [[Катэгорыя:Гарады Туркменістана]] [[Катэгорыя:Пераназваныя населеныя пункты]] hs49a9kdy7p8k2us3nmuwmnkf63lofh 0 719895 5211281 5211095 2026-10-04T14:07:30Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211281 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Слонімскае рэальнае вучылішча''' — агульнаадукацыйная сярэдняя навучальная ўстанова ў [[Слонім]]е. Знаходзілася ў складзе [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]]. Існавала ў 1907—1918 гадах. == Гісторыя == Адкрыта 23 жніўня 1907 года як прыватнае. Утрымлівалася за кошт фінансавай дапамогі мясцовага «Грамадства па распаўсюджванню асветы паміж жыхарамі г. [[Слонім]]а і яго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|павета]]» і збораў за навучанне. 22 жніўня 1911 года рэарганізавана ў дзяржаўнае. Атрымлівала штогадовую грашовую падтрымку з казны. Плата за навучанне складала 100 руб. Мела 7 класаў. У 1911 годзе вучыліся 127 юнакоў, у 1915 годзе — 203. Штат складаўся з дырэктара, 3 закона-настаўнікаў, 12 выкладчыкаў, [[урач]]а і [[дантыст]]а. Сярод выкладчыкаў былі выпускнікі [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], [[Кіеўская духоўная семінарыя|Кіеўскай]] і [[Разанская духоўная семінарыя|Разанскай духоўных семінарый]], [[1-я Варшаўская гімназія|Варшаўскай 1-й гімназіі]], [[Кіеўскі політэхнічны інстытут|Кіеўскага політэхнічнага інстытута]], [[Строганаўскае мастацка-прамысловае вучылішча|Строганаўскага мастацка-прамысловага вучылішча]] і інш. Выкладаліся: [[Закон Божы]], [[руская]], [[нямецкая]] і [[французская]] мовы, [[геаграфія]], [[прыродазнаўства]], [[гісторыя]], [[матэматыка]], [[фізіка]], [[касмаграфія]], [[маляванне]], [[чарчэнне]], [[музыка]], [[спевы]], [[рамёствы]] і [[гімнастыка]]. Выпускнікі мелі льготы пры паступленні ў вышэйшыя тэхнічныя і сельскагаспадарчыя навучальныя ўстановы, а таксама на фізіка-матэматычныя факультэты ўніверсітэтаў. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], увосень 1915 года, пераведзена ў г. [[Араніенбаўм]] (цяпер Ламаносаў) [[Петраградская губерня|Петраградскай губерні]]. Скасавана ў [[1918]] годзе. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Слонімскае рэальнае вучылішча|аўтар=[[Андрэй Самусік]]}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Слоніма]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1907 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] tfht75nke8tet2dn4e2itcjgi47jev4 0 722774 5211594 4761193 2026-10-05T08:12:47Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5211594 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Снежны барс (значэнні)}} '''Снежны барс''' — неафіцыйны тытул (званне) у [[альпінізм]]е. Афіцыйная назва жэтона, якім узнагароджваюцца [[Альпінізм|альпіністы]], якія заваявалі найвышэйшыя вяршыні, размешчаныя на тэрыторыі былога [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], — '''«Пакарыцель самых высокіх гор СССР»'''. == Гісторыя == Званне і знак заснаваны ў 1967 годзе. Аўтарам эскіза нагруднага знака стаў [[заслужаны майстар спорту]], [[заслужаны трэнер СССР]] {{нп3|Іван Іосіфавіч Антановіч|І. І. Антановіч|ru|Антонович, Иван Иосифович}}. Жэтон пранумараваны. Нумар кожнага жэтона замацоўваецца за альпіністам у парадку паступлення інфармацыі аб здзейсненых узыходжаннях<ref name="ГС">{{Cite web|url=http://www.alpklubspb.ru/ass/a388.htm|title=Стариков Г. А. История появления жетона «Покоритель высочайших гор СССР» («Снежный барс »)|accessdate=30 січня 2012|archive-date=18 серпня 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6128nDPBy?url=http://www.alpklubspb.ru/ass/a388.htm}}</ref>. Гэты жэтон карыстаецца павагай не толькі ў новых незалежных дзяржавах, якія ўтварыліся на тэрыторыі СССР ([[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]), але і ў многіх замежных краінах. У афіцыйны спіс альпіністаў, узнагароджаных гэтым жэтонам, уваходзіць шмат замежных альпіністаў. Усяго званне «Снежнага барса» за ўзыходжанні ў перыяд 1961—2010 гг. прысвоена 567 альпіністам, уключаючы 29 жанчын<ref name="SL">{{Cite web|url=http://ww.russianclimb.com/snowleopard/table.htm|title=Список альпіністів, нагороджених жетоном «Підкорювач найвищих гір СРСР»|accessdate=30 січня 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210151108/http://ww.russianclimb.com/snowleopard/table.htm|archivedate=10 грудня 2016|url-status=dead}}</ref>. У розныя перыяды часу альпіністам, якія падымаліся на вяршыні, уручаўся жэтон: * з 1961 г. па 1984 г. — 4 сямітысячнікі — [[Пік Ісмаіла Самані|пік Камунізму]], [[пік Перамогі]], [[пік Леніна]], пік Каржанеўскай * з 1985 г. па 1989 г. — 4 сямітысячнікі — [[Пік Ісмаіла Самані|пік Камунізму]], пік [[Хан-Тэнгры]], [[пік Леніна]], [[пік Каржанеўскай]]<ref name="ГС"/> З 1990 г. і па цяперашні час жэтонам ўзнагароджваюцца альпіністы за заваяванне ўсіх 5-ці гор былога Савецкага Саюза вышынёй звыш 7000 м (спіс прыведзены ў парадку змяншэння складанасці і небяспекі ўзыходжання)<ref name="ГС"/>: * 2 вяршыні ў [[Цянь-Шань|гарах Цянь-Шань]] : ** [[Пік Перамогі]] (7439 м), ** Пік [[Хан-Тэнгры]] (7010 м); * 3 вяршыні [[Памір]]а : ** Пік [[Пік Ісмаіла Самані|Ісмаіла Самані]] (былы [[Пік Ісмаіла Самані|пік Камунізму]], 7495 м), ** [[Пік Леніна]] (з 2006 пік Абуалі ібн Сіна з таджыкскага боку, 7134 м), ** [[Пік Каржанеўскай]] (7105 м). == Рэкорды == * Барыс Коршунаў (Расія, Масква) стаў 9-разовым «Снежным барсам» (1981—2010)<ref name="SL"/>. * Барыс Коршунаў (Расія, Масква) апошні раз выканаў нарматыў ва ўзросце 69 гадоў<ref name="SL" />. * Андрэй Цялішчаў (Казахстан, Усць-Каменагорск) у 22 года стаў самым маладым «Снежным барсам» (1986)<ref name="SL" />. * Малік Ісмет (Казахстан, Алматы) стаў першым «Снежным барсам» за адзін сезон (1991)<ref name="SL" />. * {{нп3|Анджэй Баргель||uk|Анджей Баргель}} ([[Польшча]]) — выканаў усе 5 узыходжанняў у 29 дзён 17 гадзін 5 хвілін ад выхаду базавага лагера 15 ліпеня (лета 2016) == Спіс беларускіх альпіністаў, узнагароджаных тытулам == * [[Леанід Іванавіч Лазоўскі|Леанід Лазоўскі]] (Мінск, 1982) * [[Эдуард Бернардавіч Ліпень|Эдуард Ліпень]] (Мінск, 1982) * Аляксандр Дуброўскі (Мінск, 1991) * Анатоль Камароў (Мінск, 1991) * [[Віктар Яўгенавіч Кульбачанка|Віктар Кульбачанка]] (Мінск, 1991) * Васіль Ражкоў (Мінск, 1991) * Анатоль Лутаў (Мінск, 1993) * Міхаіл Мельнікаў (Мінск, 1993) * Віктар Парашкоў (Мінск, 1993) * [[Сяргей Стацэвіч]] (Мінск, 1993) * Уладзіслаў Каган (Мінск, 2012) {{зноскі}} == Літаратура == * Альпинизм. Энциклопедический словарь/ ''Захаров П. П., Мартынов А. И., Жемчужников Ю. А.'' — М.: ТВТ Дивизион, 2006. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20161210151108/http://ww.russianclimb.com/snowleopard/table.htm Спіс альпіністаў, якія атрымалі званне «Снежны барс»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні-сямітысячнікі]] [[Катэгорыя:Альпінізм]] [[Катэгорыя:Снежны барс (тытул)]] 9vim13nem5a2bsbu9rf2jj30efi4dcl 0 722778 5211572 4571159 2026-10-05T07:42:35Z Autumndancer 168015 5211572 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{значэнні2|Ліпень (значэнні)}} '''Эдуард Бярнардавіч Ліпень''' ({{ДН|||1936}} — {{ДС|24|7|2018}}) — беларускі ўрач анестэзіёлаг-рэаніматолаг, педагог, альпініст, майстар спорту міжнароднага класа. Удастоены вышэйшага альпінісцкага звання «Снежны барс» (1982)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar3274650&strq=l_siz=20 Липень, Эдуард Бернардович (врач; альпинист; род. 1936)] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў лячэбны факультэт Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута ў 1960 годзе<ref name="ЛЭБМ">[https://www.bsmu.by/page/11/3606/ Липень Эдуард Бернардович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018162215/https://www.bsmu.by/page/11/3606/ |date=18 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1963 годзе паступіў і ў 1965 годзе скончыў клінічную ардынатуру па анестэзіялогіі БДІУУ. Урач анестэзіёлаг-рэаніматолаг вышэйшай катэгорыі, агульны стаж урачэбнай работы складае 55 гадоў, стаж работы па спецыяльнасці анестэзіёлага-рэаніматолага — 52 гады, стаж навукова-педагагічнай работы — 39 гадоў. == Грамадская дзейнасць == Актыўна ўдзельнічае ў грамадскай рабоце: на працягу 10 гадоў узначальваў [[Беларуская рэспубліканская федэрацыя альпінізму|Беларускую рэспубліканскую федэрацыю альпінізму]], а таксама кіраваў хорам ваеннай і патрыятычнай песні ваенна-медыцынскага факультэта БДМУ<ref name="ЛЭБМ"/>. == Узнагароды == Мае ўрадавую ўзнагароду — медаль за воінскую доблесць, а таксама званне «[[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]»<ref name="ЛЭБМ"/>. У 1982 годзе другім з беларусаў атрымаў званне «[[Снежны барс (тытул у альпінізме)|Снежны барс]]» за заваяванне ўсіх «сямітысячнікаў» СССР<ref>[https://web.archive.org/web/20161210151108/http://ww.russianclimb.com/snowleopard/table.htm Спіс альпіністаў, якія атрымалі званне «Снежны барс»] {{ref-en}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Спортивная энциклопедия Беларуси. — Минск, 2005. == Спасылкі == * [https://www.bsmu.by/page/11/3606/ Липень Эдуард Бернардович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018162215/https://www.bsmu.by/page/11/3606/ |date=18 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліпень Эдуард Бярнардавіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Рэаніматолагі СССР]] [[Катэгорыя:Рэаніматолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альпіністы СССР]] [[Катэгорыя:Снежны барс (тытул)]] [[Катэгорыя:Анестэзіёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Анестэзіёлагі СССР]] ikmhv6linq4np0fkdhwhf9pznp90pfo 4 728990 5211338 5210920 2026-10-04T16:02:00Z M.L.Bot 261 /* Вынік */ Адказ 5211338 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Запыты = == Спроба дэананімізацыі == {{закрыта}} Каментарый да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&diff=5210654&oldid=5210611 гэтай] праўкі ўтрымлівае спробу дэананімізацыі, каментарый мае быць схаваны, а [[Удзельнік:Peisatai]] заблакаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 2 кастрычніка 2026 (+03) :Пан сталкер на мяне падпісаны? Прыемна. Ніякая гэта не спроба, усім усё вядома. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:41, 2 кастрычніка 2026 (+03) :: Шэраг яго наступных каментароў да ўласных правак таксама ўтрымлівае грубіянства і асабістыя выпады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:48, 2 кастрычніка 2026 (+03) :::Сталкер, ты з ім у адной еўразійскай лодцы? Тая мярзота на старонніх медычных рэсурсах ад майго імя публікуе правакацыйныя мярзотныя пытанні, і мне тут з ім раскланьвацца? Зараз жа. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:52, 2 кастрычніка 2026 (+03) :::: Згодна з [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя #Вікіпедыя — не поле бітвы]]. Кожны ўдзельнік павінен паводзіць сябе ветліва, спакойна і ў духу супрацоўніцтва пры кантактах з іншымі ўдзельнікамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:17, 3 кастрычніка 2026 (+03) ::::Зрэшты, я згодны, каб заблакавалі абодва бакі канфлікту, і баста. Тым больш MocnyBrat і меў бы тое зрабіць датычна таго боку канфлікту - мая скарга была на парушэнне ім адміністратарскага рашэння праз усё лета, ажно MocnyBrat аніяк не зрэагаваў, хоць меў бы. Цяпер вось палез устаўляць правакацыйную інфармацыю на старонку "Алесь Мікус", хоць з мэтай усоўвання гэтага яна і была да 11.09 пастаўленая было пад замок. Няма спакою чалавеку. Лічу, што блакаванне абодвух бакоў было б як Гордзіеў вузел рассекці. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:20, 3 кастрычніка 2026 (+03) : Таксама варта вярнуць ахову і на артыкул Алесь Мікус: там працягнулася вайна правак. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:12, 3 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул узяты пад ахову. [[Удзельнік:Peisatai]] за дзеянні па дэананімізацыі заблакаваны на 3 дні (у наступны раз будуць больш суровыя меры), каментарый схаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:06, 3 кастрычніка 2026 (+03) :Здаецца, абодвум трэба суровыя меры, не ацанілі лаяльнага стаўлення і "рабі што хочаш у этычных межах". Калі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80&diff=next&oldid=5210673 гэта] не накручванне канфлікту, то што, без менавіта такога камента можна было абыйсціся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:02, 4 кастрычніка 2026 (+03) == Увага да крытычнага шаблону == Вітаю. Калі ласка, звярніце ўвагу ну сітуацыю з {{ш|lang}} і новаствораным {{ш|іншамоўны тэкст}}. Першы "lang" ці не ў кожным артыкуле ўжываецца, а "іншамоўны тэкст" стаў цяпер як бы асноўным, да яго перавязалі элемент Вікіданых. Прынамсі варта абараніць гэтыя шаблоны і вырашыць іх існаванне разам або паасобку, калі трэба міграцыя, то каго і куды, каб не выпадковыя ініцыятыўныя ўдзельнікі такое ўчынялі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:00, 18 верасня 2026 (+03) :Зрабіў абарону, перавязаў шаблоны на Вікіданых. Пакуль пра поўную міграцыю на новы шаблон не гаворым, бо там іншая логіка. Новы шаблон можа быць карысным у будучыні, але трэба папрацаваць з размежаваннем ці зліццём шаблонаў пазней. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:13, 18 верасня 2026 (+03) == Вандалізм == {{закрыта}} Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03) : А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з "Ідывідуялізм" -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=cur&oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&diff=5195113&oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З "Рыначная эканоміка" сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&diff=cur&oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03) :::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&diff=cur&oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка Ne4elovek == {{закрыта}} Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03) == Прапанова правіла блакіровак == {{закрыта}} Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03) == Блакіроўка вандала == Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03) :Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03) == Перанос == Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Санкт-Пецярбург]] == Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Аб'яданне версій == Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03) : {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце "Лаялісты", потым "Лаялізм" пераносіце ў "Лаялісты". Потым зноў выдаляеце "Лаялісты" і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03) ::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Вандалізм з самазванствам == Добрага дня. Упісванне сябе ў "журы" [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&action=edit&undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03) * Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03) == Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat == Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах: * [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]] * [[Банкаўская сістэма Беларусі]] Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03) : @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03) Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03) JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], "не ўрода", будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03) :::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле "[[Гомель]]". Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам "[[Расійскае ўварванне ў Крым]]", адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03) == Балцкія войны == Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&diff=prev&oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03) :Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на "Цікавы факт". Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03) ::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03) Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды: [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03) :Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел "Назва" ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел "Цікавы факт". Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :: Спасылка ёсць у раздзеле "Гл. таксама". Наяўнасць раздзела "Цікавыя факты" ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03) :::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03) Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле "Назва", дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем "Цікавыя факты". Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць "цікавы факт" аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03) : Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03) :: Мне таксама здаецца, што "Цікавыя факты" не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03) :::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03) :: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03) :::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03) :::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце "Новы шлях". Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03) :::::: "Уціхамірыцца" варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае "адкрыцці"? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03) ::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра "навковыя" крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03) :::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03) ::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03) == Каментар == {{закрыта}} Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&diff=5135454&oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03) : Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03) :: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03) ::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03) :::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03) :::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі. :::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03) :::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03) == Зняццё статуса "Да выдалення" з артыкула == {{закрыта}} Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16309-44|&#126;2026-16309-44]] == {{закрыта}} Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16262-28|&#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03) == [[Удзельнік:Кінапошук]] == Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-16154-63|&#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03) :вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03) == Вандалізм з архівамі == Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03) :а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03) == Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] == Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03) :{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03) == Вандал == Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім "[[Асяроддзе]]". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03) :Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03) == Вайна правак [[Алесь Мікус]] == Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03) :пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03) ::''Вітанні калегам.'' ::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова. ::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы. ::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык. ::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя ("культурна ўплывовыя") трэкі. ::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст). ::Астатняя "лірыка" ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку. ::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя. ::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць. ::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''. ::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана. ::І не трэба тут "'''шарыкаўшчыны'''", бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае. ::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі. ::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве "у агуле". ::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03) Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак. Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу. Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні). Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы? Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы. Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць. У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]]. Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы "Назва" з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03) ::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03) ::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03) : Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік "не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў". У артыкуле "Алесь Мікус" няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai "ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча", то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03) :пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03) :: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) : ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле "Шынкаўцы" ў раздзеле "Назва" павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03) ::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03) : Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03) ::Перакручваеце, калега. ::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле). ::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы. ::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім. ::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм. ::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) ::: Нейкі "поток сознания", які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі "тэлеграм", "прарэжымны чалавек" і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03) ::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега. ::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму "праведны гнеў" міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03) : > ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''<br>Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў "адміністрацыйна". Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03) :: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03) :::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх "праектаў", іх "адміністрацыйнае" зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца. :::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі. :::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03) :::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03) :::: > ''якія вікіпедыйныя правілы''<br>Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03) ::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03) :::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03) ::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03) Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. "Аргумент" пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі "Вітаўты і Вітарты" напісана, што гэта "Бібліятэка Свайксты". Тое, што ён напісаў гімн батальёна "Данбас" - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы "прарэжымны чалавек" вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй "лінгвістычнай" працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03) ::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03) :::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03) :::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03) :Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03) :: <s>гэта частка тэксту схвана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ "заклікі купляць", што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03) :: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03) :::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03) Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх "Молатаў" і "Данбасаў" -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і "на мяжы", а не "за мяжой". Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03) :Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў. :* :Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму "шыта-крыта" ні ў каго не праканае. :* :Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя. :Хіба ўздымаю <u>пытанне</u> пра артыкул "'''Дзермант'''", да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той "Молат" (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка? :І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03) ::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт "Молата", цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з "Данбасам" -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03) :::<s>тут не поле бітвы, рэпліка схавана</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03) :::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03) Дарэчы, а чаму ў артыкуле "Алесь Мікус" выкарыстаны шаблон "навуковец", гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) :Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў? :* :<s>Вікіпедыя не поле бітвы</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03) ::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03) ::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03) :* :Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку "Вітаўты і Вітарты" так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03) ::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03) ::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03) :::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03) ::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03) : Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03) Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03) :на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03) == Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій == {{закрыта}} Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на "так, выдаліць". Напісанне праз "я" ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз "е", у каталогу НББ няма варыянта праз "я", хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03) == Вандал == {{закрыта}} Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03) == proxy == {{закрыта}} Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03) :трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03) :: Магчыма гэта сцяг "IP block exempt" у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 14:03, 12 снежня 2025 (+03) == Блакіроўка за вандалізм == {{закрыта}} Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03) == Старонкі да хуткага выдалення == Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03) : {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03) == Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] == {{закрыта}} Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03) == Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц == У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц: https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100 Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю. Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва "Жировичи". Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася "«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви". І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца? Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы. Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба). У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне "Православной энциклопедии" Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01) : Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03) : БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03) ::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03) :Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую "цытату". Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя "артыкулы" (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03) :::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03) ::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03) ::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03) :::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03) :::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03) :::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03) У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03) : пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03) == Скарга на адмену праўкі == Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў. Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03) : У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы). : Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»). : У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе. : У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка. : Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання». : Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне. : Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03) ::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны. ::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК] ::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03) == Абарона [[Максім Танк]] == {{закрыта}} Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03) == Пагрозы ад JerzyKundrat == [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03) : У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03) :: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] ^{[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]} 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03) :::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03) :::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03) ::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03) :::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03) : Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг "Заўвагі: reply to JerzyKundrat"? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03) ::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03) :: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова "заўвага" з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03) == Адкаты Peisatai == {{закрыта}} Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&diff=5048879&oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03) :вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03) :: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03) :::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03) :''Усім прывітанне!'' :'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў. :Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''. :<u>'''Прапановы'''</u>: :1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў "лагічных сувязяў", але канкрэтная спасылка. :2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту. :3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці. :4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася. :5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах. :6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны "народнай этымалогіі". Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу "пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч". :''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: > ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''<br>Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на "[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]" ("[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03) [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&diff=5048905&oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03) Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&diff=prev&oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў "у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае", але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра "корань" і "пашыральнік" было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае "даўно абвергнутае", трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта "бяда" такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей "і інш.". Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца "маргінальнай" (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03) :::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03) : У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань "Сермеж". Сцверджанне, што корань "Сермеж" утвораны ад кораня "Серм" і пашыральніка "еж" - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага "Пракаповіча", што малая Дзвіна ад "дзівіцца" і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае "аналогіі" з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03) ::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор "Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням". У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03) :І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03) Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную "творчасць" удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab "рака", а ў Тапарова - абъл/объл "яблыка". І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03) :Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы "карані і ўтваральнікі" :) Бо Вы накідваеце '''відавочна "смеццевых" спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, "не ўсё так адназначна". Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было "строга ў духу буквы закону"? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных "адкрыццяў" усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03) :: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03) : {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) ::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03) Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае "этымалогіі" са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (<nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца ("смеццевая крыніца", як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03) :[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія "імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання", як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў "Начы" і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула "вагі" ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД. ::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць. ::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку. ::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках. ::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03) :::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна "расчляніць" па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы. ::: <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>. :::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз. :::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, "у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана". Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае "прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў". Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з <nowiki>[</nowiki>''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''<nowiki>]</nowiki>.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза "паведаміць зацікаўленым асобам" парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум ("падазраю, што гэта ён сам і ёсць") і прывесці да балансу. ::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, "пракаціла". На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03) :::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Праект рашэння === {{закрыта}} Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.<br /><br />Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).<br /><br />Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.<br /><br />Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.<br /><br />Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03) : Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03) :: "Сваім чарадом" усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03) ::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03) ::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03) : @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03) ::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. ::Гісторыя: ::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў). ::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. ::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры "Размовах" артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. ::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03) :::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03) ::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03) :::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03) ::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03) :::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03) ::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03) :::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03) :выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03) :: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03) :Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03) : Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі: :: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ "Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя". Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру. :: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03) ::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03) Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03) Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік=== З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.<br> <br/>Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.<br> <br/>Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.<br> <br/>Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].<br> <br/>'''Пра праблему, якая ўзнікла'''<br> <br/>У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.<br> <br/>Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.<br> <br/>Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.<br> <br/>Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.<br> <br/>Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.<br> <br/>Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].<br> <br/>Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].<br> <br/>Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.<br> <br/>У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.<br> <br/>Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.<br> <br/>'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''<br> <br/>Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.<br> <br/>У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.<br> <br/>Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.<br> <br/>'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''<br> <br/>Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.<br> <br/>Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. <br> <br/>Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.<br> <br/>'''Пра этычную камунікацыю'''<br> <br/>Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.<br> <br/>У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.<br> <br/>У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.<br> <br/>'''Заключэнне'''<br> <br/>Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.<br> <br/>У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03) :Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03) :: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03) ::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03) ::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03) :::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03) :: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03) :Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі "Шень Ухачевіч" (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі? :А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03) :: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03) :: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання. :: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу. :: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне. :: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03) :::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле "Назва" згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова "Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там" - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым "праекце", адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03) :::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03) :::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03) ::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03) :::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03) ::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03) :Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых "адкрыццяў" удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03) :: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&diff=5139499&oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03) ::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць "этымалогія" гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03) ::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03) :::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03) :::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03) == Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] == Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03) : {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03) == Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] == Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) :зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Абарона [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03) : Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Зрабіць перасылку з абароненага шаблона == {{закрыта}} Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Парушэнне парадку абмеркаванняў == Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03) : Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03) :@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03) ::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03) ::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03) :::: Вам змяніць абарону да "ўсіх удзельнікаў"? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03) ::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03) :::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) :Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03) ::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03) :::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. :::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03) :::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03) :::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03) ::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03) ::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03) ::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03) ::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03) :::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03) ::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03) :::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03) ::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03) ::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03) :::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03) ::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03) :::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт "Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў". Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03) ::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03) === Каментарыі аб выдаленні === Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства. Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе "фэйсбучнасць". Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03) ::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03) ::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) :Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03) ::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03) :::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы "таўстун", адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03) ::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03) :::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое "таўстун" у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне. :::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03) == Парушэнне этычных паводзін == За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&diff=5033307&oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03) :Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03) : Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&id=100010783908995 крыніца]): {{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03) : Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03) :Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03) :: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03) :::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што "інтэрнэт-вар'ят" гэта "энцыклапедычны стыль, а не абраза". Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03) ::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03) :::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03) : Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. <br><br/>Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі "Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў" прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.<br><br/>Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03) ::Удзельнік Lš-k добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03) :::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб "паваяваць" [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03) :::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) ::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.<br><br/>Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03) * 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03) == [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] == {{закрыта}} Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03) == [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] == {{закрыта}} Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03) : Тое самае да: :* 12.222.18.2 :* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1 :* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C :* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E : [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] == Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03) == Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму == У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: <code>{| class="plainlinks" id="recentchangestext" style="clear:both; font-size: 85%;" role="presentation"</code><br/> [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03) == [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] == {{закрыта}} Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} == Удзельнік Peisatai == {{закрыта}} Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады: * [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты "Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў" прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам. * [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas "кола, акружнасць, замкнёны шлях колам", а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма. * [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца. * [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца. * [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti "плакаць" (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы. * [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя. * [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма. * [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца. * [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма. * [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі. * [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца. * [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва "кладка з бярвенняў на гразкім месцы". * [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі. * [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца. * [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (> rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (> рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма. * [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў. * [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма. * [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца. * [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як "З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах", ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі. * [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на "Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья". Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле "Славянские названия". * [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца. * [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas "злы; моцны, вялікі". Належыць да шэрагу "злых" гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas "злы; моцны", ežeras "возера", upė "рака")[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма. * [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца. * [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti "хапаць, грабастаць"[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму. * [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву "Lietuvių kalbos žodžių daryba", г. зн. "Словаўтварэнне літоўскай мовы". Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам. * [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма. * [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva "твань у балоце"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (< *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма. * [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца. * [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (< *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца. * [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма. * [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка. * [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols "яблыка", Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе. * [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы. * [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- "поднимать(ся), происходить". * [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў. * [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (> Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (> Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў. * [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā. * [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае. * [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна. * [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна ("форма балт. первоисточника неясна"). * [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (> «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца. ** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03) * [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца. * [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (< Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка. * [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі. * [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма. * [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што "найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...", там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне. * [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца. * [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца. * [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (> Гараднічанка), Гамея (> Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне. * [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы. * [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (> Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма. * [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае. * [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (> «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (> -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае. * [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус "чыгун", тур. чавуш "сяржант, унтэр-афіцэр". ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма. * [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас. * [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма. * [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup. * [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (> Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца. * [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (< Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė. * [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы. * [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (> Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (> Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (> Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (< *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (< *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў Тапарова таксама няма Буліжы). * [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (< *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo. * [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца. * [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (> Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка. * [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца. * [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape "рака").'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns "злы", naiks "страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- "нападаць, накідвацца"[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (> Neckar). Яна вытлумачваецца як "магутная, злая, шпаркая (рака)"[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца. * [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- "дзяўбсці", які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218). * [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова. * [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts "тоня (месца, дзе ловяць рыбу)"[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству. * [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша. * [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка. * [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма "Лунія" звязаная з латышскім luns "твань", літоўскім liūnas "твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць". Далей да літоўскага liaunas "гнуткі, слабы" і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. * [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне. * [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- "праходзіць міма, ісці". Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- "малы", параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- "меньшы", параўн. яшчэ літ. menkas "маленькі, дробны", лат. minus "меней". * [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца. * [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы. * [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (> Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja > Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога. * [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў. * [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (> Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты. * [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца. * [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова. * [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў. **{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03) * [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова. * [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. * [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (> Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (< šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (< Ятва < яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца. * [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas "малы", якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем "мазаць" ("намазаны" > "стончаны" > "зменшаны" > "малы")[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.]." Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца. * [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма. * [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца. * [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (> *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага? * [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы. ** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03) * [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.). * [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма. * [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба "здольнасць, уменне" і кірг. кебе "худое ягня". ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: "Матеи Кебовичъ"[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма. * [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца. * [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань "Смол-" у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- "чмель" праз прамежкавую форму "Цмол-"[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе "В поисках единства", і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй. * [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti "ісці"[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка. * [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы. **{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03) * [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае. * [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga. * [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань "крыч" і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення). Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта. * Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03) :У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03) ::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03) ::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам "раць". Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз "д"), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна. ::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад "[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]" (у нас "[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]"). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03) :::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03) ::::прывітанне ўсім. ::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :) ::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто? ::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: "Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-" (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-). ::::падтрымліваю заўвагу Lš-k "калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца". калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны. ::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел "Ліцвінскія імёны", вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак? ::::Максім, "Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць" - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03) :::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам "відавочна", гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж "працу" як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03) ::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы "жмудаед" і "вільнянашыст"? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста "Казіміра Ляхновіча"? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта "германскія" этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст "Ляхновіч", карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці. ::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб. ::::::дарэчы, тэст - "чыя Вільня?" ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03) :::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе "лепшая абарона - гэта нападзенне". У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03) ::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці. ::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо "няпраўда" там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі. ::::"уяўных крыніцаў" таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03) * [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў. Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025 **Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03) *** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03) == [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай == {{закрыта}} Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + <small>[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]</small>). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03) ::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03) :::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === {{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03) == Удзельнік UnknownChannel352 == {{закрыта}} : Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03) = Карысныя спасылкі = * [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] 0lcnvcg4r4p5wfbbjgexb0dbrhhem7w 0 742172 5211636 4606215 2026-10-05T09:18:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211636 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Стадыён = [[Спартак (стадыён, Разань)|Спартак]] | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 8A2BE2 | body1 = 8A2BE2 | rightarm1 = 8A2BE2 | shorts1 = 8A2BE2 | socks1 = 8A2BE2 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 00BFFF | body2 = 00BFFF | rightarm2 = 00BFFF | shorts2 = 00BFFF | socks2 = 00BFFF }} '''«Разань-ПДВ»''' — [[Расія|расійскі]] жаночы [[футбол]]ьны клуб з [[горад]]а [[Разань]], заснаваны ў [[1996]] годзе. Выступае ў [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|жаночай лізе чэмпіянату Расіі]]. == Дасягненні == === [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын|Чэмпіянат Расіі]] === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён (4): [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 1999|1999]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2000|2000]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2013|2013]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2018|2018]] * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Срэбраны прызёр: [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2017|2017]] * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр (7): [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 1997|1997]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 1998|1998]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2001|2001]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2002|2002]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2012/2013|2012/13]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2014|2014]], [[Чэмпіянат Расіі па футболе сярод жанчын 2016|2016]] === [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын|Кубак Расіі]] === * [[Файл:Cup Winner.png]] Уладальнік (2): [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 1998|1998]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2014|2014]] * [[Файл:Cup Finalist.png]] Фіналіст (6): [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 1997|1997]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 1999|1999]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2000|2000]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2001|2001]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Кубак Расіі па футболе сярод жанчын 2019|2019]] === [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] === * Удзельнік Лігі чэмпіёнаў УЕФА (3) — [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын 2014/2015|2014/15]] (1/16 фіналу), [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын 2018/2019|2018/19]] (1/16 фіналу), [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА сярод жанчын 2019/2020|2019/20]] (1/16 фіналу) == Легіянеры == {{Div col|3}} * {{Сцяг|Беларусь}} [[Людміла Сяргееўна Кузняцова|Людміла Кузняцова]] (2005) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вольга Яўгенаўна Новікава|Вольга Новікава]] (2010) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ганна Алегаўна Піліпенка|Ганна Піліпенка]] (2011—2013) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Кацярына Міхайлаўна Аўхімовіч|Кацярына Аўхімовіч]] (2011—2014) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юлія Алегаўна Барысенка|Юлія Барысенка]] (2011—2013) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Кацярына Васілеўна Ларына|Кацярына Ларына]] (2019—2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Таццяна Генадзеўна Краснова|Таццяна Краснова]] (2020—2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аліна Аляксееўна Скідан|Аліна Скідан]] (2020—2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ксенія Сяргееўна Кубічная|Ксенія Кубічная]] (2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Паліна Эдуардаўна Шаціленя|Паліна Шаціленя]] (2021) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Сяргееўна Ціхан|Вікторыя Ціхан]] (2021—2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яна Віталеўна Бянкевіч|Яна Бянкевіч]] (2022) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Паліна Іванаўна Гірчыц|Паліна Гірчыц]] (2022) {{Div col end}} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Аляксандравіч Гаўрылін|Ігар Гаўрылін]] (з 2022) == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20260216172545/http://r-vdv.ru/ Афіцыйны сайт] {{ref-ru}} {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ЖФК Разань-ПДВ| ]] fj2w69l89m5mu5sz7ifm15i1hpy61dj 0 743597 5211587 5186283 2026-10-05T07:55:11Z ~2026-53492-80 175044 5211587 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашка}} {{Тэнісіст | імя_гульца = Ілья Івашка | месца_пражывання = [[Мінск]], [[Беларусь]] | фатаграфія = | рост = 193 | вага = 87 | прафесійная_кар’ера = [[:Катэгорыя:2013 год у тэнісе|2013]] — ц.ч. | рабочая_рука = правая | бэкхенд = двуручны | прызавыя_грошы = 3 446 339 | адзіночных_тытулаў = 1 [[Асацыяцыя тэнісістаў-прафесіяналаў|ATP]], 7 [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] | найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 40 (20 чэрвеня 2022) | вынікі_па_Аўстраліі = 2-і раунд (2019) | вынікі_па_Францыі = 2-і раунд ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2022|2022]]) | вынікі_па_Уімблдане = 4-ы раунд ([[Уімблданскі турнір 2021|2021]]) | вынікі_па_ЗША = 4-ы раунд ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2022|2022]]) | парных_тытулаў = | найвышэйшая_парная_пазіцыя = 317 (12 чэрвеня 2023) | вынікі_па_Аўстраліі_2 = | вынікі_па_Францыі_2 = 2-і раунд (2023) | вынікі_па_Уімблдане_2 = | вынікі_па_ЗША_2 = | апошняе_абнаўленне = 5 кастрычніка 2026 года }} '''Ілья́ Уладзі́міравіч Іва́шка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Тэніс|прафесійны тэнісіст]]; пераможца аднаго турніру [[ATP]] у адзіночным разрадзе. == Агульная інфармацыя == Ва ўзросце пяці гадоў у тэніс Ілью прывёў ягоны бацька — Уладзімір, які займаўся гэтым відам спорту на аматарскім узроўні. Маці завуць Анжэла; ёсць брат — Аляксей. Першы трэнер — Валянціна Ягораўна Ржаных, з якой займаўся да 10 гадоў. Жанаты. Улюбёнае пакрыццё — хард; улюбёныя турніры — [[Уімблданскі турнір|Уімблдан]] і [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]]; кумірам у свеце тэніса ў перыяд сталення быў [[Роджэр Федэрэр]]. == Спартыўная кар’ера == Першай перамогі на турнірах [[ITF Futures|серыі «ф’ючарс»]] Івашка дасягнуў у кастрычніку 2013 года. У сакавіку 2016 года ён упершыню згуляў за [[Зборная Беларусі па тэнісе ў Кубку Дэвіса|зборную Беларусі]] ў [[Кубак Дэвіса|Кубку Дэвіса]]. У красавіку ён выйграў два «ф’ючарсы» ва Узбекістане. У ліпені ён дабраўся да фіналу «[[ATP Challenger|чэленджара]]» ў Італіі, дзе саступіў тэнісісту з Украіны [[Ілья Васілевіч Марчанка|Ільі Марчанку]] з лікам 4:6, 4:6. Напрыканцы лета ён праз кваліфікацыю трапіў на дэбютны [[Турніры Вялікага шлема|турнір серыі Вялікага шлема]], згуляўшы на [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]], дзе ён адразу ж саступіў [[Пабла Карэнья Буста|Пабла Карэнья Бусце]]. Па выніках 2016 года Івашка заняў 179-е месца ў сусветным рэйтынгу. [[Файл:Ivashka US16 (40) (29235783714).jpg|200px|міні|злева|2016 год]] У чэрвені 2017 года Івашка выйграў першы ў кар’еры «чэленджар», абыйграўшы ў фінале ў [[Фергана|Фергане]] серба [[Нікола Мілоевіч|Ніколу Мілоевіча]] — 6:4, 6:3. На турніры ў Марселі ў сярэдзіне лютага 2018 года, прайшоўшы кваліфікацыю, Івашка здолеў прайсці да паўфіналу, дзе прайграў французу [[Люка Пуй|Люцы Пую]]. Падчас турніру Івашка абыйграў [[Ласла Дзьёры]] з Сербіі, [[Стэн Ваўрынка|Стэна Ваўрынку]] з Швейцарыі і француза [[Нікаля Маю]]. У сакавіку ён выйграў «чэленджар» у Кітаі, у фінале абыйграў кітайскага тэнісіста [[Чжан Цзэ]] — 6:4, 6:2. У маі ён праз кваліфікацыю трапіў на першы ў кар’еры [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Ралан Гарос]]. У першым раундзе яму дастаўся ў супернікі [[Дамінік Цім]], якому Івашка прайграў у трох сэтах. У жніўні Ілья здолеў, пачаўшы з кваліфікацыі, выйсці ў трэці раунд турніру [[Сусветны Тур ATP Мастэрс 1000|серыі Мастэрс]] у [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]]. Гэты вынік дазволіў беларускаму тэнісісту ўпершыню падняцца ў топ-100 сусветнага рэйтынгу. У кастрычніку Івашка здолеў выйсці ў чвэрцьфінал зальнага турніру ў [[Чэмпіянат Еўрапейскай супольнасці|Антверпене]]. У студзені 2019 года Івашка дайшоў да фіналу турніру серыі «чэленджар» у [[Канбера|Канберы]] ([[Аўстралія]]), у якім саступіў паляку [[Хуберт Хуркач|Хуберту Хуркачу]] ў трохсэтавым матчы. На [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2019|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]] дайшоў да другога кола, дзе прайграў іспанцу Пабла Карэнья Бусце ў 3 сэтах. Адзінага чвэрцьфіналу ў асноўным туры 2019 года ён дасягнуў у ліпені на турніры ў [[Hall of Fame Tennis Championships|Ньюпарце]]. На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]] прайграў у першым раундзе [[Танасі Какінакіс]]у ў чатырох сэтах. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2020 года Івашка здолеў трапіць праз кваліфікацыю ў асноўную сетку, дзе прайграў у першым жа раундзе. Пасля выступлення ў Мельбурне ён здолеў выйсці ў чвэрцьфінал турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Махараштры па тэнісе|Пуне]]. У кастрычніку ён здолеў выйграць «чэленджар» у [[Стамбул]]е. Яшчэ адзін «чэленджар» ён выйграў у лістападзе ў [[Internazionali Di Tennis Val Gardena/SudTirol|Артызеі]]. У красавіку 2021 года Івашка выйшаў у 1/4 фіналу ў [[Адкрыты чэмпіянат Андалусіі па тэнісе|Марбелье]]. На турніры ў [[BMW Open|Мюнхене]] яму ўдалося выйсці ў паўфінал, абыйграўшы № 6 у свеце [[Аляксандр Звераў|Аляксандра Зверава]] — 6-7(5), 7-5, 6-3. На [[Уімблданскі турнір 2021|Уімблдане]] Івашка дайшоў да чацвёртага раунда, дзе прайграў італьянцу [[Матэа Берэціні]] ў 3 сэтах. На [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|Алімпійскім турніры ў Токіа]] прадстаўляў Беларусь у двух разрадах. У адзіночным разрадзе ён дайшоў да трэцяга раунда, дзе саступіў японцу [[Кэй Нісікоры|Кэю Нісікоры]]. У парным разрадзе з [[Ягор Аляксеевіч Герасімаў|Ягорам Герасімавым]] выбыў у першым раундзе, прайграўшы дуэту з Новай Зеландыі. У жніўні 2021 года на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Уінстан-Сейлема па тэнісе|Уінстан-Сейлеме]] Івашка заваяваў свой першы тытул [[Асацыяцыя тэнісістаў-прафесіяналаў|ATP-тура]]. У 1/4 фіналу ён перайграў бронзавага прызёра Алімпійскіх гульняў у Токіа Пабла Карэнья Бусту з рахункам 7-6(2), 6-3. У фінале ён абыйграў [[Мікаэль Імер|Мікаэля Імера]] з рахункам 6-0, 6-2. Гэты поспех дазволіў Івашка заняць 53-е месца рэйтынгу. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яму ўдалося прайсці ў трэці раунд. 20 чэрвеня 2022 года падняўся на найвышэйшае ў кар’еры 40-е месца ў рэйтынгу. На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2022|Адкрытым чэмпіянаце ЗША 2022 года]] Івашка дайшоў да чацвёртага раунда, дзе прайграў італьянцу [[Янік Сінер|Яніку Сінеру]] ў 5 сэтах. Гэта стала паўтарэннем найлепшага дасягнення беларуса на турнірах Вялікага шлема пасля чацвёртага раунда [[Уімблданскі турнір 2021|Уімблдану 2021 года]]. == Рэйтынг на канец года == {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |!width=80px| <small>'''Адзіночны<br>рэйтынг'''</small> |!width=80px| <small>'''Парны<br>рэйтынг'''</small> |- align=center |[[Тур ATP 2022|2022]] |73 | |- align=center |[[Тур ATP 2021|2021]] |'''48''' | 528 |- align=center | [[Тур ATP 2020|2020]] | 108 | 1 018 |- align=center | [[Тур ATP 2019|2019]] | 131 | |- align=center | [[Сусветны тур ATP 2018|2018]] | 91 | 426 |- align=center | [[Сусветны тур ATP 2017|2017]] | 230 | 598 |- align=center | [[Сусветны тур ATP 2016|2016]] | 179 | '''406''' |- align=center | [[Сусветны тур ATP 2015|2015]] | 355 | 574 |- align=center | [[Сусветны тур ATP 2014|2014]] | 708 | 1 054 |- align=center | [[Сусветны тур ATP 2013|2013]] | 773 | 1 533T |- |} <small>Паводле звестак афіцыйнага сайта [[ATP]] на апошні тыдзень года<ref name="atptennis_rh">{{cite web |title = Патыднёвыя пазіцыі Ільі Івашкі ў рэйтынгах ATP |publisher = atpworldtour.com |url = https://www.atptour.com/en/players/ilya-ivashka/i305/rankings-history |format = HTML |language = en |accessdate = 26.03.2019 |archivedate = 2019-03-26 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190326163911/https://www.atptour.com/en/players/ilya-ivashka/i305/rankings-history |url-status = live }}</ref>. </small> == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Асацыяцыя тэнісістаў-прафесіяналаў|ATP]] у адзіночным разрадзе (1) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" !Легенда |- bgcolor="#e5d1cb" | [[Турніры Вялікага шлема]] (0)* |- bgcolor="ffffcc" | [[Кубак Мастэрс (тэніс)|Фінал АТР-тура]] (0) |- bgcolor="#dfe2e9" | [[Сусветны Тур ATP Мастэрс 1000|ATP Мастэрс 1000]] (0) |- bgcolor="#d0f0c0" | [[Сусветны Тур ATP 500|АТР 500]] (0) |- | [[Сусветны Тур ATP 250|АТР 250]] (1) |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (1)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (0) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (1) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |- ! № ! Дата ! Турнір ! Пакрыццё ! Супернік у фінале ! Лік |- | 1. | 29 жніўня 2021 | [[Адкрыты чэмпіянат Уінстан-Сейлема па тэнісе|Уінстан-Сейлем, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Швецыя}} [[Мікаэль Імер]] | 6-0 6-2 |- |} === Фіналы чэленджараў і ф’ючарсаў у адзіночным разрадзе (11) === ==== Перамогі (7) ==== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Умоўныя абазначэнні''' |- bgcolor="moccasin" | Чэленджары (4+1)* |- bgcolor="CFFCFF" | Ф’ючарсы (3+2) |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (7+3)* | align="center" rowspan="2"| Зал (1) |- | align="center"| Грунт (0) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (6+3) |- | align="center"| Дыван (0+1) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Супернік у фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="CFFCFF" | 1. | 13 кастрычніка 2013 | [[Шымкент]], [[Казахстан]] | Хард | {{Сцяг|Украіна}} [[Іван Аніканаў]] | 6-3 7-5 |-bgcolor="CFFCFF" | 2. | 10 красавіка 2016 | [[Каршы]], [[Узбекістан]] | Хард | {{Сцяг|Узбекістан}} [[Журабек Карымаў]] | 6-3 1-6 6-1 |-bgcolor="CFFCFF" | 3. | 17 красавіка 2016 | [[Бухара]], [[Узбекістан]] | Хард | {{Сцяг|Узбекістан}} [[Тэмур Ісмаілаў]] | 6-1 6-1 |-bgcolor="moccasin" | 4. | 25 чэрвеня 2017 | [[Фергана]], [[Узбекістан]] | Хард | {{Сцяг|Сербія}} [[Нікола Мілоевіч]] | 6-4 6-3 |-bgcolor="moccasin" | 5. | 18 сакавіка 2018 | [[Шэньчжэнь]], [[Кітай]] | Хард | {{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Цзэ]] | 6-4 6-2 |-bgcolor="moccasin" | 6. | 25 кастрычніка 2020 | [[Стамбул]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Славакія}} [[Марцін Кліжан]] | 6-1 6-4 |-bgcolor="moccasin" | 7. | 22 лістапада 2020 | [[Internazionali Di Tennis Val Gardena/SudTirol|Артызей, Італія]] | Хард(i) | {{Сцяг|Францыя}} [[Антуан Аан]] | 6-4 3-6 7-6(3) |- |} ==== Паражэнні (4) ==== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Супернік у фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="CFFCFF" | 1. | 11 студзеня 2015 | [[Швібердынген]], [[Германія]] | Дыван(i) | {{Сцяг|Францыя}} [[Мік Лескюр]] | 6-2 1-6 2-6 |-bgcolor="CFFCFF" | 2. | 24 мая 2015 | [[Тэгу]], [[Паўднёвая Карэя]] | Хард | {{Сцяг|ЗША}} [[Даніэль Нгуен]] | 6-3 4-6 3-6 |-bgcolor="moccasin" | 3. | 24 ліпеня 2016 | [[Рэканаці]], [[Італія]] | Хард | {{Сцяг|Украіна}} [[Ілья Васілевіч Марчанка|Ілья Марчанка]] | 4-6 4-6 |-bgcolor="moccasin" | 4. | 13 студзеня 2019 | [[Канбера]], [[Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Польшча}} [[Хуберт Хуркач]] | 4-6 6-4 2-6 |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы чэленджараў і ф’ючарсаў у парным разрадзе (5) === ==== Перамогі (3) ==== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёр''' |'''Супернікі ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="CFFCFF" | 1. | 16 жніўня 2015 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Аляксеевіч Герасімаў|Ягор Герасімаў]] | {{Сцяг|Беларусь}} [[Артур Дубінскі]]<br />{{Сцяг|Украіна}} [[Уладзімір Ужылоўскі]] | 6-3 6-4 |-bgcolor="CFFCFF" | 2. | 21 жніўня 2015 | [[Мінск]], [[Беларусь]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Аляксеевіч Герасімаў|Ягор Герасімаў]] | {{Сцяг|Расія}} [[Данііл Сяргеевіч Мядзведзеў|Данііл Мядзведзеў]]<br />{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Чжычжэнь]] | 6-1 6-3 |- bgcolor="moccasin" | 3. | 14 жніўня 2016 | [[Портараж]], [[Славенія]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Аляксандравіч Бетаў|Сяргей Бетаў]] | {{Сцяг|Харватыя}} [[Таміслаў Драганя]]<br />{{Сцяг|Харватыя}} [[Ніно Сердарушыч]] | 1-6 6-3 [10-4] |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёр''' |'''Супернікі ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="CFFCFF" | 1. | 20 красавіка 2014 | [[Чэнду]], [[Кітай]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Віктар Міхайлавіч Балуда|Віктар Балуда]] | {{Сцяг|Кітай}} [[Гун Маасін]]<br />{{Сцяг|Кітай}} [[Лі Чжэ]] | 1-0 — адмова |-bgcolor="CFFCFF" | 2. | 28 чэрвеня 2015 | [[Пальма-дэль-Рыа]], [[Іспанія]] | Хард | {{Сцяг|Францыя}} [[Том Жамбі]] | {{Сцяг|Іспанія}} [[Рыкарда Вільякорта Алонса]]<br />{{Сцяг|Іспанія}} [[Хорхе Эрнанда Руана]] | 6-7(5) 5-7 |- |} {{канец схаванага блока}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Профіль ATP}} * {{Профіль ITF}} * {{Профіль удзельніка Кубка Дэвіса}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Тэнісісты Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Івашка Ілья Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Тэнісісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] dnx9aqf6abo4hg45le1cb6vsa4gexr0 0 748587 5211260 5162247 2026-10-04T12:34:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211260 wikitext text/x-wiki '''Гульнявы́ рухавік''', '''гульнёвы рухавік''' — праграмная структура, створаная найперш для распрацоўкі [[Камп’ютарная гульня|відэагульняў]] і звычайна ўключае адпаведныя [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкі]] і праграмы падтрымкі, такія як рэдактар узроўняў.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bZZyDQAAQBAJ&pg=PA146|title=Technologies and Innovation: Second International Conference, CITI 2016, Guayaquil, Ecuador, November 23-25, 2016, Proceedings|isbn=9783319480244|access-date=2021-07-22|last1=Valencia-Garcia|first1=Rafael|year=2016}}</ref> Тэрміналогія «рухавік» падобная да тэрміна «праграмны механізм», які выкарыстоўваецца ў індустрыі [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]]. Гульнявы рухавік таксама можа адносіцца да праграмнага забеспячэння для распрацоўкі, якое выкарыстоўвае гэтую структуру, звычайна прапаноўваючы набор інструментаў і функцый для распрацоўкі гульняў.<ref>{{Cite web|url=https://unity.com/how-to/beginner/game-development-terms|title=Common game development terms and definitions &#124; Game design vocabulary &#124; Unity|publisher=Unity|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806002513/https://cdn2.unrealengine.com/Resources/files/Build_1.x_Not_1.0_JamesTan-1535398852.pdf|archive-date=2017-08-06|access-date=2021-07-14|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cdn2.unrealengine.com/Resources/files/Build_1.x_Not_1.0_JamesTan-1535398852.pdf|title=Introduction - Unreal Engine (Canterbury Software Summit 2013 slides)|author=Tan|first=James|website=Unreal Engine|access-date=2021-07-14}}</ref> Распрацоўшчыкі могуць выкарыстоўваць гульнявыя рухавікі для стварэння гульняў для [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] і [[Камп’ютар|камп’ютараў]]. Асноўныя функцыянальныя магчымасці, якія звычайна прадастаўляюцца гульнявым рухавіком, могуць уключаць у сябе механізм рэндэрынгу для 2D або 3D -графікі, фізічны рухавік або выяўленне сутыкненняў (і адказ на сутыкненні), [[гук]], сцэнарыі, анімацыю, штучны інтэлект, [[Камп’ютарная сетка|сеткі]], струменевыя перадачы, кіраванне памяццю, работа патокаў, падтрымка лакалізацыі, графік сцэны і падтрымка відэа для кінематаграфіі. Распрацоўшчыкі гульнявога рухавіка часта эканомяць на працэсе распрацоўкі гульні, паўторна выкарыстоўваючы/адаптуючы, у значнай ступені, адзін і той жа гульнявы механізм для стварэння розных гульняў<ref> {{Cite web|url=http://www.gamecareerguide.com/features/529/what_is_a_game_.php|title=What is a Game Engine?|publisher=GameCareerGuide.com|access-date=2013-11-24}} </ref> або для дапамогі ў партаванні гульняў на некалькі платформаў. == Прызначэнне == [[Файл:UI_of_Godot_Game_Engine.jpg|міні|300x300пкс| Стварэнне гульні-платформера ў Godot]] У многіх выпадках гульнявыя рухавікі забяспечваюць набор інструментаў візуальнай распрацоўкі ў дадатак да праграмных кампанентаў шматразовага выкарыстання. Гэтыя інструменты звычайна прадастаўляюцца ў інтэграваным асяроддзі распрацоўкі, каб забяспечыць спрошчаную і хуткую распрацоўку гульняў на аснове дадзеных. Распрацоўшчыкі гульнявых механізмаў часта спрабуюць апярэдзіць патрэбы распрацоўшчыкаў, распрацоўваючы надзейныя пакеты праграмнага забеспячэння, якія ўключаюць у сябе мноства элементаў, якія могуць спатрэбіцца распрацоўшчыкам для стварэння гульні. Большасць набораў гульнявых рухавікоў забяспечваюць сродкі, якія палягчаюць распрацоўку, такія як графіка, гук, фізіка і функцыі [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] (AI). Гэтыя гульнявыя рухавікі часам называюць «прамежкавым праграмным забеспячэннем», таму што яны забяспечваюць гнуткую і шматразовую праграмную платформу, якая забяспечвае ўсе асноўныя функцыі, даступныя адразу з скрынкі для распрацоўкі гульні, адначасова зніжаючы выдаткі, складанасці і час выхаду на рынак — усе важныя фактары ў высокаканкурэнтнай індустрыі відэагульняў.<ref>{{Cite web|url=http://www.gamedaily.com/articles/features/my-turn-the-real-cost-of-middleware/71334/?biz=1|title=My Turn: The Real Cost of Middleware|author=O'Neill|first=John|date=January 15, 2008|publisher=Gamedaily.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830205358/http://www.gamedaily.com/articles/features/my-turn-the-real-cost-of-middleware/71334/?biz=1|archive-date=August 30, 2009|access-date=2013-11-24|url-status=dead}}</ref> Як і іншыя тыпы прамежкавага праграмнага забеспячэння, гульнявыя рухавікі звычайна забяспечваюць абстракцыю [[Камп’ютарная платформа|платформы]], дазваляючы адной і той жа гульні запускацца на розных [[Камп’ютарная платформа|платформах]] (уключаючы [[Гульнявая прыстаўка|гульнявыя кансолі]] і персанальныя камп’ютары) з невялікай колькасцю змен, калі такія маюцца, у [[зыходны код]] гульні. Часта праграмісты распрацоўваюць гульнявыя рухавікі з кампанентнай архітэктурай, якая дазваляе замяняць або пашыраць пэўныя сістэмы ў рухавіку больш спецыялізаванымі (і часта больш дарагімі) кампанентамі гульнявога прамежкавага праграмнага забеспячэння. Некаторыя гульнявыя рухавікі складаюцца з серыі слаба звязаных кампанентаў прамежкавага праграмнага забеспячэння гульні, якія можна выбарачна аб’ядноўваць для стварэння ўласнага рухавіка замест больш распаўсюджанага падыходу пашырэння або наладжвання гнуткага інтэграванага прадукту. Як бы ні было дасягнута, пашыральнасць застаецца прыярытэтам для гульнявых рухавікоў з-за шырокага спектру выкарыстоўвання. Нягледзячы на спецыфіку назвы «гульнявы рухавік», канчатковыя карыстальнікі часта пераназначаюць гульнявыя рухавікі для іншых відаў інтэрактыўных праграм з графічнымі патрабаваннямі ў рэжыме рэальнага часу, такіх як маркетынгавыя дэманстрацыі, архітэктурныя візуалізацыі, навучальныя сімуляцыі і асяроддзя мадэлявання.<ref>[http://adlcommunity.net/file.php/36/GrooveFiles/Games%20Madison/report%20Middleware.pdf Report on Use of Middleware in Games] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131017044354/http://adlcommunity.net/file.php/36/GrooveFiles/Games%20Madison/report%20Middleware.pdf|date=October 17, 2013}}</ref> Некаторыя гульнявыя рухавікі забяспечваюць толькі магчымасці 3D-рэндэрынгу ў рэальным часе замест шырокага дыяпазону функцый, неабходных для гульняў. Гэтыя рухавікі спадзяваюцца на распрацоўшчыкаў гульні, якія будуць рэалізоўваць астатнія функцыі або зборкі з іншых кампанентаў прамежкавага праграмнага забеспячэння гульні. Гэтыя тыпы рухавікоў звычайна называюць «графічным рухавіком», «рухавіком візуалізацыі» або «3D-рухавіком» замест больш шырокага тэрміна «гульнявы рухавік». Гэтая тэрміналогія выкарыстоўваецца непаслядоўна, таму што многія поўнафункцыянальныя 3D-гульні называюць проста «3D-рухавікамі». Прыклады графічных рухавікоў: Crystal Space, Genesis3D, Irrlicht, OGRE, RealmForge, Truevision3D і Vision Engine. Сучасныя гульнявыя або графічныя рухавікі звычайна забяспечваюць граф сцэны — аб’ектна-арыентаванае прадстаўленне трохмернага гульнявога свету, якое часта спрашчае дызайн гульні і можа выкарыстоўвацца для больш эфектыўнага рэндэрынгу велізарных віртуальных светаў. Па меры старэння тэхналогій кампаненты рухавіка могуць састарэць або стаць недастатковымі для патрабаванняў дадзенага [[праект]]а. Паколькі складанасць стварэння цалкам новага рухавіка можа прывесці да непажаданых затрымак (або да неабходнасці перазапуску праекта з самага пачатку), каманда распрацоўшчыкаў рухавіка можа вырашыць абнавіць свой існуючы рухавік новымі функцыямі або кампанентамі. == Гісторыя == [[Файл:Quake_-_family_tree_2_Simplified.svg|міні|300x300пкс| Некаторыя гульнявыя рухавікі з цягам часу развіваюцца і ствараюць генеалагічнае дрэва, як, напрыклад, рухавік Quake [[Id Software|ад id]], які прывёў да сямейства id Tech.]] Да з’яўлення гульнявых рухавікоў гульні звычайна пісаліся як асобныя сутнасці: гульня для Atari 2600, напрыклад, павінна была распрацоўвацца знізу ўверх, каб аптымальна выкарыстоўваць апаратнае забеспячэнне дысплэя. Іншыя платформы мелі больш свабоды дзеянняў, але нават калі дысплэй не выклікаў клопату, абмежаванні памяці звычайна сабатавалі спробы стварыць канструкцыю з вялікай колькасцю дадзеных, якая патрэбна рухавіку. Хуткі прагрэс [[Аркадны аўтамат|апаратнага забеспячэння]] для аркадных гульняў — якое ў той час было лідзіруючым на рынку — азначала, што большую частку кода ў любым выпадку пасля трэба будзе выкінуць, бо наступныя пакаленні гульняў будуць выкарыстоўваць зусім іншыя дызайны гульняў, якія карыстаюцца перавагамі дадатковых рэсурсаў. Такім чынам, большасць гульнявых дызайнаў да 1980-х распрацоўвалася на аснове жорстка закадзіраванага набору правіл з невялікай колькасцю ўзроўняў і графічных даных. Пачынаючы з залатога веку аркадных відэагульняў, кампаніям, якія займаюцца відэагульнямі, ⁣стала звычайнай справай распрацоўваць уласныя гульнявыя рухавікі для выкарыстання з праграмным забеспячэннем. Яркім прыкладам унутранага гульнявога рухавіка на хатніх кансолях у сярэдзіне 1980-х гадоў быў механізм плыўнай бакавой пракруткі, распрацаваны камандай Шыгеру Міямота ў [[Nintendo]] для [[Nintendo Entertainment System]] (NES). Рухавік, які яны распрацавалі для гоначнай гульні ''Excitebike'' (1984) з бакавой пракруткай, пазней быў выкарыстаны для скролінг- платформера ''[[Super Mario Bros.]]'' (1985). Гэта дало магчымасць [[Марыа|Марыё]] плаўна [[Паскарэнне|паскарацца]] ад хады да бегу, а не рухацца з пастаяннай хуткасцю, як у больш ранніх платформерах.<ref>{{Cite book|date=16 March 2017}}</ref> У той час як гульнявыя рухавікі іншых вытворцаў не былі распаўсюджаны да з’яўлення трохмернай камп’ютэрнай графікі ў 1990-х гадах, у 1980-х гадах было створана некалькі сістэм стварэння двухмерных гульняў для незалежнай распрацоўкі відэагульняў. Сюды ўваходзяць ''набор канструктараў Pinball'' (1983), ''набор канструктараў ваеннай гульні'' ASCII (1983),<ref>{{Cite web|url=http://retropc.net/fm-7/museum/softhouse/ascii/000701300.html|title=War Game Construction Kit|website=[[:ja:Oh!FM|Oh!FM]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728111753/http://retropc.net/fm-7/museum/softhouse/ascii/000701300.html|archive-date=28 July 2013|access-date=3 September 2012}} [https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ja&tl=en&u=http%3A%2F%2Fretropc.net%2Ffm-7%2Fmuseum%2Fsofthouse%2Fascii%2F000701300.html Alt URL]</ref> ''канструктар Thunder Force'' (1984),<ref>{{Cite web|url=http://retropc.net/fm-7/museum/softhouse/tecnosoft/330602301.html|title=Thunder Force Construction|website=[[:jp:Oh!FM|Oh!FM]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728113345/http://retropc.net/fm-7/museum/softhouse/tecnosoft/330602301.html|archive-date=28 July 2013|access-date=1 September 2012}} [https://translate.google.com/translate?sl=ja&tl=en&js=n&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fretropc.net%2Ffm-7%2Fmuseum%2Fsofthouse%2Ftecnosoft%2F330602301.html Alt URL]</ref> ''набор канструктараў Adventure'' (1984), GameMaker Garry Kitchen (1985), ''набор канструктараў Wargame'' (1986), ''Shoot-'Em-Up Construction Kit'' (1987), ''Arcade Game Construction Kit'' (1988) і найбольш папулярныя рухавікі ASCII ''RPG Maker'' з 1998 года. Klik & Play (1994) — яшчэ адна спадчынная прапанова, якая ўсё яшчэ даступная. Тэрмін «гульнявы рухавік» узнік у сярэдзіне 1990-х гадоў, асабліва ў сувязі з 3D-гульнямі, такімі як шутэры ад першай асобы з рухавіком шутэраў ад першай асобы. Epic games, заснаваная распрацоўшчыкам Цімам Суіні, прадставіла Unreal Engine у 1998 годзе.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.businessinsider.com/epic-games-ceo-tim-sweeney-fortnite-unreal-engine-2019-3|title=The CEO behind 'Fortnite' says it's 'evolving beyond being a game' and explains the company's ambitious vision|author=Weinberger|first=Matt|website=Business Insider|access-date=2022-02-17}}</ref> Гульні ''[[Doom]]'' і ''Quake'' ад [[Id Software]] былі настолькі папулярныя, што замест таго, каб працаваць з нуля, іншыя распрацоўшчыкі ліцэнзавалі асноўныя часткі праграмнага забеспячэння і распрацоўвалі ўласную графіку, персанажаў, зброю і ўзроўні — «кантэнт гульні» або «гульня актывы». Аддзяленне правіл і даных, характэрных для гульні, ад асноўных паняццяў, такіх як выяўленне сутыкненняў і сутнасць гульні, азначала, што каманды маглі расці і спецыялізавацца.<ref name="produsase japan">{{Cite journal}}</ref> Пазнейшыя гульні, такія як ''[[Quake III Arena]]'' ад [[id Software]] і ''Unreal'' 1998 ад Epic Games, былі распрацаваны з улікам гэтага падыходу, і рухавік і кантэнт распрацоўваліся асобна. Практыка ліцэнзавання такой [[Тэхналогія|тэхналогіі]] аказалася карыснай дапаможнай крыніцай прыбытку для некаторых распрацоўшчыкаў гульняў, паколькі адна ліцэнзія на камерцыйны гульнявы рухавік высокага класа можа вар’іравацца ад 10 000 долараў ЗША да мільёнаў долараў, а колькасць ліцэнзіятаў можа дасягаць некалькіх дзясяткаў кампаній, як відаць з Unreal Engine. Прынамсі, механізмы шматразовага выкарыстання робяць распрацоўку сіквелаў гульняў больш хуткай і лёгкай, што з’яўляецца каштоўнай перавагай у канкурэнтнай індустрыі відэагульняў. Хаця прыкладна ў 2000 годзе паміж Epic і id існавала моцнае суперніцтва, з таго часу Unreal Engine ад Epic быў значна больш папулярным, чым id Tech 4 і яго пераемнік id Tech 5. <ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/id-tech-5-interview|title=id Tech 5 Interview • Page 1 • Interviews •|author=Bramwell|first=Tom|date=2007-08-09|publisher=Eurogamer.net|access-date=2013-11-24}}</ref> Сучасныя гульнявыя рухавікі — гэта адны з самых складаных напісаных праграм, часта з дзясяткамі тонка наладжаных сістэм, якія ўзаемадзейнічаюць, каб забяспечыць дакладна кантраляваны карыстальніцкі досвед. Пастаяннае развіццё гульнявых рухавікоў стварыла моцны падзел паміж візуалізацыяй, сцэнарыямі, ілюстрацыямі і дызайнам узроўняў. У цяперашні час, напрыклад, звычайна каманда распрацоўшчыкаў гульняў мае ў некалькі разоў больш мастакоў, чым праграмістаў.<ref>{{Cite web|url=http://web.cs.wpi.edu/~id111x/c05/slides/intro.ppt|title=Game Development Team Composition Study - Changes over time.|access-date=2011-01-17}}</ref> Шутэры ад першай асобы застаюцца асноўнымі карыстальнікамі старонніх гульнявых рухавікоў, але цяпер яны таксама выкарыстоўваюцца ў іншых [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў|жанрах]]. Напрыклад, ролевая відэагульня ''The Elder Scrolls III: Morrowind'' і [[MMORPG]] ''Dark Age of Camelot'' заснаваныя на рухавіку Gamebryo, а MMORPG ''[[Lineage II]]'' — на Unreal Engine. Гульнявыя рухавікі таксама выкарыстоўваюцца для гульняў, першапачаткова распрацаваных для хатніх кансоляў; напрыклад, механізм RenderWare выкарыстоўваецца ў франшызах ''Grand Theft Auto'' і ''Burnout''. Патокі набываюць усё большае значэнне з-за сучасных шмат’ядравых сістэм (напрыклад, Клетка) і павышаныя патрабаванні да рэалізму. Тыповыя патокі ўключаюць рэндэрынг, патокавую перадачу, аўдыя і фізіку. Гоначныя гульні, як правіла, былі ў авангардзе патокаў з фізічным рухавіком, які працаваў у асобным патоку, задоўга да таго, як іншыя асноўныя падсістэмы былі перанесены. Часткова гэта рабілі таму што рэндэрынг і звязаныя з ім задачы патрабуюць абнаўлення толькі з частатой 30-60 Гц. Напрыклад, на [[PlayStation 3]] фізіка працавала ў ''Need For Speed'' на 100 Гц супраць ''Forza Motorsport 2'' на 360 Гц. Нягледзячы на тое, што гэты тэрмін быў упершыню выкарыстаны ў 1990-х гадах, існуе некалькі больш ранніх сістэм 1980-х гадоў, якія таксама лічацца гульнявымі рухавікамі, напрыклад Adventure Game Interpreter (AGI) ад Sierra і сістэмы SCI, сістэма SCUMM ад LucasArts і рухавік Freescape ад Incentive Software (у 1986 <ref>{{Cite web|url=https://www.uvlist.net/groups/info/freescapeengine|title=Freescape Engine|publisher=Universal Videogame List|access-date=2020-05-16}}</ref>). У адрозненне ад большасці сучасных гульнявых рухавікоў, гэтыя гульнявыя рухавікі ніколі не выкарыстоўваліся ні ў якіх прадуктах іншых вытворцаў (за выключэннем сістэмы SCUMM, якая была ліцэнзавана і выкарыстоўвалася Humongous Entertainment). Па меры таго, як тэхналогія гульнявых рухавікоў старэе і становіцца больш зручнай для карыстальнікаў, прымяненне гульнявых рухавікоў пашыраецца. Зараз яны выкарыстоўваюцца для сур’ёзных гульняў: візуалізацыі, навучання, медыцынскага і ваеннага мадэлявання, адным з прыкладаў з’яўляецца CryEngine.<ref>{{Cite web|url=http://www.gazette.net/stories/083107/businew11739_32356.shtml|title=Video Games Starting to Get Serious|date=2007-08-31|publisher=Gazette.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20081203174009/http://www.gazette.net/stories/083107/businew11739_32356.shtml|archive-date=2008-12-03|access-date=2011-01-17|url-status=dead}}</ref> Каб палегчыць гэтую даступнасць, гульнявыя механізмы цяпер арыентуюцца на новыя апаратныя платформы, у тым ліку [[Мабільны тэлефон|мабільныя тэлефоны]] (напр. тэлефоны [[Android]], [[iPhone]]) і [[Браўзер|вэб-браўзеры]] (напр WebGL, Shockwave, Flash, Trinigy WebVision, Silverlight, Unity Web Player, O3D і чысты DHTML).<ref>{{Cite web|url=http://www.m-trends.org/2008/01/mobile-and-wireless-trends-for-2008.html|title=Gaming: Mobile and Wireless Trends for 2008|publisher=M-trends.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110108073502/http://www.m-trends.org/2008/01/mobile-and-wireless-trends-for-2008.html|archive-date=2011-01-08|access-date=2011-01-17|url-status=dead}}</ref> Акрамя таго, больш гульнявых рухавікоў будуецца на [[Мова праграмавання высокага ўзроўню|мовах больш высокага ўзроўню,]] такіх як [[Java (мова праграмавання)|Java]] і [[C Sharp|C#]]/[[.NET Framework|.NET]] (напр. TorqueX і Visual3D.NET), Python (Panda3D) або [[Lua (мова праграмавання)|Lua Script]] (Leadwerks). Паколькі большасць 3D-гульняў цяпер у асноўным абмежаваныя графічным працэсарам (г. зн. абмежаваныя магутнасцю відэакарты), патэнцыйнае запаволенне з-за накладных выдаткаў на пераклад моў больш высокага ўзроўню становіцца нязначным, у той час як павышэнне прадукцыйнасці, якое прапануе гэтыя мовы, працуе на перавагу распрацоўшчыкам гульнявых рухавікоў. Гэтыя апошнія тэндэнцыі падштурхоўваюцца такімі кампаніямі, як [[Microsoft]], каб падтрымліваць распрацоўку індзі-гульняў. Microsoft распрацавала XNA як абраны SDK для ўсіх відэагульняў, выпушчаных на Xbox, і спадарожных прадуктаў. Яно ўключае ў сябе канал Xbox Live Indie Games<ref>{{Cite web|url=http://www.xboxlivecommunitygames.org/|title=xboxlivecommunitygames.org|publisher=xboxlivecommunitygames.org|access-date=2013-11-24|archive-date=14 лютага 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214135612/http://www.xboxlivecommunitygames.org/|url-status=dead}}</ref>, распрацаваны спецыяльна для невялікіх распрацоўшчыкаў, якія не маюць шырокіх рэсурсаў, неабходных для пастаўкі гульняў для продажу на паліцах рознічнага гандлю. Становіцца прасцей і танней, чым калі-небудзь, распрацоўваць гульнявыя рухавікі для платформаў, якія падтрымліваюць кіраваныя структуры.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=10458|title=Microsoft to Enable User-Created XBox 360 Games|access-date=2017-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628224028/https://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=10458|archive-date=28 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref> == Гульнявыя рухавікі як індустрыя == Вытворцы гульнявых рухавікоў вырашаюць, як яны дазваляюць карыстальнікам выкарыстоўваць іх прадукты. Гэтак жа, як гульні — гэта індустрыя, так і рухавікі, на якіх яны створаны. Асноўныя гульнявыя рухавікі бываюць па розных коштах: гэта можа быць у выглядзе платы за падпіску або ліцэнзійных плацяжоў.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamedesigning.org/career/video-game-engines/|title=The 10 Best Video Game Engines {{!}} 2018 Edition|website=The Ultimate Resource for Video Game Design|date=2017-03-11|access-date=2019-05-15}}</ref> Unity і Unreal Engine на дадзены момант з’яўляюцца двума найбольш папулярнымі варыянтамі для распрацоўшчыкаў гульняў.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbinsights.com/research/game-engines-growth-expert-intelligence/|title=The Two Engines Driving the $120B Gaming Industry Forward|website=CB Insights Research|date=2018-09-20|access-date=2019-05-15}}</ref> Нягледзячы на тое, што адрозненні паміж рознымі гульнявымі рухавікамі сціраюцца, калі яны ствараюць свае ўласныя інструменты на іх аснове, розныя распрацоўшчыкі гульняў могуць занадта прывыкнуць да сістэмы або быць прыцягнутымі велізарнымі перавагамі такіх рухавікоў незалежна ад аплаты працы. == Гульнявое прамежкавае праграмнае забеспячэнне == У больш шырокім сэнсе гэтага тэрміна самі гульнявыя рухавікі можна апісаць як прамежкавае праграмнае забеспячэнне. Аднак у кантэксце відэагульняў тэрмін «прамежкавае праграмнае забеспячэнне» часта выкарыстоўваецца для абазначэння функцыянальных падсістэм гульнявога рухавіка. Некаторыя гульнявыя прамежкавыя праграмы робяць толькі адно, але робяць гэта больш пераканаўча і больш эфектыўна, чым прамежкавыя праграмы агульнага прызначэння. Чатыры найбольш шырока выкарыстоўваюцца пакеты прамежкавага праграмнага забеспячэння <ref>{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/blogs/MarkDeLoura/20090316/903/The_Engine_Survey_Technology_Results.php|title=Gamasutra Engine and Middleware Technology Survey|date=2009-05-08|publisher=Gamasutra.com|access-date=2011-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601192735/https://www.gamasutra.com/blogs/MarkDeLoura/20090316/903/The_Engine_Survey_Technology_Results.php|archive-date=1 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref>, якія забяспечваюць падсістэмы функцыянальнасці, уключаюць RAD Game Tools’ Bink, Firelight FMOD, Havok і Scaleform GFx. RAD Game Tools распрацоўвае Bink для асноўнага рэндэрынгу відэа, а таксама аўдыё Miles і 3D-рэндэрынгу Granny. Firelight FMOD — гэта нізкая надзейная аўдыёбібліятэка і набор інструментаў. Havok забяспечвае надзейную сістэму мадэлявання фізікі разам з наборам дадаткаў для анімацыі і паводзін. Scaleform забяспечвае GFx для высокапрадукцыйнага карыстальніцкага інтэрфейсу Flash і высакаякаснага прайгравання відэа, а таксама дапаўненне рэдактара метадаў уводу (IME) для падтрымкі азіяцкіх чатаў у гульні. Іншае прамежкавае праграмнае забеспячэнне выкарыстоўваецца для аптымізацыі прадукцыйнасці — напрыклад, «Simplygon» дапамагае аптымізаваць і генераваць узровень дэталізацыі сетак, а «Umbra» дадае аптымізацыю аклюзіі да трохмернай графікі. Некаторыя прамежкавыя праграмы ўтрымліваюць поўны [[зыходны код]], іншыя даюць толькі спасылку на API для скампіляванай бінарнай [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкі]]. Некаторыя праграмы прамежкавага праграмнага забеспячэння можна ліцэнзаваць у любым выпадку, звычайна за больш высокую плату за поўны зыходны код. == Гл. таксама == * [[Ren'Py]] <!-- * Спіс гульнявых рухавічкоў * Спіс рухавікоў шутэраў ад першай асобы * Спіс гульнявога прамежкавага праграмнага забеспячэння * Гульнявая фізіка * Камп’ютарная 3d графіка * Віртуальная студыя * Аўтарская сістэма --> {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Распрацоўка відэагульняў]] {{Вонкавыя спасылкі}} amnjlgrhajgrxrrwphjoihc1jqtswon 0 755527 5211412 4972760 2026-10-04T19:07:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211412 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коні}} {{Асоба}} '''Джо{{націск}}зеф Ко{{націск}}ні''' ({{Lang-en|Joseph Kony}}; нар. [[1961]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1017670/Joseph-Kony|title=Joseph Kony|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|archive-url=https://www.webcitation.org/688ly4jEX?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1017670/Joseph-Kony|archive-date=2012-06-03|access-date=2012-04-20}}</ref>) — [[медыум]], правадыр [[Гасподняя армія супраціўлення|Гасподняй арміі супраціўлення]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў невялікай вёсцы на поўначы [[Уганда|Уганды]] ў сям’і школьнага настаўніка і ксяндза Луіса Абаля (Luizi Obol) і мясцовай жыхаркі Норы Анек Ацін (Norah Anek Oting)<ref>{{Cite web|url=http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=24893|title=Joseph Kony’s Mother is Dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220091914/http://ugandaradionetwork.com/a/story.php?s=24893|archive-date=2013-12-20|access-date=2013-01-26|url-status=live}}</ref><ref name="konyfacts.com">{{Cite web|url=http://konyfacts.com/joseph-kony-biography/|title=Joseph Kony Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608090832/http://konyfacts.com/joseph-kony-biography/|archive-date=2012-06-08|access-date=2013-01-26|url-status=dead}}</ref>. Быў малодшым дзіцем у шматдзетнай сям’і, акрамя яго былі яшчэ шэсць братоў і сёстры<ref name="konyfacts.com" />. Належыць да народнасці [[ачолі]], якая складае 5 % ад агульнага насельніцтва Уганды<ref name="konyfacts.com" />. Некаторы час прыслужваў у бацькавай царкве<ref name="konyfacts.com" />. Пасля таго як кінуў школу, разам са старэйшым братам Джэймі Броў (Jamie Brow) быў вучнем вясковага лекара<ref name="konyfacts.com" />. Стаў паплечнікам сваёй стрыечнай сястры — знахаркі [[Эліс Лаквена|Эліс Лаквены]], але пасля яе разгрому абвясціў сябе ўвасабленнем [[Святы Дух|Святога Духа]] і духоўным медыумам, працягнуўшы справу сваячкі. Мясцовая народная пагалоска прыпісвае яму здольнасць спыняць кулі. Вакол Коні была ўтворана групоўка «Гасподняя армія супраціўлення», прыхільнікі якой разгарнулі ўзброеную барацьбу супраць урада<ref name="O'Kadameri">O’Kadameri, Billie. [http://www.c-r.org/accord/uganda/accord11/lra.shtml «LRA / Government negotiations 1993-94»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050217170315/http://www.c-r.org/accord/uganda/accord11/lra.shtml|date=2005-02-17}} in Okello Lucima, ed., [http://www.c-r.org/accord/uganda/accord11/index.shtml ''Accord magazine: Protracted conflict, elusive peace: Initiatives to end the violence in northern Uganda''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041210114311/http://www.c-r.org/accord/uganda/accord11/index.shtml|date=2004-12-10}}, 2002.</ref><ref>{{Cite web|url=http://old.cry.ru/text.shtml?200402%2F20040209191201.inc|title=10 человек погибли в результате нападения афро-христианских сектантов на одну из деревень Уганды<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219190100/http://old.cry.ru/text.shtml?200402%2F20040209191201.inc|archive-date=2013-12-19|access-date=2018-10-05|url-status=dead}}</ref>. Сваёй мэтай Коні абвясціў стварыць ва Угандзе тэакратычную дзяржаву, заснаваную на [[Біблія|Бібліі]] і [[Дзесяць запаведзей|Дзесяці запаведзях]]<ref name="independent.co.uk">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/the-deadly-cult-of-joseph-kony-1001084.html|title=The deadly cult of Joseph Kony While the world watches one conflict in Congo, another is raging — inspired by a sadistic rebel leader with a taste for black magic. Daniel Howden reports from Sakure|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310145815/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/the-deadly-cult-of-joseph-kony-1001084.html|archive-date=2012-03-10|access-date=2017-09-30|url-status=live}}</ref><ref name="guardian.co.uk">{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/mar/08/kony-2012-joseph-rao-kony|title=Kony 2012 documentary on Ugandan warlord is unlikely viral phenomenon|archive-url=https://web.archive.org/web/20130221132211/http://www.guardian.co.uk/world/2012/mar/08/kony-2012-joseph-rao-kony|archive-date=2013-02-21|access-date=2013-01-26|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/topics/world/joseph-kony.htm|title=Uganda may pardon Joseph Kony associate, official says|archive-url=https://web.archive.org/web/20130404004530/http://www.foxnews.com/topics/world/joseph-kony.htm|archive-date=2013-04-04|access-date=2013-01-26|url-status=dead}}</ref>. == Крымінальны пераслед == Коні абвінавачваецца ў сістэматычных выкраданнях непаўналетніх на заказ для сваёй арміі і дзіцячай прастытуцыі<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Warrant of Arrest unsealed against five LRA Commanders |url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/2005/Pages/warrant%20of%20arrest%20unsealed%20against%20five%20lra%20commanders.aspx |publisher=International Criminal Court |date=2005-10-14 |accessdate=2009-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212163344/http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/2005/Pages/warrant%20of%20arrest%20unsealed%20against%20five%20lra%20commanders.aspx |archivedate=2013-12-12 }} {{Cite web |url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/2005/Pages/warrant%20of%20arrest%20unsealed%20against%20five%20lra%20commanders.aspx |title=Архіўная копія |access-date=2 студзеня 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212163344/http://www.icc-cpi.int/en_menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/2005/Pages/warrant%20of%20arrest%20unsealed%20against%20five%20lra%20commanders.aspx |archivedate=12 снежня 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Міжнародны крымінальны суд]] у 2005 годзе прызнаў медыума вінаватым у [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынствах]] і [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынствах супраць чалавецтва]], выдаўшы ордэр на арышт<ref>{{Cite web|url=http://www.icc-cpi.int/iccdocs/doc/doc97185.PDF|title=record<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918105901/http://www.icc-cpi.int/iccdocs/doc/doc97185.PDF|archive-date=2012-09-18|access-date=2011-12-24|url-status=live}}</ref>. == Фільм «Kony 2012» == У пачатку сакавіка 2012 года кампанія ''Invisible Children Inc'' выпусціла 30-хвілінны фільм «Kony 2012», прысвечаны Джозефу Коні<ref>[http://news.nationalpost.com/2012/03/09/kony-filmmakers-beautiful-ending-at-odds-with-ugandas-dead-or-alive-pledge/ Kony filmmaker’s ‘beautiful ending’ at odds with Uganda’s ‘dead or alive’ pledge] {{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/us-news-blog/2012/mar/07/kony-2012-video-viral-invisible-children|title=Kony 2012 video goes viral, and so do concerns about its producers|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725220724/http://www.guardian.co.uk/world/us-news-blog/2012/mar/07/kony-2012-video-viral-invisible-children|archive-date=2013-07-25|access-date=2013-01-26|url-status=live}}</ref>. Фільм падвергнуўся крытыцы за недакладнае асвятленне фактаў<ref>{{Cite web|url=http://blog.foreignpolicy.com/posts/2012/03/07/guest_post_joseph_kony_is_not_in_uganda_and_other_complicated_things|title=Guest post: Joseph Kony is not in Uganda (and other complicated things) — By Michael Wilkerson {{!}} FP Passport<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309112347/http://blog.foreignpolicy.com/posts/2012/03/07/guest_post_joseph_kony_is_not_in_uganda_and_other_complicated_things|archive-date=2012-03-09|access-date=2012-03-16|url-status=live}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2513000/2513405.stm 11 тыс. долларов за лидера повстанцев] // Русская служба Би-би-си {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] 9iu6thhgdnufsl1q97s28a4u8fy83o7 0 756916 5211743 4821742 2026-10-05T11:49:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211743 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць =[[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры|ПССІ]], пазней [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|УС ДРК]] |гады службы = |званне = [[брыгадны генерал]] |род войскаў = паўстанцкае [[апалчэнне]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Другая кангалезская вайна]], [[Ітурыйскі канфлікт]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Жэрмен Катанга''' ({{lang-fr|Germain Katanga}}; нар. [[28 красавіка]] [[1978]]), таксама вядомы па мянушцы '''Сімба''' (з [[суахілі]] «леў») — заснавальнік групоўкі «[[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]]»<ref name=warrant>{{cite web|title=Warrant of arrest for Germain Katanga|url=http://www.icc-cpi.int/iccdocs/doc/doc349648.PDF|access-date=10 March 2014|author=International Criminal Court|date=2 July 2007|format=PDF&nbsp;202&nbsp;KB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115091751/http://www.icc-cpi.int/iccdocs/doc/doc349648.PDF|archivedate=15 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=Bensouda>International Criminal Court (19 October 2007). ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/291.html Statement by Fatou Bensouda, Deputy Prosecutor, during the press conference regarding the arrest of Germain Katanga] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028101530/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/291.html |date=2007-10-28 }}''. Retrieved on 21 October 2007.</ref>. Асуджаны [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] за [[ваеннае злачынства|ваенныя злачынствы]] і [[злачынствы супраць чалавечнасці]]<ref name="Indep">[https://www.independent.co.uk/news/world/africa/germain-katanga-guilty-of-war-crimes-the-brutal-warlord-who-terrorised-the-democratic-republic-of-congo-9177560.html Germain Katanga: Guilty of war crimes, the brutal warlord who terrorized the Democratic Republic of Congo], The Independent, 07 March, 2014. Accessed 08 March, 2014</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Мамбаса]], [[Усходняя правінцыя (Конга)|Усходняя правінцыя]] [[Рэспубліка Заір|Рэспублікі Заір]] (сучасная [[правінцыя Ітуры]] [[ДР Конга]]). Паходзіць з [[нгіці]] (падгрупа народа [[ленду]])<ref name=warrant/>. У 2003 годзе заснаваў групоўку «Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры». Выступіў супраць урада ДР Конга ў [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскім канфлікце]]<ref name=Bensouda/>. Пасля прымярэння з уладамі ў 2004 годзе<ref name=Bensouda/><ref name=hrw>[[Human Rights Watch]] (14 January 2005). ''[http://hrw.org/english/docs/2005/01/14/congo10014.htm D.R. Congo: Army Should Not Appoint War Criminals]''. Retrieved on 21 October 2007.</ref><ref name=afp>Agence France-Presse (21 October 2007). ''[http://afp.google.com/article/ALeqM5jRE_V8KOFpCihY6eNEkQAE5iK_Cg Congolese warlord to appear before ICC Monday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520105142/http://afp.google.com/article/ALeqM5jRE_V8KOFpCihY6eNEkQAE5iK_Cg |date=2011-05-20 }}''. Retrieved on 21 October 2007.</ref> атрымаў званне [[брыгадны генерал|брыгаднага генерала]] [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|кангалезскай арміі]]<ref name=ijmonitor>{{cite web |title=Germain Katanga & Mathieu Ngudjolo Chui at the International Criminal Court |url=http://www.ijmonitor.org/germain-katanga-and-mathieu-ngudjolo-chui-background/ |publisher=International Justice Monitor |access-date=July 19, 2016}}</ref>. Пасаду кіраўніка паўстанцкай групоўкі перадаў [[Кобра Матата]]<ref name=icc2>{{cite report |title=Public: Annex 5 |publisher=International Criminal Court |date=September 2, 2015 |url=https://www.icc-cpi.int/RelatedRecords/CR2015_18258.PDF}}</ref>. У сакавіку 2005 года арыштаваны<ref name=Bensouda/> ў сувязі з забойствам дзевяці [[Міратворчыя сілы ААН|міратворцаў ААН]]<ref name=ap>Corder, Mike (22 October 2007). ''[http://ap.google.com/article/ALeqM5i_BnBbXx0yyfuzek94CdLERnsiYA Congolese War Crimes Suspect at Hague]''. The Associated Press. Retrieved on 13 November 2007. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071021052551/http://ap.google.com/article/ALeqM5i_BnBbXx0yyfuzek94CdLERnsiYA |date=October 21, 2007 }}</ref><ref name=trial-watch>Trial Watch (9 November 2007). ''[http://www.trial-ch.org/en/trial-watch/profil/db/facts/germain_katanga_683.html Germain Katanga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907180804/http://www.trial-ch.org/en/trial-watch/profil/db/facts/germain_katanga_683.html |date=2008-09-07 }}''. Retrieved on 13 November 2007.</ref>. У кастрычніку 2007 года перададзены Міжнароднаму крымінальнаму суду<ref name=ap/>. 7 сакавіка 2014 года Жэрмен Катанга прызнаны вінаватым па пяці пунктах абвінавачвання ў ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці , як саўдзельніка разні ў лютым 2003 года ў вёсцы Багаро на ўсходзе ДРК<ref name="Indep"/><ref name="VOA">[http://www.voanews.com/content/icc-to-deliver-verdict-in-dr-congo-war-crimes-case/1866179.html International Criminal Court Convicts Congolese Warlord] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140317055613/http://www.voanews.com/content/icc-to-deliver-verdict-in-dr-congo-war-crimes-case/1866179.html |date=17 сакавіка 2014 }}, Voice of America, March 7, 2014. Accessed March 8, 2014</ref>. Былы баявік атрымаў 12 гадоў зняволення<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1209634 |title=Бывший лидер конголезских повстанцев Жермен Катанга приговорен к 12 годам заключения |access-date=2020-06-13 |archive-date=2020-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613090527/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1209634 |url-status=live }}</ref>. Стаў другім, пасля [[Томас Лубанга|Томаса Лубанга]], асуджаным Міжнародным крымінальным судом<ref name="IT">[http://www.irishtimes.com/news/world/africa/katanga-found-guilty-over-war-crimes-1.1717163 Katanga found guilty over war crimes], Irish Times, 08 March, 2014. Accessed 08 march, 2014</ref>. == Сям’я == Ажаніўся з Дэніз Катанга. Мае 2 дзяцей<ref name=warrant/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] [[Катэгорыя:Генералы]] lnzw0cmqfc5q0tohghju1hxevp26ta8 0 756979 5211457 5019982 2026-10-04T21:24:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211457 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Зайцаў}} {{Баскетбаліст |імя = Дзмітрый Аляксеевіч Зайцаў |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 28.2.1981 |месца нараджэння = {{МН|Орша}}, [[Віцебская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]] |рост = 190 см |вага = |пазіцыя = [[Разыгрываючы абаронца]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2003 |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |1996—2003|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]| |2003—2005|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| |2005—2006|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]| |2007—2009|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]| |2009—2010|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]]| |2010—2011|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Барысфен Магілёў|Барысфен]]| |2011—2012|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Дзмітрый Аляксеевіч Зайцаў''' (нар. {{ДН|28|2|1981}}, {{МН|Орша}}, [[Віцебская вобласць]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] па баскетболе. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/3768/tid/2186/_/2005_EuroBasket/index.html |title=2005 EuroBasket. Belarus |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130103244/http://www.archive.fiba.com/pages/eng/fa/team/p/sid/3768/tid/2186/_/2005_EuroBasket/index.html |archive-date=30 лістапада 2022 |access-date=22 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Выступаў за беларускія клубы «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]», «[[Гродна-93]]», «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]», [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]] і «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]». Двухразовы чэмпіён Беларусі, трохразовы ўладальнік Кубка Беларусі. У 2003—2005 гадах выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскую зборную Беларусі]]. Працуе трэнерам у школе баскетбола «IBasket» у [[Масква|Маскве]]. == Кар’ера == * 1996—1997 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-Шыком (Віцебск)]] * 1997—2000 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў (Віцебск)]] * 2000—2003 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] * 2003—2005 — [[Гродна-93]] * 2005—2006 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС (Віцебск)]] * 2007—2009 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр (Мінск)]] * 2009—2010 — [[Свіслач Асіповічы|АЗАА (Асіповічы)]] * 2010—2011 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2011—2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|2008/2009]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|2008]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|2009]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Dmitriy-Zaitsev/235441 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Dzmitry%20ZAITSAU/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] {{Недаступная спасылка}} * [https://www.proballers.com/basketball/player/55364/dmitriy-zaitsev Профіль на сайце proballers.com] * [https://i-basket.ru/zaytsev-d-a Профіль на сайце i-basket.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240105095004/https://i-basket.ru/zaytsev-d-a |date=5 студзеня 2024 }} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зайцаў Дзмітрый Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Віталюр-РДВАР» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] od4e87yyggw0egehqvytahlrh9gahzp 0 757717 5211619 5107964 2026-10-05T08:44:12Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5211619 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Асенні марафон»'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6}} — артыкул '''Георгій Данелія'''</ref> — савецкі фільм 1979 года [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгія Данеліі]] паводле сцэнарыя, напісанага [[Аляксандр Майсеевіч Валодзін|Аляксандрам Валодзіным]] на аснове сваёй п’есы «Гароднае жыццё прайдзісвета». Сумная філасофская камедыя пра чалавека, які спрабуе весці падвойнае жыццё і тым самым заганяе сябе ў кут. Выйшаў на экраны ў студзені 1980 года. У 1981 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР імя братоў Васільевых. == Сюжэт == Ленінград. Андрэй Бузыкін — мужчына сярэдніх гадоў, дасведчаны перакладчык, які супрацоўнічае з выдавецтвам, выкладчык [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]]. У асабістым жыцці ён разрываецца паміж жонкай Нінай і маладой палюбоўніцай Алай. Ала любіць яго і хоча, каб ён завёў з ёй дзіця. Немаладая жонка занурылася ў побыт і сямейныя праблемы. Аднак Андрэй не лічыць магчымым змяніць сваё жыццё і працягвае жыць з жонкай, адначасова сустракаючыся з палюбоўніцай, пры гэтым спрабуе падтрымліваць бачнасць нармальных сямейных адносін недарэчнымі тлумачэннямі. Нерашучасць Бузыкіна, яго няздольнасць сказаць «не» праяўляюцца і ў яго адносінах з калегамі. Напрыклад, па патрабаванні свайго госця, дацкага прафесара Хансена, Андрэй, насуперак жаданню, здзяйсняе ў кампаніі з ім прабежку па раніцах. На працы бяздарная аднакурсніца Варвара бессаромна эксплуатуе талент Бузыкіна і да таго ж умешваецца ў яго асабістае жыццё. Суседу, слесару Харытонаву, Бузыкін, нягледзячы на загружанасць працай, не можа адмовіць, калі той прымушае яго і Хансена паўдзельнічаць у сумеснай папойцы, а потым бярэ абодвух сабутэльнікаў у лес па грыбы. Спазніўшыся прадставіць працу ў тэрмін Андрэй губляе пазіцыі ў выдавецтве і ўніверсітэце. Надакучыла нерашучасць Андрэя і Але, і яна спрабуе парваць з ім. Дарослая дачка Бузыкіных, якая жыве ўжо са сваёй сям’ёй, разам з мужам (замест хворага гідролага) ляціць у камандзіроўку на два гады на далёкі востраў Жохава (Амдэрма), нават не параіўшыся з бацькамі, што становіцца для яе маці Ніны вялікім хваляваннем. Пасля праводзін дачкі Бузыкін прызнаецца Ніне, што раман скончыўся, але ў размове ненаўмысна згадвае, што быў у выцвярэзніку пасля сумеснай бяседы з мэтай вызвалення Хансена, якога напаіў Харытонаў. Ніна прымае гэта за чарговую хлусню. Пасля ад’езду дачкі Лены і зяця Віктара, сварыцца з ім і сыходзіць з дому. Пасля гэтага Бузыкін спрабуе будаваць адносіны з навакольнымі больш рашуча. Напрыклад, прыйшоўшы на працу, ён абсякае Варвару, затым адмаўляе студэнту-халтуршчыку, які выпрошвае ў яго залік. Калегу, якога Бузыкін лічыць інтрыганам і непрыстойным чалавекам, ён рэзка заяўляе: «А вось рукі я вам не падам!». Пазней, калі Харытонаў прыходзіць да яго распытаць пра вынікі наведвання выцвярэзніка, Бузыкін выбудоўвае размову так, што той бянтэжыцца. Вярнуўшыся дадому і выявіўшы, што Ніна сышла, Бузыкін відавочна адчувае палёгку. Але яму тэлефануе Ала, і падчас гэтай размовы нечакана вяртаецца жонка, якая пытаецца Андрэя, ці сапраўды ў яго «там — усё»? Ён адказвае: «Запісваю — заўтра а сёмай на кафедры». У апошняй сцэне фільма па вуліцы вечаровага мегаполіса сумесна бягуць Хансен і Бузыкін. == У ролях == * [[Алег Басілашвілі]] — Андрэй Паўлавіч Бузыкін, перакладчык * [[Наталля Гундарава]] — Ніна Еўлампіеўна («Эн-Е»), жонка Бузыкіна * [[Марына Няёлава]] — Ала Міхайлаўна Ермакова, машыністка, палюбоўніца Бузыкіна * [[Яўген Паўлавіч Лявонаў|Яўген Лявонаў]] — Васіль Ігнатавіч Харытонаў, слесар, сусед Бузыкіна * Норберт Кухінке — Біл Хансен, прафесар-славіст з Даніі * [[Мікалай Кручкоў]] — дзядзька Коля, сусед Алы па камунальнай кватэры * [[Галіна Волчак]] — Варвара Мікітаўна («Напярсцяначка»), калега і былая аднакурсніца Бузыкіна * Вольга Багданава — Лена, дачка Бузыкіных (роля агучыла Наталля Гундарава) * Дзмітрый Мацвееў — Віктар, зяць Бузыкіных (ролю агучыў Станіслаў Захараў) * Уладзімір Граматыкаў — Яўген Пташук, сябар Алы. * Вадзім Мядзведзеў — Шаршаўнікаў, калега Бузыкіна. * Мікіта Падгорны — Георгій Мікалаевіч Вярыгін, дырэктар выдавецтва * Уладзімір Пажыдаеў — кіроўца * [[Барыслаў Брандукоў]] — «абаронца» пры ДТЗ {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1979 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Георгія Данеліі]] jicx3qun1g8plipst6z73kg7m7s2i10 5211621 5211619 2026-10-05T08:45:50Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5211621 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Асенні марафон»'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6}} — артыкул '''Георгій Данелія'''</ref> — савецкі фільм 1979 года [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгія Данеліі]] паводле сцэнарыя, напісанага [[Аляксандр Майсеевіч Валодзін|Аляксандрам Валодзіным]] на аснове сваёй п’есы «Гароднае жыццё прайдзісвета». Сумная філасофская камедыя пра чалавека, які спрабуе весці падвойнае жыццё і тым самым заганяе сябе ў кут. Выйшаў на экраны ў студзені 1980 года. У 1981 годзе быў удастоены Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР імя братоў Васільевых. == Сюжэт == Ленінград. Андрэй Бузыкін — мужчына сярэдніх гадоў, дасведчаны перакладчык, які супрацоўнічае з выдавецтвам, выкладчык [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]]. У асабістым жыцці ён разрываецца паміж жонкай Нінай і маладой палюбоўніцай Алай. Ала любіць яго і хоча, каб ён завёў з ёй дзіця. Немаладая жонка занурылася ў побыт і сямейныя праблемы. Аднак Андрэй не лічыць магчымым змяніць сваё жыццё і працягвае жыць з жонкай, адначасова сустракаючыся з палюбоўніцай, пры гэтым спрабуе падтрымліваць бачнасць нармальных сямейных адносін недарэчнымі тлумачэннямі. Нерашучасць Бузыкіна, яго няздольнасць сказаць «не» праяўляюцца і ў яго адносінах з калегамі. Напрыклад, па патрабаванні свайго госця, дацкага прафесара Хансена, Андрэй, насуперак жаданню, здзяйсняе ў кампаніі з ім прабежку па раніцах. На працы бяздарная аднакурсніца Варвара бессаромна эксплуатуе талент Бузыкіна і да таго ж умешваецца ў яго асабістае жыццё. Суседу, слесару Харытонаву, Бузыкін, нягледзячы на загружанасць працай, не можа адмовіць, калі той прымушае яго і Хансена паўдзельнічаць у сумеснай папойцы, а потым бярэ абодвух сабутэльнікаў у лес па грыбы. Спазніўшыся прадставіць працу ў тэрмін Андрэй губляе пазіцыі ў выдавецтве і ўніверсітэце. Надакучыла нерашучасць Андрэя і Але, і яна спрабуе парваць з ім. Дарослая дачка Бузыкіных, якая жыве ўжо са сваёй сям’ёй, разам з мужам (замест хворага гідролага) ляціць у камандзіроўку на два гады на далёкі востраў Жохава (Амдэрма), нават не параіўшыся з бацькамі, што становіцца для яе маці Ніны вялікім хваляваннем. Пасля праводзін дачкі Бузыкін прызнаецца Ніне, што раман скончыўся, але ў размове ненаўмысна згадвае, што быў у выцвярэзніку пасля сумеснай бяседы з мэтай вызвалення Хансена, якога напаіў Харытонаў. Ніна прымае гэта за чарговую хлусню. Пасля ад’езду дачкі Лены і зяця Віктара, сварыцца з ім і сыходзіць з дому. Пасля гэтага Бузыкін спрабуе будаваць адносіны з навакольнымі больш рашуча. Напрыклад, прыйшоўшы на працу, ён абсякае Варвару, затым адмаўляе студэнту-халтуршчыку, які выпрошвае ў яго залік. Калегу, якога Бузыкін лічыць інтрыганам і непрыстойным чалавекам, ён рэзка заяўляе: «А вось рукі я вам не падам!». Пазней, калі Харытонаў прыходзіць да яго распытаць пра вынікі наведвання выцвярэзніка, Бузыкін выбудоўвае размову так, што той бянтэжыцца. Вярнуўшыся дадому і выявіўшы, што Ніна сышла, Бузыкін відавочна адчувае палёгку. Але яму тэлефануе Ала, і падчас гэтай размовы нечакана вяртаецца жонка, якая пытаецца Андрэя, ці сапраўды ў яго «там — усё»? Ён адказвае: «Запісваю — заўтра а сёмай на кафедры». У апошняй сцэне фільма па вуліцы вечаровага мегаполіса сумесна бягуць Хансен і Бузыкін. == У ролях == * [[Алег Басілашвілі]] — Андрэй Паўлавіч Бузыкін, перакладчык * [[Наталля Гундарава]] — Ніна Еўлампіеўна («Эн-Е»), жонка Бузыкіна * [[Марына Няёлава]] — Ала Міхайлаўна Ермакова, машыністка, палюбоўніца Бузыкіна * [[Яўген Паўлавіч Лявонаў|Яўген Лявонаў]] — Васіль Ігнатавіч Харытонаў, слесар, сусед Бузыкіна * Норберт Кухінке — Біл Хансен, прафесар-славіст з Даніі * [[Мікалай Кручкоў]] — дзядзька Коля, сусед Алы па камунальнай кватэры * [[Галіна Волчак]] — Варвара Мікітаўна («Напярсцяначка»), калега і былая аднакурсніца Бузыкіна * Вольга Багданава — Лена, дачка Бузыкіных (роля агучыла Наталля Гундарава) * Дзмітрый Мацвееў — Віктар, зяць Бузыкіных (ролю агучыў Станіслаў Захараў) * Уладзімір Граматыкаў — Яўген Пташук, сябар Алы. * Вадзім Мядзведзеў — Шаршаўнікаў, калега Бузыкіна. * Мікіта Падгорны — Георгій Мікалаевіч Вярыгін, дырэктар выдавецтва * Уладзімір Пажыдаеў — кіроўца * [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў]] — «абаронца» пры ДТЗ {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1979 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Георгія Данеліі]] h2sesg4qitlc7st9clxt60gxp83iysx 0 759575 5211461 4739812 2026-10-04T22:05:53Z Bk1949 50943 5211461 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Вульф Абрамавіч Нодэль |арыгінал імя = |выява = |шырыня = 210 |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 15.12.1897 |дата смерці = 02.04.1938 |грамадзянства = {{USSR}} |падданства = {{Расійская імперыя}} |жонка = Соня Фрай |дзеці = Міхаіл і Віктар |узнагароды і прэміі = |сайт = }} {{Цёзкі2|Нодэль}} '''Вульф Абрамавіч Нодэль''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 снежня 1897 года ў горадзе [[Дзвінск]]у Расійскай імперыі ў [[яўрэй]]скай сям’і ''Абрама Юдалевіча Нодэля''. Скончыў ніжэйшае гандлёвае вучылішча і [[Пятроўскае камерцыйнае вучылішча|Петраградскае камерцыйнае вучылішча]]. З 1914 года — канторшчык-прыказчык Электратэхнічнай канторы ў Дзвінску. Пачаўшы займацца палітычнай дзейнасцю, у 1914—1915 гадах быў членам бюро, старшыня Дзвінскага нелегальнага Бундаўскага прафсаюза прыказчыкаў. Член [[Бунд]]а ў 1915—1920 гадах.<ref name=centrasia.org>[https://centrasia.org/person2.php?st=1095720073 НОДЕЛЬ Вульф Абрамович]</ref> З 1916 года Нодэль жыў у Петраградзе, быў вольным слухачом Псіханеўралагічнага інстытута (цяпер [[Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут]]). У 1917 годзе стаў сакратаром заводскага камітэта Сямяннікаўскага завода (цяпер [[Неўскі завод]]). З мая 1917 года жыў і працаваў у [[Дзвінск]]у і [[Мінск]]у, займаючыся партыйнай працай у Бундзе. У Дзвінску быў арыштаваны нямецкімі акупацыйнымі ўладамі і прысуджаны да двух гадоў турмы. Пасля вызвалення Дзвінска — вярнуўся да працы Бунда і быў сакратаром [[Віцебск]]ага губернскага камітэта гэтай партыі. У 1919—1920 гадах — старшыня [[Гомель]]скага губкама Бунда, а таксама рэдактар яго розных газет.<ref name=centrasia.org /> З красавіка 1920 года — член [[УКП(б)]]. З гэтага года знаходзіўся на партыйна-дзяржаўнай працы ў Беларусі: працаваў у прафсаюзных арганізацыях, у ЦК Саюза працаўнікоў асветы Беларусі, [[ЦК Кампартыі Беларусі|ЦК Беларускай Кампартыі]] і ў [[ЦК ЛКСМБ|ЦК ЛКСМ Беларусі]]. З верасня 1922 па май 1924 года В. А. Нодэль — [[наркам працы Беларусі]]. Працаваў у рэдкалегіі часопіса «[[Полымя]]» і быў галоўным рэдактарам газеты «[[Звязда]]». З 1925 года Вульф Абрамавіч быў накіраваны на працу ў [[Туркменская ССР|Туркменскую ССР]], дзе з’яўляўся галоўным рэдактарам газеты «Туркменская іскра», працаваў у агітацыйна-прапагандысцкім аддзеле ЦК Кампартыі Туркменістана і ў аргаддзеле Мервскага акруговага камітэта Кампартыі Туркменістана. З верасня 1926 па канец 1928 года працаваў рэдактарам газеты «Праўда Усходу» і адначасова кіраваў аддзелам друку СярэдАзбюро. Стаў кандыдатам у члены [[Сярэднеазіяцкае бюро ЦК УКП(б)|Сярэднеазіяцкага бюро ЦК УКП(б)]].<ref name="centrasia.org" /> З 1929 года Вульф Абрамавіч Нодэль займаўся ў Маскве рэдактарскай і выкладчыцкай дзейнасцю.<ref name="centrasia.org" /> У 1934—1937 гадах працаваў рэктарам [[Усесаюзны інстытут журналістыкі|Усесаюзнага камуністычнага інстытута журналістыкі імя «Праўды»]]. У 1936 годзе — член прэзідыума [[Цэнтрасаюз]]а [[СССР]]. У 1937 годзе, на момант арышту, з’яўляўся рэдактарам газеты «Савецкі гандаль». Быў арыштаваны 9 верасня 1937 года, абвінавачаны ва ўдзеле ў контррэвалюцыйнай тэрарыстычнай арганізацыі і асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР. Расстраляны 2 красавіка 1938 года на палігоне Бутава ў Маскве. Рэабілітаваны 25 чэрвеня 1955 года.<ref name=openlist.wiki /> == Сям’я == {{External media |image1=[https://ru.openlist.wiki/images/thumb/c/cc/%D0%9D%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%281897%29_3.jpg/300px-%D0%9D%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%281897%29_3.jpg Дети Вульфа Ноделя: Михаил и Виктор] }} У Беларусі Вульф Нодэль пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай — Соняй Фрай, з якой працаваў у Сярэдняй Азіі, дзе ў 1927 годзе ў Ташкенце нарадзілася іх першы сын — Міхаіл.<ref name=openlist.wiki /> У Маскве, дзе сям’я жыла ў 1-м Ніколашчапоўскім завулку<ref>{{cite web |url=https://www.poslednyadres.ru/news/news548.htm |title=Москва, 1-й Николощеповский переулок, 20/4 |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424084230/https://www.poslednyadres.ru/news/news548.htm |url-status=live }}</ref>, у сярэдзіне 1930-х гадоў нарадзіўся другі сын Віктар.<ref name=openlist.wiki>{{cite web |url=https://ru.openlist.wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1897) |title=Нодель Вульф Абрамович (1897) |access-date=2022-04-24 |archive-date=2022-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424055443/https://ru.openlist.wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1897) |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == * Медиаобразование: теоретические основы и опыт реализации / История Московского института журналистики // И. А. Фатеева; Федеральное агентство по образованию, Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Челябинский гос. ун-т». — Челябинск : Челябинский гос. ун-т, 2007. — 270 с. — С.153-224 — ISBN 978-5-7271-0853-6. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/?t=page&id=11525 Нодель Вульф Абрамович] * [https://bessmertnybarak.ru/books/person/836816/ Нодель Вульф Абрамович] * [http://www.knowbysight.info/NNN/13931.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нодэль Вульф Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Пятроўскага камерцыйнага вучылішча]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Масквы]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Усесаюзнага інстытута журналістыкі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Даўгаўпілсе]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XII з'езду РКП(б)]] [[Катэгорыя:Народныя камісары працы БССР]] dkchymoa7kjvjacb3m78xu1d5fc0n0c 0 760016 5211463 5125857 2026-10-04T23:09:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211463 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Дзмітрый Эдуардавіч Навіцкі |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = 186 см |вага = 95 |пазіцыя = [[абаронца (баскетбол)|абаронца]] |драфт = |год драфта = |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |1992—1993|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец]]| |1993—1994|{{сцяг|Балгарыя||20px}} [[Лудагорац (баскетбольны клуб)|Лудагорац]]| |1994—1995|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93]]| |1996—1999|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Барысаў-БДУ|Папірус]]| |1999—2000|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Аўтазаводзец Мінск|Аўтазаводзец-Джэнці]]| }} |узнагароды = |медалі = }} {{цёзкі2|Навіцкі}} '''Дзмітрый Эдуардавіч Навіцкі''' (нар. {{ДН|21|2|1971}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]], баскетбольны трэнер, суддзя. == Біяграфія == Выступаў за беларускія клубы [[Аўтазаводзец Мінск|«Аўтазаводзец» (Мінск)]], «[[Гродна-93]]», [[Барысаў-БДУ|«Папірус» (Барысаў)]], балгарскі «Лудагорац» (Разград), клубы Польшчы і Чэхіі. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмію фізічнага выхавання і спорту]] (1993), Вышэйшую школу трэнераў (2012). З’яўляецца суддзёй нацыянальнай катэгорыі. З 1998 года працаваў старшым выкладчыкам кафедры фізічнага выхавання і спорту [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], з 1999 года быў галоўным трэнерам студэнцкай баскетбольнай каманды ўніверсітэта, у тым ліку ўзначальваў клуб [[БДУ (баскетбольны клуб)|БДУ]] падчас яго выступлення ў чэмпіянаце Беларусі ў 2001—2004 і 2008—2015 гадах. Таксама працаваў гуляючым трэнерам клуба «[[Барысаў-БДУ|Папірус-БДУ]]» (1998/99), галоўным трэнерам клубаў беларускага чэмпіянату «[[Барысаў-БДУ]]» (2004/05), «[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-2006-2]]» (2006/07), [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] (2019/20, з 2024)<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/4556-otkrytoe-metodicheskoe-zanyatie-dlya-prepodavatelej-proshlo-v-minske ОТКРЫТОЕ МЕТОДИЧЕСКОЕ ЗАНЯТИЕ ДЛЯ ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ ПРОШЛО В МИНСКЕ]</ref> і клубаў Непрафесійнай баскетбольнай лігі Беларусі «Аматары», «Бастыён», «SOYTEX», «Med Crew», «RUSH». == Дасягненні == * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1994/1995|1994/1995]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|1997]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/coach/Dmitri-Novitzky/8629 Профіль на сайце eurobasket.com] * [http://nbl.by/knowledge/igroki/player/0/1381.html Профіль на сайце nbl.by] (баскетбаліст) * [http://nbl.by/component/joomsport/player/1001.html Профіль на сайце nbl.by] (трэнер) * [https://web.archive.org/web/20240229103615/https://scholar.google.ru/citations?user=3TyM-B0AAAAJ&hl=ru Профіль на сайце scholar.google.ru] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Навіцкі Дзмітрый Эдуардавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Аўтазаводца» Мінск (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барысаў-БДУ»]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Трэнеры РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУФК]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Барысаў-БДУ»]] f8gevmour3l3ay60atslfj3nsha34fc 0 777870 5211675 4880312 2026-10-05T10:40:06Z Autumndancer 168015 5211675 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Белакураў}} {{Навуковец |Імя = Сяргей Аляксеевіч Белакураў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Сяргей Аляксеевіч Белакураў''' ({{lang-ru|Сергей Алексеевич Белокуров}}; {{ДН|13|9|1862|1}}, {{МН|Масква||}}, [[Расійская імперыя]] — {{ДС|3|12|1918}}) — расійскі царкоўны гісторык і археограф. Магістр (1891) і доктар царкоўнай гісторыі (1904). Член-карэспандэнт [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]] (1903). == Біяграфія == У 1875 годзе скончыў Данское духоўнае вучылішча, а ў 1882 годзе — Маскоўскую духоўную семінарыю. У 1881 годзе па хадайніцтве прафесара [[Яўген Яўсігнеевіч Галубінскі|Я. Я. Галубінскага]] атрымаў дазвол працаваць з дакументамі ў [[Маскоўскі галоўны архіў|Маскоўскім галоўным архіве міністэрства замежных спраў]], што дазволіла напісаць яму працу «Собрание патриархом Никоном книг с Востока». У 1882—1886 гадах вучыўся ў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскай духоўнай акадэміі]], дзе пад кіраўніцтвам Я. Галубінскага вывучаў прынцыпы [[Крыніцазнаўства|крыніцазнаўчага аналізу]] і метады працы з архіўнымі дакументамі. Пасля заканчэння акадэміі быў рэкамендаваны на службу ў Маскоўскі галоўны архіў, дзе і адпрацаваў амаль усё жыццё; быў начальнікам аддзялення рукапісаў. З 1887 года быў пастаянным членам [[Маскоўскае Таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскага Таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх]], публікаваў артыкулы і архіўныя дакументы ў «Чтениях в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских», рэдактарам якіх ён быў з 1891 года; з 1887 года ён таксама быў членам-супрацоўнікам [[Растоўскі крэмль (музей-запаведнік)|Растоўскага музея царкоўных старажытнасцей]]; з 1890 года быў ганаровым членам Варонежскай гісторыка-археалагічнай камісіі. У 1891 годзе абараніў магістарскую дысертацыю «Арсений Суханов» аб вядомым царкоўным дзеячы сярэдзіны XVII стагоддзя. У сваім сачыненні ён падрабязна асвятліў падарожжа іераманаха [[Арсеній (Суханаў)|Арсенія (Суханава)]] і адзначыў значэнне, якое мелі вынікі паездкі для ажыццяўлення выпраўлення богаслужэбных кніг, ініцыяваную [[Нікан (Патрыярх Маскоўскі)|патрыярхам Ніканам]]. Дысертацыя ў 1894 годзе была адзначана [[Макар’еўская прэмія|прэміяй]] [[Макарый (Булгакаў)|мітрапаліта Макарыя]], а затым — прэміяй Пецярбургскай акадэміі навук. Працягам гэтай працы стала манаграфія «О библиотеке московских государей в XVI столетии» (1898), у якой ён абгрунтавана адмаўляў сувязь грэчаскіх рукапісаў маскоўскіх збораў з легендарнай [[Бібліятэка Івана Грознага|бібліятэкай Івана Грознага]] і не прызнаваў версію аб існаванні бібліятэкі ў тайніках [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]]. За даследаванне аб царскай бібліятэцы ён атрымаў ступень доктара царкоўнай гісторыі ў 1904 годзе, пасля абароны дысертацыі ў [[Кіеўская духоўная акадэмія|Кіеўскай духоўнай акадэміі]]. == Навуковыя інтарэсы == Займаўся галоўным чынам гісторыяй грамадскага і культурнага жыцця Расіі XVI—XVII стагоддзяў і культурныя ўзаемаадносіны са славянскмі краінамі, Украінай і Беларуссю. Аўтар даследавання пра харвацкага пісьменніка XVII стагоддзя [[Юрый Крыжаніч|Ю. Крыжаніча]]. Таксама ён займаўся гістарычнай картаграфіяй, і ў 1898 годзе склаў «Древнерусскую картографию», у якой была прадстаўлена падрабязная інфармацыя аб маскоўскіх планах XVII стагоддзя. == Археаграфічная праца == Белакуравым быў апублікаваў шэраг каштоўных гістарычных крыніц, многія дакументы ён упершыню ўвёў у навуковае абарачэнне. Атрымаўшы па завяшчанні архіў Галубінскага, ён падрыхтаваў да публікацыі працу свайго настаўніка «История Русской Церкви» (1900—1911, 2 тома), напісаў працы аб гісторыі маскоўскіх архітэктурных помнікаў і цэркваў, у тым ліку «Московский Кремль при царе Алексее Михайловиче» (1894), «О времени постройки Покровского (Василия Блаженного) собора в Москве» (1900), «О бывшей в Москве на Воздвиженке церкви Дмитрия Селунского» (1903); працы аб гісторыі манастыроў: «Преподобный Сергий Радонежский и Троице-Сергиева лавра в русской литературе» (1888) і «Афонские монастыри, их настоятели и братия в 1582 г.» (1897). Сяргейй Белакураў з’яўляўся кіраўніком і рэдактарам шматлікіх выданняў: «Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским государством» (1912—1913, 4—5 тамы), у якіх змешчаны дакументы Пасольскага прыказа за 1598—1615 гадах. У 1902 годзе апублікаваў «Краткую выписку о бывших между Польшею и Россиею переписках, войнах и перемириях». 1462–1565 гг. (Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских за 1902 г. Книга IV. С. 9—12.). == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Белакураў|Караў, Дз. У.|345}} * {{Крыніцы/БіЭ|Белокуров Сергей Алексеевич| |дап. I|347}} * {{ВСЭ3|Белокуров, Сергей Алексеевич|V|349}} == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-11-30}} {{DEFAULTSORT:Белакураў Сяргей Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археографы Расійскай імперыі]] 90bo4pkdetq3gnot2xjttwx455181w3 0 778390 5211274 4913738 2026-10-04T13:55:27Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5211274 wikitext text/x-wiki {{навучальная ўстанова}} '''Гродзенская прыватная жаночая яўрэйская гімназія''' Т. В. Астрагорскай і Л. С. Вальдман. Рэарганізавана ў 1906 годзе ў прыватную 4-класную [[Прагімназія|прагімназію]] з заснаванага ў 1852 годзе прыватнага [[вучылішча]]. 3 25 студзеня 1907 года 7-класная гімназія. У 1914 годзе гімназію скончыла 30 чал., у 1915 годзе навучалася 330 чал<ref>{{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|3|Гродзенскія гімназіі|аўтар=[[Галіна Сянькевіч]]}} * {{крыніцы/БелЭн|5|Гро́дзенскія гімна́зіі|Сянькевіч Г. Р.|440}} {{Адукацыя ў Гродзенскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Гродна]] [[Катэгорыя:Гімназіі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1906 годзе]] t6r6z260zbtplxx72aeb7ogwadtn843 828 780758 5211730 5139375 2026-10-05T11:43:50Z Sophivorus 61864 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 5211730 Scribunto text/plain -- Module:Excerpt implements the Excerpt template -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 & others -- License: CC-BY-SA-3.0 local parser = require( 'Module:WikitextParser' ) local yesno = require( 'Module:Yesno' ) local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' ) if not ok then config = {} end local Excerpt = {} -- Main entry point for templates function Excerpt.main( frame ) -- Make sure the requested page exists and get the wikitext local page = Excerpt.getArg( 1 ) if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end local title = mw.title.new( page ) if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end local fragment = title.fragment -- save for later if title.isRedirect then title = title.redirectTarget if fragment == "" then fragment = title.fragment -- page merge potential end end if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end page = title.prefixedText local wikitext = title:getContent() -- Get the template params and process them local params = { hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ), this = Excerpt.getArg( 'this' ), only = Excerpt.getArg( 'only' ), files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ), lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ), tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ), templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ), galleries = Excerpt.getArg( 'galleries', Excerpt.getArg( 'gallery' ) ), paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ), references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ), subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ), links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ), bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ), briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ), inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ), quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ), more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ), class = Excerpt.getArg( 'class' ), track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ), displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ), } -- Make sure the requested section exists and get the excerpt local excerpt local section = Excerpt.getArg( 2, fragment ) section = mw.text.trim( section ) if section == '' then section = nil end if section then excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section ) if not excerpt then if params.subsections then excerpt = parser.getSection( wikitext, section ) else local sections = parser.getSections( wikitext ) excerpt = sections[ section ] end end if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end else excerpt = parser.getLead( wikitext ) if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end end -- Remove noinclude bits excerpt = excerpt:gsub( '<[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>.-</[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>', '' ) -- Filter various elements from the excerpt excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files ) excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists ) excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables ) excerpt = Excerpt.filterGalleries( excerpt, params.galleries ) excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs ) -- If no file is found, try to get one from the infobox if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files and not section -- and we're in the lead section and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt then excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) end -- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter if config.blacklist then local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' ) if params.templates then if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist end else params.templates = '-' .. blacklist end end excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates ) -- Leave only the requested elements if params.only == 'file' or params.only == 'files' then local files = parser.getFiles( excerpt ) excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' ) end if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then local lists = parser.getLists( excerpt ) excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' ) end if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then local tables = parser.getTables( excerpt ) excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' ) end if params.only == 'gallery' or params.only == 'galleries' then local galleries = parser.getGalleries( excerpt ) excerpt = params.only == 'gallery' and galleries[1] or table.concat( galleries, '\n\n' ) end if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt ) excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' ) end if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then local templates = parser.getTemplates( excerpt ) excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' ) end if params.only == 'filename' then local files = parser.getFiles( excerpt ) local file = files[1] excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png' params.inline = true end -- @todo Make more robust and move downwards if params.briefDates then excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt ) end -- Remove unwanted elements excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) -- Fix or remove the references if params.references then excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) else excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt ) end -- Remove wikilinks if not params.links then excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt ) end -- Link the bold text near the start of most leads and then remove it if not section then excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page ) end if not params.bold then excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt ) end -- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' ) excerpt = mw.text.trim( excerpt ) excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n' -- Remove nested categories excerpt = frame:preprocess( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt ) -- Add tracking categories if params.track and config.categories then excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) end -- Build the final output if params.inline then return mw.text.trim( excerpt ) end local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div' local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class ) if config.styles then local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } ) block:node( styles ) end if params.hat then local hat = Excerpt.getHat( page, section, params ) block:node( hat ) end excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt ) block:node( excerpt ) if params.more then local more = Excerpt.getReadMore( page, section ) block:node( more ) end return block end -- Filter the files in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for index, file in pairs( files ) do local name = parser.getFileName( file ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end return wikitext end -- Filter the lists in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterLists( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local lists = parser.getLists( wikitext ) for index, list in pairs( lists ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list ) end end return wikitext end -- Filter the tables in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTables( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for index, tableWikitext in pairs( tables ) do local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext ) end end return wikitext end -- Filter the galleries in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterGalleries( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local galleries = parser.getGalleries( wikitext ) for index, gallery in pairs( galleries ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, gallery ) end end return wikitext end -- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext ) for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph ) end end return wikitext end -- Filter the templates in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) for index, template in pairs( templates ) do local name = parser.getTemplateName( template ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template ) end end return wikitext end function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) -- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all local templates = parser.getTemplates( excerpt ) for _, template in pairs( templates ) do local parameters = parser.getTemplateParameters( template ) local file, captions, caption, cssClasses, cssClass for _, pair in pairs( config.captions ) do file = pair[1] file = parameters[file] if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg captions = pair[2] for _, p in pairs( captions ) do if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end end -- Check for CSS classes -- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert -- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used if pair[3] then cssClasses = pair[3] for _, p in pairs( cssClasses ) do if parameters[ p ] then cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ] break end end end local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or '' return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt end end end return excerpt end function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for _, file in pairs( files ) do local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file ) local fileTitle = mw.title.new( fileName ) if fileTitle then local fileDescription = fileTitle:getContent() if not fileDescription or fileDescription == '' then local frame = mw.getCurrentFrame() fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons end if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end end return wikitext end function Excerpt.getHat( page, section, params ) local hat -- Build the text if params.this then hat = params.this elseif params.quote then hat = Excerpt.getMessage( 'this' ) elseif params.only then hat = Excerpt.getMessage( params.only ) else hat = Excerpt.getMessage( 'section' ) end hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' ) -- Build the link if section then hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle .. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links else hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].' end -- Build the edit link local title = mw.title.new( page ) local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' ) hat = hat .. '<span class="mw-editsection-like plainlinks"><span class="mw-editsection-bracket">[</span>[' hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain() hat = hat .. ']<span class="mw-editsection-bracket">]</span></span>' if config.hat then local frame = mw.getCurrentFrame() hat = config.hat .. hat .. '}}' hat = frame:preprocess( hat ) else hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat ) end return hat end function Excerpt.getReadMore( page, section ) local link = "'''[[" .. page if section then link = link .. '#' .. section end local text = Excerpt.getMessage( 'more' ) link = link .. '|' .. text .. "]]'''" link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link ) return link end -- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph -- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph function Excerpt.fixDates( excerpt ) local start local s local e = 0 repeat start = e + 1 s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start ) until not s or s > start s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year) if s and s < start + 100 then -- look only near the start local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e ) local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' ) if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then local y1 = tonumber( year1 ) local y2 = tonumber( year2 ) if y2 > y1 and y2 < y1 + 125 and y1 <= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e ) end end end return excerpt end -- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references -- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts -- that is, replace <ref name="Foo"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and also <ref name="Foo" /> for <ref name="Title of the article Foo" /> -- also remove reference groups: <ref name="Foo" group="Bar"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and <ref group="Bar"> for <ref> -- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like <ref name="Darwin's book"> function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) local references = parser.getReferences( excerpt ) local fixed = {} for _, reference in pairs( references ) do local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once local content = parser.getTagContent( reference ) if not content then -- reference is self-closing local full = parser.getReference( excerpt, name ) if not full then -- the reference is not defined in the excerpt full = parser.getReference( wikitext, name ) if full then excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 ) end table.insert( fixed, name ) end end end end -- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff][^>]*name *= *["\']?([^"\'>/]+)["\']?[^>/]*(/?) *>', '<ref name="' .. page:gsub( '"', '' ) .. ' %1"%2>' ) -- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff] *group *= *["\']?[^"\'>/]+["\'] *>', '<ref>' ) return excerpt end function Excerpt.removeReferences( excerpt ) local references = parser.getReferences( excerpt ) for _, reference in pairs( references ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference ) end return excerpt end function Excerpt.removeCategories( excerpt ) local categories = parser.getCategories( excerpt ) for _, category in pairs( categories ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category ) end return excerpt end function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' ) end function Excerpt.removeComments( excerpt ) return excerpt:gsub( '<!%-%-.-%-%->', '' ) end function Excerpt.removeBold( excerpt ) return excerpt:gsub( "'''", '' ) end function Excerpt.removeLinks( excerpt ) local links = parser.getLinks( excerpt ) for _, link in pairs( links ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link ) end return excerpt end -- @todo Use parser.getLinks function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText ) local ucpage = lang:ucfirst( page ) local lcpage = lang:lcfirst( page ) excerpt = excerpt :gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) return excerpt end -- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page function Excerpt.linkBold( excerpt, page ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local position = mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:ucfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- look for "'''Foo''' is..." (uc) or "A '''foo''' is..." (lc) or mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:lcfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves if position then local length = mw.ustring.len( page ) excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name) excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, "'''(.-'*)'''", function ( text ) if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template return "'''[[" .. page .. '|' .. text .. "]]'''" -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]''' else return nil -- instruct gsub to make no change end end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub end return excerpt end function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local addedCategories = false local contentCategory = config.categories.content if contentCategory and currentTitle.isContentPage then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]' end local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ] if namespaceCategory then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]' end if addedCategories then excerpt = excerpt .. '\n' end return excerpt end -- Helper method to match from a list of regular expressions -- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ... function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init ) for i = 1, #list do local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) } if match[1] then return unpack( match ) end end return nil end -- Helper function to get arguments -- args from Lua calls have priority over parent args from template function Excerpt.getArg( key, default ) local frame = mw.getCurrentFrame() for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end for k, value in pairs( frame.args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end return default end -- Helper method to get an error message -- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories function Excerpt.getError( key, value ) local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value ) local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message ) if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' ) end return markup end -- Helper method to get a localized message -- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab -- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead function Excerpt.getMessage( key, value ) local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' ) if not ok2 then return key end local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value ) if not ok3 then return key end return message end -- Helper method to escape a string for use in regexes function Excerpt.escapeString( str ) return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Helper method to remove a string from a text -- @param text Text from where to remove the string -- @param str String to remove -- @return The given text with the string removed function Excerpt.removeString( text, str ) local pattern = Excerpt.escapeString( str ) if #pattern > 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) ) end return text:gsub( pattern, '' ) end -- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans -- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5' -- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true} -- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not -- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient function Excerpt.parseFilter( filter ) local filters = {} local isBlacklist = false if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then isBlacklist = true filter = string.sub( filter, 2 ) end local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'} for _, value in pairs( values ) do value = mw.text.trim( value ) local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5 if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1 if max then for i = min, max do filters[ i ] = true end else filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3' end end filter = { cache = {}, terms = filters } return filter, isBlacklist end -- Helper function to see if a value matches any of the given filters function Excerpt.matchFilter( value, filter ) if value == nil then return false elseif type(value) == "number" then return filter.terms[value] else local cached = filter.cache[value] if cached ~= nil then return cached end local lang = mw.language.getContentLanguage() local lcvalue = lang:lcfirst(value) local ucvalue = lang:ucfirst(value) for term in pairs( filter.terms ) do if value == tostring(term) or type(term) == "string" and ( lcvalue == term or ucvalue == term or mw.ustring.match( value, term ) ) then filter.cache[value] = true return true end end filter.cache[value] = false end end return Excerpt ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk 0 781067 5211256 5149849 2026-10-04T12:20:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211256 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гуантанама (значэнні)}} {{Вайсковае фарміраванне}} '''База ў заліве Гуантанама''' ({{Lang-en|Guantanamo Bay Naval Base}}; {{Lang-es|Base Naval de la Bahía de Guantánamo}}) — ваенна-марская база [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] на востраве [[Куба (востраў)|Куба]]. == Гісторыя == [[Файл:Guantanamo_Bay_Naval_Base,_Cuba,_1916_‧_1.jpg|злева|міні|База ў 1916 годзе.]] [[Файл:US_fleet_at_Guantanamo_Bay_1927.jpg|злева|міні|Флот ЗША на якары, 1927 год.]] === Пасля іспана-амерыканскай вайны === Злучаныя Штаты валодаюць бестэрміновым правам выкарыстання тэрыторыі базы з 1903 года. Тады была ўстаноўлена фіксаваная цана арэнды — «2000 песа ў залатой валюце Злучаных Штатаў» у год<ref>Газета Гранма, «Размышления главнокомандующего Фиделя Кастро», http://www.granma.cubaweb.cu/secciones/reflexiones/rus-042.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080511185340/http://www.granma.cubaweb.cu/secciones/reflexiones/rus-042.html |date=11 мая 2008 }}</ref>. Сучасны статус базы рэгламентуецца дагаворам ад 1934 года, у адпаведнасці з якім, плата за выкарыстанне базы была павялічана да $4085<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cnrse.cnic.navy.mil/Installations/NS-Guantanamo-Bay/About/History/|title=History|website=cnrse.cnic.navy.mil|access-date=2024-11-02|archive-date=21 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321025756/https://cnrse.cnic.navy.mil/Installations/NS-Guantanamo-Bay/About/History/|url-status=dead}}</ref>. Сам жа дагавор можа быць скасаваны «толькі па ўзаемнай згодзе бакоў, альбо ж пры парушэнні ўмоў арэнды». Арэнда ажыццяўляецца на правах [[Экстэрытарыяльнасць|экстэрытарыяльнасці]], што азначае, напрыклад, што рыбная лоўля ў заліве для мясцовага насельніцтва забаронена. === Да і пасля Другой сусветнай вайны === Ваенна-марская база стала асноўным месцам для зімовых вучэнняў [[Другі флот ВМС ЗША|Атлантычнага флоту]]. З-за росту колькасці базы ў месяцы навучання, на ваенна-марской базе хутка былі створаны аб’екты для падтрымкі паўсядзённых функцый. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] база выкарыстоўвалася для паштовых адпраўленняў. === Пасля кубінскай рэвалюцыі 1959 года === Пасля перамогі [[Кубінская рэвалюцыя|рэвалюцыі 1959 года]] ўрад Кубы запатрабаваў ад урада ЗША вяртання тэрыторыі і акваторыі ваенна-марской базы Гуантанама і адмовіўся прымаць ад ЗША плату за арэнду базы. Падчас [[Карыбскі крызіс|Карыбскага крызісу 1962 года]] база Гуантанама была блакіравана падраздзяленнямі узброеных сіл Кубы. У 1964 годзе Кастра перакрыў доступ да вады і паставак на базу, з тых часоў ваенна-марская база Гуантанама стала самадастатковай, маючы ўласныя крыніцы энергіі і вады<ref name=":0"/>. Станам на пачатак 1966 года колькасць гарнізона Гуантанама складала 4 тыс. чалавек. У верасні 1977 года колькасць гарнізона базы складала 2444 вайскоўцаў, але ў далейшым яна была некалькі зменшана — і ў верасні 1979 года складала {{Падказка|2100 чалавек|1700 ваенных ВМС ЗША і 400 ваенных марской пяхоты ЗША}}. Пасля з’яўлення ў 2002 годзе [[Турма ў Гуантанама|на тэрыторыі базы турмы]] ўрад Кубы паспрабаваў (беспаспяхова) скасаваць дамову арэнды і дамагчыся эвакуацыі базы, аргументуючы гэта парушэннем умоў арэнды. У 2008 годзе [[Вярхоўны Суд ЗША]] вызначыў: «з практычнага пункту гледжання Гуантанама — гэта не замежжа». Фактычна ЗША ажыццяўляюць свой дзяржаўны суверэнітэт на дадзенай тэрыторыі безумоўна І ў поўным аб’ёме, а юрысдыкцыя Кубы носіць чыста фармальны характар. == Інфраструктура базы Гуантанама == [[Файл:Guantanamo.jpg|міні|200px|Карта тэрыторыі базы]] Агульная плошча ваенна-марской базы складае прыблізна 117 квадратных кіламетраў, што адпавядае прамавугольніку памерам 9×13 км. Да таго ж Злучаныя Штаты валодаюць правам выкарыстання 37 квадратных кіламетраў воднай паверхні [[Гуантанама (заліў)|заліва Гуантанама]]. Гавань ваенна-марской базы ў стане змясціць да 50 буйных караблёў. На сушы знаходзіцца звыш 1500 службовых і жылых аб’ектаў, механізаваны порт, суднарамонтныя майстэрні, маецца плывучы док, склады харчавання, боепрыпасаў, гаруча-змазачных матэрыялаў. Тут пастаянна знаходзяцца каля 10 тысяч чалавек ваеннага персаналу. Для забеспячэння нармальных умоў пражывання кантынгенту база размяшчае развітой інфраструктурай, у якую ўваходзяць забаўляльныя ўстановы, клубы, тэнісныя корты, бейсбольныя пляцоўкі, плавальныя басейны, пляжы, іпадром, рыбалоўныя суда і яхты.<gallery> Файл:US_Navy_100506-N-8241M-191_An_aerial_view_of_Bulkeley_Hall_at_Naval_Station_Guantanamo_Bay,_Cuba._Bulkeley_Hall_is_the_naval_station_headquarters_and_administration_building.jpg|alt=Вид с воздуха на центральную часть базы|Выгляд з паветра на цэнтральную частку базы. Файл:Guantanamo_Naval_Bases_McDonalds,_on_April_2006_--_the_20th_anniversary_of_its_opening.png|alt=«Макдоналдс» на территории базы|«[[McDonald’s|Макдоналдс]]» на тэрыторыі базы. Файл:Off_duty_GIs,_on_a_tour_of_the_Guantanamo_base,_mingle_just_inside_the_gate_to_Cuba_-a.jpg|alt=Пропускной пункт на границе с Кубой|Прапускны пункт на мяжы з Кубай. Файл:U.S-Cuban_Border._Guantanamo_Bay_US_Naval_Base._-_panoramio.jpg|alt=Граница базы и кубинской территории|Мяжа базы і кубінскай тэрыторыі. Файл:Back_to_school_in_Guantanamo_140825-A-ZI015-002.jpg|alt=Школа на территории базы|Школа на тэрыторыі базы. Файл:Guantanamo_Chapel_in_June_2014.jpg|alt=Часовня|Капліца. Файл:Solar_panel_array_at_Guantanamo_-a.jpg|alt=Солнечные панели на территории базы|Сонечныя панэлі на тэрыторыі базы. Файл:Guantanamo_Bay_windmills.jpg|alt=Ветрогенераторы на территории базы|Ветрагенератары на тэрыторыі базы. </gallery> == У культуры == * Песня Гуантанамера на вершы [[Хасэ Марці]]. * Ваенна-марская база Гуантанама з’яўляецца месцам дзеяння ў амерыканскім мастацкім фільме «Некалькі добрых хлопцаў», камедыя «Гаральд і Кумар 2: Уцёкі з Гуантанама», драма Лагер X-Ray. * Месца дзеяння і падзеі гульні Metal Gear Solid V: Ground Zeroes з’яўляюцца адсылкай да базы і турмы Гуантанама. * У адной з місій гульні Tom Clancy’s Splinter Cell: Blacklist галоўны герой пранікае ў турму Гуантанама. * Як мінімум адзін з эпізодаў серыяла NCIS адбываецца на базе Гуантанама. * Згадваецца ў фільме Улада 2018 года. * Згадваецца ў 2-м сезоне анімэ Ермунганд. * Месца дзеяння фільма «Маўрытанец», які выйшаў у 2021 годзе, знаходзіцца на базе Гуантанама. * У [[Германія|нямецкага]] ультраправага гурта Die Lunikoff Verschwörung ёсць аднайменная песня. * «Дарога на Гуантанама» ([[Англійская мова|англ.]] ''The Road to Guantanamo'') — брытанскі фільм рэжысёраў Мата Уайткроса і Майкла Уінтэрботама. Аповяд пра лёс трох маладых брытанскіх [[Іслам|мусульман]], якія пасля [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|падзея]] 11 верасня 2001 года адправіліся ў Пакістан наведаць сваякоў і былі арыштаваныя па абвінавачванні ў сувязях з «Аль-Каідай». == Гл. таксама == * [[Турма ў Гуантанама]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * «Зарубежное военное обозрение», № 11/1978, подполковник Ю. Седов, американская военная база Гуантанамо, с.103,104. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120509093152/http://www.bbc.co.uk/russian/specials/guantanamo/index.shtml Турма ў Гуантанама] * [http://amnesty.org.ru/pages/guantanamo Гуантанама-Бэй — скандальнае парушэнне правоў чалавека (Amnesty International)] * [https://web.archive.org/web/20060905123630/http://islamcom.ru/material.php?id=279 Архан Джэмаль: канцлагер XXI стагоддзя] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Амерыцы]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў ЗША]] [[Катэгорыя:Парушэнні правоў чалавека]] [[Катэгорыя:Ваенныя базы ЗША]] [[Катэгорыя:Іспана-амерыканская вайна]] [[Катэгорыя:Куба]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rhhjztf5ykrpp7ya0wd5sijugo76wjz 0 783783 5211445 4944802 2026-10-04T20:09:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211445 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сеймур}} {{Кінематаграфіст}} '''Джэйн Сеймур''' ({{lang-en|Jane Seymour}}, сапраўднае імя — '''Джойс Пенелопа Вільгельміна Франкенберг''' {{lang-en|Joyce Penelope Wilhelmina Frankenberg}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанская {{актрыса|тэлебачання Вялікабрытаніі|тэлебачання ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, прадзюсар і пісьменнік. Вядома па ролі дзяўчыны Бонда ў фільме «Жыві і дай памерці» (1973) і амерыканскаму драматычнаму тэлесерыялу «Доктар Куін, жанчына-лекар» (1993). Неаднаразовы прызёр і намінант амерыканскіх прэмій «[[Залаты глобус]]» і «[[Эмі]]». Сеймур атрымала зорку на [[Галівудская алея славы|галівудскай Алеі славы]]<ref name="tvguide">{{cite magazine |title=Jane Seymour |magazine=TV Guide |url=http://www.tvguide.com/celebrities/jane-seymour/bio/155796 |access-date=2014-10-18 |archive-date=15 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015190254/http://www.tvguide.com/celebrities/jane-seymour/bio/155796 |url-status=dead}}</ref>, а ў 2000 годзе была прызначана афіцэрам [[Ордэн Брытанскай імперыі|Ордэна Брытанскай імперыі]]<ref name="bbcnews">{{cite news|title=MBE humbles footballer Wright |work=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/832031.stm |access-date=2011-11-02|date=2000-07-13}}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{IMDb name|0005412}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{DEFAULTSORT:Сеймур Джэйн}} e7qhetsqn3mhhwn8g6g8opp3fwc5g5a 0 789339 5211312 5008703 2026-10-04T14:51:09Z Krateven 65271 {{Бібліяінфармацыя}} 5211312 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Сахнін''' — горад у [[Паўночная акруга (Ізраіль)|Паўночнай акрузе]] [[Ізраіль|Ізраіля]]. Знаходзіцца ў [[Галілея|Галілеі]], за 12 км на поўдзень ад [[Карміэль|Карміэля]] і за 23 км на ўсход ад [[Ака (горад)|Ака]]. Паблізу Сахніна знаходзяцца пасёлак Місгаў і прамысловы парк Місгаў (раней называўся Тэрадыён). Статус горада з 1995 года. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-20}} [[Катэгорыя:Гарады Ізраіля]] j048rdr56eqzcb4nf83gxhmimi3b6z7 0 795205 5211466 5200225 2026-10-05T00:35:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211466 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента}}'''Дзяржаўная дума Расійскай імперыі''' - прадстаўнічая, заканадаўчая ўстанова [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1906-1917 гг.<ref>[[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240-242.</ref>. Фактычна ўяўляла з сябе ніжнюю палату парламента дзяржавы; вышэйшай з'яўляўся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]]. Увядзенне Думы было вынікам саступак з боку царскай улады ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] На працягу 1906-1907 гг. дзейнічалі чатыры скліканні Дзяржаўнай Думы. == Гісторыя ўзнікнення Думы і яе паўнамоцтвы == Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г.]] Упершыню абяцанне склікання [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўнай Думы]] было дадзена імператарам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем ІІ]] у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|Аляксандрам Булыгіным]] («[[Булыгінская дума]]»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г.]] абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваў<ref name=":0">{{Cite web |url=http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289 |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818034521/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289 |archive-date=18 жніўня 2007 |access-date=16 снежня 2025 |url-status=dead}}</ref>:<blockquote>«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад».</blockquote>Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і [[Основні державні закони Російської імперії|Асноўнымі дзяржаўнымі законамі]] ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны [[бюджэт]]. Правам [[Заканадаўчая ініцыятыва|заканадаўчай ініцыятывы]] і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій<ref name=":0" />. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай [[Парламент|парламента]]. Ролю верхняй палаты выконваў [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]]. Палова членаў Савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх [[Земства|земскіх сходаў]] (там, дзе іх не было, як у [[Беларусь|Беларусі]] — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх [[Дваранскі сход|дваранскіх сходаў]], [[Пецярбургская акадэмія навук|Акадэміі навук]], універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле Асноўных дзяржаўных законаў вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў [[Савет міністраў Расійскай імперыі|Савет міністраў]], які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе Асноўных дзяржаўных законаў, прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міру<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 327.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 29-30.</ref>. == Выбарчае заканадаўства 1905 г. == Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 [[Курыя|курыі]]: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі<ref name=":1">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 28.</ref>. Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў: * для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў; * для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым; * для сялянскай курыі — мець дом; * для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчын<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 26.</ref>. Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах<ref name=":1" />. Акрамя таго, існавалі катэгорыі насельніцтва, якія былі цалкам пазбаўлены выбарчых правоў. Да іх адносіліся замежныя грамадзяне, асобы ва ўзросце да 25 гадоў, жанчыны, студэнты, вайскоўцы, якія знаходзіліся на дзейснай службе, «бродячие инородцы», асобы, прызнаныя вінаватымі ў злачынствах, асобы, знятыя з пасады па рашэнні суда (на працягу 3 гадоў з моманту зняцця), асобы, якія знаходзіліся пад следствам, банкруты (да высвятлення прычыны), асобы, якія знаходзіліся пад апекай (глуханямыя, псіхічна хворыя, прызнаныя марнатраўцамі), асобы, пазбаўленыя духоўнага сану ў сувязі з заганным ладам жыцця, асобы, выключаныя з саслоўных таварыстваў паводле сваіх прысудах, а таксама губернатары, віцэ-губернатары, гарадскія кіраўнікі і іх памочнікі (на даручаных ім тэрыторыях), паліцэйскія (якія працавалі ў выбарчай акрузе)<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20070812063033/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1229</ref>. Выбары праходзілі ў некалькі этапаў: * для землеўладальніцкай курыі (у паветах і ўсіх іншых гарадах) — два або тры: асобы, маёмасць якіх адпавядала цэнзу, устаноўленаму для дадзенай мясцовасці, на павятовым з’ездзе землеўладальнікаў абіралі дэлегатаў у губернскі сход, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; * для гарадской курыі — два этапы: у [[Масква|Маскве]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і 24 буйных гарадах, указаных у выбарчым законе, выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на гарадскія выбарчыя сходы, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; у іншых гарадах выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на губернскія выбарчыя сходы, дзе тыя ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Думы; * для рабочай курыі — тры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад прадпрыемстваў з колькасцю 50-1000 рабочых (мужчынскага полу) або ад кожнай тысячы рабочых на буйных прадпрыемствах на гарадскія або губернскія сходы ўпаўнаважаных; 2) выбары дэлегатаў на гарадскіх або губернскіх сходах упаўнаважаных на гарадскія выбарчыя сходы; 3) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх выбарчых сходах; * для сялянскай курыі — чатыры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад 10 двароў на валасны сход; 2) выбары дэлегатаў ад [[Валасны сход|валасных сходаў]] (па два ад кожнага) на павятовы сход; 3) выбары дэлегатаў ад павятовых з’ездаў на губернскія або абласныя з’езды; 4) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх або абласных выбарчых з’ездах<ref name=":2" />. Такім чынам, на апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў (у 26 гарадскіх акругах дэпутатаў абіралі толькі прадстаўнікі гарадскіх і рабочых курый). Ад кожнай губерні, у залежнасці ад колькасці выбаршчыкаў, абіралася ад 2 да 15 дэпутатаў, ад вылучаных 26 гарадскіх акруг — ад 1 да 6. Усяго было створана 135 [[Выбарчая акруга|выбарчых акруг]], у тым ліку 26 гарадскіх, 33 тэрытарыяльна-саслоўныя, канфесійныя, тэрытарыяльна-канфесійныя і этнічныя акругі (40 дэпутатаў). Ад [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] абіралася 412 дэпутатаў (79%), ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 37 дэпутатаў (7 %), ад [[Каўказ|Каўказа]] — 29 (6 %), ад [[Сібір|Сібіры]] і [[Далёкі Усход|Далёкага Ўсходу]] — 25 (4 %), ад [[Сярэдняя Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Казахстан|Казахстана]] — 21 (4 %)<ref>Болтенкова Л. Ф. Влияние парламентов на развитие федерализма в России // Политико-правовые основы федерализма в России: сборник / под ред. Р. С. Хакимова. — 2006. — С. 8-23.</ref>. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Дзяржаўная Дума I склікання]] == === Выбары === Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку [[1906|1906 г.]], а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі. У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]]. Нягледзячы на гэта, некаторыя [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]] і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры]] ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдаты<ref>Шуб Д. Первая Государственная Дума // Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.): Сборник статей. — Нью-Йорк: Издание «Нового журнала», 1969. — С. 132.</ref>. === Склад === Усяго было абрана 497 дэпутатаў. Былі сфарміраваны наступныя фракцыі: [[кадэты]] — 174 дэпутатаў, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] — 16, [[трудавікі]] (члены «Працоўнага саюза») — 96, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] ([[меншавікі]]) — 18 (спачатку меншавікі ўвайшлі ў фракцыю трудавікоў і толькі ў чэрвені, па рашэнні IV з’езда РСДРП, стварылі ўласную фракцыю); [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 70 чалавек (прадстаўнікі нацыянальных раёнаў, якія выступаюць за аўтаномію гэтых тэрыторый і іх прыхільнікі: Польскае кола, прадстаўнікі ўкраінскай, літоўскай, латышскай і іншых нацыянальных груп), [[прагрэсісісты]] — 12 (фракцыя была сфарміравана беспартыйнымі кандыдатамі з ліберальнымі поглядамі, блізкімі да кадэтаў). Незалежных кандыдатаў было 100, у тым ліку [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры,]] якія афіцыйна не стварылі фракцыю з-за байкоту выбараў сваёй партыяй<ref>Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005.</ref>. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Сяргей Андрэевіч Мурамцаў|Сяргей Мурамцаў]], прафесар грамадзянскага права і судаводства [[Московський державний університет імені М. в. Ломоносова|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Таварышамі старшыні былі князь [[Пётр Дзмітрыевіч Далгарукаў|Пётр Далгарукаў]] і [[Мікалай Грэдэскул]] (абодва кадэты), сакратаром — князь [[Дзмітрый Іванавіч Шахоўскі|Дзмітрый Шахоўскі]]. === Дзейнасць === Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 г. у [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскім палацы]] ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. З пачатку яе працы выявілася вострая канфрантацыя паміж думскай большасцю і ўрадам [[Іван Логінавіч Гарамыкін|Івана Гарамыкіна]]. За 72 дні дзейнасці Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэцкая фракцыя настойліва вылучала патрабаванні агульнай палітычнай [[Амністыя|амністыі]], адмены [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]], ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага]] [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Савета]] і ўстанаўлення адказнасці [[Савет Міністраў Расійскай імперыі|Савета Міністраў]] перад Думай. Гэтыя патрабаванні, падтрыманыя большасцю дэпутатаў, былі афіцыйна адхілены ўрадам<ref name=":0" />. Цэнтральнае месца ў працы Першай Дзяржаўнай думы займала [[Аграрнае пытанне|зямельнае пытанне]]. 7 мая 1906 г. кадэты ўнеслі законапраект аб стварэнні дзяржаўнага зямельнага фонду за кошт дзяржаўных, царкоўных і часткі памешчыцкіх зямель з прымусовым выкупам. З фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на ўмовах арэнды. 23 мая фракцыя трудавікоў прапанавала праект стварэння грамадскага зямельнага фонду з канфіскацыяй зямлі звыш «працоўнай нормы» і перадачай яе ў карыстанне праз выбарныя мясцовыя камітэты. Найбольш радыкальны эсераўскі праект аб [[Сацыялізацыя|сацыялізацыі]] ўсёй зямлі Дума адмовілася разглядаць. Абмеркаванне аграрнага пытання выклікала рост грамадскай напружанасці, у сувязі з чым 8 чэрвеня Савет Міністраў фактычна паставіў пытанне аб магчымым роспуску Думы<ref name=":0" />. Кадэты таксама ўнеслі законапраект аб дэпутацкай недатыкальнасці, аднак ён не быў разгледжаны. Спробы часткі міністраў прыцягнуць кадэтаў да ўдзелу ва ўрадзе падтрымкі не атрымалі. Пасля выказвання Думай недаверу ўраду шэраг міністраў пачалі байкатаваць яе пасяджэнні. За ўвесь час сваёй працы Дума прыняла толькі два законы: аб адмене смяротнага пакарання і аб выдзяленні сродкаў на дапамогу пацярпелым ад неўраджаю<ref name=":2" />. === Разгон Думы і Выбаргская адозва === [[19 ліпеня|6 (19) ліпеня]] [[1906|1906 г.]] замест Івана Гарамыкіна цар прызначыў старшынёй Савета Міністраў [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]]. 8 ліпеня [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] выдаў указ аб роспуску Дзяржаўнай думы. У маніфесце таксама абвяшчалася правядзенне новых выбараў па тых жа правілах, што і ў Першую Дзяржаўную думу<ref>{{Cite web |url=https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 |title=Архіўная копія |access-date=16 снежня 2025 |archive-date=8 сакавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260308181033/https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 |url-status=dead }}</ref>. 9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў [[Выбарг|Выбаргу]], прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» ([[Выбаргская адозва]]). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці<ref name=":3">https://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/</ref>. Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат ([[Свеаборгскае паўстанне]], [[Кранштацкае паўстанне 1906|Кранштацкае паўстанне]]) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў ([[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Мінская губерня|Мінская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская]]) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый ([[Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі]], [[Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі]], [[Сіянізм|сіяністы]]). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратаў]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 54-55.</ref>. У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да [[Саюз аўтанамістаў|Саюза аўтанамістаў]]. На чале дадзенай групы стаў [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі. 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала [[Краёвае кола Літвы і Русі|дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў]] («Тэрытарыяльнае кола»,«Парламенцкая група заходніх ускраін»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў. Сярод кіраўнікоў дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, [[Геранім Друцкі-Любецкі]], [[Чэслаў Янкоўскі]]. Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі [[Краёўцы|краёўцамі]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — C. 141-142.</ref>. 8 дэпутатаў далучыліся да фракцыі трудавікоў, і толькі адзін падтрымліваў правых<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 57-58.</ref>. Дэпутаты ад беларускіх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы адказу на тронную прамову Мікалая ІІ. У спецыяльную камісію ўвайшлі князь [[Геранім Друцкі-Любецкі]] і селянін [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]]. У праекце адказу былі сфармуляваны патрабаванні палітычнай амністыі, адмены надзвычайнай аховы і ваеннага становішча, а таксама стварэння ўрада, які карыстаўся б даверам Думы. З гэтымі патрабаваннямі выступалі ў сваіх прамовах многія дэпутаты ад заходніх губерняў з ліку кадэтаў і аўтанамістаў<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 58-59.</ref>. Прадстаўнікі дэпутацкай групы "Тэрытарыяльнае кола" нароўні з дэпутатамі ад "Польскага кола з Каралеўства Польскага" рабілі акцэнт на неабходнасці ліквідацыі [[Нацыя|нацыянальнага]] і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]<ref name=":4">Циунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.</ref>. Пры абмеркаванні аграрнага пытання кадэцкія дэпутаты ад Беларусі ўдзельнічалі абмежавана, а большасць «Тэрытарыяльнага кола» выступала супраць прымусовага адчужэння памешчыцкіх зямель, адстойваючы прынцыпы недатыкальнасці ўласнасці і вырашэння зямельнай праблемы на мясцовым узроўні з увядзеннем [[Абласное самакіраванне|абласнога самакіравання]]. Такую пазіцыю аргументавалі дэпутаты [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Эдвард Роп]], [[Геранім Друцкі-Любецкі]] і іншыя. У той жа час чацвёра сялянскіх дэпутатаў ([[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Антон Сакалоўскі]], [[Канстанцін Казіміравіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]], [[Міхаіл Гатавецкі]]) падтрымалі аграрны законапраект трудавікоў. На карысць радыкальнай аграрнай рэформы выказваліся і некаторыя іншыя сялянскія дэпутаты ад заходніх губерняў. Крытыкуючы ідэю сацыялізацыі зямлі, яны настойвалі на замацаванні канфіскаваных зямель за сялянамі ва ўласнасць з улікам спецыфікі падворнага землекарыстання ў Беларусі<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 59-62.</ref>. Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі [[Выбаргская адозва|Выбаргскую адозву]]: [[Гірш Брук]], [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Аляксей Ануфрыевіч Валковіч|Аляксей Валковіч]], [[Шмарыя Хаімавіч Левін|Шмарыя Левін]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], [[Сямён Якаўлевіч Разенбаум|Сямён Разэнбаўм]], [[Рыгор Цвёрды]], [[Уладзімір Якубсон]]<ref name=":3" />. Прадстаўнікі «Тэрытарыяльнага кола» не падпісалі адозву і падвяргалі крытыцы стратэгію кадэтаў. == [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўная Дума ІІ склікання]] == === Выбары === Выбары ў Другую Думу праводзіліся па тых жа правілах, што і ў Першую Думу, на аснове шматступенчатай [[Курыя|курыяльнай]] сістэмы. Выбарчая кампанія праходзіла на фоне спаду рэвалюцыйнага руху. Па ініцыятыве прэм’ер-міністра [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]] пытанне аб змене выбарчага заканадаўства (8 ліпеня і 7 верасня 1906 г.) двойчы абмяркоўвалася ў Савеце Міністраў, але члены ўрада прыйшлі да высновы, што такі крок немэтазгодны, паколькі ён звязаны з парушэннем [[Асноўныя Законы Расійскай імперыі|Асноўных Законаў]] і можа стаць трыгерам для новага ўздыму рэвалюцыйнага руху. Тым не менш згодна з «сенацкімі ўдакладненнямі» выбарчага закона (студзень-люты 1907 г.), частка рабочых і дробных землеўладальнікаў была адхілена ад выбараў у Думу. Урад усімі спосабамі імкнуўся забяспечыць прымальны склад Думы: сяляне, якія не былі домаўладальнікамі, адхіляліся ад выбараў; па гарадской курыі не маглі абірацца рабочыя, нават калі яны валодалі кватэрным цэнзам, прадугледжаным законам, і г.д.<ref name=":0" /> Так, у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] скарацілася з 31 да 27 колькасць прадпрыемстваў, рабочыя якіх мелі выбарчыя правы<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 89.</ref>. У адрозенне ад выбараў у Першую Думу, у гэты раз у выбарах удзельнічалі прадстаўнікі амаль усіх палітычных сіл. У цэлым сярод іх можна вылучыць чатыры плыні: [[Правыя (палітыка)|правыя]]; [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]]; [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]]; [[Левыя (палітыка)|левы]] блок, які аб’ядноўваў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратаў]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]] і іншыя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] групоўкі. === Склад === Удзел у выбарах вялікай колькасці палітычных сіл прывёў да большай яе стракатасці ў параўнанні з папярэдняй Думай. Па партыйных фракцыях дэпутаты размеркаваліся наступным чынам: * [[трудавікі]] — 104 дэпутаты; * [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]] — 98 дэпутатаў; * [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 76 дэпутатаў; * [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] — 65 дэпутатаў, * [[акцябрысты]] і правыя [[Манархізм|манархісты]] — 54 дэпутаты; * беспартыйныя — 50 дэпутатаў; * [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] — 37 дэпутаты; * [[Казакі|казацкая]] група — 17 дэпутатаў; * [[Партыя народных сацыялістаў|народныя сацыялісты]] — 16 дэпутатаў; * Партыя дэмакратычных рэформаў — 1 дэпутат. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Фёдар Аляксандравіч Галавін|Фёдар]] [[Фёдар Аляксандравіч Галавін|Галавін]], абраны ад [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]. Намеснікамі старшыні сталі [[Мікалай Пазнанскі]] (беспартыйны левы) і [[Міхаіл Бярэзін]] (трудавік), сакратарам — [[Міхаіл Чалнакоў]] (кадэт). === Дзейнасць і роспуск === Другая Дзяржаўная дума, як і Першая, імкнулася ўсталяваць кантроль над дзейнасцю ўрада, што прывяло да пастаянных канфліктаў. У цэлым Дума была больш радыкальнай, аднак дэпутаты змянілі тактыку, зрабіўшы акцэнт на легалісцкія метады дзейнасці. Кадэты заклікалі пазбягаць крокаў, якія маглі б справакаваць роспуск Думы. На падставе Статута аб Дзяржаўнай думе былі створаны камісіі, якія распрацоўвалі законапраекты. У Думу паступіла 287 урадавых законапраектаў, але было ўхвалена толькі 20, з якіх законам сталі толькі тры<ref name=":0" />. Цэнтральным пытаннем заставалася аграрнае. [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Кадэты]] змякчылі свой ранейшы праект, адмовіўшыся ад ідэі дзяржаўнага зямельнага фонду і прапанаваўшы выкуп памешчыцкіх зямель па «справядлівай ацэнцы» за кошт дзяржавы і сялянства. Левыя фракцыі ([[трудавікі]], [[эсэры]], [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]) выступалі за пераразмеркаванне памешчыцкіх і дзяржаўных зямель на карысць малазямельных сялян, у той час як правыя падтрымлівалі ўрадавую аграрную праграму, замацаваную ва [[Сталыпінская аграрная рэформа|ўказе ад 9 лістапада 1906 г]].<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 94-96.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 335—336.</ref>. Абмяркоўваліся таксама бюджэт на 1907 г., харчовае пытанне, амністыя палітзняволеным і адмена ваенна-палявых судоў. 17 мая 1907 г. Дума асудзіла паліцэйскае самавольства, што выклікала рэзкае незадавальненне ўрада. У адказ Міністэрства ўнутраных спраў таемна падрыхтавала праект новага выбарчага закона. 1 чэрвеня П. Сталыпін запатрабаваў пазбавіць дэпутацкай недатыкальнасці 55 сацыял-дэмакратаў, абвінаваціўшы іх у змове; Дума адхіліла гэтыя патрабаванні і стварыла следчую камісію<ref name=":0" />. 3 чэрвеня 1907 г. [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] распусціў Другую Думу і аднаасобна змяніў выбарчы закон<ref>Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — <abbr>СПб.</abbr>, 1910. — Т. XXVII. 1907. — № 29240—29242.</ref>, што парушала Асноўныя дзяржаўныя законы (т. зв. [[трэццячэрвеньскі пераварот]]). У гістарыяграфіі гэты акт разглядаецца як завяршэнне [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Разгон Думы ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху не выклікаў значных пратэстаў. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Сярод іх 15 дэпутатаў з’яўляліся прадстаўнікамі праваманархічных сіл, 11 — [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамістаў]], 3 — кадэтаў, 8 беспартыйных, якія ў пэўных момантах падтрымлівалі правых або кадэтаў. Ніводзін прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левых]] сіл абраны ў Думу не быў. Па сацыяльным складзе сярод дэпутатаў было 13 землеўладальнікаў-памешчыкаў, 3 духоўных асоб, 4 інтэлігентаў і 16 сялян<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 334.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 92.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Адзіным з іх, хто падтрымаў законапраект [[Трудавікі|трудавікоў]], быў [[Антон Санцэвіч]], які абгрунтоўваў неабходнасць пераразмеркавання памешчыцкай і царкоўнай зямлі на карысць сялян. Разам з тым сялянскія дэпутаты, што прымыкалі да правых, нягледзячы на лаяльнасць ураду, таксама выступалі за адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян, падкрэсліваючы неабходнасць перадачы зямлі ва ўласнасць, а не ў карыстанне. Правыя сялянскія дэпутаты адстойвалі перадачу зямель польскіх памешчыкаў праваслаўным сялянам за выкуп і рашуча пярэчылі ідэі вырашэння аграрнага пытання праз органы [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]]. У іх выступах аграрная праблематыка цесна звязвалася з крытыкай «польскага ўплыву» ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і адмаўленнем любой формы [[Аўтаномія|аўтаноміі]]. Эклектычнасць пазіцый гэтай групы выявілася ў тым, што яны адначасова дэкларавалі вернасць уладзе і патрабавалі пераразмеркавання зямлі, адкідваючы пры гэтым радыкальныя праекты левых<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 95-98.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 336-337.</ref>. Польска-каталіцкія дэпутаты з заходніх губерняў у лютым 1907 г. стварылі групу «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі]]», якая аб’яднала 12 дэпутатаў на чале з [[Міхал Вэнслаўскі|Міхалам Вэнслаўскім]]. У яе дзейнасці спалучаліся ідэі [[Краёўцы|краёвага]] ліберальнага кансерватызму і [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 101.</ref>. Група адмовілася ад фармальнага ўваходжання ў «Польскае кола», але супрацоўнічала з ім у камісіях і салідарызавалася ў большасці палітычных пытанняў. Праграма групы прадугледжвала дэмакратычныя свабоды, раўнапраўе саслоўяў і канфесій, дэцэнтралізацыю імперыі, развіццё мясцовага самакіравання і недатыкальнасць прыватнай уласнасці, у тым ліку зямельнай. Польскія дэпутаты падтрымалі ідэю аўтаноміі Каралеўства Польскага, выступалі за скасаванне нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў, адмену ваенна-палявых судоў і пашырэнне выкарыстання польскай і літоўскай моў у адукацыі<ref name=":4" /><ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 98-101.</ref>. Аднак роспуск Другой Дзяржаўнай думы перашкодзіў разгляду адпаведных законапраектаў. == Выбарчае заканадаўства 1907 г. == Паводле Палажэння аб выбарах ад 3 чэрвеня 1907 г. выбіраліся 442 дэпутаты, з іх ад [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] — 403, ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 10 (у тым ліку адзін ад рускага насельніцтва і адзін ад [[Праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва), ад [[Каўказ|Каўказскага краю]] — 10 (з іх 2 ад казакоў і 1 ад рускага насельніцтва), ад азіяцкай часткі імперыі ([[Сібір]] і [[Далёкі Усход|Далёкі Ўсход]]) — 15 дэпутатаў. [[Цэнтральная Азія]] не была прадстаўлена ў Думе ўвогуле<ref name=":5">Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи (Воспоминания современников. Материалы и документы), под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008. — С. 772-822.</ref>. Выбарчая сістэма была шматступеньчатай і курыяльнай. На першым этапе [[Сялянства|сяляне]] праз [[Валасны сход|валасныя сходы]] выбіралі ўпаўнаважаных на павятовыя выбарчыя сходы; рабочыя выбіралі ўпаўнаважаных на губернскі сход; дробныя землеўладальнікі, якія не дасягалі маёмаснага цэнзу, аб’ядноўваліся для сумеснага прадстаўніцтва. На другім этапе ў паветах праводзіліся асобныя выбарчыя сходы курый (акрамя рабочай), а ў губернскіх гарадах — сход рабочай курыі. Ад сялян у сходах удзельнічалі ўпаўнаважаныя; землеўладальнікі і гараджане паводле двух спісаў з’яўляліся асабіста; дробныя землеўладальнікі былі прадстаўлены праз сваіх упаўнаважаных. Гэтыя сходы выбіралі выбаршчыкаў для губернскага выбарчага сходу<ref name=":5" />. Мясцовыя ўлады мелі шырокія паўнамоцтвы па арганізацыі сходаў, у тым ліку права дзяліць іх па тэрытарыяльным, маёмасным або нацыянальным прынцыпе. Асабліва важным быў падзел на «рускіх» і «нярускіх» выбаршчыкаў, што дазваляла штучна ўзмацняць прадстаўніцтва рускай меншасці на нацыянальных ускраінах. Такія механізмы істотна павялічвалі непрапарцыйнасць прадстаўніцтва і спрыялі правядзенню праўрадавых кандыдатаў<ref name=":5" />. Губернскі выбарчы сход з’яўляўся трэцім і вырашальным этапам выбараў. Выбаршчыкі адначасова выступалі і кандыдатамі ў дэпутаты. Галасаванне праводзілася ў некалькі тураў, пакуль не абіраліся ўсе мандаты. Спачатку выбары адбываліся па курыяльных квотах, пасля чаго астатнія дэпутаты абіраліся «па агульным спісе». Усяго 218 з 442 думскіх мандатаў былі квотаваныя па курыях і нацыянальнасцях<ref name=":5" />. Выбарчае права было істотна абмежавана. Яно прадастаўлялася толькі пры ўмове выканання маёмасных, прафесійных і іншых цэнзаў, якія істотна адрозніваліся па курыях. Значныя групы насельніцтва (жанчыны, моладзь да 25 гадоў, вайскоўцы, навучэнцы, іншаземцы і інш.) цалкам выключаліся з выбарчага працэсу. Рабочыя і сяляне не мелі права непасрэднага ўдзелу ў выбарчых з’ездах, а іх прадстаўніцтва кантралявалася сходамі з дамінаваннем цэнзавых курый<ref name=":5" />. Вынікам складанага і шматузроўневага выбарчага механізму стала крайняя непрапарцыйнасць прадстаўніцтва. Сялянскае насельніцтва еўрапейскай часткі імперыі выбірала ў сярэднім аднаго дэпутата на 2 млн чалавек, рабочыя — на 830 тыс., у той час як выбарцы цэнзавых курый — аднаго дэпутата на 16 тыс. чалавек. Насельніцтва [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] ўвогуле не мела прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай Думе. У заходніх губернях колькасць выбаршчыкаў ад землеўладальнікаў павялічвалася ў параўнанні з выбарчым законам 1905 г. на 15,5 % і складала 48,5 %, а сялян — зменшылася на 8,3 % (да 29,55). Тут землеўладальніцкая курыя атрымлівала меншую колькасць выбаршчыкаў, чым па Расійскай імперыі ў цэлым (49,6 %), а скарачэнне выбаршчыкаў ад сялян у параўнанні з данымі па Расійскай імперыі было нязначным. Такія асаблівасці выбарчага закона ў [[Заходні край|Заходнім краі]] тлумачыліся імкненнем урада зменшыць прадстаўніцтва ў Думе польскіх памешчыкаў, якія складалі большую частку мясцовых землеўладальнікаў-дваран<ref name=":6">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 120—122.</ref>. Міністр унутраных спраў распарадзіўся аб раздзяленні з’ездаў землеўладальнікаў на «[[Рускія|рускае]]» і «[[Палякі|польскае]]» аддзяленні ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губернях]]. Да «рускага» аддзялення былі аднесены ўсе [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[немцы]], [[татары]], да «польскага» — усе [[католікі]], у тым ліку [[латышы]] (у Віцебскай губерні). Рускае насельніцтва [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], атрымала права выбіраць свайго дэпутата ў Думу асобна ад іншага насельніцтва (такое ж палажэнне дзейнічала ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]])<ref name=":6" />. Першы разрад гарадскіх выбаршчыкаў выбіраў ў пяці заходніх губернях 11,8 % ад усей колькасці выбашчыкаў (па імперыі ў цэлым — 15 %), другі разрад адпаведна 9,1 % (11,2 % па імперыі ў цэлым). Па новым выбарчым законе [[Яўрэі|яўрэйскае]] насельніцтва заходніх губерняў фактычна пазбаўлялася магчымасці сваім удзелам уплываць на вынікі выбараў. Першыя з’езды ва ўсіх гарадах [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] былі падзелены на тры аддзяленні: да першага былі аднесены выбаршчыкі «рускай» нацыянальнасці, да другога — «палякі», да трэцяга — яўрэі. Кожнае з аддзяленняў выбірала аднаго выбаршчыка, незалежна ад колькасці выбаршчыкаў. Напрыклад, у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] па адным выбаршчыку выбіралі 154 «рускіх» (куды ўваходзілі 6 татар і 11 немцаў), 241 «паляк» і 844 яўрэі. На два аддзяленні («рускія» і «нярускія») падзяліліся гарадскія выбаршчыкі ў [[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім]], [[Беластоцкі павет|Беластоцкім]] і [[Бабруйскі павет|Бабруйскім паветах]]. У [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] адно аддзяленне з’езда складалі асобы «польскага» паходжання, а другое — «асобы, што не належалі да польскай нацыянальнасці»<ref name=":6" />. Сяляне па ўсіх пяці заходніх губернях выбіралі 29,9 % выбаршчыкаў (раней 36,4 %), у той час як па імперыі ў цэлым 22 % (раней 42 %). Рабочыя Мінскай і Гродзенскай губерняў маглі выбіраць на губернскія сходы па два выбаршчыкі, а Віленскай і Магілёўскай — толькі па адным. У шэрагу некаторых губерняў, у тым ліку Віцебскай, як і па законе ад 11 снежня 1905 г., рабочыя не мелі выбарчых правоў на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая пражывала там, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах па гарадской курыі<ref name=":6" />. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Дзяржаўная Дума III склікання]] == === Выбары === Выбары ў ІІІ Дзяржаўную Думу адбываліся ў кастрычніку 1907 г. Яны праходзілі ва ўмовах завяршэння [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] і палітычных рэпрэсій з боку царызму. 70 % губерняў імперыі заставаліся ці былі абвешчаны на становішчы «ўзмоцненай аховы», якое ўводзілася на адзін год міністрам унутраных спраў ці [[Генерал-губернатар|генерал-губернатарамі]] ў тых мясцовасцях, дзе «грамадскі спакой» парушаўся «замахамі супраць існуючага дзяржаўнага ладу». Адміністрацыя атрымлівала права праводзіць вобшукі, высылаць падазроных асоб. У тых раёнах, дзе насельніцтва было «прыведзена ў трывожны стан», [[Савет Міністраў Расійскай імперыі|Саветам Міністраў]] на 6 месяцаў уводзілася «[[надзвычайнае становішча]]». Яно давала права генерал-губернатарам закрываць навучальныя ўстановы, здымаць з пасад чыноўнікаў усіх ведамстваў і выбарчых асоб, ствараць спецыяльныя ваенна-паліцэйскія каманды для падаўлення «хваляванняў»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 119-120.</ref>. 8 чэрвеня 1907 г. губернатары і [[Граданачальнік|граданачальнікі]] атрымалі цыркуляры, у адпаведнасці з якімі ім належала прыступіць да складання спісаў выбаршчыкаў і стварэння павятовых і губернскіх камісій для арганізацыі выбараў. Іх старшынямі раілася прызначаць членаў [[Акруговы суд|акруговых]] і [[Міравы суд|міравых судоў]]. Усе звесткі аб іх губернатары павінны былі накіроўваць міністру ўнутраных спраў, асабліва тыя, што тычыліся палітычных поглядаў<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 121-123.</ref>. Вялікую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праявілі праўрадавыя правыя арганізацыі [[Саюз рускага народа]], [[Рускі ўскраінны саюз]] і іншыя, якія мелі актыўную падтрымку з боку чыноўнікаў і праваслаўнага духавенства<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 123-126.</ref>. Актыўную кампанію праводзіў таксама [[Саюз 17 кастрычніка]]. У заходніх губернях яго прадстаўнікі дзейнічалі разам з іншымі правымі групоўкамі ў межах Рускага ўскраіннага саюза<ref>Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 183-185.</ref>. Сярод ліберальных партый найбольшую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праяўляла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]], хаця яе пазіцыі былі моцна падарваныя ў выніку адміністрацыйнага ўціску. Значную актыўнасць у перадвыбарчай кампаніі праявіла [[Партыя мірнага абнаўлення]], якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтамі<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 127-131.</ref>. Прымалі ўдзел у выбарах і большасць левых партый. Байкатавалі выбары толькі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і [[Польская сацыялістычная партыя]] — Рэвалюцыйная фракцыя. === Склад === Дзяржаўная Дума складалася з 442 членаў. Падчас першай сесіі дэпутаты ІІІ Думы наступным чынам размеркаваліся па фракцыях: правая фракцыя — 51, нацыянальная група — 26, група памяркоўна-правых — 70, Саюз 17 кастрычніка (акцябрысты) — 154, [[прагрэсісты]] (фракцыя створана на аснове Партыі мірнага абнаўлення) — 28, [[Польскае кола]] — 11, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]] — 7, Мусульманская група — 8, Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя (кадэты) — 54, трудавікі — 14, сацыял-дэмакратычная фракцыя — 19<ref name=":7">Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва. 1907—1912 гг. Часть 1: Общие сведения. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912.</ref>. Старшынямі Дзяржаўнай думы абіраліся: [[Мікалай Хамякоў]] (1 лістапада 1907 — 6 сакавіка 1910), [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] (10 сакавіка 1910 — 20 чэрвеня 1910; 29 кастрычніка 1910 — 15 сакавіка 1911 г.), [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Міхаіл Радзянка]] (22 сакавіка 1911 — да закрыцця Дзяржаўнай думы; у далейшым — старшыня Дзяржаўнай думы IV склікання). Намеснікамі старшыні Дзяржаўнай думы абіраліся [[Аляксандр Меендорф]] (5 кастрычніка 1907 — 30 кастрычніка 1909), [[Уладзімір Валконскі]] (5 кастрычніка 1907 — да закрыцця Дзяржаўнай думы), [[Сяргей Шыдлоўскі]] (30 кастрычніка 1909 — 29 кастрычніка 1910), [[Міхаіл Капусцін]] (29 кастрычніка 1910 — да закрыцця Дзяржаўнай думы). З названых асоб Уладзімір Валконскі належаў да фракцыі ўмерана правых; усе астатнія былі членамі фракцыі акцябрыстаў. Сакратаром Дзяржаўнай думы на ўвесь перыяд яе дзейнасці быў абраны [[Іван Пятровіч Сазановіч|Іван Сазановіч]] (правы)<ref name=":7" />. === Дзейнасць === Дэпутацкі склад ІІІ Дзяржаўнай Думы істотна адрозніваўся ад складу І і ІІ Дум і ў цэлым меў лаяльны да царскага ўрада характар. Левыя фракцыі і прадстаўнікі нацыянальных меншасцей не адыгрывалі значнай ролі. Найбуйнейшай была фракцыя [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрыстаў]], якая ў асноўным падтрымлівала ўрадавы курс і, у залежнасці ад сітуацыі, блакіравалася альбо з правымі, альбо з кадэтамі і прагрэсістамі. Гэтым актыўна карыстаўся прэм'ер-міністр [[Пётр Сталыпін]]: для правядзення рэпрэсіўных законаў ён абапіраўся на праваакцябрысцкую большасць, а для рэформаў — на акцябрысцка-прагрэсісцка-кадэцкую кааліцыю. У кастрычніку 1909 г. з ініцыятывы Сталыпіна была створана фракцыя расійскіх [[Нацыяналізм|нацыяналістаў]], што замацавала супрацоўніцтва акцябрыстаў з правымі як аснову думскай большасці<ref name=":0" />. Заканадаўчая дзейнасць ІІІ Думы была малаэфектыўнай. З 2571 унесенага законапраекта было ўхвалена 2197, аднак каля 95 % з іх мелі тэхнічны характар і датычыліся бюджэтных і штатных пытанняў. Перагрузка другараднымі законапраектамі выкарыстоўвалася ўрадам для нейтралізацыі заканадаўчых ініцыятыў Думы. Нават [[Сталыпінская аграрная рэформа|аграрная рэформа Сталыпіна]] атрымала сілу закона толькі ў чэрвені 1910 г., а важныя законапраекты доўга разглядаліся і часта блакаваліся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Саветам]]. Нягледзячы на фармальнае права заканадаўчай ініцыятывы, апазіцыйныя законапраекты, як правіла, не зацвярджаліся манархам. З 202 прапаноў дэпутатаў толькі 36 сталі законамі, пераважна пасля дапрацоўкі ў міністэрствах. Законапраекты аб удасканаленні мясцовага самакіравання, суда і паляпшэнні становішча старавераў былі адхілены. Дума мела таксама права дэпутацкіх запытаў да міністраў, якія не мелі юрыдычных наступстваў, але выступалі сродкам палітычнага кантролю. З 157 пададзеных запытаў урад даў тлумачэнні толькі ў 54 выпадках<ref name=":0" />. Дзейнасць ІІІ Думы насіла выразны вялікадзяржаўны і шавіністычны характар. У 1910-1911 гг. былі прыняты законы, што абмяжоўвалі аўтаномію [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], уключаючы закон ад 17 чэрвеня 1910 г., які адносіў ключавыя сферы заканадаўства да агульнадзяржаўных. У 1912 г. была створана [[Холмская губерня]] шляхам вылучэння ўсходніх частак [[Люблінская губерня|Люблінскай]] і [[Сядлецкая губерня|Седлецкай губерняў]] з [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]<ref name=":0" />. У 1909—1910 гг. урадам быў распрацаваны законапраект «Аб выкарыстанні „Палажэння аб земскіх установах ад 12 чэрвеня 1890 г.“ да губерняў [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]]», адобраны Сталыпіным. Паводле дадзенага палажэння, на выбарах у земствы ўводзіліся не саслоўныя, як у расійскіх губернях, а нацыянальныя курыі — «руская» і «польская». У першую залічвалася ўсё праваслаўнае насельніцтва, у другую — каталіцкае. Колькасць гласных вызначалася на аснове сярэдняга значэння долі насельніцтва і кошту нерухомай маёмасці, што забяспечвала перавагу «рускай» курыі за кошт далучэння да яе праваслаўных беларускіх сялян. У [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губернях]], дзе каталікі пераважалі, земствы не ўводзіліся. Захоўваўся і [[Саслоўе|саслоўны]] прынцып: сяляне маглі займаць не больш за траціну месцаў у павятовых земствах і не дапускаліся да губернскіх<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 390-391.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 164-165.</ref>. Законапраект быў унесены ў Дзяржаўную Думу 20 студзеня 1910 г.<ref name=":8">Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва / составлен Канцелярией Государственной Думы. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912. — Ч. 2: Законодательная деятельность. — С. 81.</ref>. Па ініцыятыве Сталыпіна выбарчы маёмасны цэнз быў зніжаны да 7,5 тыс. руб., што, паводле яго меркавання, павінна было ўмацаваць пазіцыі «рускіх» сярэдніх землеўладальнікаў. У праўрадавым лагеры ўзнік канфлікт паміж нацыяналістычным і саслоўным падыходамі: нацыяналісты і частка акцябрыстаў падтрымалі ўрад, большасць акцябрыстаў прапанавала маёмасны крытэрый, а апазіцыя раскрытыкавала законапраект як шавіністычны і антыдэмакратычны<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-169.</ref>. Пасля працяглых абмеркаванняў законапраект быў ухвалены Думай 1 чэрвеня 1910 г. з папраўкамі, але з захаваннем накіраванасці на абмежаванне ўплыву польскіх землеўладальнікаў<ref name=":8" />. Аднак у [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Савеце]] ён сутыкнуўся з супрацівам часткі правых, якія лічылі недапушчальным аслабленне пазіцый буйной зямельнай уласнасці. 4 сакавіка 1911 г. Савет ухваліў папраўку, што ліквідавала нацыянальныя курыі і фактычна змяніла сутнасць законапраекта. Аргументацыя зводзілася да таго, што барацьба з палякамі не павінна ператварацца ў барацьбу з буйным землеўладаннем. Адхіленне законапраекта прывяло да вострага палітычнага крызісу. Сталыпін дамогся ад [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] прыняцця закона імператарскім указам ад 14 сакавіка 1911 г. на падставе артыкула 87 Асноўных законаў пасля кароткага перапынку ў працы заканадаўчых устаноў<ref>Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — Санкт-Петербург, 1914. — Т. XXXI. Отделение I. — № 34899.</ref>. Хоць гэта фармальна не парушала закон, крок быў успрыняты як маніпуляцыя правам і выклікаў рэзкую крытыку. У знак пратэсту старшыня Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] падаў у адстаўку, што пагоршыла адносіны паміж урадам і парламентам і аслабіла палітычныя пазіцыі Сталыпіна. Падзеі 1910-1911 гг. сталі важным этапам росту недаверу паміж уладай і прадстаўнічымі ўстановамі напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Па сацыяльным складзе сярод іх было 12 памешчыкаў, 8 чыноўнікаў, 8 прадстаўнікоў праваслаўнага дваранства, 11 сялян. Нават у параўнанні з праўрадавым у цэлым складам ІІІ Думы прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў было вельмі правым. 24 дэпутаты на момант абрання прадстаўлялі розныя правыя фракцыі: правыя 13, нацыянальная група — 3, памяркоўна-правыя — 13. 5 дэпутатаў належалі да акцябрыстаў, якія ў заходніх губернях мала чым адрозніваліся ад правых, 1 — да прагрэсістаў. 6 дэпутатаў (з іх 5 у Віленскай губерні) прадстаўлялі мясцовы польскі палітычны рух, якія ўтварылі дэпутацкую групу «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]]». Ніхто з прадстаўнікоў кадэтаў і іх саюзнікаў, а таксама левых сіл з беларускіх губерняў у Думу не патрапіў. У далейшым адбываліся перамяшчэнні дэпутатаў з заходніх губерняў у межах праўрадавага лагера. К канцу дзейнасці ІІІ Думы 15 дэпутатаў уваходзілі ў фракцыю нацыяналістаў, 8 — правых, 3 — акцябрыстаў, 2 былі беспартыйнымі, блізкімі да ўрадавых сіл. Адзін дэпутат ([[Піліп Цімафеевіч Шаўцоў|Піліп Шаўцоў]]) перайшоў ад памяркоўна-правых у фракцыю прагрэсістаў<ref>3-й созыв Государственной Думы : портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: Издание Н. Н. Ольшанского, 1910.</ref><ref>Боиович М. М. Члены Государственной думы (портреты и биографии). Третий созыв: 1907—1917. — Москва, 1910. — С. 16-27, 73-79,164-179.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 176-180.</ref>. Адметна, што ўсе праваслаўныя сялянскія дэпутаты (10 чалавек) належалі да правых груповак (з 3-й сесіі — за выключэннем [[Піліп Цімафеевіч Шаўцоў|Піліпа Шаўцова]]), пры даволі нізкім узроўні палітычнай самасвядомасці. Паказальным быў адказ дэпутата ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] [[Павел Салавей|Паўла Салаўя]], які тлумачыў сваю «правізну» імкненнем «стаяць за праўду»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 140.</ref>. Асобную ролю ў Думе адыгрывала дэпутацкая група «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]]» (7 чалавек) на чале з [[Юзаф Монтвіл|Юзафам Монтвілам]]. Яна салідарызавалася з [[Польскае кола|Польскім колам]], але перш за ўсё адстойвала рэгіянальныя інтарэсы [[Заходні край|Заходняга краю]]. Паводле палітычных поглядаў яе прадстаўнікі належалі пераважна да кансерватыўна-ліберальнага [[Краёўцы|краёўскага]] кірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864-1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 146-147.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Большасць з іх паслядоўна падтрымлівалі [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскую аграрную рэформу]]. Выключэннем былі два дэпутаты ад фракцыі прагрэсістаў, якія прытрымліваліся ідэі аб неабходнасці дадатковага надзялення зямлёй беззямельных і малазямельных сялян<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 150-153.</ref>. Значнае месца займала абмеркаванне «Палажэння аб пачатковых вучылішчах» (1910 г.). Правыя дэпутаты настойвалі на навучанні выключна на [[Руская мова|рускай мове]] і выступалі супраць польскамоўных прыватных школ, абгрунтоўваючы гэта інтарэсамі дзяржаўнага адзінства<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 145.</ref>. У адказ дэпутаты [[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускага кола]] адстойвалі права навучання на роднай мове, спасылаючыся на ўказ 1905 г. і крытыкуючы русіфікатарскі характар афіцыйнай школы<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 151-154.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў адыгралі прыкметную ролю і ў дыскусіях вакол [[Земская рэформа 1910 г.|земскай рэформы 1910 г.]] Частка правых падтрымлівала ўвядзенне земстваў як сродак умацавання «рускай дзяржаўнасці», аднак асцерагалася росту ўплыву польскага насельніцтва. Іншыя выказвалі сумненні ў мэтазгоднасці рэформы з прычыны слабасці рускага землеўладання і недаверу да сялянства. [[Акцябрысты]] ў цэлым падтрымлівалі законапраект, выступаючы супраць «перабольшвання» ролі палякаў у земствах<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-168.</ref>. Дэпутаты [[Польска-літоўска-беларускае кола|Польска-літоўска-беларускага кола]] выступалі за ўвядзенне [[Земства|земстваў]] без нацыянальных курый, крытыкуючы дыскрымінацыйны характар урадавага праекта і практыку вызначэння нацыянальнасці чыноўнікамі. Яны настойвалі на раўнапраўі палякаў у Расійскай імперыі і выступалі супраць стварэння [[Холмская губерня|Холмскай губерні]] і абмежавання аўтаноміі Вялікага Княства Фінляндскага<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 147-154.</ref><ref name=":4" />. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Дзяржаўная Дума IV склікання]] == === Выбары === Выбары ў ІV Дзяржаўную Думу адбываліся ў верасні – кастрычніку 1912 г. Намаганні ўрада былі скіраваны да таго, каб забяспечыць у Думе дамінуючую ролю праўрадавых сіл пры кіруючай ролі лаяльнага [[дваранства]]. У цыркуляры, разасланым за подпісам міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|Аляксандра Макарава]], прадпісвалася праводзіць выбарчую кампанію ў згодзе з дваранствам і актыўна прыцягваць праваслаўнае духавенства. З 1911 г. на ролю галоўнай праўрадавай партыі выйшаў [[Усерасійскі нацыянальны саюз]]. Прыкметна аслабелі пазіцыі буйнейшай у ІІІ Думе партыі [[Саюз 17 кастрычніка|Саюза 17 кастрычніка]], якая перажывала колькаснае змяншэнне, расколы і адначасова пераход яе кіраўніцтва на памяркоўна-апазіцыйныя пазіцыі. Даволі актыўную перадвыбарчую кампанію праводзілі [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]], якія блакіраваліся з [[Прагрэсісты|прагрэсістамі]] і з [[Яўрэі|яўрэйскімі]] палітычнымі групамі, хаця нярэдка наштурхоўваліся на адміністрацыйны ціск з боку ўладаў<ref>Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015. - С. 165-169.</ref>. Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]], [[Бунд]], [[Паалей Цыён|Палей-Цыён]], [[Польская сацыялістычная партыя]] - Лявіца. Аднак іх рэсурсы былі істотна аслаблены ў выніку папярэдніх рэпрэсій. [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] байкатавала выбары. === Склад Думы === У Думу былі выбраны 442 дэпутаты. Склад Думы паводле фракцый быў размеркаваны наступным чынам: фракцыя правых – 65 дэпутатаў, [[Рускія Нацыяналісты|нацыяналісты]] і ўмерана правыя, а таксама близкая да іх група цэнтра – 120, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] – 98, [[прагрэсісты]] – 48, [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]] – 59, [[Польскае кола]] – 9, мусульманская група – 6, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] – 6, [[трудавікі]] – 10, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] – 14, беспартыйныя – 7<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 204.</ref><ref>Аврех А.Я. Царизм и IV Дума 1912-1914. - Москва: Наука, 1981. - С. 25.</ref>. Старшынёй Думы быў [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Міхаіл Радзянка]] (акцябрыст). Яго намеснікамі былі [[Уладзімір Валконскі]] (1912-1913, правы) і [[Дзмітрый Урусаў]] (1912-1913, прагрэсіст), [[Мікалай Львоў]] (прагрэсіст, 1913), [[Аляксандр Іванавіч Канавалаў|Аляксандр Канавалаў]] (прагрэсіст, 1913-1914); [[Сяргей Варун-Секрэт]] (акцябрыст, 1913-1916), [[Аляксандр Пратапопаў]] (акцябрыст; 1914-1916), [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалай Някрасаў]] (кадэт, 1916-1917), [[Уладзімір Бобрынскі]] (нацыяналіст, 1916-1917). Сакратаром Думы быў [[Іван Дзмітрукоў]] (акцябрыст). === Дзейнасць Думы === 5 снежня 1912 г. з урадавай дэкларацыяй выступіў прэм’ер-міністр [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзімір Какоўцаў]], які высока ацаніў дзейнасць Трэцяй Дзяржаўнай думы. Урад узяў курс на ўнясенне ў Думу вялікай колькасці малазначных законапраектаў («заканадаўчая вермішэль») і шырокае выкарыстанне пазадумскага заканадаўства. Бюджэт на 1914 г. быў фактычна зацверджаны ўрадам. Усяго ў Чацвёртую Дзяржаўную думу было ўнесена 2625 законапраектаў, але разгледжана менш за палову<ref name=":0" />. [[Саюз 17 кастрычніка|Акцябрысты]] захавалі ролю цэнтра, аднак іх фракцыя стала меншай і слабейшай, чым у Трэцяй думе. У снежні 1913 г. адбыўся раскол на земцаў-акцябрыстаў (цэнтр), Саюз 17 кастрычніка (левае крыло) і беспартыйную групу, якая фактычна арыентавалася на правых<ref>https://virmk.ru/read/p/paty_rus/04.htm</ref>. Характэрнай рысай Чацвёртай думы стаў рост фракцыі [[Прагрэсісты|прагрэсістаў]] і частае фарміраванне акцябрыстска-прагрэсісцка-кадэцкай большасці, якая спрабавала весці апазіцыйную ўраду палітыку. Дума заклікала ўрад рэалізаваць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфест 17 кастрычніка 1905 г.]] і падтрымлівала кадэцкія законапраекты аб грамадзянскіх свабодах, аднак яны, як правіла, блакаваліся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Саветам]]<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205.</ref>. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заканадаўчая дзейнасць Думы рэзка скарацілася. На надзвычайнай сесіі 1914 г. усе фракцыі, акрамя сацыял-дэмакратаў, падтрымалі ваенныя крэдыты. Пяць дэпутатаў-[[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія займалі паслядоўна антываенную пазіцыю, былі арыштаваныя і сасланыя ў [[Сібір]]<ref>https://vatnikstan.ru/history/bolsheviki-v-dume/</ref>. Вайсковыя паражэнні 1915 г. выклікалі рост апазіцыйных настрояў. У жніўні 1915 г. большасць думскіх фракцый і частка [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] стварылі [[Прагрэсіўны блок]], які патрабаваў фарміравання «ўрада даверу», пашырэння грамадзянскіх правоў і змякчэння нацыянальнай палітыкі. Урад адмовіўся пайсці на кампраміс, і 3 верасня 1915 г. Дума была распушчана на канікулы, а міністры-прыхільнікі пагаднення з блокам адпраўлены ў адстаўку<ref name=":0" /><ref name=":9">Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 212.</ref><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 216.</ref>. У 1916 г. супрацьстаянне паміж Думай і ўрадам абвастрылася. Прагрэсіўны блок дамогся адстаўкі прэм’ер-міністра [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Барыса Шцюрмера]]. Дума выказала недавер ураду, аднак царскі ўрад ізноў не пагадзіўся на кампраміс і ў снежні 1916 г. думскія пасяджэнні зноў былі перапыненыя<ref name=":0" />. У дзень аднаўлення яе пасяджэнняў, 14 лютага 1917 г., прадстаўнікі апазіцыйных партый арганізавалі дэманстрацыю да [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскага палаца]] пад лозунгам даверу Дзяржаўнай Думе ў [[Петраград|Петраградзе]]. З 23 лютага антыўрадавыя выступленні набылі масавы характар і прывялі да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Царскім указам ад 26 лютага 1917 года дзейнасць Дзяржаўнай Думы як афіцыйнага органа дзяржаўнай улады была часова прыпынена. Але большасць дэпутатаў у тых умовах вырашыла не падпарадкоўвацца царскаму загаду. 27 лютага 1917 года на прыватнай нарадзе членаў Думы быў створаны [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]], які ў ноч на 28 лютага прыняў рашэнне «ўзяць у свае рукі аднаўленне дзяржаўнага і грамадскага парадку». У выніку 2 (15) сакавіка 1917 года пасля перамоў з Выканкамам [[Петраградскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] камітэт сфарміраваў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]<ref name=":0" /><ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.</ref>. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] Дзяржаўная дума існавала як «прыватная ўстанова» без заканадаўчых паўнамоцтваў. Яе дзейнасць абмяжоўвалася нарадамі былых дэпутатаў і працай Часовага камітэта. Канчаткова Дума чацвёртага склікання была распушчана [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] у кастрычніку 1917 г. у сувязі з выбарамі ва [[Усерасійскі Ўстаноўчы сход|Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход]]<ref name=":0" />. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Паводле сацыяльнага складу ў Думу увайшлі 13 буйных землеўладальнікаў, 7 чыноўнікаў, 6 духоўных асоб (5 праваслаўных і 1 католік), 10 сялян. Паводле фракцыйнай прыналежнасці яны размеркаваліся наступным чынам: правыя – 5, рускія нацыяналісты і памяркоўна-правыя – 23, фракцыя цэнтра – 1, акцябрысты – 1, прагрэсісты – 1, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] – 5. Такім чынам, як ў ІІІ Думе, склад дэпутатаў ад заходніх губерняў быў вельмі правым, нават у параўнанні з агульным складам Думы<ref>Члены Государственной думы: (портреты и биографии) : Четвёртый созыв, 1912-1917 г. / cост. М.М. Боиович. — <abbr>Москва</abbr>: Товарищество И. Д. Сытина, 1913.</ref><ref name=":10">Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 219-222.</ref>. Правыя ў Дзяржаўнай думе рабілі націск на [[Русіфікацыя|русіфікацыю]] і дыскрымінацыю «іншародцаў», крытыкуючы ўрад за недастатковую рашучасць у барацьбе з [[Палякі|палякамі]] і [[Яўрэі|яўрэямі]] ў [[Заходні край|Заходнім краі]]<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 184-189, 192-193.</ref>. Дэпутат ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], праваслаўны святар [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]] называў беларусаў «этнаграфічным воскам», бачыў пагрозу ў паляках і яўрэях, якім прыпісваў эканамічнае і культурнае панаванне. Ён сцвярджаў, што жыццё праваслаўных у краі становіцца немагчымым, што прымушае нават [[Стараверства|старавераў]] пакідаць радзіму<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205.</ref>. Пад уплывам правых знаходзіліся і большасць сялянскіх дэпутатаў заходніх губерняў, хоць асобныя з іх праяўлялі хістанні. Так, дэпутат [[Сямён Вярбіла]] сімпатызаваў аграрнай праграме [[Трудавікі|трудавікоў]] і падкрэсліваў сваю [[Беларусы|беларускую]] ідэнтычнасць. Нізкі ўзровень палітычнай свядомасці сялянскіх дэпутатаў ілюструе выпадак [[Павел Пясляк|Паўла Пясляка]], які спачатку далучыўся да трудавікоў, але хутка вярнуўся да правых з-за іх пазіцыі адносна яўрэйскага пытання. Выразную апазіцыйную пазіцыю сярод няпольскіх дэпутатаў ад пачатку займаў толькі прагрэсіст [[Фёдар Лашкейт]], які крытыкаваў адміністрацыйнае і паліцэйскае сваволле ў Заходнім краі<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 206-210.</ref><ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 198.</ref>. У Прагрэсіўны блок 1915 г. увайшлі 14 дэпутатаў ад заходніх губерняў, пераважна прагрэсіўныя нацыяналісты, а таксама земцы-акцябрысты і прагрэсіст Фёдар Лашкейт<ref name=":10" />. Правыя дэпутаты, у тым ліку [[Георгій Георгіевіч Замыслоўскі|Георгій Замыслоўскі]] і [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]], актыўна выступалі супраць блока<ref name=":9" />. [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] ўяўляла з сябе невялікую фракцыю ў складзе 6 дэпутатаў, пяцёра з якіх прадстаўлялі [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] (адзін - [[Ковенская губерня|Ковенскую]]), якую ўзначальваў фракцыю [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынец Путкамер.]] Паводле сваіх поглядаў яе члены былі блізкія да [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскіх нацыянал-дэмакратаў]] або [[Краёўцы|краёўцаў]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 197-198.</ref>. Яны выступалі з крытыкай антыпольскай палітыкі расійскага ўраду і мясцовых чыноўнікаў, супраць дыскрымінацыі [[Каталіцтва|католікаў]], [[Польская мова|польскай мовы]] і палітыкі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] ў польскіх губернях і [[Заходні край|Заходнім краі]], за раўнапраўе нацыянальнасцей і канфесій, пачатковае навучанне на роднай мове, увядзенне земскага самакіравання ў губернях са значнай доляй каталіцкага насельніцтва, а таксама падтрымлівалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ў духу выканання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.]]<ref name=":4" /><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 198-203.</ref><ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 185-188.</ref>. У сакавіку 1916 г. група сумесна з дэпутатамі ад польскіх губерняў ініцыявала законапраекты аб скасаванні абмежаванняў для палякаў у Заходнім краі і ў імперыі<ref name=":4" /><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 217-218.</ref>. Падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] актыўную ролю адыграў дэпутат ад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] [[Барыс Энгельгарт]], які ўвайшоў у [[Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы|Часовы камітэт Дзяржаўнай]] [[Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы|Думы]] і ўзначаліў ваенную камісію. Пад яго кіраўніцтвам 28 лютага 1917 г. быў усталяваны кантроль над ключавымі аб’ектамі [[Петраград|Петраграда]]<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Аврех А. Я. Грунт А. Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е. М. и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619. * Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005. * Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В. Л. Янин и др. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 611—612. * Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И. Б. Борисов, Ю. А. Веденеев, И. В. Зайцев, В. И. Лысенко, под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008. * Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. * Государственная дума Российской империи: 1906—1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва: РОССПЭН, 2008. * Демин В. А. Государственная Дума России: механизм функционирования. — Москва: РОССПЭН, 1996. * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240—242. * Забаўскі М. М., Пуцік У. С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917). — Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998. * Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906—1917). — Мінск: БДПУ, 1999. * Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. * [[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 43-217. * Кирьянов И. К., Лукьянов М. Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995. * Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. * Смирнов А. Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906—1917 гг. Историко-правовой очерк. — Москва: Книга и бизнес, 1998. * Становление российского парламентаризма начала XX века / под ред. Н. Б. Селунской. — Москва: Мосгорархив, 1996. * Циунчук Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217. * [[Раман Юркоўскі|Jurkowski R.]] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. * Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906—1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001. * Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. * Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej. — Warszawa: PWN, 1966. {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ніжнія палаты парламентаў паводле краін]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]] nqgrlatk870alhu46vj6ti993iwpoxi 0 796888 5211523 5164505 2026-10-05T06:31:56Z Аляксандр Белы 46814 дапаўненнi і ўдакладненні 5211523 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Таварыства шубраўцаў''' ({{lang-pl|Towarzystwo Szubrawców}}, літаральна — ''Таварыства нягоднікаў'') — [[Вільня|віленскае]] легальнае маральнае літаратурна-грамадскае аб’яднанне ліберальнай інтэлігенцыі<ref name=":1">БЭ у 18 т. — Т. 17.</ref> сатырычна-гумарыстычнага ўхілу. Арганізоўвалася на ўзор [[масонства]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3988493|title=Towarzystwo Szubrawców, Encyklopedia PWN: źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy|website=encyklopedia.pwn.pl|access-date=2025-12-20}}</ref>, або хутчэй як пародыя на масонскія праграму і рытуалы. Дзейнічала ў 1817—1822 гадах<ref name=":0" /> з мэтамі ўраўнавання правоў усіх грамадзян, паляпшэння становішча сялян і барацьбы з забабонамі, [[цемрашальствам]] і невуцтвам<ref>Halina Winnicka, ''Wizerunki oświeconych''. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych Warszawa 1972, s. 96. </ref>. Пазней адноўлена і дзейнічала ў 1899—1914 гадах (неашубраўцы). Дзейнасць таварыства ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] стала магчымай пасля [[Венскі кангрэс, 1814-1815|Венскага кангрэсу 1815 года]], калі імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр І]] імкнуўся падтрымліваць максімальна ліберальны імідж, намякаючы на магчымасць канстытуцыйных рэформ у недалёкай будучыні. Але ўжо ў 1822 годзе, занепакоены размахам, які набыла дзейнасць масонскіх лож і нефармальных гурткоў, і пад уплывам рэакцыянераў у сваім атачэнні, імператар пачаў рэпрэсіі і таварыства было вымушана згарнуць дзейнасць. == Гісторыя == Пачыналася таварыства з суполкі, якая рыхтавала выданне «[[Wiadomości Brukowe]]» («Вулічныя навіны», пазней друкаваны штотыднёвік таварыства), першы нумар якіх выйшаў 21 жніўня 1816 года намаганнямі [[Ігнацы Эмануіл Лахніцкі|Ігнацыя Эмануіла Лахніцкага]] і [[Казімір Контрым|Казіміра Контрыма]], пры фінансавай падтрымцы [[Троцкія павятовыя маршалкі|троцкага павятовага маршалка]] [[Казімір Стравінскі|Казіміра Стравінскага]]. Першы нумар меў падтытул «Zbiór nowin i wydarzeń słyszanych lub zachodzących na brukach, czyli ulicach Wilna i w bliższych jego okolicach» («Збор навін і падзей, якія прагучалі або адбыліся на бруку, або на вуліцах Вільні і яе бліжэйшых ваколіц»). Першыя нумары былі невялікімі сатырычнымі бюлетэнямі накладам да 3000 асобнікаў. Пазней выданне выходзіла рэгулярна, двойчы на ​​тыдзень. Сярод аўтараў былі [[Якуб Шымкевіч]], [[Енджэй Снядэцкі]], [[Міхал Балінскі]] і [[Ян Багуслаў Рыхтар]]. Тэксты публікавалі пад псеўданімамі. Найбольш папулярным аўтарам быў Снядэцкі, стваральнік сатырычных серый, у якіх крытыкаваў звычаі жыхароў Вільні і Літвы.<ref name=":2">{{Cite web|lang=pl|url=https://wilno.tvp.pl/88482244/fenomen-wilenskiego-towarzystwa-szubrawcow|title=Fenomen wileńskiego Towarzystwa Szubrawców|first=Telewizja Polska|last=S.A|website=wilno.tvp.pl|access-date=2025-12-21}}</ref> Дасціпнасць і аўтарытэт Снядэцкага былі ключом да поспеху бюлетэню, што падштурхнуў яго супрацоўнікаў да ідэі стварэння больш шырокага і стала дзейнага таварыства. Заснавальнікі таварыства — Міхал Балінскі, [[Леан Бароўскі]], [[Юзаф Завадскі]], [[Антоні Марціноўскі]], [[Захарыяш Нямчэўскі]], Якуб Шымкевіч і некаторыя іншыя. Асноўныя прынцыпы структурнай арганізацыі і кірункі дзейнасці таварыства вызначаны ў так званым «Кодэксе шубраўскім», які распрацоўвала спецыяльная камісія ў складзе Казіміра Стравінскага (кіраўнік), Міхала Балінскага і Казіміра Koнтрыма (прыняты 30 чэрвеня 1817, апублікаваны 7 лютага 1819) і дадатку да яго «Пра рустыканаў», а таксама ў артыкулах «Прамовы да шубраўства» і «Дадатак да „Вулічных навін“» Снядэцкага (студзень 1818). Сябрамі («содалісамі») таварыства (розных узроўняў) былі выкладчыкі (значна радзей студэнты) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага універсітэту]], чыноўнікі губернскіх устаноў, супрацоўнікі выдавецтваў, курыі [[Віленская дыяцэзія|Віленскай дыяцэзіі]] і іншыя, у прыватнасці: [[Ігнат Ходзька|Ігнацы Ходзька]], [[Ян Ходзька]], [[Антоні Гарэцкі]], [[Міхал Ромер|Міхал Юзаф Ромер]], [[Станіслаў Габрыэль Ворцэль|Станіслаў Ворцэль]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Юзаф Сянкоўскі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Ігнацы Фонберг]], [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], [[Jan Giecewicz|Ян Гяцэвіч]], [[Францішак Гжымала]], [[Мікалай Мяноўскі]], [[Канстанцін Іванавіч Парцянка|Канстанты Парцянка]], [[Ігнацы Шыдлоўскі]], [[Юзаф Эмануэль Працлаўскі|Юзаф Эмануэль Працлаўскі,]] [[Піліп Нерыуш Галянскі|Філіп Галаньскі]], [[Юзаф Карчэўскі]] і [[Вінцэнт Карчэўскі]]. Поўны склад вызначыць цяжка, бо некаторыя аўтары, што эпізадычна або аднойчы публікаваліся ў «[[Wiadomości Brukowe|Wiadomościach Brukowych]]», фармальна не былі сябрамі. Большасць сяброў належалі таксама да розных [[Масонская ложа|масонскіх лож]] Літвы і мелі жартоўныя псеўданімы, многія з якіх (магчыма, пад уплывам Казіміра Контрыма і Лявона Бароўскага) бралі з літоўскай міфалогіі (з «De Diis Samogitarum» [[Ян Ласіцкі|Яна Ласіцкага]]{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}, а таксама з «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі|Хронікі]]» [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]), некаторыя са скандынаўскай міфалогіі, або парадзіравалі «міфалогію агулам», у прыватнасці: * Якуб Шымкевіч, вядомы лекар, першы прэзідэнт Таварыства — ''Perkunas''<ref name=":3" /> (''Пяркунас''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}) * Казімір Контрым, другі прэзідэнт Таварыства — ''Паклюс''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Енджэй Снядэцкі, трэці прэзідэнт Таварыства — ''Sotwaros'' (''Сатварас''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}, паводле адной з версій, бог быдла, паводле іншай — Сонца і дзённага святла)<ref name=":3" /> і ''Bogumił Uważnicki''<ref name=":2" /> * Ігнацы Эмануіл Лахніцкі — ''Dzidzis Lada'' (вялікае жаноцкае боства, аналагічнае славянскай [[Лада (міфалогія)|Ладзе]])<ref name=":3" /> * Міхал Балінскі — ''Auszlawis'' (''Аўшлявіс''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}; боства рэканструяванай літоўскай міфалогіі, адказнае за хворых і лекараў, часам выяўлялася ў выглядзе вялікай змяі)<ref name=":3" /> * Ігнацы Ходзька — ''Wayzgantos'' (боства льну)<ref name=":3" /> * Тамаш Зан — ''Gongilis'' або ''Goniglis'' (''Ганігліс''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}; боства статкаў і пастухоў)<ref name=":3" /> * [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынец Путкамер]] — ''Krumieniu Pradziu'' (боства каласоў)<ref name=":3" /> * [[Фадзей Булгарын|Тадэвуш Булгарын]] — ''Derfintos'' (''Дэрфінтас''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}; боства з незразумелай функцыяй)<ref name=":3">Dobrosława Świerczyńska. Pseudonimy «Wiadomości Brukowych» // Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza 7, 1972. S. 137—166.</ref> * Станіслаў Ворцэль — ''Gryzomir Tukan''<ref name=":2" /> * Казімір Стравінскі — ''Бубілос''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} (боства пчаляроў, медавараў і півавараў) * Адам Завадскі — ''Свейтэсцікс''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Антоні Марціноўскі — ''Патэла''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Ян Багуслаў Рыхтар — ''Сэймі''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Леан Бароўскі — ''Pergrubius (Пергрубюс''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}) * Францішак Гжымала — ''Гурхо''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Антоні Гарэцкі — ''Варпу''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Ігнацы Шыдлоўскі — ''Гульбі''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Юзаф Сянькоўскі — ''Вайзгантас''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}}{{Удакладніць|камент=У каментары Хаўстовіча Сянькоўскі і Ян Ходзька ідуць праз коску і псеўданім даецца толькі пасля другога, або ён быў аднолькавы ў іх, або прапусцілі пры наборы выдання.}} * Ян Ходзька — ''Вайзгантас'' (боства ільну і канопляў){{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} * Ігнацы Ходзька — ''Віршайтас''{{sfn|Станкевіч, Хаўстовіч|2010|с=181}} Шубраўцы дзяліліся на правадзейных членаў, так званых «урбанаў» — аўтарытэтных жыхароў Вільні колькасцю не больш як 40 чалавек і ўзростам не маладзей за 25 гадоў; ганаровых членаў, так званых «рустыкан» 1-й катэгорыі — сельскіх жыхароў, і членаў-карэспандэнтаў, так званых «рустыкан» 2-й катэгорыі; колькасць «рустыкан» не абмяжоўвалася. Рустыкан 1-й катэгорыі выбіралі з асоб, вядомых публікацыямі ў сферы літаратуры і мастацтва; у рустыкан 2-й катэгорыі выбіралі высокаадукаваных людзей, зацікаўленых у развіцці навукі, або з моладзі, здатнай да літаратурнай працы.<ref name=":1" /> Пасаду прэзідэнта паслядоўна займалі: Якуб Шымкевіч (да сваёй смерці 6 лістапада 1818), Казімір Контрым (лістапад 1818 — красавік 1819) і Енджэй Снядэцкі (травень 1819—1822).<ref name=":1" /> Мэта таварыства — у адпаведнасці з «Кодэксам шубраўскім» — ''выкрыць агіднасць тых заган і залежнасцей, якія па сваёй прыродзе нельга абмежаваць законам''. Шубраўцы крытыкавалі цемрашальства, п’янства, [[Азартная гульня|азартныя гульні]], бессэнсоўнае перайманне моды, некрытычную апантанасць уласнай нацыянальнасцю, бяздзейнасць шляхты і яе стаўленне да сялянства. Непасрэднай прычынай заснавання Таварыства стала ўзрослая папулярнасць [[месмерызм]]у ў Вільні, і ў прыватнасці, ў творчасці [[Ігнацы Эмануэль Ляхніцкі|Ігнацыя Эмануіла Лахніцкага]]. Галоўныя мэты шубраўцаў — пошукі новых кірункаў сацыяльна-эканамічнага і духоўнага аздараўлення грамадства, сатырычна-гумарыстычная характарыстыка грамадскіх і асобасных заган. На думку шубраўцаў, сродкам маральнага ўдасканалення грамадства было трапнае друкаванае слова. Асновай сацыяльна-маральнага прагрэсу яны лічылі асвету, узгадаваную на айчынным грунце і накіраваную для дабра народу. Таварыства адстойвала роўнасць людзей перад законам, настойліва даводзіла неправамернасць падыходу да асветы як прывілеі толькі заможных пластоў грамадства, даводзіла неабходнасць фарміравання кадраў нацыянальнай інтэлігенцыі. Па некаторых пытаннях сацыяльна-палітычнага і літаратурнага жыцця шубраўцы заставаліся на кансерватыўных пазіцыях. Перанос сатырычнага акцэнту з агульных заган на канкрэтна ўплывовых асоб стаў падставай для закрыцця штотыднёвіка, а пасля і самога таварыства.<ref name=":1" /> Таварыства публікавала сатырычныя артыкулы ў «Wiadomości Brukowe» і «[[Tygodnik Wileński]]», абапіраючыся на антыклерыкальныя традыцыі эпохі [[Асветніцтва]]. Галоўнай зброяй шубраўцаў былі сатыра, іронія і кпіны. Усе творы мусілі быць напісаны ''«ў лёгкім і гумарыстычным стылі, або шубраўскім''». Такім чынам, яны імкнуліся «''выправіць разбэшчаную маральнасць праз смех''».<ref>{{Кніга|аўтар=Tomas Venclova|загаловак=Wilno: przewodnik|год=2002|data dostępu=2024-06-18|isbn=978-9986-830-47-4|выданне=Wyd. 2|месца=Vilnius|выдавецтва=R. Paknio leidykla|seite=41}}</ref> У 9-м нумары ​​ад 7 лютага 1817 года апублікаваны ананімны тэкст «Чароўная лапата», аўтар апісвае, як знайшоў драўляную лапату для хлеба з магічнымі ўласцівасцямі — шляхціц, які сядзеў на ёй, станавіўся нябачным, мог перамяшчацца з неабмежаванай хуткасцю на любую адлегласць, нават залятаць у дамы праз коміны, а таксама мог бачыць, чуць і разумець усё<ref name=":2" />. Вобраз «шляхціца на лапаце» стаў своеасаблівым сімвалам Таварыства, а «стражнікам лапаты» быў прызначаны Міхал Балінскі. Дзейнасць таварыства аб’ектыўна спрыяла ажыўленню цікавасці да літоўскай міфалогіі, але шырэй — і да гісторыі і культуры Літвы. У 1842 годзе адзін з былых шубраўцаў, [[Юзаф Эмануэль Працлаўскі]] ўспамінаў, што ў «залаты век» Віленскага ўніверсітэту многія студэнты, прасякнуліся ''літвінізмам'' («przejąwszy się litwinizmem») і на вакацыях прапагандавалі яго ў родных мясцінах<ref>Barbara Bobrowska. O pewnej artystycznej «inicjatywie kresowej» («Litwini» Placyda Jankowskiego i Józefa Ignacego Kraszewskiego) // Prace filologiczne. Seria literaturoznawcza. T. LV. Warszawa, 2008, S. 209</ref>. «Wiadomości Brukowe» чыталі не толькі ў Вільні, але і ў Варшаве, Львове, на Валыні і Падоллі — па чутках, іх чытаў і імператар Аляксандр I, бо выданне было ўнікальным у маштабе імперыі, адлюстроўвала непаўторную атмасферу Віленскага ўніверсітэту ў яго «залатым веку». У 147-м нумары «Wiadomości Brukowych» апублікаваны «Ліст з Варшавы», падпісаны псеўданімам «Варшаўскі Прыяцель», у якім чытач выражаў заклапочанасць «літоўскім сепаратызмам» выдання: «''Нягледзячы на жартоўнасць і вульгарнасць вашай назвы, вы ўсё-ж такі тут маеце шмат прыхільнікаў, каторыя цэняць вашую арыгінальнасць, а асабліва ваш шляхетны намер выкараняць краёвыя хібы. Праўда, іншы раз нават вашы прыхільнікі скардзяцца, што для палякаў вы пішаце „па-кітайску“, што яны ня могуць разумець вас. Вы пішаце для Літвы, а не для Кароны. Вы менш клапоціцеся аб тым, ці зразумее вас Варшава, абы толькі зразумелі вас Вільня і Літва''»<ref>Проф. У. Ігнатоўскі. Гісторыя Беларусі ў XIX і ў пачатку XX сталецьця. Лекцыі, чытаныя студэнтам Беларускага дзяржаўнага універсітэту. Выданьне трэцяе, стэрэотыпнае. Беларускае дзяржаўнае выдавецтва. Менск, 1928. С. 36.</ref>. Таварыства спыніла сваю дзейнасць праз указ [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] ад 1 жніўня 1822 года, які забараняў дзейнасць масонскіх лож на тэрыторыі імперыі («шубраўцаў» таксама палічылі адгалінаваннем масонаў). Пры гэтым абышлося без значных рэпрэсій, у адрозненне ад сфабрыкаванага неўзабаве працэсу над [[Таварыства філаматаў|Таварыствам філаматаў]] у 1823—1824 гадах, які зламаў лёс многім яго сябрам. Агулам за 1816—1822 гады выйшла 287 нумароў «Wiadomości Brukowych». Іх гумарыстычную традыцыю часткова працягнуў пецярбургскі часопіс «[[Bałamut]]» (1830—1836). Паводле некаторых звестак, адным з аўтараў выдання быў і [[Адам Міцкевіч]], так [[Марыля Верашчака|Марыля Путкамер]] у лісце да паэта ў 1828 годзе са здзіўленнем адзначала, што прачытала некаторыя яго публікацыі там, хаця ўвогуле не вельмі шанавала «Wiadomości»<ref>Józefa Wagnerówna. Na marginesie artykułu «Mickiewicz a wolnomularstwo» Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 28/1/4, 1931. S. 287.</ref>. Але ў 1820 годзе ў лісце да Тамаша Зана Міцкевіч выказаў нежаданне пісаць для бюлетэня шубраўцаў — яго раздражняў масавы характар шубраўскай «пошасці»<ref>Irena Fedorowicz. O humorze wileńskim, czyli o «Wiadomościach Brukowych» i Towarzystwie Szubrawców // Romantyczność i filologia. Wileńskie kręgi Adama Mickiewicza. Studia, red. tomu Andrzej Baranow, Jarosław Ławski, Białystok-Vilnius 2024, s. 175—184. S. 180.</ref>. У 1899 годзе масон [[Тадэвуш Урублеўскі]] аднавіў у Вільні Таварыства шубраўцаў (неашубраўцаў), якое збіралася на кватэры Урублеўскага (вул. Універсітэцкая, 9), як яны казалі, у «Gospodzie pod Rakarzem». Арганізацыя расфарміравана ў 1914 годзе. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал. : Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — 512 с. * {{Кніга|ref=Станкевіч, Хаўстовіч|спасылка=https://khblit.narod.ru/stankevich.pdf|аўтар=[[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], [[Мікалай Хаўстовіч]]|загаловак=Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі|год=2010|месца=Вільня -- Беласток|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі ; Беларускае гістарычнае таварыства|старонак=211|isbn=978-83-60456-21-7}} * Józef Bieliński, ''Szubrawcy w Wilnie (1817—1822): zarys historyczny'', Wilno 1910. * Grzegorz Nieć: ''Jakub Szymkiewicz «Szlachcic na Łopacie», satyryczny reporter «Wiadomości Brukowych»'', Kraków: Collegium Columbinum, 2006. s. 276. * Andrzej Romanowski, ''Pozytywizm na Litwie. Polskie życie kulturalne na ziemiach litewsko-białorusko-inflanckich w latach 1864—1904'', Universitas, Kraków 2003. (адзін з раздзелаў пра неашубраўцаў). * Zdzisław Skwarczyński: ''Kazimierz Kontrym; Towarzystwo Szubrawców: dwa studia''. Łódź, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1961. (Seria Prace Wydziału I; Łódzkie Towarzystwo Naukowe; nr 48). * Zdzisław Hordyński, ''[http://kpbc.umk.pl/publication/17604 O Towarzystwie Szubrawców]'', Lwów 1883. == Спасылкі == * {{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Szubrawcy|title=Encyklopedia staropolska/Szubrawcy - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2025-12-20}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Шубраўцы| ]] [[Катэгорыя:1817 год у Вільні]] k1bstvv077ge644mktc297ybfermiz2 0 797533 5211562 5107986 2026-10-05T07:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211562 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Евангелле |Арыгінал назвы = |Выява = Эвангельле Васіля Цяпінскага.pdf |Аўтар = |Жанр = Пераклад [[Біблія|Бібліі]] |Мова = [[старабеларуская мова]], [[царкоўнаславянская мова]] |Арыгінал выпуску = |Перакладчык = [[Васіль Цяпінскі]] |Афармленне = |Серыя = |Выдавец = |Выдавецтва = Друкарня Васіля Цяпінскага |Выпуск = каля [[1570]] |Старонак = |Папярэдняя = |Наступная = |isbn = |Lib = }} '''«Евангелле»''' — выданне [[Новы Запавет|Новага Запавету]], перакладзенае на [[старабеларуская мова|старабеларускую мову]] асветнікам і гуманістам [[Васіль Цяпінскі|Васілём Цяпінскім]]. Выдадзена ў [[1570-я]] гады, з’яўляецца выдатным помнікам беларускага [[Кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. == Гісторыя стварэння == === Гістарычны кантэкст === У 1560—1570-я гады ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] склалася складаная сітуацыя. Працягвалася [[Лівонская вайна]], няпростымі былі адносіны паміж Польшчай і ВКЛ у складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] [[1569]] года, якая закранула дзяржаўныя інтарэсы ВКЛ, былі страчаны [[Валынь]], [[Кіеўскае ваяводства]], [[Падляшша]], інкарпараваныя ў склад [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]]. Умацоўваліся пазіцыі [[Каталіцкая царква|каталіцкай царквы]], актывізаваўся [[ордэн езуітаў]]. У асяроддзі магнатаў і шляхты пашыралася паланізацыя, [[старабеларуская мова]] выцяснялася польскай і лацінскай, адбывалася рэлігійная канверсія ў каталіцтва, [[праваслаўная царква]] перажывала крызіс. Гэта вяло да культурнага і духоўнага размежавання пануючых слаёў і простага народа, які ўспрымаў польскі ўплыў як чужы. Асветнікі-рэфарматары выступалі за рэфармаванне школы, развіццё старабеларускай і царкоўнаславянскай моў і мірнае сужыццё народаў{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. Гэтыя працэсы ўсведамлялі Васіль Цяпінскі, [[Сымон Будны]] і іх паплечнікі. Лічыцца, што ў [[1562]] годзе Цяпінскі надрукаваў у [[Нясвіжская друкарня (XVI стагоддзе)|Нясвіжы]] творы Буднага «[[Катэхізіс (Сымон Будны)|Катэхізіс]]» і «[[Апраўданне грэшнага чалавека перад Богам]]». Аднак менавіта ў творчасці Цяпінскага асветніцкія ідэі знайшлі найбольш моцнае ўвасабленне{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. === Выданне === У 1570-я гады Васіль Цяпінскі на свае сродкі арганізаваў друкарню (верагодна, у маёнтку [[Цяпіна]]), маючы намер выдаваць кнігі на старабеларускай мове. Ён валодаў добрай бібліятэкай, неабходнай для перакладчыцкай дзейнасці. Цяпінскі распачаў складаную працу па перакладзе [[Евангелле|Евангелля]], вырашыўшы надрукаваць яго на дзвюх мовах — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і старабеларускай{{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. На сёння вядома толькі адно выданне Евангелля Цяпінскага, якое выйшла каля [[1570]] года. Яно змяшчае [[Евангелле паводле Мацвея|Евангеллі ад Матфея]], [[Евангелле паводле Марка|Марка]] і пачатак [[Евангелле паводле Лукі|Евангелля ад Лукі]]. Гэтыя часткі захаваліся ў выглядзе 62 друкаваных аркушаў, уплеценых у рукапісны зборнік, выяўлены ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] (захоўваецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у){{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. У [[Супрасльскі зборнік|Супрасльскім зборніку]] XVI ст. перад прадмовай да Евангелля Цяпінскага змешчаны «''Катэхизисъ, або Соума Науки детей въ Христе Исусе''», які, магчыма, таксама быў падрыхтаваны Цяпінскім{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. == Апісанне і змест == Выданне ўяўляе сабой [[дыглота|дыглоту]] (двухмоўны тэкст): тэкст надрукаваны ў два слупкі — на царкоўнаславянскай і старабеларускай мовах. Фармат выдання — [[ін-фоліа]]{{sfn|Клімаў|2012|с=28}}. Кніга ўпрыгожана наборным [[арнамент]]ам і змяшчае шматлікія спасылкі на літаратурныя крыніцы{{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. У выданні змешчана 210 глос (слоў-перакладаў), якія тлумачаць на палях незразумелыя або малазразумелыя словы{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. === Прадмова === Выданне адкрываецца рукапіснай прадмовай Васіля Цяпінскага на 6 аркушах. Яна вылучаецца публіцыстычнай страснасцю і вастрынёй. Аўтар высока ацэньвае свой «''зацный, славный, острий, довстипный''» народ, да якога адносіць і сябе, і выказвае занепакоенасць заняпадам нацыянальнай культуры і асветы. Ён асуджае свецкую і царкоўную знаць за абыякавасць да будучыні Айчыны, крытыкуе афіцыйную палітыку паланізацыі і акаталічвання, а таксама мясцовых феадалаў, якія адракаюцца ад сваёй мовы і традыцый{{sfn|Асветнікі|2001|с=462-463}}. Цяпінскі заклікае паноў і духавенства адкрываць школы, дзе навучанне вялося б на [[старабеларуская мова|русінскай мове]], і ўздымаць навуку. Ён лічыў, што чытанне Евангелля на роднай мове дапаможа лепш разумець рэлігію («сумы закону божиего»). Асветніцкая праграма Цяпінскага была скіравана на ўздым нацыянальнай самасвядомасці, развіццё пісьменства і кнігадрукавання{{sfn|Асветнікі|2001|с=463}}. == Крыніцы і мова перакладу == Арыгіналам для перакладу паслужылі царкоўнаславянскі тэкст (абапіраўся на пераклады [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]]), а таксама шэраг польскіх пратэстанцкіх перакладаў, у першую чаргу [[Нясвіжская Біблія]] ([[1572]]), выдадзеная Сымонам Будным{{sfn|Клімаў|2012|с=28}}{{sfn|Асветнікі|2001|с=462}}. Мова перакладу характарызуецца вялікай колькасцю запазычанняў, пераважна [[паланізм]]аў (у тым ліку [[германізм]]аў і [[багемізм]]аў). Таксама прысутнічаюць [[царкоўнаславянізм]]ы, [[грэцызм]]ы, [[семітызм]]ы і [[лацінізм]]ы. Цяпінскі імкнуўся спалучыць усходнюю (візантыйскую) і заходнюю (лацінскую) традыцыі, актыўна ўводзячы лексіку з польскай мовы для лепшага разумення тэксту чытачом{{sfn|Клімаў|2012|с=28, 31}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Ігар Паўлавіч Клімаў|Клімаў І. П.]]|загаловак=Семітызмы, грэцызмы і лацінізмы ў «Евангеллі» Васіля Цяпінскага, запазычаныя праз царкоўнаславянскую мову|выданне=[[Веснік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка|год=2012|нумар=1|старонкі=28—32|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/44557/1/28-32.pdf|ref=Клімаў}} * {{кніга |загаловак=Evanhelije in der Übersetzung des Vasil Tjapinski um 1580: Facsimile und Kommentare |адказны=Hrsg. G. Halenčanka |месца=Paderborn; München; Wien; Zürich |выдавецтва= |год=2005 |серыя=Biblia Slavica}} * {{h|Асветнікі|2001| {{крыніцы/Асветнікі зямлі беларускай (2001)}} }} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20260413182204/https://biblia.by/ciapinski/ Евангеллі паводле Матфея і Марка ў перакладзе Васіля Цяпінскага анлайн] {{Беларускія пераклады Бібліі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Евангелле Цяпінскага}} [[Катэгорыя:Кнігі XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Старадрукі]] [[Катэгорыя:Васіль Цяпінскі]] [[Катэгорыя:Пераклады Бібліі]] [[Катэгорыя:Евангеллі]] jxynbsueqws94esd3boh4ssb8br16l7 0 800078 5211266 5202458 2026-10-04T13:14:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211266 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|статус=[[Хутар]]|беларуская назва=Гутка|выява=|вобласць=Гродзенская|раён=Слонімскі|сельсавет=Дзеравянчыцкі|add1n=[[Рака]]|add1=[[Іска]]}} '''Гу́тка, Кардо́н Гу́тка'''<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: [[Гродзенская вобласць]]: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. <nowiki>ISBN 985-458-098-9</nowiki> (DJVU).</ref> ({{Lang-ru|Гу́тка}}) — былы [[хутар]] у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Дзеравянчыцкі сельсавет|Дзеравянчыцкага сельсавета]]. Цяпер [[урочышча]] Гутка. == Геаграфія == Побач размяшчаліся населеныя пункты [[Новая Стража]], [[Слонім]], [[Чапялева]], [[Якімавічы (Слонімскі раён)|Якімавічы]] і інш. === Гідраграфія === Рака [[Іска]]. == Інфраструктура == * Дом паляўнічага «Гутка». * Дзіцячы лагер адпачынку «Іса». == Славутасць == * Былая сядзіба графа Пуслоўскага: драўляны двухпавярховы дом лядоўня вадакачка дом для служанкі (ХІХ стагоддзе)<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/bylaia-siadziba-grafa-puslouskaga-drauliany-dvukhpaviarkhovy-dom-liadounia-vadakachka-dom-dlia-sluzhanki|title=Былая сядзіба графа Пуслоўскага: драўляны двухпавярховы дом; лядоўня; вадакачка; дом для служанкі|url-status=dead}}</ref>, [[урочышча]] Гутка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Г000535}}. <blockquote>Ва ўрочышчы Гутка захаваўся сядзібны дом, дом служкі, лядоўня і водакачка. Сядзібны дом драўляны прамавугольны ў плане з мансардным (ламаным) дахам. У цэнтры фасада размешчаны ганак над якім на драўляных слупах навісае балкон мезаніна. Мезанін завершаны трохкутным франтонам. Прамавугольныя розных памераў вокны аформлены простымі ліштвамі. Сцены вертыкальна ашаляваны, вуглы дома акцэнтаваны гарызантальнай шалёўкай.</blockquote> == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://retromap.ru/1418726_53.063913,25.532741 Гутка Михайловского на Старой карте]. * [https://retromap.ru/14194126_53.063500,25.533599 Гутка Пасловского на Старой карте]. * [https://retromap.ru/1419547_53.063500,25.533599 Гутка на Старой карте]. {{Дзеравянчыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзеравянчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Слонімскага раёна]] 3ksh6kwkp9o16riic4vb43w5gpqr1d4 828 800216 5211725 5098074 2026-10-05T11:37:09Z Sophivorus 61864 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q137784397|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 5211725 Scribunto text/plain -- Module:WikitextParser is a general-purpose wikitext parser -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:WikitextParser -- License: GPL-3.0 (https://www.gnu.org/licenses/gpl-3.0.html) -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382, et al. local str_find, str_sub, str_match = string.find, string.sub, string.match local str_gsub, str_gmatch, str_rep = string.gsub, string.gmatch, string.rep local str_lower = string.lower local table_insert, table_concat = table.insert, table.concat -- Private helper method to escape a string for use in regexes local function escapeString( str ) return str_gsub( str, '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Fast gsplit (a la mw.text.gsplit) for fixed ASCII separators local function str_gsplit( str, sep ) if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' ) end local i, str1 = 1, str .. sep return function() local s, e = str_find( str1, sep, i, true ) if not s then return s end local t = i i = e + 1 return str_sub( str1, t, s - 1 ) end end -- Fast dedicated two-way split (a la mw.text.split) for fixed ASCII separators local function str_split2( str, sep ) if sep == '' or str_find( sep, '[\128-\255]' ) then error( 'Separator must be ASCII and cannot be empty' ) end local s, e = str_find( str, sep, 1, true ) if not s then return str end return str_sub( str, 1, s - 1 ), str_sub( str, e + 1 ) end -- Fast whitespace trim (a la mw.text.trim) local function str_trim( str ) return str_match( str, '^%s*(.-)%s*$' ) end local parser = {} -- Get the lead section from the given wikitext -- The lead section is any content before the first section title. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Wikitext of the lead section. May be empty if the lead section is empty. function parser.getLead( wikitext ) wikitext = '\n' .. wikitext wikitext = str_gsub( wikitext, '\n==.*', '' ) wikitext = str_trim( wikitext ) return wikitext end -- Get the sections from the given wikitext -- This method doesn't get the lead section, use getLead for that -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Map from section title to section content function parser.getSections( wikitext ) local sections = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n==' for title in str_gmatch( wikitext, '\n==+ *([^=]-) *==+' ) do local section = str_match( wikitext, '\n==+ *' .. escapeString( title ) .. ' *==+(.-)\n==' ) section = str_trim( section ) sections[ title ] = section end return sections end -- Get a section from the given wikitext (including any subsections) -- If the given section title appears more than once, only the section of the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param title Required. Title of the section -- @return Wikitext of the section, or nil if it isn't found. May be empty if the section is empty or contains only subsections. function parser.getSection( wikitext, title ) title = str_trim( title ) title = escapeString( title ) wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' local level level, wikitext = str_match( wikitext, '\n(==+) *' .. title .. ' *==.-\n(.*)' ) if wikitext then local nextSection = '\n==' .. str_rep( '=?', #level - 2 ) .. '[^=].*' wikitext = str_gsub( wikitext, nextSection, '' ) -- remove later sections at this level or higher wikitext = str_trim( wikitext ) return wikitext end end -- Get the content of a <section> tag from the given wikitext. -- We can't use getTags because unlike all other tags, both opening and closing <section> tags are self-closing. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Required. Name of the <section> tag -- @return Content of the <section> tag, or nil if it isn't found. May be empty if the section tag is empty. function parser.getSectionTag( wikitext, name ) name = str_trim( name ) name = escapeString( name ) local sections = {} for section in str_gmatch( wikitext, '< *section +begin *= *["\']? *' .. name .. ' *["\']? */>(.-)< *section +end= *["\']? *'.. name ..' *["\']? */>' ) do table_insert( sections, section ) end if #sections > 0 then return table_concat( sections ) end end -- Get the lists from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of lists. function parser.getLists( wikitext ) local lists = {} wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n\n' for list in str_gmatch( wikitext, '\n([*#].-)\n[^*#]' ) do table_insert( lists, list ) end return lists end -- Get the paragraphs from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of paragraphs. function parser.getParagraphs( wikitext ) local paragraphs = {} -- Remove non-paragraphs wikitext = '\n' .. wikitext .. '\n' -- add newlines to simplfy patterns wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]<!%-%-.-%-%-> *%f[\n]', '' ) -- remove comments wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%[%b[]%] *%f[\n]', '' ) -- remove files and categories wikitext = str_gsub( wikitext, '<gallery.-</gallery>', '\n\n' ) -- remove galleries wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove tables and block templates wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]%b{} *<!%-%-.-%-%-> *%b{} *%f[\n]', '' ) -- remove neighboring tables and block templates with a comment among them wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n][*#].-%f[\n]', '' ) -- remove lists wikitext = str_gsub( wikitext, '%f[^\n]==+[^=]+==+ *%f[\n]', '' ) -- remove section titles wikitext = str_trim( wikitext ) for paragraph in str_gsplit( wikitext, "\n\n" ) do paragraph = str_trim( paragraph ) if paragraph ~= "" then -- Filter out 3+ consecutive newlines table_insert( paragraphs, paragraph ) end end return paragraphs end -- Get the templates from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of templates. function parser.getTemplates( wikitext ) local templates = {} for template in str_gmatch( wikitext, '{%b{}}' ) do if str_sub( template, 1, 3 ) ~= '{{#' then -- skip parser functions like #if table_insert( templates, template ) end end return templates end -- Get the requested template from the given wikitext. -- If the template appears more than once, only the first instance will be returned -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param name Name of the template to get -- @return Wikitext of the template, or nil if it wasn't found function parser.getTemplate( wikitext, name ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) local lang = mw.language.getContentLanguage() for _, template in ipairs( templates ) do local templateName = parser.getTemplateName( template ) if lang:ucfirst( templateName ) == lang:ucfirst( name ) then return template end end end -- Get name of the template from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Name of the template -- @todo Strip "Template:" namespace? function parser.getTemplateName( templateWikitext ) return str_match( templateWikitext, '^{{ *([^}|\n]+)' ) end -- Get the parameters from the given template wikitext. -- @param templateWikitext Required. Wikitext of the template to parse. -- @return Map from parameter names to parameter values, NOT IN THE ORIGINAL ORDER. -- @return Order in which the parameters were parsed. function parser.getTemplateParameters( templateWikitext ) local parameters = {} local paramOrder = {} local params = str_match( templateWikitext, '{{[^|}]-|(.*)}}' ) if params then -- Temporarily replace pipes in subtemplates and links to avoid chaos for subtemplate in str_gmatch( params, '{%b{}}' ) do params = str_gsub( params, escapeString( subtemplate ), str_gsub( subtemplate, '.', { ['%']='%%', ['|']="@@:@@", ['=']='@@_@@' } ), 1 ) end for link in str_gmatch( params, '%[%b[]%]' ) do params = str_gsub( params, escapeString( link ), str_gsub( link, '.', { ['%']='%%', ['|']='@@:@@', ['=']='@@_@@' } ), 1 ) end local count = 0 local name, value for param in str_gsplit( params, '|' ) do name, value = str_split2( param, '=' ) if value then local number = tonumber( name ) if number then --XXX: What about keys like: 01, .1, 2e0, etc. name = number end value = str_trim( value ) else value = name count = count + 1 name = count end value = str_gsub( value, '@@_@@', '=' ) value = str_gsub( value, '@@:@@', '|' ) parameters[ name ] = value table_insert( paramOrder, name ) end end return parameters, paramOrder end -- Get the tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tags. function parser.getTags( wikitext ) local tags = {} local tag, tagName, tagEnd -- Don't match closing tags like </div>, comments like <!--foo-->, comparisons like 1<2 or things like <3 for tagStart, tagOpen in str_gmatch( wikitext, '()(<[^/!%d].->)' ) do tagName = parser.getTagName( tagOpen ) -- If we're in a self-closing tag, like <ref name="foo" />, <references/>, <br/>, <br>, <hr>, etc. if str_match( tagOpen, '<.-/>' ) or tagName == 'br' or tagName == 'hr' then tag = tagOpen -- If we're in a tag that may contain others like it, like <div> or <span> elseif tagName == 'div' or tagName == 'span' then local position = tagStart + #tagOpen - 1 local depth = 1 while depth > 0 do tagEnd = str_match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', position ) if tagEnd then tagEnd = tagEnd - 1 else break -- unclosed tag end position = str_match( wikitext, '()< ?' .. tagName .. '[ >]', position + 1 ) if not position then position = tagEnd + 1 end if position > tagEnd then depth = depth - 1 else depth = depth + 1 end end tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd ) -- Else we're probably in tag that shouldn't contain others like it, like <math> or <strong> else tagEnd = str_match( wikitext, '</ ?' .. tagName .. ' ?>()', tagStart ) if tagEnd then tag = str_sub( wikitext, tagStart, tagEnd - 1 ) -- If no end tag is found, assume we matched something that wasn't a tag, like <no. 1> else tag = nil end end table_insert( tags, tag ) end return tags end -- Get the name of the tag in the given wikitext -- @param tag Required. Tag to parse. -- @return Name of the tag or nil if not found function parser.getTagName( tagWikitext ) local tagName = str_match( tagWikitext, '^< *(.-)[ />]' ) if tagName then tagName = str_lower( tagName ) end return tagName end -- Get the value of an attribute in the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTagAttribute( tagWikitext, attribute ) local _, value = str_match( tagWikitext, '^<[^/>]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^/>]-)%1[ />]' ) return value end -- Get the content of the given tag. -- @param tagWikitext Required. Wikitext of the tag to parse. -- @return Content of the tag. May be empty if the tag is empty. Will be nil if the tag is self-closing. -- @todo May fail with nested tags function parser.getTagContent( tagWikitext ) return str_match( tagWikitext, '^<.->.-</.->' ) end -- Get the <gallery> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of gallery tags. function parser.getGalleries( wikitext ) local galleries = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in ipairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'gallery' then table_insert( galleries, tag ) end end return galleries end -- Get the <ref> tags from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of ref tags. function parser.getReferences( wikitext ) local references = {} local tags = parser.getTags( wikitext ) for _, tag in ipairs( tags ) do local tagName = parser.getTagName( tag ) if tagName == 'ref' then table_insert( references, tag ) end end return references end -- Get the reference with the given name from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param referenceName Required. Name of the reference. -- @return Wikitext of the reference function parser.getReference( wikitext, referenceName ) local references = parser.getReferences( wikitext ) for _, reference in ipairs( references ) do local content = parser.getTagContent( reference ) local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if content and name == referenceName then return reference end end end -- Get the tables from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of tables. function parser.getTables( wikitext ) local tables = {} wikitext = '\n' .. wikitext for t in str_gmatch( wikitext, '\n%b{}' ) do if str_sub( t, 1, 3 ) == '\n{|' then t = str_trim( t ) -- exclude the leading newline table_insert( tables, t ) end end return tables end -- Get the id from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @param attribute Required. Name of the attribute. -- @return Value of the attribute or nil if not found function parser.getTableAttribute( tableWikitext, attribute ) local _, value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *(["\']?)([^\n]-)%1[^\n]*\n' ) if not value or value == '' then value = str_match( tableWikitext, '^{|[^\n]*' .. attribute .. ' *= *([^\n ]+)[^\n]*\n' ) end return value end -- Get a table by id from the given wikitext -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @param id Required. Id of the table -- @return Wikitext of the table or nil if not found function parser.getTable( wikitext, id ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for _, t in ipairs( tables ) do if id == parser.getTableAttribute( t, 'id' ) then return t end end end -- Get the data from the given table wikitext -- @param tableWikitext Required. Wikitext of the table to parse. -- @return Table data -- @todo Test and make more robust function parser.getTableData( tableWikitext ) local tableData = {} tableWikitext = str_trim( tableWikitext ); tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^{|.-\n', '' ) -- remove the header tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|}$', '' ) -- remove the footer tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%+.-\n', '' ) -- remove any caption tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '|%-.-\n', '|-\n' ) -- remove any row attributes tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '^|%-\n', '' ) -- remove any leading empty row tableWikitext = str_gsub( tableWikitext, '\n|%-$', '' ) -- remove any trailing empty row for rowWikitext in str_gsplit( tableWikitext, '|-' ) do local rowData = {} rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '||', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '!!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '\n!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^!', '\n|' ) rowWikitext = str_gsub( rowWikitext, '^\n|', '' ) for cellWikitext in str_gsplit( rowWikitext, '\n|' ) do cellWikitext = str_trim( cellWikitext ) table_insert( rowData, cellWikitext ) end table_insert( tableData, rowData ) end return tableData end -- Get the internal links from the given wikitext (includes category and file links). -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of internal links. function parser.getLinks( wikitext ) local links = {} for link in str_gmatch( wikitext, '%[%b[]%]' ) do table_insert( links, link ) end return links end -- Get the file links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of file links. function parser.getFiles( wikitext ) local files = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in ipairs( links ) do local namespace = str_match( link, '^%[%[ *(.-) *:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'File' then table_insert( files, link ) end end return files end -- Get name of the file from the given file wikitext. -- @param fileWikitext Required. Wikitext of the file to parse. -- @return Name of the file function parser.getFileName( fileWikitext ) return str_match( fileWikitext, '^%[%[ *.- *: *(.-) *[]|]' ) end -- Get the category links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of category links. function parser.getCategories( wikitext ) local categories = {} local links = parser.getLinks( wikitext ) for _, link in ipairs( links ) do local namespace = str_match( link, '^%[%[ -(.-) -:' ) if namespace and mw.site.namespaces[ namespace ] and mw.site.namespaces[ namespace ].canonicalName == 'Category' then table_insert( categories, link ) end end return categories end -- Get the external links from the given wikitext. -- @param wikitext Required. Wikitext to parse. -- @return Sequence of external links. function parser.getExternalLinks( wikitext ) local links = {} for link in str_gmatch( wikitext, '%b[]' ) do if str_match( link, '^%[//' ) or str_match( link, '^%[https?://' ) then table_insert( links, link ) end end return links end return parser 3r3fpf7d7jt2ttpx3ny4bt85muaz5lj 0 802795 5211439 5101387 2026-10-04T19:58:05Z Modallwmbw 165843 5211439 wikitext text/x-wiki '''Спеўны стыль Тураўскага міжрэчча Прыпяці і Сцвігі''' — лакальная традыцыя народнага песеннага выканальніцтва, якая бытуе ў аграгарадку [[Рычоў]] Жыткавіцкага раёна Гомельскай вобласці Беларусі. З’яўляецца часткай нематэрыяльнай культурнай спадчыны рэгіёна Цэнтральнага Беларускага Палесся. Вылучаецца жанравай разнастайнасцю, архаічнымі вакальнымі прыёмамі і ўстойлівай сувяззю з традыцыйным укладам жыцця.<ref>{{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3212/|title=Інвентар НКС|website=living-heritage.by|access-date=2026-02-16}}</ref> Традыцыя рэпрэзентуецца песенным фальклорам аграгарадка Рычоў і найбольш поўна прадстаўлена ў дзейнасці народнага фальклорнага ансамбля «Дубравіца» Рычаўскага цэнтра традыцыйнай культуры. == Паходжанне і гісторыя == Фарміраванне песеннай сістэмы рэгіёна, на думку даследчыкаў, адносіцца да перыяду не пазней за XVI стагоддзе, калі склаліся асноўныя жанры каляндарна-абрадавага і сямейна-абрадавага цыклаў. Яны захоўваюць архаічныя функцыі (аграрна-магічную, прадуцыравальную) дзякуючы бытаванню ў мясцовым асяроддзі такіх традыцыйных свят, як [[Шчодры вечар]] (Стары Новы год), Юр’я і іншыя. У сучасных вясельных абрадах выкарыстоўваюцца старажытныя элементы: каравай, развітанне з родным домам, сустрэча маладых. Пазаабрадавая лірыка выконваецца ў вольны час, падчас застолляў, на прызбах. Новы этап у гісторыі спеўнай традыцыі пачынаецца ў 1950-х гадах, калі пры мясцовай установе культуры (цяпер — Рычаўскі цэнтр традыцыйнай культуры) быў створаны фальклорны ансамбль «Дубравіца». Гэта спрыяла развіццю канцэртнай формы выканання побач з аўтэнтычнай. Заснавальнікам і шматгадовым кіраўніком ансамбля быў [[Васіль Пятровіч Лукашэвіч]], настаўнік мясцовай сярэдняй школы. З 1999 года ансамблем кіруе Ганна Мікалаеўна Бурак. У 1989 годзе калектыў удзельнічаў у запісах на рэспубліканскім радыё, у 1991 — у здымках праграмы абласнога тэлебачання «Крыніцы», у 1998, 2004 і 2012 гадах — у здымках рэспубліканскага тэлебачання. У 2005 годзе ансамблю было прысвоена званне «народны непрафесійны (аматарскі) калектыў». Як расказвае Ганна Мікалаеўна Бурак: ''«Это было где-то семдзесят восьмы год. Мы насабіралі былі дваццаць восем чалавек, у нас было, можа, дзевяць ілі адзінаццаць адных мужчын. У два рады на сцені. …Трэба ж по хозяйству: дзве каровы, чэцверо свіней, целята, усе дзело поробіць, чалавека ўгаварыць. А калі не уговорыш, і пад плотам будзеш бегаць ноч, у хату не пусціць. Но абходзім усе сяло, з каждае хаты вырываем. Не то ж: еслі мужчына — жонка не пускае, еслі жонку — чалавек не пускае. Трэба ўгаварыць, трэба выплакаць, трэба выпрасіць, і з каждае хаты выцягалі людзей, і прыходзілі сюды к дзесяці вечара, і рэпеціцыя да двух часоў ночы. І сабіралі, вот тады мы сабралі этот калекціў і пашло, і пашло, і паехало. І папрывыкалі мае людзі, і пахварэлі этой хваробаю, і цяпер усе ото»''. == Жанравая структура == Мясцовая песенная культура вылучаецца шырокім жанравым разнастайнасцю: * Каляндарна-земляробчы цыкл: калядныя, веснавыя (вяснянкі), юр’еўскія і іншыя песні. * Сямейна-абрадавы цыкл: найбольш поўна прадстаўлены вясельны абрад, які ўключае шматлікія велічальныя, карыльныя і каравайныя песні. * Пазаабрадавыя (лірычныя) песні: складаюць значны пласт рэпертуару. === Музычна-стылявыя асаблівасці === Спеўны стыль міжрэчча Прыпяці і Сцвігі развіваўся ў арганічным асяроддзі. Выкананне песень на адкрытай прасторы (вуліца, поле), падчас шумных святаў (вяселле) абумовіла характэрную гучную манеру спеву «адкрытым гукам». У традыцыі прадстаўлены як сольныя, так і сумесныя формы спеваў. Сярод сумесных вылучаюцца два асноўныя тыпы: # Унісонна-гетэрафонныя спевы: аднагалосная па сваёй аснове манера, уласцівая каляндарна-абрадавым і вясельным песням. Вылучаюцца формульнасцю напеваў, вузкім гукавым дыяпазонам, наяўнасцю рэфрэнаў. # Спевы з падводкай (падгалоскамі): шматгалосная па сваёй аснове манера, уласцівая пераважна пазаабрадавым песням. Мяркуе развітую структуру з асноўным напевам і яго варыянтамі-падгалоскамі. Адметнай рысай стылю з’яўляецца таксама сумеснае выкананне песень жанчынамі і мужчынамі, што з’яўляецца рэдкасцю для многіх рэгіёнаў. == Матэрыяльныя аб’екты, звязаныя з элементам == Сцэнічныя касцюмы ўдзельнікаў ансамбля «Дубравіца» адносяцца да турава-мазырскага народнага строю. * Жаночы (дзявочы) касцюм: спадніца (з чорнага саціну або штапелю, крыху ніжэй калена, з стужкамі і карункамі, у буйную складку), блузка (белая, з вышыўкай гладдзю), фартух (з белай тканіны з вышыўкай і фальбонкай), кабат (безрукаўка да пояса на гузіках), хустка (у замужніх жанчын завязваецца пад падбародкам, у дзяўчат — ззаду пад заплеценай касой), боты. * Мужчынскі касцюм: белая вышываная кашуля, чорныя штаны, тканы пояс, чорныя боты. == Сучаснае бытаванне і актуальнасць == Спеўны стыль Тураўскага міжрэчча ўяўляе цікавасць для розных груп спажыўцоў музычнай культуры. Канцэрты ансамбля «Дубравіца» выклікаюць шырокую цікавасць у публікі. Матэрыялы, звязаныя з элементам, выкарыстоўваюцца: * У вучэбных праграмах мясцовых і профільных сярэдніх і вышэйшых навучальных устаноў для развіцця нацыянальнай самасвядомасці навучэнцаў і далучэння іх да рэгіянальнай культуры. * У навуковых даследаваннях па этнамузыкалогіі і фалькларыстыцы. * Сучаснымі постфальклорнымі выканаўцамі і кампазітарамі як узор самабытнай народнай творчасці. Традыцыя перадаецца ў вясковай супольнасці, у сем’ях з пакалення ў пакаленне, а таксама праз клубную сістэму і работу з дзецьмі і моладдзю (навучанне традыцыйным спевам, танцам, абрадавай практыцы). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Культура Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рычоў]] ip2qmtto6rdwsvs0df755s0qgj8rp06 5211442 5211439 2026-10-04T20:05:53Z Modallwmbw 165843 5211442 wikitext text/x-wiki {{Свята|назва свята=Спеўны стыль Тураўскага міжрэчча Прыпяці – Сцвігі|адзначаецца=[[Беларусь]], [[Гомельская вобласць]], [[Жыткавіцкі раён]], аг. [[Рычоў]]}}{{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|33БЛ000090}} '''Спеўны стыль Тураўскага міжрэчча Прыпяці і Сцвігі''' ({{Lang-ru|Певческий стиль Туровского междуречья Припяти – Ствиги}}) — лакальная традыцыя народнага песеннага выканальніцтва, якая бытуе ў аграгарадку [[Рычоў]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. З’яўляецца часткай нематэрыяльнай культурнай спадчыны рэгіёна Цэнтральнага Беларускага Палесся. Вылучаецца жанравай разнастайнасцю, архаічнымі вакальнымі прыёмамі і ўстойлівай сувяззю з традыцыйным укладам жыцця.<ref>{{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/3212/|title=Інвентар НКС|website=living-heritage.by|access-date=2026-02-16}}</ref> Традыцыя рэпрэзентуецца песенным фальклорам аграгарадка Рычоў і найбольш поўна прадстаўлена ў дзейнасці народнага фальклорнага ансамбля «Дубравіца» Рычаўскага цэнтра традыцыйнай культуры. == Паходжанне і гісторыя == Фарміраванне песеннай сістэмы рэгіёна, на думку даследчыкаў, адносіцца да перыяду не пазней за XVI стагоддзе, калі склаліся асноўныя жанры каляндарна-абрадавага і сямейна-абрадавага цыклаў. Яны захоўваюць архаічныя функцыі (аграрна-магічную, прадуцыравальную) дзякуючы бытаванню ў мясцовым асяроддзі такіх традыцыйных свят, як [[Шчодры вечар]] (Стары Новы год), Юр’я і іншыя. У сучасных вясельных абрадах выкарыстоўваюцца старажытныя элементы: каравай, развітанне з родным домам, сустрэча маладых. Пазаабрадавая лірыка выконваецца ў вольны час, падчас застолляў, на прызбах. Новы этап у гісторыі спеўнай традыцыі пачынаецца ў 1950-х гадах, калі пры мясцовай установе культуры (цяпер — Рычаўскі цэнтр традыцыйнай культуры) быў створаны фальклорны ансамбль «Дубравіца». Гэта спрыяла развіццю канцэртнай формы выканання побач з аўтэнтычнай. Заснавальнікам і шматгадовым кіраўніком ансамбля быў [[Васіль Пятровіч Лукашэвіч]], настаўнік мясцовай сярэдняй школы. З 1999 года ансамблем кіруе Ганна Мікалаеўна Бурак. У 1989 годзе калектыў удзельнічаў у запісах на рэспубліканскім радыё, у 1991 — у здымках праграмы абласнога тэлебачання «Крыніцы», у 1998, 2004 і 2012 гадах — у здымках рэспубліканскага тэлебачання. У 2005 годзе ансамблю было прысвоена званне «народны непрафесійны (аматарскі) калектыў». Як расказвае Ганна Мікалаеўна Бурак: ''«Это было где-то семдзесят восьмы год. Мы насабіралі былі дваццаць восем чалавек, у нас было, можа, дзевяць ілі адзінаццаць адных мужчын. У два рады на сцені. …Трэба ж по хозяйству: дзве каровы, чэцверо свіней, целята, усе дзело поробіць, чалавека ўгаварыць. А калі не уговорыш, і пад плотам будзеш бегаць ноч, у хату не пусціць. Но абходзім усе сяло, з каждае хаты вырываем. Не то ж: еслі мужчына — жонка не пускае, еслі жонку — чалавек не пускае. Трэба ўгаварыць, трэба выплакаць, трэба выпрасіць, і з каждае хаты выцягалі людзей, і прыходзілі сюды к дзесяці вечара, і рэпеціцыя да двух часоў ночы. І сабіралі, вот тады мы сабралі этот калекціў і пашло, і пашло, і паехало. І папрывыкалі мае людзі, і пахварэлі этой хваробаю, і цяпер усе ото»''. == Жанравая структура == Мясцовая песенная культура вылучаецца шырокім жанравым разнастайнасцю: * Каляндарна-земляробчы цыкл: калядныя, веснавыя (вяснянкі), юр’еўскія і іншыя песні. * Сямейна-абрадавы цыкл: найбольш поўна прадстаўлены вясельны абрад, які ўключае шматлікія велічальныя, карыльныя і каравайныя песні. * Пазаабрадавыя (лірычныя) песні: складаюць значны пласт рэпертуару. === Музычна-стылявыя асаблівасці === Спеўны стыль міжрэчча Прыпяці і Сцвігі развіваўся ў арганічным асяроддзі. Выкананне песень на адкрытай прасторы (вуліца, поле), падчас шумных святаў (вяселле) абумовіла характэрную гучную манеру спеву «адкрытым гукам». У традыцыі прадстаўлены як сольныя, так і сумесныя формы спеваў. Сярод сумесных вылучаюцца два асноўныя тыпы: # Унісонна-гетэрафонныя спевы: аднагалосная па сваёй аснове манера, уласцівая каляндарна-абрадавым і вясельным песням. Вылучаюцца формульнасцю напеваў, вузкім гукавым дыяпазонам, наяўнасцю рэфрэнаў. # Спевы з падводкай (падгалоскамі): шматгалосная па сваёй аснове манера, уласцівая пераважна пазаабрадавым песням. Мяркуе развітую структуру з асноўным напевам і яго варыянтамі-падгалоскамі. Адметнай рысай стылю з’яўляецца таксама сумеснае выкананне песень жанчынамі і мужчынамі, што з’яўляецца рэдкасцю для многіх рэгіёнаў. == Матэрыяльныя аб’екты, звязаныя з элементам == Сцэнічныя касцюмы ўдзельнікаў ансамбля «Дубравіца» адносяцца да турава-мазырскага народнага строю. * Жаночы (дзявочы) касцюм: спадніца (з чорнага саціну або штапелю, крыху ніжэй калена, з стужкамі і карункамі, у буйную складку), блузка (белая, з вышыўкай гладдзю), фартух (з белай тканіны з вышыўкай і фальбонкай), кабат (безрукаўка да пояса на гузіках), хустка (у замужніх жанчын завязваецца пад падбародкам, у дзяўчат — ззаду пад заплеценай касой), боты. * Мужчынскі касцюм: белая вышываная кашуля, чорныя штаны, тканы пояс, чорныя боты. == Сучаснае бытаванне і актуальнасць == Спеўны стыль Тураўскага міжрэчча ўяўляе цікавасць для розных груп спажыўцоў музычнай культуры. Канцэрты ансамбля «Дубравіца» выклікаюць шырокую цікавасць у публікі. Матэрыялы, звязаныя з элементам, выкарыстоўваюцца: * У вучэбных праграмах мясцовых і профільных сярэдніх і вышэйшых навучальных устаноў для развіцця нацыянальнай самасвядомасці навучэнцаў і далучэння іх да рэгіянальнай культуры. * У навуковых даследаваннях па этнамузыкалогіі і фалькларыстыцы. * Сучаснымі постфальклорнымі выканаўцамі і кампазітарамі як узор самабытнай народнай творчасці. Традыцыя перадаецца ў вясковай супольнасці, у сем’ях з пакалення ў пакаленне, а таксама праз клубную сістэму і работу з дзецьмі і моладдзю (навучанне традыцыйным спевам, танцам, абрадавай практыцы). == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Культура Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рычоў]] kj0nh4qe9kyt8h56pgi470hsj86bm4h 0 803390 5211686 5201920 2026-10-05T10:51:38Z BasiliusNorr 164739 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5211686 wikitext text/x-wiki '''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.<ref name="nasevich">{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}</ref>, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў<ref name="anishchanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}</ref>; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных<ref name="anishchanka"/>. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]<ref name="nasevich"/>. [[Файл:Rečycki paviet. Рэчыцкі павет.svg|міні|справа|300пкс|Рэчыцкі павет у складзе Мінскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага]] == Гісторыя == Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй<ref name="nasevich"/>. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыцкае староства|Рэчыцкае]], [[Прапойскае староства|Прапойскае]], [[Гомельскае староства|Гомельскае]], [[Чачэрскае староства|Чачэрскае]], [[Бабруйскае староства|Бабруйскае]] і [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскае]] старосцтвы<ref name="halubovich">{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}</ref>. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] (да 1793)<ref name="nasevich"/>. Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам<ref name="halubovich"/>. [[Файл:Rečyca. Рэчыца (A. Westerveld, 1651).jpg|міні|злева|300пкс|Рэчыца ў 1651 годзе. Малюнак Абрагама ван Вестэрфельда]]Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)<ref name="halubovich"/>. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ<ref name="halubovich"/>. [[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]<ref name="matsuk2015">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}</ref>. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: больш за палову [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] павета ў гэты час было сарвана<ref name="matsuk2019">{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}}</ref>. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдзіцкіх, Дзерналовічаў і [[Фашчы герба «Прус ІІ»|Фашчаў]], антырадзівілаўская — на Кельчэўскіх і [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкіх]], якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]»). У [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. супрацьстаянне стала адкрытым: на перадканвакацыйным сойміку 6 лютага ў [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]], а 27 лютага радзівілаўцы атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч<ref name="matsuk">{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}</ref>. 16 красавіка 1764 г. мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]. Інструкцыі рэчыцкім паслам патрабавалі абароны аўтаноміі ВКЛ, абмежавання павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў і захавання [[ліберум вета]]<ref name="matsuk"/>. === Падзелы Рэчы Паспалітай === [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета<ref name="sosna">{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыйскія]]<ref name="sosna"/>. == Самакіраванне == Асноўнымі формамі шляхецкага самакіравання ў Рэчыцкім павеце былі [[соймік]]і, выбарныя павятовыя ўрады і шляхецкія суды. Праз соймікі шляхта выбірала паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм Рэчы Паспалітай]], дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], вызначала пазіцыю павета па дзяржаўных і мясцовых пытаннях і давала паслам інструкцыі. === Соймікі === [[Файл:Szlachta in costumes of the Voivodeships of the Polish-Lithuanian Commonwealth.PNG|міні|злева|330пкс|Шляхта ў ваяводскіх мундзірах Рэчы Паспалітай. Ананімны жывапіс XVIII ст. (Нацыянальны музей у Кракаве). Над намётам — сцягі з Арлом і [[Пагоня|Пагоняй]]]] Соймікі рэчыцкай шляхты збіраліся не ў цэнтры павета, а ў [[Рагачоў|Рагачове]]: сярод паветаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі Рэчыцкі быў у гэтым выключэннем<ref name="matsuk2016">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай Дню беларускага пісьменства (г. Рагачоў, 3 верасня 2016 года) |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}}</ref>. Пасяджэнні адбываліся ў царкве на рагачоўскім замку: шляхта, якая пратэставала супраць грамнічнага сойміка 1751 г., сцвярджала, што прыбыла «да замкавай рагачоўскай царквы, дзе заўжды соймікі адбываліся»; тое ж вядома і пра соймік 1706 г. Такім чынам рэчыцкія соймікі праходзілі ва ўніяцкай царкве — іншага павета ВКЛ з такім месцам пасяджэнняў не вядома. Пратэстацыі супраць соймікаў 1756 і 1762 гг. кажуць ужо пра «соймікавую шопу» і «соймікавую ізбу», значыць да 1756 г. на замку быў пабудаваны спецыяльны соймікавы будынак<ref name="matsuk2016"/>. Паводле прызначэння сярод соймікаў вылучаліся грамнічныя (дэпутацкія), на якіх выбіралі дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], пасольскія — для выбараў паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм]], рэляцыйныя — для справаздач паслоў, а таксама гаспадарчыя і элекцыйныя<ref name="matsuk2016"/>. У 1735—1763 гг. у Рагачове прайшло 29 грамнічных соймікаў, з якіх 17 было сарвана — адна з найбольшых лічбаў сярод паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. У 1776—1792 гг. на соймікі з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а ў сойміку 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы ўдзельнічаў 171 абывацель.<ref name="sojmiki">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}</ref> На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы барацьбы за трон паміж прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў; ён таксама праходзіў у замкавай царкве. Пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з удзелам людзей магнатаў Красінскіх.<ref name="khadzinski-sejmik">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}</ref> Пастановай сойма 1776 г., пацверджанай сеймам 1780 г., для шляхты кожнага ваяводства і павета былі ўведзены [[Ваяводскі мундзір|ваяводскія мундзіры]], у якіх належала з'яўляцца на сойміках і соймах. Менскае ваяводства атрымала кармазінавы [[кунтуш]] пры гранатавых [[жупан]]е і вылогах, а Рэчыцкі павет — той жа кунтуш, але з белымі жупанам і вылогамі.<ref name="kascium">{{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}}</ref> === Магнацкія кліентэлы === У часы панавання [[Аўгуст III|Аўгуста III]] моцны ўплыў на шляхту Рэчыцкага павета мелі два [[магнат]]скія роды — [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]; свой уплыў на мясцовую шляхту мелі і [[Чартарыйскія]], часткай групоўкі якіх («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]») Сапегі працяглы час былі<ref name="matsuk2016"/>. Радзівілаўскую групоўку ў павеце ўзначальваў рэчыцкі гродскі стараста [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]]; да яе належалі роды [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]], [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскіх]], Фашчаў і Дзерналовічаў. Прыхільнікамі Сапегаў і «Фаміліі» былі {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскія|ru|Келчевские}}, [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкія]], Прушаноўскія, Хлявінскія, Скарабагатыя і Францішак Ракіцкі<ref name="matsuk2016"/>. Моц Сапегаў у павеце грунтавалася на іх значных тутэйшых уладаннях — [[Новы Быхаў|Новым Быхаве]], [[Лоеў|Лоеве]] і іншых; менавіта з гэтых уладанняў фінансавалася шляхта на сойміках у Рагачове. Так, на соймік 1742 г. Сапегі выдалі Хлявінскаму і Макоўскаму 300 злотых. Кліентура дзейнічала і за межамі павета: нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі і ашмянскі войскі Францішак Ракіцкі выконвалі даручэнні сваіх магнацкіх патронаў — адпаведна Радзівілаў і Сапегаў — на сойміках іншых паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. Паводле складу паслоў, абраных на сойміках у Рагачове, А. Мацук вылучае кола родаў, якія складалі мясцовую шляхецкую эліту павета: Халецкія, Кельчэўскія, Прушаноўскія, Вішчынскія, Юдзіцкія, Фашчы і Дзерналовічы. Пасламі на соймы Рэчы Паспалітай абіраліся, з нязначнымі агаворкамі, выключна прадстаўнікі гэтых родаў; найбольшую колькасць разоў — па тры — рэчыцкі войскі Міхал Даніэль Кельчэўскі, рэчыцкі войскі Ігнат Прушаноўскі і нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі<ref name="matsuk2016"/>. Гэтае кола злучалі не толькі магнацкія патранаты, але і шлюбы: скарбнік рэчыцкі Казімір Вішчынскі быў жанаты з Францішкай Хлявінскай, а іх сын Юзаф — з Барбарай Дарналовіч.<ref name="hbs-wiszcz">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=182. Вішчынскія (Wiszczyński) герба «Корвін» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=372—373 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Шэсць з гэтых сямі родаў пісаліся і ў попісе 1765 г.; Юзаф Дамінік Фашч і Казімір Вішчынскі былі на ім ротмістрамі гомельскай і чачэрскай парафій, а ўніверсалы, якімі попіс склікаўся, рассылаў харужы рэчыцкі Юзаф Леон Дэрнатовіч<ref name="popis1765"/>. === Павятовыя ўрады === Павятовыя ўрады складалі важную частку сістэмы шляхецкага самакіравання і адначасова былі адным з галоўных паказчыкаў палітычнага становішча мясцовых родаў. Да земскіх ураднікаў належалі, між іншымі, [[маршалак павятовы|маршалак]], [[падкаморы]], харужы, стольнік, падчашы, лоўчы і іншыя ўраднікі. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]].<ref name="halubovich"/> Маршалак належаў да найважнейшых павятовых ураднікаў і быў цесна звязаны з арганізацыяй шляхецкага самакіравання.<ref name="marsalak">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}</ref> Змаганне за павятовыя ўрады было адным з істотных элементаў палітычнай канкурэнцыі паміж мясцовымі родамі і магнацкімі групоўкамі, асабліва ў XVIII стагоддзі. ==== Рэчыцкія павятовыя маршалкі ==== Маршалак быў найстарэйшым земскім ураднікам павета і галавой мясцовай шляхецкай карпарацыі: ён старшыняваў на сойміках і ўзначальваў павет у паспалітым рушэнні. Падаецца спіс рэчыцкіх маршалкаў, чые намінацыі пацверджаны крыніцамі.<ref name="czarniawski">Пра ўраднікаў Менскага ваяводства, у склад якога ўваходзіў Рэчыцкі павет, гл.: {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |publisher=Выдавец В. Хурсік |location=Мінск |year=2018}}</ref> {| class="wikitable" ! Маршалак !! Год !! Іншыя ўрады і заўвагі |- | [[Андрэй Халецкі]] || 1589 || пасаду заняў 5 лютага 1589 г.; пасол павета на [[Люблінскі сойм|Люблінскі сойм]] 1569 г., прывесіў пячатку да акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]; памёр перад 6 лютага 1595 г.<ref name="halecki">{{Cite book |last=Halecki |first=O. |chapter=Chalecki Andrzej |title=Polski Słownik Biograficzny |volume=III |year=1937}}</ref> |- | Філон Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] || 1650 || скарбнік рэчыцкі (1639), войскі браслаўскі (1646—1650), войт наваградскі (1647); электар [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра]] ад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] (1648); памёр у 1652 г.<ref name="boniecki">{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=IX |year=1906 |page=99}}</ref> |- | [[Міхал Юдзіцкі]] || 1729 || харужы рэчыцкі (1715), маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбунала ВКЛ]] (1740), кашталян мінскі (1742); памёр у 1758 г.<ref name="boniecki"/> |- | Казімір на Хальчы [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] || 1765 || на яго просьбу (''ad Instantiam'') быў пададзены попіс шляхты павета 1765 г.<ref name="popis1765"/> |- | [[Юзаф Юдзіцкі]] || 1771 || абозны вялікі літоўскі (1774), стражнік вялікі літоўскі (1776—1789), стараста рэчыцкі (1773), маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ (1777); галоўнакамандуючы войскам ВКЛ у [[Руска-польская вайна 1792|вайне 1792 г.]]; 1719—1797 |- | Казімір Хлявінскі || 1787 || пісар земскі рэчыцкі ў 1765 г.; кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] (1787) і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]] (1792); памёр 19 лістапада 1792 г.<ref name="chlewinski">{{Cite book |title=Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705—2008 |year=2008 |page=265}}</ref> |} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] урад маршалка быў пераўтвораны ў пасаду [[Павятовы маршалак|павятовага маршалка дваранства]] — гл. [[Рэчыцкія павятовыя маршалкі]] (1796—1917). === Суды === [[Земскі суд]] разглядаў маёмасныя і іншыя грамадзянскія справы шляхты; апеляцыйнай інстанцыяй для земскіх судоў служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]]. У перыяды бескаралеўя з прадстаўнікоў шляхты ствараліся [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], якія часова пераймалі судовыя функцыі. Кніга каптуровага суда Рэчыцкага павета была апублікавана Ю. Бартошэвічам у 1881 г.<ref name="bartoszewicz">{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}</ref> Сярод вядомых судовых працэсаў сярэдзіны XVIII стагоддзя — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у выніку якога загінулі пяць чалавек. Суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, які не быў выплачаны; праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты справы атрымалі павятовыя пасады.<ref name="khadzinski-sud">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}</ref> Судовыя кнігі павета захавалі і шматгадовыя маёмасныя спрэчкі паміж самімі мясцовымі родамі. [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскія]] судзіліся за свае рэчыцкія маёнткі больш за трыццаць гадоў: 18 лістапада 1705 г. падчашы рэчыцкі Казімір-Ян Вішчынскі ўнёс у гродскі суд маніфест супраць віцебскага ваяводы і рагачоўскага старасты [[Казімір Аляксандр Пацей|Казіміра Пацея]] за забранне падчас вайны маёнткаў Вішчын, Круплі, Шапчыцы і іншых; 3 сакавіка 1734 г. яго сын Пётр атрымаў па той жа справе дэкрэт рэчыцкага каптуровага суда; а 4 кастрычніка 1738 г. трое братоў Вішчынскіх падалі ў гродскі суд маніфест супраць [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] за невяртанне дакументаў на тыя ж маёнткі.<ref name="hbs-wiszcz"/> == Шляхецкія роды паводле попісу 1765 г. == [[Файл:NHAB-1783-1-1-popis-1765-f083r.jpg|міні|справа|200пкс|Пачатак попісу: актыкацыя 5 кастрычніка 1765 г. і першы запіс парафіі Бабруйскай — ротмістр Аляксандр Булгак «з дабротаў сваіх вечыстых Амельні на кані добрым». НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1]] 30 верасня 1765 г. пад Рагачовам адбыўся попіс паспалітага рушэння шляхты Рэчыцкага павета, скліканы паводле канстытуцыі канвакацыйнага сойма 1764 г. Складзеная на ім ''Tabella alias Regestr Popisowy'' была ўнесена ў земскія кнігі павета 5 кастрычніка 1765 г. на Міхайлаўскіх роках у Рагачове. Дакумент ахоплівае 24 старонкі — ад загалоўка ''Aktykacya Tabelli alias Regestrow Popisowych Prześwietnego Powiattu Rzeczyckiego'' да заключнай формулы ''Wypis Wydan'' — і пералічвае больш за 400 запісаў з пяці парафій павета.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> Попісы шляхты былі прызначаны тады ва ўсім ВКЛ: іх належала пачаць 5 ліпеня 1765 г. і завяршыць да канца верасня. Уліку падлягалі не толькі ўласнікі, але і трымальнікі чужых уладанняў у заставе ці арэндзе і нават удовы, якія мелі дарослых дзяцей, а сам перапіс праводзіўся па парафіях з абавязковай яўкай. Паводле зводкі вынікаў уліку па ВКЛ, у Рэчыцкім павеце было запісана 433 чалавекі ў 5 харугвах, з іх 54 ураднікі — адзін з найменшых паказчыкаў сярод паветаў: у Лідскім павеце ўлічылі 1731 чалавека, у Гродзенскім — 1464, у Аршанскім — 1048, у Полацкім ваяводстве — 1130.<ref name="aniscanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай |location=Мінск |publisher=Хурсік |year=2003 |page=74}}</ref> Шляхта пісалася парафіямі, кожную прадстаўляў ротмістр: {| class="wikitable" ! Парафія !! Ротмістр !! Урад !! Запісаў у попісе |- | Бабруйская || Аляксандр Булгак (''Alexander Bułhak'') || — || 128 |- | Гомельская || Юзаф Дамінік Фашч (''Jozef Dominik Faszcz'') || суддзя земскі рэчыцкі || 81 |- | Прапойская || Адам Маліноўскі (''Adam Malinowski'') || стараста галавачоўскі || 114 |- | Чачэрская || [[Вішчынскія герба "Корвін"|Казімір Вішчынскі]] (''Kazimierz Wiszczynski'') || суддзя гродскі, мечнік || 85 |- | Рэчыцкая || Юзаф Пяскоўскі (''Jozef Piaskowski'') || — || 11 |} Да прапойскай парафіі быў далучаны журавіцкі філіял (''Filia Zurowicka''). === Роды === Напісанне прозвішчаў у крыніцы падаецца ў дужках курсівам; беларуская форма прыведзена паводле «Агульнага спісу шляхецкіх родаў».<ref name="nobility">Агульны спіс шляхецкіх родаў // Згуртаванне беларускай шляхты. [http://nobility.by/families/index.shtml nobility.by]</ref> {| width="99%" | valign="top" width="25%" | * Абрамовіч (''Abramowicz'') * Акінша (''Okinsza'') * Акушка (''Okuszko'') * Альшэўскі (''Olszewski'') * Антушэвіч (''Antuszewicz'') * Арцішэўскі (''Arciszewski'') * Багдановіч (''Bohdanowicz'') * Бажычка (''Bozyczka'') * Банкоўскі (''Bankowski'') * Бартнеўскі (''Bortniewski'') * Бельскі (''Bielski'') * Булацкі (''Bułacki'') * Булгак (''Bułhak'') * Бярлінскі (''Berlinski'') * [[Валовічы|Валовіч]] (''Wołowicz'') * Валянтыновіч (''Walentynowicz'') * Васілеўскі (''Wasilewski'') * Велічкевіч (''Wieliczkiewicz'') * [[Вірпшы герба «Адравонж»|Вірпша]] (''Wirpsza, Wierpsza'') * Вішнеўскі (''Wiszniewski'') * [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскі]] (''Wiszczynski'') * Воўк-Леановіч (''Wołk Lewonowicz'') * Вышынскі (''Wyszynski'') * Вярбіцкі (''Wierzbicki'') * Гаварэўскі (''Gaworewski'') * Гамаліцкі (''Homolicki'') * Ганіпроўскі (''Gonieprowski'') * Гарасімовіч (''Harasimowicz'') * Гарбатоўскі (''Horbatowski'') * Гарбачэўскі (''Horbaczewski'') * Гіжыцкі (''Gizycki'') * Глазоўскі (''Hłazowski'') * Гнатоўскі (''Gnatowski'') * Грамыка (''Hromyka'') * Грахоўскі (''Grochowski'') * [[Грушэцкія герба «Любіч»|Грушэцкі]] (''Gruszecki'') * Грыбоўскі (''Grzybowski'') * Грынеўскі (''Hryniewski'') * [[Грынкевічы герба «Наліўка»|Грынкевіч]] (''Hrynkiewicz'') * Губаровіч (''Hubarowicz'') * Гунскі (''Gunski'') * Гурскі (''Gurski'') | valign="top" width="25%" | * Далецкі (''Dalecki'') * Дзялтовіч (''Działtowicz'') * Долмат (''Dołmat'') * Драбышэўскі (''Drobyszewski'') * Жлоба (''Złoba'') * [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Жоўтка]] (''Zołtek'') * Жуковіч (''Zukowicz'') * Завадзкі (''Zawadzki'') * Загароўскі (''Zahorowski'') * Задарноўскі (''Zadernowski'') * Закей-Аўгустыновіч (''Zakiey Awgustynowicz'') * Закрэўскі (''Zakrzewski'') * Заляціла (''Zaleciło'') * Збарамірскі (''Zboromirski'') * Казлоўскі (''Kozłowski'') * Канюшэўскі (''Koniuszewski'') * Караткевіч (''Korotkiewicz'') * [[Варанецкія|Карыбут-Варанецкі]] (''Korybutt Woroniecki'') * [[Касцюшкі|Касцюшка]] (''Kosciuszko'') * Кейштэр (''Kieyszter'') * {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскі|ru|Келчевские}} (''Kiełczewski'') * Кемпінскі (''Kempinski'') * Клецкі (''Klecki'') * Клімовіч (''Klimowicz'') * [[Контаўты|Контаўт]] (''Kontaft'') * Кончыц (''Konczyc, Teworowicz Konczyc'') * [[Корзуны|Корзун]] (''Korzun'') * Крыжаноўскі (''Krzyżanowski'') * Ксяневіч (''Ksieniewicz'') * Кунсевіч (''Kunsewicz'') * Курак (''Kurak'') * Курбацкі (''Kurbacki'') * Куроўскі (''Kurowski'') * Куцэвіч (''Kucewicz'') * [[Кучукі (род)|Кучук]] (''Kuczuk'') * Кучынскі (''Kuczynski'') * [[Лапіцкія|Лапіцкі]] (''Łapicki'') * [[Лашкевічы|Лашкевіч]] (''Łaszkiewicz'') * Левальт-Язерскі (''Lewalt Jezierski'') * Ліпскі (''Lipski'') * Лычкоўскі (''Łyczkowski'') * Ляментовіч (''Lamentowicz'') | valign="top" width="25%" | * Макарэвіч (''Makarewicz'') * Маладковіч (''Mołodkowicz'') * Маліноўскі (''Malinowski'') * {{нп3|Манкевічы|Манкевіч|ru|Монкевичи}} (''Monkiewicz'') * Марачэўскі (''Moraczewski'') * Маркоўскі (''Markowski'') * Матусевіч (''Matusewicz'') * Мікульскі (''Mikulski'') * Міхалькевіч (''Michalkiewicz'') * Міцкевіч (''Mickiewicz'') * Мурашка (''Muraszko'') * Немчыновіч (''Niemczynowicz'') * Несцяровіч (''Nesterowicz'') * Нявінскі (''Niewinski'') * Орда (''Orda'') * Пагоскі (''Pohoski'') * Пакрашынскі (''Pokroszynski'') * Палонскі (''Połonski'') * Пархімовіч (''Parchimowicz'') * Паўловіч (''Pawłowicz'') * Пашкоўскі (''Paszkowski'') * Плахоцкі (''Płochocki'') * Плескі (''Pleski'') * Прушаноўскі (''Pruszanowski'') * [[Пузыны|Пузына]] (''Puzyna'') * Пясецкі (''Piasecki'') * Пяскоўскі (''Piaskowski'') * Раеўскі (''Raiewski'') * Ражановіч (''Rożanowicz'') * Райкевіч (''Raykiewicz, Roykiewicz'') * Ракіцкі (''Rokicki'') * Рачкоўскі (''Raczkowski'') * Руткоўскі (''Rutkowski'') * Рымша (''Rymsza'') * Рынейскі (''Rynieyski, Lesun Rynieyski'') * Рэфемберк (''Refemberh'') * Савіцкі (''Sawicki'') * Сакалоўскі (''Sokołowski'') * Сасноўскі (''Sosnowski'') * Селівонскі (''Sieliwonski'') * Сенажэнцкі (''Sianozęski'') * Серафіновіч (''Serafinowicz'') * Скарына (''Skoryna'') | valign="top" width="25%" | * Случаноўскі (''Słuczanowski'') * Снарскі (''Snarski'') * [[Солтаны|Солтан]] (''Sołtan'') * Стракоўскі (''Strokowski'') * Сяліцкі (''Sielicki'') * Сянькоўскі (''Sionkowski'') * Тамашэвіч (''Tomaszewicz'') * Тамашэўскі (''Tomaszewski'') * Таракевіч (''Tarakiewicz'') * Тарасевіч (''Tarasewicz'') * Трашэвіч (''Treszewicz'') * Тышкевіч (''Tyszkiewicz'') * Тэадаровіч (''Theodorowicz'') * Умінскі (''Uminski'') * Усціновіч (''Uscinowicz'') * [[Фашчы герба «Прус ІІ»|Фашч]] (''Faszcz'') * Хадановіч (''Chodonowicz'') * Хадасоўскі (''Chodosowski'') * Хажэцкі (''Charzecki'') * [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] (''Chalecki'') * Харкевіч (''Charkiewicz'') * Хількевіч (''Chylkiewicz'') * Хлявінскі (''Chlewinski'') * [[Храптовічы|Храптовіч]] (''Chreptowicz'') * Хылінскі (''Chylinski'') * Цішкоўскі (''Ciszkowski'') * Чарняўскі (''Cutrowicz na Czerniawie Czerniawski'') * Чарняўскі (''Czerniawski'') * Шабранскі (''Szabranski'') * Шарыўш-Мнінскі (''Szaryusz Mninski'') * Шаціла (''Szaciło'') * Шостак (''Szostak'') * Шумяка (''Szumiaka'') * Шымкевіч (''Szymkiewicz'') * {{нп3|Вяроўкіны-Шэлюты|Шэлюта|ru|Верёвкины-Шелюты}} (''Szeluta'') * [[Юдзіцкія|Юдыцкі]] (''Judycki'') * Юркевіч (''Jurkiewicz'') * Ядлоўскі (''Jadłowski'') * Якубоўскі (''Jakubowski'') * Янкевіч (''Jankiewicz'') * Яновіч (''Janowicz'') * Ястрэмбскі (''Jastrzembski'') * Яшэўскі (''Jaszewski'') |} Адно чытанне крыніцы застаецца нявызначаным і пададзена ў лацінскім напісанні транскрыпцыі: ''Koniungowski''. == Рэлігійнае жыццё == [[Файл:Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|міні|справа|300пкс|Езуіцкі касцёл і калегіум у [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічах]] — адзін з асяродкаў каталіцтва ў павеце. Малюнак К. Прыкорскага, 1865 г.]] У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню<ref name="turonak">{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}</ref>. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў<ref name="turonak"/>. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы<ref name="jelski">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}</ref>. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана. == Заняпад і спадчына == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')<ref name="pradvadziciel">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}</ref>. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў<ref name="pradvadziciel"/>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}} * {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}} * {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016 |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}} * {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}} * {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |location=Мінск |publisher=Выдавец В. Хурсік |year=2018}} * {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}} * {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}} * {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}} * {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}} * {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}} * {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}} * {{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}} * {{Cite book |last=Gloger |first=Z. |title=Księga rzeczy polskich |location=Lwów |publisher=Macierz Polska |year=1896}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}} * {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}} * {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}} {{Шляхта ВКЛ}} [[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Менскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] iyh2tazb6q8dxv2sq9h2a1cqnri869o 5211699 5211686 2026-10-05T11:05:58Z BasiliusNorr 164739 вікіфікацыя 5211699 wikitext text/x-wiki '''Шляхта Рэчыцкага павета''' — сукупнасць [[шляхта|шляхецкіх]] родаў, якія пражывалі і валодалі маёнткамі на тэрыторыі [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVI—XVIII стагоддзях. Павет, створаны ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гг.<ref name="nasevich">{{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}}</ref>, ахопліваў паўднёвы ўсход ВКЛ — ад [[Бабруйск]]а да [[Гомель|Гомеля]]. У XVIII ст. у ім было зафіксавана каля 180 шляхецкіх родаў і 68 маёнткаў<ref name="anishchanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}}</ref>; паводле спісу 1816 г., у павеце налічвалася 553 асобы шляхты — 290 чыншавых, 254 служачых пры дварах і 9 аколічных<ref name="anishchanka"/>. Найбуйнейшымі прыватнымі маёнткамі былі '''[[Горваль]]''' князёў [[Сангушкі|Санґушкаў]], '''Добасна''' [[Хадкевічы|Хадкевічаў]] і '''[[Стрэшын]]''' [[Віленскае біскупства|Віленскага біскупства]]; маёнткі трымалі таксама [[дамініканцы]], [[езуіты]] і [[Віленскае біскупства|Віленскі капітул]]<ref name="nasevich"/>. [[Файл:Rečycki paviet. Рэчыцкі павет.svg|міні|справа|300пкс|Рэчыцкі павет у складзе Мінскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага]] == Гісторыя == Рэчыцкі павет паўстаў на аснове ранейшага Рэчыцкага старасцтва і ўвайшоў у склад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] з самастойнай юрысдыкцыяй<ref name="nasevich"/>. На яго тэрыторыі знаходзіліся [[Рэчыцкае староства|Рэчыцкае]], [[Прапойскае староства|Прапойскае]], [[Гомельскае староства|Гомельскае]], [[Чачэрскае староства|Чачэрскае]], [[Бабруйскае староства|Бабруйскае]] і [[Рагачоўскае староства|Рагачоўскае]] старосцтвы<ref name="halubovich">{{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}}</ref>. Указам [[Аўгуст III|Аўгуста III]] ад 15 ліпеня 1734 г. [[Рэчыца]] і Рэчыцкае старасцтва перайшлі ва ўладанне князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]; апошнім рэчыцкім старастам быў [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]] (да 1793)<ref name="nasevich"/>. Прывілеі на ўнутрыпавятовыя староствы пры [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіславе IV]] (1632—1648) атрымалі Аляксандар [[Агінскія|Агінскі]] (Рагачоўскае, 1633), Крыштап [[Радзівілы|Радзівіл]] (Чачэрскае, 1633), [[Гедэон Міхал Трызна]] (Бабруйскае, 1638) і Аляксандр [[Слушкі|Слушка]] (Прапойскае, 1643); буйнейшым трымальнікам быў Слушка, які ў розны час займаў рэчыцкае, прапойскае і гомельскае старасцтва і пасады здолеў пакінуць сваім сынам<ref name="halubovich"/>. [[Файл:Rečyca. Рэчыца (A. Westerveld, 1651).jpg|міні|злева|300пкс|Рэчыца ў 1651 годзе. Малюнак Абрагама ван Вестэрфельда]]Цэнтральнае месца ў палітычнай эліце павета займаў у той перыяд род [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]]: яму належала 8 з 14 намінацыйных прывілеяў на земскія ўрады, выдадзеных пры Уладзіславе IV, а ў 1633—1635 гг. — 5 з 9 павятовых пасадаў; найвышэйшую кар'еру зрабіў [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]], які ад рэчыцкага скарбніцтва (1636) узнёсся да генерала артылерыі ВКЛ (1654) і [[Навагрудак|навагрудскага]] [[кашталян]]а (1660)<ref name="halubovich"/>. 7 верасня 1641 г. у [[Варшава|Варшаве]] была выдадзена «Канфірмацыя праў прывілеяў і вольнасцяў шляхце Рэчыцкага павета», якая на падставе ліста [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] 1576 г. вызваляла буйную групу мясцовых землеўладальнікаў ад падаткаў і прыналежнасці да [[Чачэрск|чачэрскага]] замка; гэты дакумент сведчыць пра працяглы працэс афармлення радавітай шляхты з ніжэйшых слаёў вайскова-служылага стану ў перыферыйных раёнах ВКЛ<ref name="halubovich"/>. [[Бескаралеўе]] 1733—1735 гг. падзяліла шляхту павета між прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст III|Аўгуста III]]<ref name="matsuk2015">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}}</ref>. У наступныя дзесяцігоддзі рытм павятовага жыцця вызначала барацьба магнацкіх кліентэл: больш за палову [[Грамнічны соймік|грамнічных соймікаў]] павета ў гэты час было сарвана<ref name="matsuk2019">{{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}}</ref>. Прарадзівілаўская партыя абапіралася на роды Юдзіцкіх, [[Дзерналовічы герба «Любіч»|Дзерналовічаў]] і [[Фашчы герба «Прус ІІ»|Фашчаў]], антырадзівілаўская — на Кельчэўскіх і [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкіх]], якія на пачатку 1760-х гг. пераарыентаваліся на групоўку [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]»). У [[Бескаралеўе|бескаралеўе]] 1764 г. супрацьстаянне стала адкрытым: на перадканвакацыйным сойміку 6 лютага ў [[Рагачоў|Рагачове]] кожны бок абраў сваіх паслоў і свой склад [[Каптуровы суд|каптуровага суда]], а 27 лютага радзівілаўцы атакавалі каптуровы суд праціўнікаў «агняпальнай зброяй і арматамі», у выніку чаго загінулі шляхцічы Стэфан Сенажэцкі і Тэадор Харкевіч<ref name="matsuk">{{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}}</ref>. 16 красавіка 1764 г. мясцовая шляхта стварыла ўласную канфедэрацыю на чале з К. Халецкім; падтрымка яе нарастала ад 55 подпісаў на ўстаноўчым сходзе да 179 на сойміку перад [[каранацыйны сойм|каранацыйным соймам]]. Інструкцыі рэчыцкім паслам патрабавалі абароны аўтаноміі ВКЛ, абмежавання павятовых урадаў для мясцовых землеўладальнікаў і захавання [[ліберум вета]]<ref name="matsuk"/>. === Падзелы Рэчы Паспалітай === [[Падзелы Рэчы Паспалітай]] карэнным чынам змянілі лёс шляхты павета<ref name="sosna">{{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}}</ref>. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу]] 1772 г. усходняя частка павета адышла да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; стараста рэчыцкі з роду Радзівілаў адмовіўся ад прысягі, і яго маёнткі былі [[Секвестрацыя|секвестраваны]]. [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другі падзел]] 1793 г. скасаваў павет, тэрыторыя якога была падзелена паміж [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губернямі. Падчас [[Паўстанне Касцюшкі|Паўстання Касцюшкі]] 1794—1795 гг. было канфіскавана 26 маёнткаў з 36 080 сялянскімі душамі, а пасля [[Лістападаўскае паўстанне|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гг.]] — яшчэ 115 маёнткаў з 38 544 сялянамі; маёнткаў пазбавіліся [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Чартарыйскія]]<ref name="sosna"/>. == Самакіраванне == Асноўнымі формамі шляхецкага самакіравання ў Рэчыцкім павеце былі [[соймік]]і, выбарныя павятовыя ўрады і шляхецкія суды. Праз соймікі шляхта выбірала паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм Рэчы Паспалітай]], дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], вызначала пазіцыю павета па дзяржаўных і мясцовых пытаннях і давала паслам інструкцыі. === Соймікі === [[Файл:Szlachta in costumes of the Voivodeships of the Polish-Lithuanian Commonwealth.PNG|міні|злева|330пкс|Шляхта ў ваяводскіх мундзірах Рэчы Паспалітай. Ананімны жывапіс XVIII ст. (Нацыянальны музей у Кракаве). Над намётам — сцягі з Арлом і [[Пагоня|Пагоняй]]]] Соймікі рэчыцкай шляхты збіраліся не ў цэнтры павета, а ў [[Рагачоў|Рагачове]]: сярод паветаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі Рэчыцкі быў у гэтым выключэннем<ref name="matsuk2016">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай Дню беларускага пісьменства (г. Рагачоў, 3 верасня 2016 года) |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}}</ref>. Пасяджэнні адбываліся ў царкве на рагачоўскім замку: шляхта, якая пратэставала супраць грамнічнага сойміка 1751 г., сцвярджала, што прыбыла «да замкавай рагачоўскай царквы, дзе заўжды соймікі адбываліся»; тое ж вядома і пра соймік 1706 г. Такім чынам рэчыцкія соймікі праходзілі ва ўніяцкай царкве — іншага павета ВКЛ з такім месцам пасяджэнняў не вядома. Пратэстацыі супраць соймікаў 1756 і 1762 гг. кажуць ужо пра «соймікавую шопу» і «соймікавую ізбу», значыць да 1756 г. на замку быў пабудаваны спецыяльны соймікавы будынак<ref name="matsuk2016"/>. Паводле прызначэння сярод соймікаў вылучаліся грамнічныя (дэпутацкія), на якіх выбіралі дэпутатаў у [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]], пасольскія — для выбараў паслоў на [[Сейм Рэчы Паспалітай|сойм]], рэляцыйныя — для справаздач паслоў, а таксама гаспадарчыя і элекцыйныя<ref name="matsuk2016"/>. У 1735—1763 гг. у Рагачове прайшло 29 грамнічных соймікаў, з якіх 17 было сарвана — адна з найбольшых лічбаў сярод паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. У 1776—1792 гг. на соймікі з'язджалася ад 39 да 100 шляхціцаў, а ў сойміку 19 жніўня 1782 г. у Рэчыцы ўдзельнічаў 171 абывацель.<ref name="sojmiki">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі. Інструкцыі шляхецкіх сеймікаў беларускіх земляў ВКЛ (Літоўскай правінцыі) канца XVIII ст. |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}}</ref> На сойміку 6 лютага 1706 г., у часы барацьбы за трон паміж прыхільнікамі [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]] і [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]], за дэпутата ў Трыбунал было пададзена 118 галасоў; ён таксама праходзіў у замкавай царкве. Пасяджэнне суправаджалася ўзброенымі інцыдэнтамі з удзелам людзей магнатаў Красінскіх.<ref name="khadzinski-sejmik">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Як адбываліся выбары ў Беларусі 300 гадоў таму |url=https://novychas.online/poviaz/jak-adbyvalisja-vybary-u-belarusi-300-hadou-tamu |website=Новы Час |date=2022-08-21}}</ref> Пастановай сойма 1776 г., пацверджанай сеймам 1780 г., для шляхты кожнага ваяводства і павета былі ўведзены [[Ваяводскі мундзір|ваяводскія мундзіры]], у якіх належала з'яўляцца на сойміках і соймах. Менскае ваяводства атрымала кармазінавы [[кунтуш]] пры гранатавых [[жупан]]е і вылогах, а Рэчыцкі павет — той жа кунтуш, але з белымі жупанам і вылогамі.<ref name="kascium">{{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}}</ref> === Магнацкія кліентэлы === У часы панавання [[Аўгуст III|Аўгуста III]] моцны ўплыў на шляхту Рэчыцкага павета мелі два [[магнат]]скія роды — [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]; свой уплыў на мясцовую шляхту мелі і [[Чартарыйскія]], часткай групоўкі якіх («[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]») Сапегі працяглы час былі<ref name="matsuk2016"/>. Радзівілаўскую групоўку ў павеце ўзначальваў рэчыцкі гродскі стараста [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]]; да яе належалі роды [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]], [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскіх]], [[Фашчы герба «Прус ІІ»|Фашчаў]] і [[Дзерналовічы герба «Любіч»|Дзерналовічаў]]. Прыхільнікамі Сапегаў і «Фаміліі» былі {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскія|ru|Келчевские}}, [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкія]], Прушаноўскія, Хлявінскія, Скарабагатыя і Францішак Ракіцкі<ref name="matsuk2016"/>. Моц Сапегаў у павеце грунтавалася на іх значных тутэйшых уладаннях — [[Новы Быхаў|Новым Быхаве]], [[Лоеў|Лоеве]] і іншых; менавіта з гэтых уладанняў фінансавалася шляхта на сойміках у Рагачове. Так, на соймік 1742 г. Сапегі выдалі Хлявінскаму і Макоўскаму 300 злотых. Кліентура дзейнічала і за межамі павета: нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі і ашмянскі войскі Францішак Ракіцкі выконвалі даручэнні сваіх магнацкіх патронаў — адпаведна Радзівілаў і Сапегаў — на сойміках іншых паветаў ВКЛ<ref name="matsuk2016"/>. Паводле складу паслоў, абраных на сойміках у Рагачове, А. Мацук вылучае кола родаў, якія складалі мясцовую шляхецкую эліту павета: Халецкія, Кельчэўскія, Прушаноўскія, Вішчынскія, Юдзіцкія, Фашчы і Дзерналовічы. Пасламі на соймы Рэчы Паспалітай абіраліся, з нязначнымі агаворкамі, выключна прадстаўнікі гэтых родаў; найбольшую колькасць разоў — па тры — рэчыцкі войскі Міхал Даніэль Кельчэўскі, рэчыцкі войскі Ігнат Прушаноўскі і нямкоўскі стараста Караль Вішчынскі<ref name="matsuk2016"/>. Гэтае кола злучалі не толькі магнацкія патранаты, але і шлюбы: скарбнік рэчыцкі Казімір Вішчынскі быў жанаты з Францішкай Хлявінскай, а іх сын Юзаф — з Барбарай Дарналовіч.<ref name="hbs-wiszcz">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Дз. Ч. |chapter=182. Вішчынскія (Wiszczyński) герба «Корвін» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=3 |others=навук. рэд. А. Рахуба |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2014 |pages=372—373 |isbn=978-985-01-1095-4}}</ref> Шэсць з гэтых сямі родаў пісаліся і ў попісе 1765 г.; Юзаф Дамінік Фашч і Казімір Вішчынскі былі на ім ротмістрамі гомельскай і чачэрскай парафій, а ўніверсалы, якімі попіс склікаўся, рассылаў харужы рэчыцкі Юзаф Леон Дэрнатовіч<ref name="popis1765"/>. === Павятовыя ўрады === Павятовыя ўрады складалі важную частку сістэмы шляхецкага самакіравання і адначасова былі адным з галоўных паказчыкаў палітычнага становішча мясцовых родаў. Да земскіх ураднікаў належалі, між іншымі, [[маршалак павятовы|маршалак]], [[падкаморы]], харужы, стольнік, падчашы, лоўчы і іншыя ўраднікі. Намінацыі на павятовыя ўрады афармляліся каралеўскімі прывілеямі і запісваліся ў кнігі [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі ВКЛ]].<ref name="halubovich"/> Маршалак належаў да найважнейшых павятовых ураднікаў і быў цесна звязаны з арганізацыяй шляхецкага самакіравання.<ref name="marsalak">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}}</ref> Змаганне за павятовыя ўрады было адным з істотных элементаў палітычнай канкурэнцыі паміж мясцовымі родамі і магнацкімі групоўкамі, асабліва ў XVIII стагоддзі. ==== Рэчыцкія павятовыя маршалкі ==== Маршалак быў найстарэйшым земскім ураднікам павета і галавой мясцовай шляхецкай карпарацыі: ён старшыняваў на сойміках і ўзначальваў павет у паспалітым рушэнні. Падаецца спіс рэчыцкіх маршалкаў, чые намінацыі пацверджаны крыніцамі.<ref name="czarniawski">Пра ўраднікаў Менскага ваяводства, у склад якога ўваходзіў Рэчыцкі павет, гл.: {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |publisher=Выдавец В. Хурсік |location=Мінск |year=2018}}</ref> {| class="wikitable" ! Маршалак !! Год !! Іншыя ўрады і заўвагі |- | [[Андрэй Халецкі]] || 1589 || пасаду заняў 5 лютага 1589 г.; пасол павета на [[Люблінскі сойм|Люблінскі сойм]] 1569 г., прывесіў пячатку да акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]; памёр перад 6 лютага 1595 г.<ref name="halecki">{{Cite book |last=Halecki |first=O. |chapter=Chalecki Andrzej |title=Polski Słownik Biograficzny |volume=III |year=1937}}</ref> |- | Філон Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] || 1650 || скарбнік рэчыцкі (1639), войскі браслаўскі (1646—1650), войт наваградскі (1647); электар [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра]] ад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] (1648); памёр у 1652 г.<ref name="boniecki">{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=IX |year=1906 |page=99}}</ref> |- | [[Міхал Юдзіцкі]] || 1729 || харужы рэчыцкі (1715), маршалак [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнага Трыбунала ВКЛ]] (1740), кашталян мінскі (1742); памёр у 1758 г.<ref name="boniecki"/> |- | Казімір на Хальчы [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] || 1765 || на яго просьбу (''ad Instantiam'') быў пададзены попіс шляхты павета 1765 г.<ref name="popis1765"/> |- | [[Юзаф Юдзіцкі]] || 1771 || абозны вялікі літоўскі (1774), стражнік вялікі літоўскі (1776—1789), стараста рэчыцкі (1773), маршалак Галоўнага Трыбунала ВКЛ (1777); галоўнакамандуючы войскам ВКЛ у [[Руска-польская вайна 1792|вайне 1792 г.]]; 1719—1797 |- | Казімір Хлявінскі || 1787 || пісар земскі рэчыцкі ў 1765 г.; кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]] (1787) і [[Ордэн Белага Арла|Белага Арла]] (1792); памёр 19 лістапада 1792 г.<ref name="chlewinski">{{Cite book |title=Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705—2008 |year=2008 |page=265}}</ref> |} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] урад маршалка быў пераўтвораны ў пасаду [[Павятовы маршалак|павятовага маршалка дваранства]] — гл. [[Рэчыцкія павятовыя маршалкі]] (1796—1917). === Суды === [[Земскі суд]] разглядаў маёмасныя і іншыя грамадзянскія справы шляхты; апеляцыйнай інстанцыяй для земскіх судоў служыў [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал ВКЛ]]. У перыяды бескаралеўя з прадстаўнікоў шляхты ствараліся [[Каптуровы суд|каптуровыя суды]], якія часова пераймалі судовыя функцыі. Кніга каптуровага суда Рэчыцкага павета была апублікавана Ю. Бартошэвічам у 1881 г.<ref name="bartoszewicz">{{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}}</ref> Сярод вядомых судовых працэсаў сярэдзіны XVIII стагоддзя — справа 1762 г. аб узброеным нападзе на маёнтак Васкоўскага каля ракі Сож, у выніку якога загінулі пяць чалавек. Суд прызначыў штраф у 100 000 злотых, які не быў выплачаны; праз некалькі гадоў асноўныя фігуранты справы атрымалі павятовыя пасады.<ref name="khadzinski-sud">{{Cite web |last=Хадзінскі |first=П. |title=Беларускі суд: фігуранты справы аб забойствах атрымалі дзяржаўныя пасады |url=https://novychas.online/poviaz/belaruski-sud-fihuranty-spravy-ab-zabojstvah-atry |website=Новы Час}}</ref> Судовыя кнігі павета захавалі і шматгадовыя маёмасныя спрэчкі паміж самімі мясцовымі родамі. [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскія]] судзіліся за свае рэчыцкія маёнткі больш за трыццаць гадоў: 18 лістапада 1705 г. падчашы рэчыцкі Казімір-Ян Вішчынскі ўнёс у гродскі суд маніфест супраць віцебскага ваяводы і рагачоўскага старасты [[Казімір Аляксандр Пацей|Казіміра Пацея]] за забранне падчас вайны маёнткаў Вішчын, Круплі, Шапчыцы і іншых; 3 сакавіка 1734 г. яго сын Пётр атрымаў па той жа справе дэкрэт рэчыцкага каптуровага суда; а 4 кастрычніка 1738 г. трое братоў Вішчынскіх падалі ў гродскі суд маніфест супраць [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] за невяртанне дакументаў на тыя ж маёнткі.<ref name="hbs-wiszcz"/> == Шляхецкія роды паводле попісу 1765 г. == [[Файл:NHAB-1783-1-1-popis-1765-f083r.jpg|міні|справа|200пкс|Пачатак попісу: актыкацыя 5 кастрычніка 1765 г. і першы запіс парафіі Бабруйскай — ротмістр Аляксандр Булгак «з дабротаў сваіх вечыстых Амельні на кані добрым». НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1]] 30 верасня 1765 г. пад Рагачовам адбыўся попіс паспалітага рушэння шляхты Рэчыцкага павета, скліканы паводле канстытуцыі канвакацыйнага сойма 1764 г. Складзеная на ім ''Tabella alias Regestr Popisowy'' была ўнесена ў земскія кнігі павета 5 кастрычніка 1765 г. на Міхайлаўскіх роках у Рагачове. Дакумент ахоплівае 24 старонкі — ад загалоўка ''Aktykacya Tabelli alias Regestrow Popisowych Prześwietnego Powiattu Rzeczyckiego'' да заключнай формулы ''Wypis Wydan'' — і пералічвае больш за 400 запісаў з пяці парафій павета.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> Попісы шляхты былі прызначаны тады ва ўсім ВКЛ: іх належала пачаць 5 ліпеня 1765 г. і завяршыць да канца верасня. Уліку падлягалі не толькі ўласнікі, але і трымальнікі чужых уладанняў у заставе ці арэндзе і нават удовы, якія мелі дарослых дзяцей, а сам перапіс праводзіўся па парафіях з абавязковай яўкай. Паводле зводкі вынікаў уліку па ВКЛ, у Рэчыцкім павеце было запісана 433 чалавекі ў 5 харугвах, з іх 54 ураднікі — адзін з найменшых паказчыкаў сярод паветаў: у Лідскім павеце ўлічылі 1731 чалавека, у Гродзенскім — 1464, у Аршанскім — 1048, у Полацкім ваяводстве — 1130.<ref name="aniscanka">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай |location=Мінск |publisher=Хурсік |year=2003 |page=74}}</ref> Шляхта пісалася парафіямі, кожную прадстаўляў ротмістр: {| class="wikitable" ! Парафія !! Ротмістр !! Урад !! Запісаў у попісе |- | Бабруйская || Аляксандр Булгак (''Alexander Bułhak'') || — || 128 |- | Гомельская || Юзаф Дамінік Фашч (''Jozef Dominik Faszcz'') || суддзя земскі рэчыцкі || 81 |- | Прапойская || Адам Маліноўскі (''Adam Malinowski'') || стараста галавачоўскі || 114 |- | Чачэрская || [[Вішчынскія герба "Корвін"|Казімір Вішчынскі]] (''Kazimierz Wiszczynski'') || суддзя гродскі, мечнік || 85 |- | Рэчыцкая || Юзаф Пяскоўскі (''Jozef Piaskowski'') || — || 11 |} Да прапойскай парафіі быў далучаны журавіцкі філіял (''Filia Zurowicka''). === Роды === Напісанне прозвішчаў у крыніцы падаецца ў дужках курсівам; беларуская форма прыведзена паводле «Агульнага спісу шляхецкіх родаў».<ref name="nobility">Агульны спіс шляхецкіх родаў // Згуртаванне беларускай шляхты. [http://nobility.by/families/index.shtml nobility.by]</ref> {| width="99%" | valign="top" width="25%" | * Абрамовіч (''Abramowicz'') * Акінша (''Okinsza'') * Акушка (''Okuszko'') * Альшэўскі (''Olszewski'') * Антушэвіч (''Antuszewicz'') * Арцішэўскі (''Arciszewski'') * Багдановіч (''Bohdanowicz'') * Бажычка (''Bozyczka'') * Банкоўскі (''Bankowski'') * Бартнеўскі (''Bortniewski'') * Бельскі (''Bielski'') * Булацкі (''Bułacki'') * Булгак (''Bułhak'') * Бярлінскі (''Berlinski'') * [[Валовічы|Валовіч]] (''Wołowicz'') * Валянтыновіч (''Walentynowicz'') * Васілеўскі (''Wasilewski'') * Велічкевіч (''Wieliczkiewicz'') * [[Вірпшы герба «Адравонж»|Вірпша]] (''Wirpsza, Wierpsza'') * Вішнеўскі (''Wiszniewski'') * [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскі]] (''Wiszczynski'') * Воўк-Леановіч (''Wołk Lewonowicz'') * Вышынскі (''Wyszynski'') * Вярбіцкі (''Wierzbicki'') * Гаварэўскі (''Gaworewski'') * Гамаліцкі (''Homolicki'') * Ганіпроўскі (''Gonieprowski'') * Гарасімовіч (''Harasimowicz'') * Гарбатоўскі (''Horbatowski'') * Гарбачэўскі (''Horbaczewski'') * Гіжыцкі (''Gizycki'') * Глазоўскі (''Hłazowski'') * Гнатоўскі (''Gnatowski'') * Грамыка (''Hromyka'') * Грахоўскі (''Grochowski'') * [[Грушэцкія герба «Любіч»|Грушэцкі]] (''Gruszecki'') * Грыбоўскі (''Grzybowski'') * Грынеўскі (''Hryniewski'') * [[Грынкевічы герба «Наліўка»|Грынкевіч]] (''Hrynkiewicz'') * Губаровіч (''Hubarowicz'') * Гунскі (''Gunski'') * Гурскі (''Gurski'') | valign="top" width="25%" | * Далецкі (''Dalecki'') * Дзялтовіч (''Działtowicz'') * Долмат (''Dołmat'') * Драбышэўскі (''Drobyszewski'') * Жлоба (''Złoba'') * [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Жоўтка]] (''Zołtek'') * Жуковіч (''Zukowicz'') * Завадзкі (''Zawadzki'') * Загароўскі (''Zahorowski'') * Задарноўскі (''Zadernowski'') * Закей-Аўгустыновіч (''Zakiey Awgustynowicz'') * Закрэўскі (''Zakrzewski'') * Заляціла (''Zaleciło'') * Збарамірскі (''Zboromirski'') * Казлоўскі (''Kozłowski'') * Канюшэўскі (''Koniuszewski'') * Караткевіч (''Korotkiewicz'') * [[Варанецкія|Карыбут-Варанецкі]] (''Korybutt Woroniecki'') * [[Касцюшкі|Касцюшка]] (''Kosciuszko'') * Кейштэр (''Kieyszter'') * {{нп3|Кельчэўскія|Кельчэўскі|ru|Келчевские}} (''Kiełczewski'') * Кемпінскі (''Kempinski'') * Клецкі (''Klecki'') * Клімовіч (''Klimowicz'') * [[Контаўты|Контаўт]] (''Kontaft'') * Кончыц (''Konczyc, Teworowicz Konczyc'') * [[Корзуны|Корзун]] (''Korzun'') * Крыжаноўскі (''Krzyżanowski'') * Ксяневіч (''Ksieniewicz'') * Кунсевіч (''Kunsewicz'') * Курак (''Kurak'') * [[Курбацкія герба «Бланкенштэйн»|Курбацкі]] (''Kurbacki'') * Куроўскі (''Kurowski'') * Куцэвіч (''Kucewicz'') * [[Кучукі (род)|Кучук]] (''Kuczuk'') * Кучынскі (''Kuczynski'') * [[Лапіцкія|Лапіцкі]] (''Łapicki'') * [[Лашкевічы|Лашкевіч]] (''Łaszkiewicz'') * Левальт-Язерскі (''Lewalt Jezierski'') * Ліпскі (''Lipski'') * Лычкоўскі (''Łyczkowski'') * Ляментовіч (''Lamentowicz'') | valign="top" width="25%" | * Макарэвіч (''Makarewicz'') * Маладковіч (''Mołodkowicz'') * Маліноўскі (''Malinowski'') * {{нп3|Манкевічы|Манкевіч|ru|Монкевичи}} (''Monkiewicz'') * Марачэўскі (''Moraczewski'') * Маркоўскі (''Markowski'') * Матусевіч (''Matusewicz'') * Мікульскі (''Mikulski'') * Міхалькевіч (''Michalkiewicz'') * Міцкевіч (''Mickiewicz'') * Мурашка (''Muraszko'') * Немчыновіч (''Niemczynowicz'') * Несцяровіч (''Nesterowicz'') * Нявінскі (''Niewinski'') * Орда (''Orda'') * Пагоскі (''Pohoski'') * Пакрашынскі (''Pokroszynski'') * Палонскі (''Połonski'') * Пархімовіч (''Parchimowicz'') * Паўловіч (''Pawłowicz'') * Пашкоўскі (''Paszkowski'') * Плахоцкі (''Płochocki'') * Плескі (''Pleski'') * Прушаноўскі (''Pruszanowski'') * [[Пузыны|Пузына]] (''Puzyna'') * Пясецкі (''Piasecki'') * Пяскоўскі (''Piaskowski'') * Раеўскі (''Raiewski'') * Ражановіч (''Rożanowicz'') * Райкевіч (''Raykiewicz, Roykiewicz'') * Ракіцкі (''Rokicki'') * Рачкоўскі (''Raczkowski'') * Руткоўскі (''Rutkowski'') * Рымша (''Rymsza'') * Рынейскі (''Rynieyski, Lesun Rynieyski'') * Рэфемберк (''Refemberh'') * Савіцкі (''Sawicki'') * Сакалоўскі (''Sokołowski'') * Сасноўскі (''Sosnowski'') * Селівонскі (''Sieliwonski'') * Сенажэнцкі (''Sianozęski'') * Серафіновіч (''Serafinowicz'') * Скарына (''Skoryna'') | valign="top" width="25%" | * Случаноўскі (''Słuczanowski'') * Снарскі (''Snarski'') * [[Солтаны|Солтан]] (''Sołtan'') * Стракоўскі (''Strokowski'') * Сяліцкі (''Sielicki'') * Сянькоўскі (''Sionkowski'') * Тамашэвіч (''Tomaszewicz'') * Тамашэўскі (''Tomaszewski'') * Таракевіч (''Tarakiewicz'') * Тарасевіч (''Tarasewicz'') * Трашэвіч (''Treszewicz'') * Тышкевіч (''Tyszkiewicz'') * Тэадаровіч (''Theodorowicz'') * Умінскі (''Uminski'') * Усціновіч (''Uscinowicz'') * [[Фашчы герба «Прус ІІ»|Фашч]] (''Faszcz'') * Хадановіч (''Chodonowicz'') * Хадасоўскі (''Chodosowski'') * Хажэцкі (''Charzecki'') * [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкі]] (''Chalecki'') * Харкевіч (''Charkiewicz'') * Хількевіч (''Chylkiewicz'') * Хлявінскі (''Chlewinski'') * [[Храптовічы|Храптовіч]] (''Chreptowicz'') * Хылінскі (''Chylinski'') * Цішкоўскі (''Ciszkowski'') * Чарняўскі (''Cutrowicz na Czerniawie Czerniawski'') * Чарняўскі (''Czerniawski'') * Шабранскі (''Szabranski'') * Шарыўш-Мнінскі (''Szaryusz Mninski'') * Шаціла (''Szaciło'') * Шостак (''Szostak'') * Шумяка (''Szumiaka'') * Шымкевіч (''Szymkiewicz'') * {{нп3|Вяроўкіны-Шэлюты|Шэлюта|ru|Верёвкины-Шелюты}} (''Szeluta'') * [[Юдзіцкія|Юдыцкі]] (''Judycki'') * Юркевіч (''Jurkiewicz'') * Ядлоўскі (''Jadłowski'') * Якубоўскі (''Jakubowski'') * Янкевіч (''Jankiewicz'') * Яновіч (''Janowicz'') * Ястрэмбскі (''Jastrzembski'') * Яшэўскі (''Jaszewski'') |} Адно чытанне крыніцы застаецца нявызначаным і пададзена ў лацінскім напісанні транскрыпцыі: ''Koniungowski''. == Рэлігійнае жыццё == [[Файл:Juravičy, Jezuicki. Юравічы, Езуіцкі (K. Przykorski, 1865).jpg|міні|справа|300пкс|Езуіцкі касцёл і калегіум у [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юравічах]] — адзін з асяродкаў каталіцтва ў павеце. Малюнак К. Прыкорскага, 1865 г.]] У XVII—XVIII стагоддзях мясцовая шляхта масава пераходзіла ў [[Каталіцкі Касцёл|каталіцызм]]: пасля ўпадку [[Рэфармацыя|рэфармацыі]] ні [[праваслаўе]], ні [[Грэка-каталіцкая царква|унія]] (трактаваная як «мужыцкая вера») не прываблівалі шляхту, якая аддавала перавагу лацінскаму абраду як пануючаму дзяржаўнаму веравызнанню<ref name="turonak">{{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}}</ref>. На тэрыторыі павета дзейнічалі [[дамініканцы|дамініканскі]] кляштар у [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[бернардынцы|бернардынскі]] кляштар і [[езуіты|езуіцкая]] парафія ў [[Юравічы (Калінкавіцкі раён)|Юрэвічах]]; у Бабруйскім дэканаце ў 1772 г. налічвалася 13 манаскіх сядзібаў<ref name="turonak"/>. Паводле статыстыкі 1781 г. парафіі знаходзіліся ў [[Рэчыца|Рэчыцы]] (143 вернікі), [[Гомель|Гомелі]] (1670 вернікаў), [[Стрэшын]]е, [[Бабруйск]]у і Карпілаўцы<ref name="jelski">{{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22) |url=https://media.catholic.by/nv/n22/art7.htm}}</ref>. Пасля стварэння [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ў 1798 г. тэрыторыя былога павета была падзелена паміж Рэчыцкім і Бабруйскім дэканатамі, а пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гг.]] большасць каталіцкіх установаў была скасавана. == Заняпад і спадчына == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) шляхта Рэчыцкага павета страціла свой прававы і палітычны статус. Пры расійскім праўленні яна падвяргалася працэдурам верыфікацыі ([[разбор шляхты]]) паводле стандартаў расійскага [[дваранства]]; многія роды, якія не здолелі дакументальна пацвердзіць сваё шляхецтва, былі пераведзены ў сялянскае саслоўе. Інстытут шляхецкага самакіравання трансфармаваўся ў расійскую сістэму дваранскага кіравання: пасада [[маршалак павятовы|маршалка павятовага]] была пераўтворана ў пасаду [[прадвадзіцель дваранства|прадвадзіцеля дваранства]] (''маршалка дваранства'')<ref name="pradvadziciel">{{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}}</ref>. Паводле ўказа ад 13 верасня 1772 г. шляхта Усходняй Беларусі павінна была спачатку прадставіць звесткі пра сябе, і толькі пасля гэтага атрымала права выбіраць маршалкаў; першыя выбары згадваюцца ў 1777 г. [[Даравальная грамата дваранству 1785 г.]] стварыла дваранскія карпарацыі і на губернскім узроўні, але ўказам [[Мікалай I|Мікалая I]] ад 6 снежня 1831 г. служба па дваранскіх выбарах фактычна набыла статус дзяржаўнай, а пасля Паўстання 1863—1864 гг. у заходніх губернях дваранскія выбары былі цалкам забаронены — тым самым была канчаткова знішчана традыцыя выбарнага шляхецкага самакіравання, якая існавала ў павеце на працягу стагоддзяў<ref name="pradvadziciel"/>. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Шляхта Рэчыцкага павета: спіс XVIII ст. |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2014}} * {{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. |chapter=Абывацелі правінцыі |title=Збор твораў у шасці тамах |volume=5 |location=Мінск |publisher=Выдавец Віктар Хурсік |year=2009 |pages=328–337}} * {{Cite journal |last=Галубовіч |first=В. |title=Дакументы па гісторыі Рэчыцкага павета ў кнігах запісаў Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага за перыяд праўлення Уладзіслава IV Вазы |journal=Рэчыцкі край |location=Мінск |year=2008 |pages=240–253}} * {{Cite book |last=Насевіч |first=В. |title=Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя |chapter=Рэчыцкі павет; Рэчыцкае старасцтва |volume=2 |location=Мінск |publisher=Беларуская Энцыклапедыя |year=2005 |pages=533–534}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |title=Грамадска-палітычнае жыццё Вялікага княства Літоўскага ў часы бескаралеўя 1733–1735 гг. |location=Мінск |publisher=НАН Беларусі |year=2015}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. |chapter=Рэчыцкі грамнічны соймік у 1736–1763 гг. |title=Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі: Рэчыцкі край |year=2019 |pages=293–304}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016 |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109–116}} * {{Cite journal |last=Мацук |first=А. У. |title=Рэчыцкія павятовыя соймікі ў бескаралеўе 1764 г. |journal=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины |year=2018 |issue=4 (109) |pages=48–55}} * {{Cite book |last=Чарняўскі |first=Ф. В. |title=Ураднікі (пасады, тытулы) Менскага ваяводства XVI—XVIII стагоддзяў: Біяграфічны даведнік. Выпуск V: маршалкі і харужыя |location=Мінск |publisher=Выдавец В. Хурсік |year=2018}} * {{Cite journal |last=Сосна |first=У. |title=Перавод у дзяржаўную ўласнасць шляхецкіх маёнткаў у канцы XVIII — першай палове XIX стагоддзя |journal=Годнасць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты |year=1997 |issue=2(4) |pages=10–16}} * {{Cite journal |last=Федосов |first=Д. |title=Об одной ветви Гриневичей герба Przyjaciel |journal=Almanach Historyczny |year=2019 |volume=21 |pages=55–99 |doi=10.25951/3293}} * {{Cite book |last=Bartoszewicz |first=J. |chapter=Księga kapturów rzeczyckich |title=Studja historyczne i literackie |volume=II |location=Kraków |publisher=Nakładem autora |year=1881 |pages=28–49}} * {{Cite journal |last=Szwaciński |first=T. |title=Sejmiki poselskie przed konwokacją 1764 r. |journal=Kwartalnik Historyczny |year=2006 |volume=113 |issue=1 |pages=19–56}} * {{Cite book |last=Matuszewicz |first=M. |title=Diariusz życia mego |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1986}} * {{Cite book |last=Kojałowicz Wijuk |first=W. |title=Herbarz rycerstwa W. X. Litewskiego tak zwany Compendium |location=Kraków |publisher=W. L. Anczyc |year=1897}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=VII |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1904}} * {{Cite book |last=Бялявіна |first=В. М. |last2=Ракава |first2=Л. В. |title=Беларускі касцюм |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2017 |isbn=978-985-01-1241-5}} * {{Cite book |last=Gloger |first=Z. |title=Księga rzeczy polskich |location=Lwów |publisher=Macierz Polska |year=1896}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007}} * {{Cite journal |last=Туронак |first=Ю. |title=Фарміраванне сеткі рыма-каталіцкіх парафій на Беларусі ў 1387–1781 гадах |journal=Наша Вера |year=1995 |issue=1 |url=https://media.catholic.by/nv/n1/art6.htm}} * {{Cite journal |last=Ельскі |first=А. |title=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі |journal=Наша Вера |year=2002 |issue=4(22)}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Маршалак |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=83}} * {{Cite book |last=Вяроўкін-Шэлюта |first=У. |chapter=Прадвадзіцель дваранства |title=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі |volume=5 |location=Мінск |publisher=БелЭн |year=1999 |page=559}} {{Шляхта ВКЛ}} [[Катэгорыя:Шляхта Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэчыцкі павет]] [[Катэгорыя:Менскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] hlf7imv7acybvk6rceunjun6bhdxtbm 0 804348 5211402 5187940 2026-10-04T17:53:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211402 wikitext text/x-wiki '''Дарагія і любімыя, або Чорны малойчык''' ({{lang-yi|הַגֶאֱהָבִים וְהַגְעִימִים, אדער, דער שווארצער יינגערמאנטשיק}}) Га-неегавім вега-неімім, одэр Дэр шварцэр юнгер-манчык<ref>Можна перакласці: «Мілыя і любімыя…»</ref> — [[раман]] на [[ідыш]]ы аўтарства [[Якаў Дзінезон|Якава Дзінесона]], першы яго надрукаваны раман і першая мастацкая кніга ([[1877]]). [[Шмуэль Нігер|Шмуіл Нігер]] лічыць яе першым сентыментальным раманам і ўвогуле першым сучасным раманам у літаратуры на ідышы. == Гісторыя стварэння == Выданы ў [[Друкарня Ромаў|віленскай тыпаграфіі]] ўдавы і братоў Ромаў у 1877 годзе. Гісторыю напісання і выдання апавядаюць па-рознаму. Першыя раманы Дзінезон стварыў у [[Магілёў|Магілёве]], апісваў магілёўскія падзеі і ўражанні. З яго ўспамінаў вядома, што раней пачалося напісанне рамана «За грахі бацькоў, або Люстэрка для яўрэйскіх жанчын, крамніц і карчмарак», у аснове якога ляжала праўдзівае здарэнне. «Мілыя і любімыя» ён пачаў пазней. У 1877 годзе Дзінезон адправіўся ў Вільню, узяўшы з сабою два раманы ў рукапісах. Яны засталіся ў выдавецтве, але Дзінезон атрымаў грошы толькі за адзін першы, другі адклалі да лепшага часу. У выдавецтве пазнаёміўся з [[Айзік-Меер Дзік|Айзікам Меерам Дзікам]], які дабіўся для маладога пісьменніка ганарару такога, які атрымліваў сам. Праз 2 тыдні ён вярнуўся ў Магілёў<ref>Jacob Dinezon’s Letter</ref>. Віленскі цэнзар Воль забараніў раман «[[За грахі бацькоў]]», бо ў ім былі паказаны яго сваякі, яго жонка была з Магілёва, — тады выдаўцы вырашылі друкаваць «Мілых і любімых»<ref>[https://www.jacobdinezon.com/s-l-tsitron-remembers-dinezon/ Цытрон]</ref>. Інакш выкладаюцца падзеі ва ўспамінах [[Шмуіл Лейб Цытрон|Цытрона]], падобна сцвярджаюць у сваіх артыкулах Цынберг, Рэйзен і Майзель, што Дзінезон напісаў другі раман пасля забароны першага. У адной версіі — за 6 тыдняў ад [[Песах|пэйсаха]] да [[Шавуот|швуеса]], у другой — менш чым за месяц. [[Шмуіл Ражанскі]] адкідае гэтую гісторыю, як несапраўдную. [[Слоўнік новай яўрэйскай літаратуры|Літаратурны слоўнік]] пад рэдакцыяй Нігера і Шацкага таксама прызнае першую. == Прадмова == [[Файл:הנאהבים והנעימים.jpg|міні|Варшаўскае выданне. 1920-я]] У кароткай прадмове Дзінезон гаворыць аб творчасці, пачынае прадмову эпіграфам з [[Гётэ]]: <poem> ''Ihr müsst mich nicht durch Widerspruch verwirren! ''Sobald man spricht, beginnt man schon zu irren </poem> == Змест == Адна назва рамана — біблійнага паходжання (הַגֶאֱהָבִים וְהַגְעִימִים). Гэтыя словы сустракаюцца ў [[Кнігі Самуіла|кнізе Самуіла]], у беларускім перакладзе гучаць па-рознаму<ref>[https://biblia.by/verse/10/1/23 2 царстваў 1:23] {{Недаступная спасылка}}</ref>. У другой назве словы складаюцца з марфем германскага і славянскага паходжання. Другая назва больш пазнавальная. Раману папярэднічаюць два эпіграфы з [[Эклезіяст]]а, урыўкі з вершаў 10:1 і 9:18 — «мёртвая муха робіць смярдзючым алей, і вылівае яго знаўца», «адзін грэшнік знішчыць шмат добрага»<ref>Пераклад Антонія Бокуна.</ref>. Падзеі адбываюцца ў 1840-я гады на ўскраіне Магілёва. «Чорны малойчык» — увасабленне ўсякага зла і каварства. Каб займець багацці свайго цесця, ён пляце цэлую сетку хлуслівых даносаў супраць беднага Ёйсіфа, добрага і стараннага ешыботніка, які збіраецца ажаніцца са швагеркай «маладзёна», прыгожай і дабрадзейнай Розай. Ёйсіфа садзяць у турму. Роза не мае сіл ісці супраць волі сваіх бацькоў, якія ўпэўнены ў вінаватасці яе каханка, і з болем у сэрцы пагаджаецца выйсці замуж за аднаго дурачка, якога адшукаў для яе чорны ліхадзей. Ёйсіф правёў два гады ў турме, яго апраўдалі, ён вяртаецца ў самы дзень вяселля. Ён бачыць, што яго шчасце разбурана, і збіраецца зрабіць сабе смерць. Яго ратуе Рухама (Рэхама ў іншым вымаўленні), меншая сястра Розы, якая ведала яго яшчэ з маленства і таемна даўно кахала, яна надзелена ўсімі станоўчымі якасцямі душы. Ёйсіф едзе вучыцца за мяжу са згоды Рэхамы, якая абяцала яго чакаць. Праз 5 гадоў ён вярнуўся са ступенню доктара, а бацькі дзяўчат радасна яго прымаюць, бо яны ўжо ўпэўніліся ў злых учынках «чорнага». Ліхадзей задумаў страшную помсту, ноччу ён падпаліў дом свайго цесця. Ёйсіф ратуе Рэхаму, прастуджваецца і памірае. Рэхама таксама памірае ад гора. «Чорны малойчык» перавёў усе падазрэнні на аднаго зладзюжку, якога асудзілі замест яго, а сам ён жыве ў багацці, спакоі і пашане. == Асаблівасці == Меер Пінес заўважае, што нешчаслівы канец — агульная рыса творчасці Дзінезона, вельмі пашыраная ва ўсёй яўрэйскай літаратуры. На думку Меера Пінеса, станоўчыя героі гавораць саладжава, рытарычна, а захапленне герояў любоўнымі пачуццямі выглядае не праўдападобна, незвычайна для ешыботнікаў і дзяўчат з набожнай сям’і. Ёсць рысы, уласцівыя толькі яго раннім творам: вялікі аб’ём, шматлікія адступленні, у тым ліку пазнавальныя. Цікавымі і рэалістычнымі лічыць Пінес другасных герояў. == Рэакцыя == Раман стаў незвычайна папулярным і выдаваўся некалькі разоў. Першыя 10 000 асобнікаў разышліся хутка. Іўрыцкая прэса сустрэла яго маўчаннем, у выніку Дзінезон пастанавіў больш нічога не друкаваць і на доўгі час пакінуў літаратуру. Таксама ён быў незадаволены хваляй бульварных твораў, якая ўзнікла ўслед, і абвінавачваў сябе. Наступную кнігу «[[Камень спатыкнення (раман)|Камень спатыкнення]]» ён выдаў толькі праз 13 год. [[Перац Гіршбейн|Гіршбэйн]] успамінаў, што ў яго дзяцінстве раманам захапляліся і дзяўчаты, і хлопчыкі. Ён абуджаў пачуцці і перажыванні. Над ім пралілі многа слёз. [[С. Ан-скі]] малюе героя, які супакойвае сяброў і кажа, што ў сапраўднасці ўсё скончылася інакш: Ёйсіф акрыяў і ажаніўся, а ліхадзея адправілі на катаргу. «Наўрад ці знойдзецца яўрэйская сям’я, у якой старыя і маладыя не плакалі над доляй бедных герояў… Імёны „чорнага“ Мойшэ-Шнеера і яго хеўры сталі хадзячай назвай», — піша Майзель у прадмове да варшаўскага выдання. == Заўвагі == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://www.jacobdinezon.com/jacob-dinezon-chapter-three/ Jacob Dinezon — Chapter Three], [https://www.jacobdinezon.com/jacob-dinezon-chapter-four/ Chapter Four] jacobdinezon.com — паводле: Rozshanski, Shmuel. ''Jacob Dinezon'': The Mother Among Our Classic Yiddish Writers. Translated by Miri Koral. Raleigh, NC: Jewish Storyteller Press, 2016. 140 pp. * [[Меер Пінес|М. Я. Пинес]]. [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы]. Авторизованный пер. с немецкого [[Саламон Вермель|С. С. Вермеля]]. М.: Универсальное книготоварищество Л. А. Столяр, типография Торгового дома «Мысль», 1913 [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы]] [[Катэгорыя:Раманы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кнігі 1877 года]] [[Катэгорыя:Творы 1877 года]] hnfpcjyfegb7rtwm61lq0lpydvb2dtr 0 805011 5211659 5118525 2026-10-05T10:19:08Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211659 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сафонаў}} {{Кінематаграфіст}} '''Усевалад Дзмітрыевіч Сафонаў''' ({{lang-ru|Все́волод Дми́триевич Сафо́нов}}; {{ДН|9|4|1926}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|6|7|1992}}, {{МС|Масква||}}) — расійкі [[акцёр]] тэатра і кіно, народны артыст РСФСР (1974). == Біяграфія == У 1949 годзе скончыў [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна|Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна]] (мастацкі кіраўнік курса — Ганна Аляксееўна Арочка) у Маскве, адразу пасля чаго быў заўважаны стваральнікам і мастацкім кіраўніком Маскоўскага дзяржаўнага камернага тэатра [[Аляксандр Якаўлевіч Таіраў|Аляксандрам Якаўлевічам Таіравым]] і запрошаны на працу. З 1950 года, пасля закрыцця Камернага тэатра Таірава, служыў у [[Маскоўскі тэатр сатыры|Маскоўскім акадэмічным тэатры сатыры]]. У 1952 годзе атрымаў працу ў Драматычным тэатры Групы савецкіх войскаў у Германіі (у ГДР), куды ў творчыя камандзіроўкі адпраўлялі найлепшых маладых акцёраў. Іграць у тэатры прыходзілася па тры-чатыры спектаклі ў дзень. Падчас працы ў ГДР Усевалад вывучыў нямецкую мову і свабодна на ёй размаўляў. Пасля вяртання ў Савецкі Саюз у 1955 годзе быў прыняты ў трупу Тэатра-студыі кінаакцёра пры кінастудыі «Ленфільм» у Ленінградзе і пачаў актыўна здымацца ў кіно. З 1958 года служыў у Тэатры-студыі кінаакцёра ў Маскве. Першай галоўнай роляй Усевалада Сафонава ў кіно стала роля лейтэнанта Юрыя Кержанцава ў ваенным мастацкім фільме «[[Салдаты (фільм)|Салдаты]]» (1956) рэжысёра Аляксандра Іванова, якая прынесла акцёру першую вядомасць. Сапраўдную славу Сафонаву прынесла дэтэктыўная стужка «Справа „пярэстых“» (1958) рэжысёра Мікалая Досталя, дзе акцёр сыграў ролю лейтэнанта міліцыі Сяргея Коршунава, оперупаўнаважанага МУРа. Усесаюзную вядомасць акцёр атрымаў у 1971 годзе пасля выхаду на кінаэкраны краіны драмы рэжысёра [[Андрэй Сяргеевіч Сімрноў|Андрэя Смірнова]] «[[Беларускі вакзал (фільм)|Беларускі вакзал]]», у якой Сафонаў выканаў ролю савецкага журналіста Аляксея Кірушына, былога франтавіка. Памёр Усевалад Сафонаў 6 ліпеня 1992 года ва ўзросце шасцідзесяці шасці гадоў ад раку лёгкіх. == Фільмаграфія == * (1956) «[[Салдаты (фільм)|Салдаты]]» — ''лейтэнант Юрый Кержанцаў'' * (1970) «[[Беларускі вакзал (фільм)|Беларускі вакзал]]» — ''Аляксей Канстанцінавіч Кірушын журналіст, былы мінёр-падрыўнік'' * (1972) «[[Вашынгтонскі карэспандэнт]]» — ''Пётр Громаў'' {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Сафонаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 7vvwjlqiwicf0ket9j2yw5tj3qxwsc6 0 805164 5211598 5119860 2026-10-05T08:28:11Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5211598 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Афоня'''» — савецкая трагікамедыя 1975 года, пастаўленая рэжысёрам [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгіем Данелія]] паводле сцэнарыя Аляксандра Барадзянскага. Лідэр пракату 1975 года — 62,2 мільёна гледачоў. == У ролях == * [[Леанід Вячаслававіч Кураўлёў|Леанід Кураўлёў]] * [[Яўген Лявонаў]]  * [[Яўгенія Паўлаўна Сіманава|Яўгенія Сіманава]] * [[Савелій Віктаравіч Крамараў|Савелій Крамараў]] * [[Уладзімір Паўлавіч Басаў|Уладзімір Басаў]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Георгія Данеліі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1975 года]] 9oxkw71lyi1lbjrbf7olap3xg4ec28v 5211627 5211598 2026-10-05T08:53:32Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5211627 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Афоня'''» — савецкая трагікамедыя 1975 года, пастаўленая рэжысёрам [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгіем Данелія]] паводле сцэнарыя Аляксандра Барадзянскага. Лідэр пракату 1975 года — 62,2 мільёна гледачоў. == У ролях == * [[Леанід Вячаслававіч Кураўлёў|Леанід Кураўлёў]] * [[Яўген Лявонаў]]  * [[Яўгенія Паўлаўна Сіманава|Яўгенія Сіманава]] * [[Савелій Віктаравіч Крамараў|Савелій Крамараў]] * [[Уладзімір Паўлавіч Басаў|Уладзімір Басаў]] * [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Георгія Данеліі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1975 года]] q3cl4zuwhju6avz9njdcwskz83oemgu 5211629 5211627 2026-10-05T08:54:29Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5211629 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Афоня'''» — савецкая трагікамедыя 1975 года, пастаўленая рэжысёрам [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгіем Данелія]] паводле сцэнарыя Аляксандра Барадзянскага. Лідэр пракату 1975 года — 62,2 мільёна гледачоў. == У ролях == * [[Леанід Вячаслававіч Кураўлёў|Леанід Кураўлёў]] * [[Яўген Лявонаў]]  * [[Яўгенія Паўлаўна Сіманава|Яўгенія Сіманава]] * [[Савелій Віктаравіч Крамараў|Савелій Крамараў]] * [[Уладзімір Паўлавіч Басаў|Уладзімір Басаў]] * [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў]] * [[Ніна Іванаўна Русланава|Ніна Русланава]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Георгія Данеліі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1975 года]] oip0g76vedz4ebqlf81cpv0o207e21o 5211630 5211629 2026-10-05T08:56:21Z JerzyKundrat 174 арфаграфія 5211630 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Афоня'''» — савецкая трагікамедыя 1975 года, пастаўленая рэжысёрам [[Георгій Мікалаевіч Данелія|Георгіем Данелія]] паводле сцэнарыя Аляксандра Барадзянскага. Лідар пракату 1975 года — 62,2 мільёна гледачоў. == У ролях == * [[Леанід Вячаслававіч Кураўлёў|Леанід Кураўлёў]] * [[Яўген Лявонаў]]  * [[Яўгенія Паўлаўна Сіманава|Яўгенія Сіманава]] * [[Савелій Віктаравіч Крамараў|Савелій Крамараў]] * [[Уладзімір Паўлавіч Басаў|Уладзімір Басаў]] * [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|Барыслаў Брандукоў]] * [[Ніна Іванаўна Русланава|Ніна Русланава]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Георгія Данеліі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1975 года]] ayydl6p8bi5q4z6u7aeznhcyiurgp31 0 808042 5211633 5200842 2026-10-05T08:58:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211633 wikitext text/x-wiki {{Партыя |назва партыі = Еўрапейскі выбар |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = [[Валерый Мацкевіч]] |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = [[Аляксандр Дабравольскі]] |дата заснавання = 2024 |ідэалогія = еўрапейская інтэграцыя, дэмакратычныя рэформы, правы чалавека |колькасць членаў = |дэвіз = |персаналіі = Члены фракцыі Еўрапейскі выбар |афіцыйны сайт = europeanchoice.org }} '''Еўрапейскі выбар''' — беларуская палітычная фракцыя ў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай радзе Беларусі]], якая ўзнікла ў 2024 годзе як выбарчы спіс на выбарах у Раду III склікання. Спіс выступаў з праеўрапейскай праграмай і рабіў акцэнт на еўрапейскай інтэграцыі Беларусі, дэмакратычных рэформах, падтрымцы палітвязняў і дапамозе беларусам у эміграцыі. На выбарах 2024 года «Еўрапейскі выбар» атрымаў 605 галасоў і 8 мандатаў. У 2026 годзе фракцыя зноў удзельнічала ў выбарах у Раду і атрымала 13,96 % галасоў і 11 мандатаў. == Гісторыя == «Еўрапейскі выбар» сфарміраваўся падчас выбарчай кампаніі 2024 года, калі склад Каардынацыйнай рады III склікання ўпершыню абіраўся па спісачнай сістэме. У бюлетэні спіс быў зарэгістраваны пад № 3, а яго лідарам выступаў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]]. Паводле вынікаў галасавання, спіс атрымаў 605 галасоў і 8 мандатаў. Пасля выбараў ён пачаў дзейнічаць як фракцыя ўнутры Рады<ref name="results-2024">{{cite web |title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=20 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528171013/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf |archive-date=28 мая 2024 |url-status=dead}}</ref>. У ходзе працы III склікання прадстаўнікі «Еўрапейскага выбару» занялі некалькі прыкметных пазіцый у органах Рады. [[Павел Мар’еўскі]] стаў віцэ-спікерам, [[Аляксандра Мамаева]] ўзначаліла Міжнародную камісію<ref name="members">{{cite web |title=Склад Каардынацыйнай рады III склікання |url=https://rada.vision/members-3 |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026 |archive-date=30 красавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430171958/https://rada.vision/members-3 |url-status=dead }}</ref><ref name="international">{{cite web |title=Міжнародная камісія |url=https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026 |archive-date=15 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915221011/https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |url-status=dead }}</ref><ref name="matskevich">{{cite web |title=Valery Matskevich |url=https://www.europeanchoice.org/candidates/valery-matskevich |website=European Choice |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У 2026 годзе фракцыя зноў выставіла спіс на [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|выбары ў Раду IV склікання]]. Кіраўніком спісу быў [[Валерый Валер’евіч Мацкевіч|Валерый Мацкевіч]], кіраўніцай штаба — [[Аліса Віктараўна Рыжычэнка|Аліса Рыжычэнка]]. Пасля ўдакладнення складу, звязанага з гендарнай нормай, спіс быў зарэгістраваны выбарчай камісіяй<ref name="registration">{{cite web|title=Рашэнне аб рэгістрацыі спісу «Еўрапейскі выбар»|url=https://www.europeanchoice.org/documents/rashennie-ev-registratsyja.pdf|website=European Choice|date=2026|access-date=20 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk">{{cite web|title=Першы спіс падаў дакументы на выбары ў Каардынацыйную раду|url=https://pozirk.online/be/news/179115/|website=Позірк|date=2026|access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Праграма і палітычныя пазіцыі == Асноўнай тэмай «Еўрапейскага выбару» стала еўрапейская будучыня Беларусі. У праграме 2024 года спіс рабіў акцэнт на замацаванні еўрапейскай перспектывы краіны, рэформах прававой дзяржавы, падтрымцы палітвязняў і рэпрэсаваных, дапамозе беларускім добраахвотнікам і ветэранам, развіцці адукацыйных і культурных праграм, а таксама на паляпшэнні мабільнасці беларусаў у Еўропе<ref name="rada-faction">{{cite web |title=Фракцыя «Еўрапейскі выбар» |url=https://rada.vision/faction/eurapejski-vybar |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026}}</ref>. Да кампаніі 2026 года праграма была пашыраная сацыяльнымі тэмамі. У ёй з’явіліся акцэнты на годнай працы, сацыяльнай абароне, роўных магчымасцях, недыскрымінацыі, адмене смяротнага пакарання і практычнай дапамозе беларусам за мяжой — у пытаннях дакументаў, легалізацыі, адукацыі, медыцынскіх і банкаўскіх паслуг<ref name="ec-site">{{cite web |title=European Choice |url=https://www.europeanchoice.org/ |website=European Choice |access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Дзейнасць == У Радзе III склікання фракцыя працавала найперш праз камісіі і міжнародныя кантакты. Аляксандра Мамаева ўзначальвала Міжнародную камісію, Валерый Мацкевіч уваходзіў у яе склад, а Павел Мар’еўскі працаваў у камісіях, звязаных з бяспекай і вайсковым кірункам<ref name="international" /><ref name="security">{{cite web |title=Камісія па нацыянальнай і рэгіянальнай бяспецы |url=https://rada.vision/commission/kamisiya-pa-nacyyanalnaj-i-regiyanalnaj-byaspecy |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026}}</ref>. Прадстаўнікі фракцыі ўдзельнічалі ў міжнароднай працы беларускіх дэмакратычных сіл. Аляксандра Мамаева і Валерый Мацкевіч уваходзілі ў дэлегацыю пры [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы]], дзе абмяркоўваліся правы беларусаў, рэпрэсіі і падтрымка людзей у выгнанні<ref name="pace">{{cite web |title=Observation of the presidential election in Belarus |url=https://pace.coe.int/en/files/35793/html |website=Parliamentary Assembly of the Council of Europe |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У 2026 годзе Валерый Мацкевіч уздымаў у ПАСЕ пытанне візавых абмежаванняў і свабоды перамяшчэння для беларусаў<ref name="reform-visa">{{cite web |title=PACE raises issue of visa support for Belarusians |url=https://reform.news/en/pace-raises-issue-of-visa-support-for-belarusians/ |website=Reform.news |date=2026 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. Унутры Рады фракцыя не заўсёды галасавала маналітна. Публічная табліца галасаванняў за 2025—2026 гады паказвала розныя пазіцыі яе прадстаўнікоў па асобных пытаннях. Разам з тым Павел Мар’еўскі быў адзначаны сярод найбольш актыўных дэлегатаў Рады з удзелам больш як у 90 % галасаванняў<ref name="voting">{{cite web |title=Каардынацыйная рада апублікавала вынікі галасаванняў за 15 месяцаў |url=https://rada.vision/kr-apublikavala-vyniki-h-ap |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Крытыка і спрэчкі == У медыя і экспертных каментарыях «Еўрапейскі выбар» часта апісваўся як фракцыя, блізкая да [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]] і [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]]. Такая ацэнка выкарыстоўвалася як крытыкамі, так і аналітыкамі, якія разглядалі фракцыю як частку больш інстытуцыйнага крыла беларускіх дэмакратычных сіл<ref name="belsat">{{cite web |title=«Еўрапейскі выбар» у Каардынацыйнай радзе |url=https://belsat.eu/92968665/eurapiejski-vybar-kr |website=Белсат |date=2026 |access-date=20 мая 2026}}</ref><ref name="euroradio">{{cite web |title=Справяцца лі з Каардынацыйным саветам яго новаабраныя кіраўніцы? |url=https://euroradio.fm/ru/spravyatsya-li-s-koordinacionnym-sovetom-ego-novoizbrannye-rukovoditelnicy-efir |website=Еўрарадыё |date=2024 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У 2025 годзе фракцыя «[[Моладзевы наступ]]» публічна абвінаваціла Аляксандру Мамаеву ў ціску і магчымым канфлікце інтарэсаў вакол слуханняў па [[Фонд міжнароднай гуманітарнай дапамогі|Фондзе міжнароднай гуманітарнай дапамогі]]<ref name="nastup">{{cite web |title=Заява фракцыі «Моладзевы наступ» |url=https://rada.vision/zayava-frakcyi-moladzevy-nastup |website=Каардынацыйная рада |date=2025 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class="wikitable" ! colspan="6" | [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар спісу ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | [[Аляксандр Дабравольскі]] | 605 | 9,00 | {{Партыя/Месцы|8|80|#ffe30a}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў Радзе}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | [[Валерый Мацкевіч]] | 295 | 13,96 | {{Партыя/Месцы|11|80|#ffe30a}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў Радзе}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] cyunirgw6v9ny7i917g8szmutqomnhz 0 808664 5211264 5193558 2026-10-04T13:08:55Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Дзейнасць падчас пратэстаў (2020) */ 5211264 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з’яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС (увесну 2021 года гэтую пасаду заняў Уладзімір Кубракоў, сын тагачаснага Міністра ўнутраных спраў [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]], які сам раней пачынаў службу ў гэтым упраўленні<ref name="nn_kubrakov">{{cite web|url=https://nashaniva.com/275817|title=Сын міністра Кубракова пайшоў па ягонай сцежцы: працуе ў Цэнтральным РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 ліпеня 2021|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>). За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з’яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref>. == Дзейнасць падчас пратэстаў (2020) == Цэнтральнае РУУС адыграла прыкметную ролю падчас задушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. Паводле дадзеных [[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі]], у перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года на тэрыторыі ўпраўлення адбываліся [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавыя катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі]]. Людзей, схопленых на вуліцах Мінска, у тым ліку непаўналетніх, дастаўлялі ў РУУС, дзе яны падвяргаліся сістэматычнаму фізічнаму і псіхалагічнаму гвалту з боку супрацоўнікаў міліцыі і байцоў [[Атрад міліцыі асобага прызначэння (Беларусь)|АМАПа]]. Затрыманых прымушалі гадзінамі стаяць у ненатуральных позах (на «[[Расцяжка (поза)|расцяжках]]»), жорстка збівалі [[Дубінка|дубінкамі]], абмяжоўвалі ў вадзе і медыцынскай дапамозе. Расследавальнікі задакументавалі дзясяткі выпадкаў цяжкіх траўмаў ([[пералом]]ы, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пашкоджанні ўнутраных органаў), атрыманых грамадзянамі ў гэты перыяд, кваліфікуючы дзеянні сілавікоў як [[злачынствы супраць чалавечнасці]]<ref name="tortures">{{cite web|url=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/ruvd-centralnogo-rajona-minsk.pdf|title=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года|publisher=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|date=2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026|url-status=dead}}</ref><ref name="racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/vyjsla-rassledavanne-pa-katavannjach-u-centralnym-ruus-menska-u-2020-hodze/|title=Выйшла расследаванне па катаваннях у Цэнтральным РУУС Менска ў 2020 годзе|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=16 лютага 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У кастрычніку 2020 года тагачасны начальнік ГУУС Мінгарвыканкама [[Іван Кубракоў]] заявіў, што падчас аднаго з нядзельных маршаў пратэстоўцы нібыта здзейснілі напад на Цэнтральнае РУУС, закідваючы будынак і супрацоўнікаў камянямі<ref name="svaboda_kubrakov">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30912001.html|title=Начальнік менскай міліцыі: Пратэстоўцы напалі на Цэнтральнае РУУС|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=25 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У лістападзе 2020 года менавіта ў Цэнтральнае РУУС невядомымі ў цывільным быў дастаўлены 31-гадовы мінчук [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], схоплены на «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў непрытомным стане з цяжкімі чэрапна-мазгавымі траўмамі, ад якіх пазней памёр у бальніцы<ref name="nn_bondarenko">{{cite web|url=https://nashaniva.com/262312|title=Памёр Раман Бандарэнка, якога хуткая забрала непрытомным з Цэнтральнага РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=12 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У гэты перыяд упраўленнем кіраваў [[Артур Шахлай]], на якога, як стала вядома са злітай базы даносаў, падначаленыя скардзіліся ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] за [[Карупцыя|карупцыю]] і збор грошай са сталічных кавярняў за права працаваць у начны час<ref name="nn_shahlay">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Начальнікі == * [[Анатоль Сямёнавіч Мацвеенка]] (1969—1971) * [[Г. В. Сівіцкі|Г.&nbsp;В.&nbsp;Сівіцкі]] (1972—1980) * [[В. С. Палоўнік|В.&nbsp;С.&nbsp;Палоўнік]] (1980—1985) * [[В. А. Пяхота|В.&nbsp;А.&nbsp;Пяхота]] (1985—1988) * [[В. Л. Русак|В.&nbsp;Л.&nbsp;Русак]] (1988—1996) * [[А. Ф. Зыль|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Зыль]] (1996—2001) * [[С. К. Дубаневіч|С.&nbsp;К.&nbsp;Дубаневіч]] (2001—2003) * [[В. Ф. Яромкін|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Яромкін]] (люты — ліпень 2003) * [[С. М. Статуеў|С.&nbsp;М.&nbsp;Статуеў]] (2003—2004) * [[Л. А. Абрамюк|Л.&nbsp;А.&nbsp;Абрамюк]] (2004—2006) * [[В. А. Сінякоў|В.&nbsp;А.&nbsp;Сінякоў]] (2006—2009) * [[Віктар Вітальевіч Радзевіч]] (2009—2014) * [[Артур Уладзіміравіч Шахлай]] (2014—2021)<ref name="history_50_let">{{cite web|url=https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=13 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] sg3k7mnuzqifqencof2bufkovlxhp4g 0 811762 5211458 5173364 2026-10-04T21:26:45Z Ілля Касакоў 21245 5211458 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кукальнік}} {{Пісьменнік}} '''Нестар Васілевіч Кукальнік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[пісьменнік]]. Брат [[Павел Васілевіч Кукальнік|Паўла Кукальніка]].<ref>Кукальнік Нестар Васілевіч // [[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1999. — Т. 8. — С. 567.</ref><ref>Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 469.</ref><ref>[https://magazines.gorky.media/wp-content/uploads/2020/04/13-Malyshkina.pdf ''Малышкина, О. Г.'' Рука Всевышнего в судьбе Нестора Кукольника / Ольга Малышкина // Нева. — 2019. — № 10. — С. 208—218.]</ref> == Біяграфія == Быў малодшым сынам вядомага закарпацкага русіна, вучонага-асветніка, Васіля Кукальніка, які ў 1803 годзе пераехаў у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]] і стаў прафесарам Педагагічнага інстытута, на базе якога пазней быў створаны [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]]. З 1813 па 1817 год Васіль Кукальнік даваў прыватныя ўрокі вялікім князям Мікалаю (будучаму [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю I]]) і Канстанціну, за што імператар Аляксандр I падараваў у арэнду маёнтак у Віленскай губерні, куды сям’я выязджала на лета. Імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр І]] быў хросным бацькам Нестара Кукальніка, хрост якога здзейсніў уніяцкі святар Ян Красоўскі (будучы полацкі ўніяцкі архіепіскап). Што да нацыянальнасці — Нестар Кукальнік лічыў сябе русінам: «''Я быў сын карпатароса, хоць і да гэтага часу яшчэ не бачыў родных Карпат. Гэтая любоў да далёкай радзімы ніколі не згасала''».<ref>''Николаенко Александр.'' Н. В. Кукольник (1809—1868) // Русин. 2005. № 1. [https://cyberleninka.ru/article/n/n-v-kukolnik-1809-1868]</ref> У 1820 годзе Васіль Кукальнік насуперак чаканням не быў абраны на пасаду рэктара ўніверсітэта і прыняў запрашэнне стаць дырэктарам Гімназіі вышэйшых навук князя Безбародкі, якая нядаўна адкрылася ў [[Нежын]]е. У тым жа годзе ў гімназію паступіў і Нестар. 6 лютага 1821 года Васіль Кукальнік выкінуўся з акна свайго кабінета і разбіўся да смерці. Удава разам з дзецьмі перабралася ў маёнтак пад Вільняй, дзе, не перажыўшы гора, неўзабаве памерла, а Нестар застаўся пад апекай старэйшых братоў. У 1823 годзе, пасля таго як на пасаду дырэктара Нежынскай гімназіі быў прызначаны Іван Арлай, сябар і калега Васіля Кукальніка (таксама паходжаннем з закарпацкіх русінаў), Нестар зноў вярнуўся ў гімназію, дзе адразу стаў адным з лепшых вучняў. Нестар быў школьным сябрам [[Мікалай Васілевіч Гогаль|Мікалая Гогаля]]. Аднак атэстата ён не атрымаў, бо быў галоўным абвінавачаным у «справе вальнадумства», узбуджанай па даносе пасля падзей снежня 1825 года ([[Паўстанне дзекабрыстаў|паўстання дзекабрыстаў]]). Гімназічным наглядчыкам быў перахоплены ліст Нестара з подпісам РБШ. Палічыўшы, што малады чалавек знаходзіцца ў нейкім таемным брацтве, паліцыя ўстанавіла за ім негалосны нагляд. У ходзе праведзенага ператрусу ў гімназістаў былі канфіскаваны сшыткі з цытатамі з прац заходніх філосафаў, уключаючы [[Кант]]а і [[Мантэск’ё]], ода «Вольнасць» [[А. С. Пушкін]]а, «Гора ад розуму» [[А. С. Грыбаедаў|А. С. Грыбаедава]] і іншыя забароненыя цэнзурай творы. У Нестара былі выяўлены ўласныя творы і трагедыя «Марыя», якая не дайшла да нашых дзён, прызнаная «абуральнай». Допыты і разборы па справе скончыліся для 20-гадовага юнака вельмі сумна. Ён быў пазбаўлены грамадзянскага чыну XII класа і залатога медаля, а замест атэстата атрымаў толькі даведку аб заканчэнні курса. Пасля заканчэння сярэдняй школы Нестар паехаў да брата Паўла ў [[Вільня|Вільню]], дзе працаваў настаўнікам рускай літаратуры ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай гімназіі]]. Там ён апублікаваў практычны курс рускай граматыкі. У Вільні ён знаёміцца і з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] (пазней ён прыме чынны ўдзел у выкупе з прыгонніцтва ўкраінскага паэта). Улетку 1831 года накіраваўся ў [[Пецярбург]] разам з рэктарам [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Венцаславам Пеліканам]] у якасці службоўца пры рэктары ўніверсітэта для пісьмовых спраў. З дапамогай [[Фадзей Булгарын|Фадзея Булгарына]] атрымалася апублікаваць сваю першую п’есу пад назвай «Торціні», прысвечаную італьянскай тэматыцы. Затым у свет выйшла драматычная фантазія «Тарквата Таса» пра жыццё [[Тарквата Таса|знакамітага італьянскага паэта XVI стагоддзя]]. Лёсавызначальнай для Кукальніка стала напісаная ім за васямнаццаць дзён патрыятычная драма «Рука Усявышняга Айчыну выратавала». Калі загадчык рэпертуару рускай драматычнай трупы [[Александрынскі тэатр|Александрынскага тэатра]] Рафаіл Зотаў адмовіўся прыняць яе да пастаноўкі, малады аўтар адважыўся на адчайны крок. Ён здолеў патрапіць у дом да знакамітага акцёра [[Васіль Каратыгін|Васіля Каратыгіна]] і ўгаварыў яго прачытаць сваю п’есу. П’еса акцёру спадабалася і Каратыгін вырашыўся паставіць яе ў свой [[бенефіс]], выканаўшы ролю [[Дзмітрый Міхайлавіч Пажарскі|Дзмітрыя Пажарскага]]. Прэм’ера адбылася 15 студзеня 1834 года на сцэне Александрынскага тэатра. У гэты вечар паглядзець на свайго ўлюбёнага акцёра прыйшоў імператар Мікалай I. Поспех спектакля быў ашаламляльны. Драма была кананізаваная ў якасці ўзорна-патрыятычнага твора. Наступныя спектаклі выліліся ў свайго роду рытуальныя маніфестацыі. Тэатр напаўняўся прыдворнымі, высокапастаўленымі чыноўнікамі і вайскоўцамі. Усхваленне п’есы лічылася паказчыкам сапраўднага патрыятызму і добранамернасці. На пачатку 1830-х гадоў Кукальнік зблізіўся спачатку з кампазітарам [[Міхаіл Іванавіч Глінка|Міхаілам Глінкам]], а затым — з мастаком [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карлам Брулавым]], які толькі што вярнуўся з [[Італія|Італіі]]. Яны ганарліва звалі сябе саюзам трох мастацтваў: [[музыка|музыкі]], [[літаратура|літаратуры]] і [[жывапіс]]у. Па серадах на кватэры ў братоў Кукальнікаў збіралася сталічная багема: акцёры, мастакі, пісьменнікі, музыканты, кампазітары. У 1845 годзе паступіў на службу ў канцылярыю вайсковага міністра. Гэта стала прычынай яго шматлікіх і працяглых камандзіровак практычна па ўсёй еўрапейскай частцы Расійскай імперыі, ад [[Кішынёў|Кішынёва]] да [[Астрахань|Астрахані]] і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]]. Сярод службовых спраў асабліва заслугоўвае ўвагі яго аналіз і прапановы па горназдабыўной прамысловасці [[Данбас]]а (у тыя часы гэта быў практычна незаселены стэп). У 1847 годзе ён прадстаўляе даклад Мікалаю І, дзе па-прароцку прадказвалася роля гэтага краю ў эканоміцы, зыходзячы з наяўных тут запасаў каменнага вугалю. Прапанаваныя Кукальнікам меры Мікалай І ухваліў. Наступная рэалізацыя іх выклікала будаўніцтва Азоўскай чыгункі ([[Харкаў]] — [[Горліўка|Горлаўка]] — [[Ілавайск]] — [[Таганрог]]) і заснаванне Юзаўкі (цяпер — [[Данецк]]). У 1857 годзе ён выходзіць у адстаўку ў чыне сапраўднага стацкага саветніка і пераязджае на сталае месца жыхарства ў [[Таганрог]]. Тут ён становіцца цэнтрам культурных зносін, актыўна ўключаецца ў грамадскае жыццё. У 1863 годзе ён стварае музычнае таварыства, у чым яму дапамагае [[А. Даргамыжскі]]. Ён рэалізуе сваю асветніцкую праграму, адным з пунктаў якой было адкрыццё ў Таганрозе ўніверсітэта, прапануе выданне грамадска-палітычнай газеты, праводзіць публічныя чытанні, а сабраныя грошы перадае гімназіі. Памёр Кукальнік раптоўна, збіраючыся ў тэатр. Існуе версія, што ён быў атручаны з-за сваіх энергічных дзеянняў па ўдасканаленні эканомікі краю і выступленняў супраць карупцыі. Магіла пісьменніка ў 1931 годзе была апаганена. Косці былі выкінуты з магілы і доўгі час валяліся сярод лопуху, якім зарасла магіла. Сёння месцазнаходжанне яе не вядома.<ref>{{Cite web|url=https://dumataganroga.ru/about_city/vydayushchiesya-taganrozhtsy.php?ELEMENT_ID=514|title=КУКОЛЬНИК НЕСТОР ВАСИЛЬЕВИЧ|website=dumataganroga.ru|access-date=2026-07-28}}</ref> == Літаратурная творчасць == Творчасць шырокая і шматгранная. Разам з драматургіяй паспяхова спрабаваў сілы ў жанры авантурнага рамана, гістарычнай аповесці, мастацкай крытыцы, паэзіі і нават у музыцы. Драматычную творчасць умоўна падзяляюць на «драматычныя фантазіі» ў вершах і прозе пра лёс мастака («Тарквата Таса»; «Джакоба Саназар», 1834; «Мейстар Мінд», 1839; «Імправізатар», 1844, і інш.) і гістарычныя трагедыі, у якіх адлюстраваны моманты рускай гісторыі, што найбольш ярка дэманструюць працэсы нацыянальнага яднання і самасвядомасці («Рука Усявышняга Айчыну выратавала», паст. 1834; «Князь Данііл Дзмітрыевіч Холмскі», 1840, і інш.). Гістарычныя аповесці і апавяданні 1830—40-х гг. прысвечаны пераважна эпосе Пятра I («Сяржант Іван Іванавіч Іваноў, ці Усе заадно», «Два Іваны, два Сцяпанычы, два Кастыльковы» і інш.). Яго першыя гістарычныя празаічныя творы былі прысвечаны гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Найбольшы рэзананс выклікаў раман «Альф і Альдона», дзе апісваецца экзатычная Літва, дзе квітнее культ паганскіх багоў.<blockquote>Літоўцы Кукальніка не чужыя палкім жарсцям і тонкім перажыванням, палююць і ваююць з нямецкімі рыцарамі (у чым удзельнічаюць «статкі дзікуноў» з непрыступных лясоў), п’юць мёд алус і слухаюць песні бурцінікаў, пакланяюцца мноству багоў і за ўдзелам шматлікіх жрацоў крыве, сігонатаў, тылусонаў, жрыц вайдэлотак, «літоўскіх вакханак» рагутніц здзяйсняюць дзівосныя абрады. Паводле рамана, ужо пры Гедыміне Русь «змяшалася з Літвою», уносячы «ў быт язычнікаў свае норавы», пракладаючы «шляхі да прыняцця хрысціянства»… Блізкасці літоўцаў да рускіх, прымальнасці для іх праваслаўя супрацьпастаўлены варожыя адносіны да каталіцтва: акрамя адзінага «прыхільніка лацінскай веры» «сярод усіх баяр і князёў літоўскіх» Гаштольда «не было католікаў ва ўсім вялікім княстве», «лацінскага крыжа» «не прымаюць ліцвіны, уцякаюць ад яго, альбо змагаюцца». Уласна «слынная Літва, ад якой усё вялікае княства насіла назву», — ледзь заселены «паўдзікімі людзьмі» бедны край непраходных лясоў. Астатняя частка княства складалася з багатых рускіх зямель і «народа, асененага праваслаўем», вяла шырокі гандаль, блішчала хрысціянскімі храмамі, «навукай і мастацтвамі свайго часу». Альгерд свой народ называе «статкам звяроў» і «маімі дзікунамі». Дзікі, «як лясы яго», літоўскі надзел Кейстута не зазнаў дабратворнага ўплыву праваслаўнай цывілізацыі, дрэмле «ў змроку невуцтва» і пакланяецца «ідалам язычніцкай Літвы».<ref>Лавринец Павел. [https://www.ruthenia.ru/Stud_Russica_XII/Lavrinec.pdf Литовцы в русской литературе XIX-начала XX веков]</ref></blockquote>На словы Кукальніка напісаны рамансы Глінкі «Сумненне», цыкл з 12 рамансаў «Развітанне з Пецярбургам» і інш. На раманс «Бал на лёдзе» музыку напісаў [[Станіслаў Манюшка]].<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/stanislav-monyushko-i-russkaya-muzykalnaya-kultur Уварова И. В. Станислав Монюшко и русская музыкальная культура // Царскосельские чтения. 2014. №XVIII.]</ref> Удзельнічаў у напісанні лібрэта опер [[М. Глінка|М. Глінкі]] «Руслан і Людміла» і «Жыццё за цара» («Іван Сусанін»). Адзін яго верш пераклаў на беларускую мову [[Валянцін Таўлай]]. == Апублікаваныя творы == * Торквато Тассо: Большая драм. фантазия, в стихах: (Писана в 1830 и 1831 гг.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Н. Греча, 1833. — VIII, [4], 174 с. * Джакобо Санназар: Драм. фантазия в 4 актах, в стихах: (Писана летом 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1834. — 120 с. * Рука Всевышнего Отечество спасла: Драма из отеч. истории, в 5 актах, в стихах: (Писана в октябре 1832 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Х. Гинце, 1834. — 141 с. * Князь Михаил Васильевич Скопин-Шуйский: Драма в 5 актах, в стихах / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 166 с. * Роксолана: драма в 5 актах, в стихах: (Писана летом 1835 г.) / соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. вдовы Плюшар с сыном, 1835. — 178, II с. * Джулио Мости: Драм. фантазия в 4 ч. с интермедией в стихах: (Писана в 1832 и 1833 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1836. — [8], 252 с. * Двадцать восьмое января 1725 года: Драм. картина в 2 явлениях, в стихах: (Писана в нояб. 1836 г.) / Соч. Н. К. — Санкт-Петербург: тип. Э. Праца и К°, 1837. — 42 с. * [https://bibra.ru/composition/knyaz-marger-pilonskij/ Князь Маргер Пилонский // Русская беседа, № 1 1841 год.] * Альф и Альдона: Ист. роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1842. * Эвелина де Вальероль: Роман в 4 т. / Соч. Н. Кукольника. — 2-е изд., испр. Т. 1—4. — Санкт-Петербург: тип. И. Глазунова и К°, 1841—1842. * Генерал-поручик Паткуль: Трагедия в 5 актах, в стихах / Соч. Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 152, IV с. * Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. К. Жернакова, 1846. — 578 с. * Два Ивана, два Степаныча, два Костылькова: Роман. Ч. 1—4 / Нестор Кукольник. — Санкт-Петербург: А. С. Суворин.— (Дешевая библиотека). — Ч. 3-я и 4-я. — [2], 401 с. * 'Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 1. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1847. — [2], 384 с. * Барон Фанфарон и маркиз Петиметр: Быль времён Петра Великого / Соч. Н. В. Кукольника. Ч. 2. — Санкт-Петербург : тип. И. Фишона, 1847. —[2], 226 с. * <nowiki>'''</nowiki>Морской праздник в Севастополе: Драм. представление в 5 карт.<nowiki>'''</nowiki> / Соч. Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1854. — [6], 82 с. * Азовское сидение: Ист. сказание в лицах, в 5 актах и 9 карт / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: тип. И. Фишона, 1855. — [6], 161 с., 4 л. ил. * Боярин Фёдор Васильевич Басёнок: Ист. драма в 5 актах, в стихах / [Соч.] Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург, 1860. — [2], 77 с. * Железные дороги в России: 1—2. — [Санкт-Петербург]: тип. Л. Демиса и К°, [1865]. — 36с. * Иоанн III, собиратель земли русской: Ист. роман Нестора Кукольника. — Санкт-Петербург: Г. Гоппе, 1874. — [2], 452, IV с. * Новый год: (Ист. рассказ) / [Соч.] Н. Кукольника. — Санкт-Петербург: ген.-майор Зыков, 1880. — 40 с. — (Досуг и дело: Поврем. изд. для солдат и народа; [1880. Ненум. вып.]) * [https://pushkinskijdom.ru/wp-content/uploads/2019/12/block77.pdf Избранные труды по истории изобразительного искусства и архитектуры; Доменикино : трагедия / сост., авт. вступ. ст. и примеч. Н. С. Беляев; науч. ред. Г. В. Бахарева ; БАН.— СПб. : 2013.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кукальнік Нестар Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Русіны]] r6qjc0aeveijiyofqlfbybcfx72ndnc 0 814797 5211397 5210780 2026-10-04T17:41:15Z Aliaksei Lastouski 75892 5211397 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | выява = [[File:Bolesław Dłuski.jpg|thumb|Баляслаў Длускі. Шавельскі музей "Аўшра".]] }} '''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''Ябланоўскі''' ({{lang-pl|Bolesław Roman Dłuski}}; 19 жніўня 1826, Замаш Вількамірскага павета) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 167.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 258.</ref><ref>''Kościałkowski Stanisław''. Dłuski Bolesław Roman // Polski Słownik Biograficzny. T. V. S. 187.</ref> == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэмыславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэмыслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Санкт-Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]]. Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Паводле ўспамінаў доктара [[Казімір Явароўскі|Казіміра Явароўскага]] з [[Коўна]], які пазнаёміўся з Длускім на ўступных экзаменах у Маскоўскі ўніверсітэт: <blockquote>Было яму тады, мусіць, каля 40 гадоў. Хадзіў ён у беларускай світцы з шэрага простага сукна; валасы з сівізной, вусы доўгія, звіслыя, і ўвогуле меў выгляд ваякі. Тагачасны дэкан медыцынскага факультэта Анке дазволіў Длускаму насіць такую вопратку аж да заканчэння ўніверсітэта.<ref>Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857-1865. T. 1. Wilno, 1913. S.180. S. 359.</ref></blockquote>Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. У паўночнай сталіцы Расейскай імперыі Длускі знаёміцца з братамі Каліноўскімі. З [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]] ён працягвае падтрымоўваць блізкія стасункі і пасля павяртання на [[Ковеншчына|Ковеншчыну]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/81421108/lyos-paplechnikau-kastusya-kalinouskaga-geroi-zdradniki-vynahodnik-i-svyaty|title=Лёс паплечнікаў Кастуся Каліноўскага: героі, здраднікі, вынаходнік і святы|first=Булат Барыс|last=|website=belsat.eu|access-date=2026-10-02}}</ref> Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне. На з'ездзе пад Панявежам з ім знаёміцца [[Якуб Гейштар]], які апісвае як зацятага рэвалюцыянера, які марыў толькі пра хуткі пачатак паўстання, і разлічваў на дапамогу народу.<ref>[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/2081/edition/2464? Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857-1865. T. 1. Wilno, 1913.] S.180.</ref> Летам 1862 года ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]]. У снежні 1862 года ўдзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве адносна прыналежнасці [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкага павета]]. З пачаткам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]] прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у [[Ковенская губерня|Ковенскую губерню]] і ўзяў сабе псеўданім «Ябланоўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок [[Панявеж|Панявежа]], дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка Якуб Гейштар, кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Разбіў лагер каля Стэмпляў, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Цельшаў]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціса». Каля [[Акмяны|Акмянаў]] да аддзела Длускага далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расійцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]]. Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Цельшаў, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Паюрзе. Якуб Гейштар называў Длускага "ідэалам жаўнера-партызана".<ref>Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857-1865. T. 2. Wilno, 1913. S.19.</ref> Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, Длускі перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]]. 19 кастрычніка 1863 года Каліноўскі прызначыў свайго сябру і паплечніка па Літоўскім камітэце Длускага ваенным камісарам Літвы і Беларусі за мяжою з правам распараджацца замежным грашовым фондам віленскага паўстанцкага цэнтра.<ref>''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 198.</ref> 4 снежня 1863 г. Каліноўскі пасылае Длускаму за мяжу ліст з просьбай распрацаваць ваенныя статуты і арганізаваць ваенную школу.<ref>''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрсаПрынт, 2018. С. 199.</ref> У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]]. Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў [[Літва (зямля)|Літве]] і [[Жамойць|Жамойці]]. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. "Літоўскія сумы", перайшоўшыя яму згодна з загадам віленскага цэнтра ад [[Ахіла Банольдзі]], ён здаў у 1865 г. спецыяльнаай камісіі з паўстанцаў-эмігрантаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.arkushy.by/kalinouski/figures/dluski.htm|title=Сьвіслацкія аркушы - Баляслаў Длускі|website=www.arkushy.by|access-date=2026-10-02}}</ref> [[Файл:Bolesław Dłuski Jabłonowski.png|міні|Баляслаў Длускі (з выдання "Успамінаў" Якуба Гейштара)]] Пасяліўся тады назаўсёды як эмігрант у [[Парыж]]ы, дзе працаваў у шпіталі св. Людовіка. Ажаніўся з францужанкай (Эрнэсцінай Наэмі Азар), якая неўзабаве памерла. Пазней (перад [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]) пераехаў у [[Лондан]], зарабляў маляваннем і жывапісам, нават прыняў англійскае грамадзянства і ажаніўся другі раз з даўняй знаёмай з Жамойці (Антанінай Леванеўскай). У канцы 1873 г., стужыўшыся па радзіме, прыехаў у [[Галічына|Галіцыю]]. Спачатку паспрабаваў гаспадарыць на зямлі і набыў пад [[Кракаў|Кракавам]] [[фальварак]] Шчуркоўку, але пазней, прадаўшы яго, асеў назаўсёды ў Кракаве, і, не жадаючы яшчэ раз праходзіць цяжкія фармальнасці настрыфікацыі лекарскага дыплома, цалкам прысвяціў сябе мастацтву. Выконваў мініяцюры, алейныя і акварэльныя партрэты, а таксама карціны пераважна рэлігійнага зместу для касцёлаў пад Кракавам і ў Літве, станцыі Крыжовага шляху, урэшце працаваў як [[Літаграфія|літограф]] (выканаў, напрыклад, для праф. [[Ізыдор Капернiцкі|Ізыдора Капернiцкага]] гравюры антрапалагічнага зместу, для [[Максімілян Навіцкі|Максіміляна Навіцкага]] — іхтыялагічнага). Выпусціў атлас і ілюстрацыйныя табліцы “Выявы ласосевых рыб у польскай і еўрапейскай навуковай кнізе XVIII і XIX стагоддзяў” (Wizerunki ryb łososiowatych w polskiej i europejskiej książce naukowej XVIII i XIX wieku). Пасля шматлікіх намаганняў атрымаў у Кракаве, дзякуючы доктару [[Адрыян Баранецкі|Адрыяну Баранецкаму]], пасаду бібліятэкара пры Тэхнічна-прамысловым музеі і Вышэйшых курсах для жанчын імя А. Баранецкага, якую займаў аж да смерці. Памёр у Кракаве 10 мая 1905 г. Меў чатырох дачок (у тым ліку Элеанору Марыю, замужам за [[Мікалай Рудніцкі|Мікалаем Рудніцкім]], прафесарам [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскага ўніверсітэта]]), а таксама сына Казіміра, горнага інжынера, які памёр маладым. Пакінуў, як мяркуюць, у рукапісе ўспаміны, з якіх дзякуючы [[Генрык Букоўскі|Генрыку Букоўскаму]] апублікаваны быў толькі ўрывак пад назвай «З паўстання 1863 г. на Жамойці» Сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з [[Эльблёнг|Эльблонга]] на [[Грунвальдская бітва (карціна)|карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Длускі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] fom538sgl4atdjnnhw9fzwea3z3ejiw 0 815040 5211268 5202438 2026-10-04T13:22:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211268 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=dead}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў [[1929|1929 годзе]] перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з’яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] k4h3fuzios2d3f802yyz237avzf13mt 0 815047 5211265 5202762 2026-10-04T13:12:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211265 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|Гутка|скасаваны=так|статус=Вёска|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гутка}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=dead}}</ref> вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям’і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкаў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключана з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям’і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 299r161kn82qjejy7sh98ual9jlyj09 0 815275 5211330 5211036 2026-10-04T15:33:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211330 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя [[Адміністрацыйны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі]]''' як асобнай дзяржавы бярэ свой пачатак у 1924 годзе, калі тэрыторыя абвешчанай у 1919 і 1920 гадах [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССР Беларусі]] была падзелена на [[Акругі БССР|акругі]], [[Раёны Беларусі|раёны]] і [[сельсавет]]ы, якія замянілі ўсталяваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] падзел на [[Губерня|губерні]], [[павет]]ы і [[Воласць|воласці]]{{Пераход|Перадгісторыя}}. У аснову новага адміністрацыйнага падзелу была пакладзена ідэя эканамічнага раянавання, паводле якой тэрытарыяльнае раянаванне павінна будавацца з улікам эканамічных фактараў, такіх як вытворчая спецыялізацыя рэгіёнаў і іх прыцягненне да буйных гандлёва-прамысловых цэнтраў{{Пераход|Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924}}. Але ў 1930-х гадах разам са згортваннем [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]] пачаўся адыход ад эканамічных прынцыпаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле. Распачатыя ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] суцэльная [[калектывізацыя]] і фарсіраваная [[індустрыялізацыя]] патрабавалі ўзмацнення кантролю над сельскім насельніцтвам, а разам з гэтым — і раённай вертыкалі, для чаго ў 1930 годзе здзейснены ліквідацыя акруговага падзелу і перадача раёнаў у непасрэднае падпарадкаванне ўладам рэспублікі. Адначасова немецілася лінія на драбленне тэрыторый раёнаў, што прывяло да цяжкасцей з кіраваннем вялікай колькасцю адміністрацыйных адзінак з аднаго цэнтра і выклікала неабходнасць аднаўлення трохузроўневай сістэмы{{Пераход|Ліквідацыя акруг (1930)}}. У 1935 годзе адбылося частковае аднаўленне акруг{{Пераход|Стварэнне памежных акруг (1935)}}, а ў 1938 годзе ўся тэрыторыя [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] была падзелена на вобласці. З таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад Беларусі набывае сучасны выгляд і складаецца з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], раёнаў і сельсаветаў{{Пераход|Увядзенне абласнога падзелу (1938)}}. Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да Беларускай ССР]] адбыўся пераход да савецкага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу на тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая з 1918 года знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] і падзялялася на [[Ваяводства|ваяводствы]], паветы і [[Гміна|гміны]]{{Пераход|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР}}. Пасля вызвалення Беларусі ад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] ў 1944 годзе былі створаны [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая вобласці]], а [[Беластоцкая вобласць]] спыніла сваё існаванне з прычыны перадачы большай яе часткі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. У гэты ж час намеціўся паступовы адыход ад палітыкі драблення адміністрацыйных адзінак, што было выклікана імкненнем скараціць выдаткі на кіраванне і патрэбнасцямі разбуранай вайной эканомікі{{Пераход|У пасляваенныя гады (1944—1948)}}. З прыходам да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў адносінах да адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу адбыўся канчатковы паварот ад палітыкі разбуйнення да ўзбуйнення адміністрацыйных адзінак. У 1954 годзе былі ліквідаваны адразу 5 абласцей і ўзбуйнены сельсаветы. У 1954—1962 гадах адбылася паэтапная рэарганізацыя раённай сеткі і перакройка межаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных утварэнняў. У 1960 годзе была скасавана [[Маладзечанская вобласць]], і абласны падзел з гэтага часу набыў свой завершаны і нязменны выгляд{{Пераход|Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962}}. У канцы 1950-х гадоў на некаторы час адбылося адраджэнне ідэй аб адміністрацыйна-эканамічным раянаванні, што знайшло адбітак у стварэнні [[Саўнаргасы|саветаў народнай гаспадаркі]] (саўнаргасаў) і тэрытарыяльных вытворчых калгасна-саўгасных упраўленняў (ТВКСУ). Імкненне прывесці адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР у адпаведнасць з межамі ТВКСУ прывяло да скарачэння колькасці раёнаў са 123 да 77 у снежні 1962 года. Такія радыкальныя пераўтварэнні выклікалі праблемы з кіраваннем і кадрамі, а таксама незадаволенасць грамадскасці{{Пераход|Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966}}. У 1964 годзе адбылося адхіленне Хрушчова ад займаных пасад, а ліквідаваныя ў ходзе яго рэформ раёны былі адноўлены ў 1965 і 1966 гадах. Гэта стала апошнім буйным змяненнем у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, калі не лічыць утварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе{{Пераход|Познесавецкі перыяд (1966—1991)}}. == Перадгісторыя == === У складзе Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === {{Гл. таксама|Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Lithuania in the 17th century.png|міні|справа|Адміністрацыйны падзел Вялікага княства Літоўскага ў 1654]] У VI—VIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі існавалі племянныя саюзы [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[Радзімічы|радзімічаў]], якія ўяўлялі сабой раннія тэрытарыяльна-палітычныя аб’яднанні. Да IX—X стагоддзяў гэтыя ўтварэнні ўвайшлі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Пераемнікамі племянных «княжанняў» сталі [[Полацкае княства|Полацкая]] і [[Тураўскае княства|Тураўская землі]], са складу якіх у далейшым вылучыліся [[Удзельнае княства|ўдзельныя княствы]]: [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Заслаўскае княства|Заслаўскае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]] і [[Менскае княства|Менскае]]. Верагодна, існавалі і іншыя княствы, з цэнтрамі ў [[Лукомскае княства|Лукомлі]], [[Свіслацкае княства|Свіслачы]] і [[Стрэжаўскае княства|Стрэжаве]]{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}. Да канца XIII стагоддзя землі [[Панямонне|Панямоння]] былі далучаны да [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] (ВКЛ). Да сярэдзіны XIV стагоддзя ў яго склад увайшлі такія буйныя гарады, як [[Берасце]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Пінск]] і [[Полацк]]. Віцебск і Полацк, будучы цэнтрамі зямель, захоўвалі адміністрацыйна-тэрытарыяльную і судовую самастойнасць да сярэдзіны XVI стагоддзя. Большасць былых княстваў працягнулі сваё існаванне як адміністрацыйныя адзінкі, падпарадкоўваючыся кіруючай дынастыі [[Гедымінавічы|Гедымінавічаў]] альбо мясцовым княжацкім родам. Аднак у далейшым некаторыя з іх страцілі сваю аўтаномію і былі пастаўлены пад кіраванне прызначаных вялікакняжацкіх намеснікаў{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=54}}. З 1345 года Вялікае княства Літоўскае складалася з Віленскай і Троцкай зямель, якія з’явіліся ў выніку падзелу дзяржавы паміж [[Альгерд]]ам і [[Кейстут]]ам. З 1413 года гэтыя землі пачалі называцца [[ваяводства]]мі. У ваенных і часткова падатковых адносінах шэраг княстваў падпарадкоўваўся [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]], а іншыя — [[Ваяводы віленскія|віленскаму]]. [[Полацкае ваяводства|Полацкая]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебская землі]] разам з Аршанскім і Магілёўскім намесніцтвамі, якія ўваходзілі ў іх склад, мелі свае ўласныя ваенныя і судовыя акругі. Аналагічны статус мела і [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўская зямля]], у склад якой уваходзілі Мазырскае і Рэчыцкае намесніцтвы{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}. Напрыканцы XIV — у пачатку XV стагоддзя ў Вялікім княстве Літоўскім адбыліся значныя адміністрацыйныя змены. Вялікі князь [[Вітаўт]] пазбавіў улады мясцовых князёў у Віцебску, [[Наваградак|Наваградку]] і Полацку, прызначыўшы замест іх сваіх намеснікаў. У XV — першай палове XVI стагоддзяў тэрыторыя Беларусі была падзелена на судова-адміністрацыйныя акругі, вядомыя як княствы і намесніцтвы. Межы гэтых утварэнняў не былі выразна вызначаны законам, а з’яўляліся гістарычна ўсталяванымі{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}. З XV стагоддзя пад уплывам [[Польшча|Польшчы]] намесніцтвы ў Вялікім княстве Літоўскім сталі называцца [[Староства|староствамі]] ці паветамі. У 1565—1566 гадах была праведзена рэформа, якая павялічыла колькасць ваяводстваў, паменшыла колькасць намесніцтваў і канчаткова ліквідавала асаблівы статус княстваў. У выніку гэтай рэформы тэрыторыя сучаснай Беларусі была падзелена на 8 ваяводстваў: [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскае]], [[Віленскае ваяводства|Віленскае]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскае]], [[Мінскае ваяводства|Мінскае]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскае]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае]], [[Полацкае ваяводства|Полацкае]] і [[Троцкае ваяводства|Троцкае]]. Гэты адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, замацаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статутам ВКЛ 1588 года]], праіснаваў да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Камінскі, Насевіч|1993|с=55}}. === У складзе Расійскай імперыі === [[Выява:Governorates on the territory of Belarus in 1900 (be).svg|міні|Губерні і паветы на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў]] Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе на частцы яе тэрыторый, якія адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], пачалося стварэнне [[Губерня|губерняў]]. У гэты час анексаваныя тэрыторыі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]], [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]], [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводстваў]] былі ўключаны ў склад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}. Наступныя змены адбыліся ў маі 1795 года, калі на тэрыторыях, далучаных у выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793), была заснавана [[Мінская губерня]], якая аб’яднала землі былых [[Мінскае ваяводства|Мінскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і часткова [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводстваў]]. У сакавіку 1797 года была створана [[Полацкая губерня]], якая ў далейшым атрымала назву [[Віцебская губерня|Віцебскай]]. Завяршальным этапам стала ўтварэнне [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ў 1801 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Круталевич|1966|с=31—32}}. У пачатку XX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі падзялялася на Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую, [[Віленская губерня|Віленскую]] і Гродзенскую губерні, якія, у сваю чаргу, падзяляліся на 40 [[павет]]аў і вялікую колькасць [[Воласць|валасцей]]{{sfn|Круталевич|1966|с=33}}. Гэты адміністрацыйны падзел практычна не змяняўся з часоў рэформ [[Кацярына II|Кацярыны II]] 1775—1785 гадоў<ref>{{cite web |lang = ru |author = Тархов С. А. |url = https://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |title = Изменение административно-территориального деления России в XIII—XX вв. |website = www.ruthenia.ru |publisher = Философско-литературный журнал «Логос» |date = 2004-09-18 |pages = страница 66 |access-date = 2026-03-12 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20221017070527/http://www.ruthenia.ru/logos/number/46/03.pdf |archive-date = 2022-10-17}}</ref> і не апавядаў новым палітычным і эканамічным рэаліям{{sfn|Елизаров|2009|с=59}}. У аснове сістэмы ляжалі адміністрацыйна-паліцэйскія і фіскальныя прынцыпы, што не задавальняла [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія захапілі ўладу ў выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=27}}. Нягледзячы на тое, што {{Не перакладзена 5|Народны камісарыят унутраных спраў РСФСР|НКУС РСФСР|ru|Народный комиссариат внутренних дел РСФСР}} яшчэ 6 студзеня 1918 года канстатаваў неадпаведнасць існуючага адміністрацыйнага падзелу прынцыпам новага дзяржаўнага ладу{{sfn|Елизаров|2008|с=52}}<ref>{{кніга | частка = «Об организации местного самоуправления» [Обращение Народного Комиссариата Внутренних Дел к Советам рабочих, солдатских, крестьянских и батрацких депутатов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 93—96 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}</ref>, палітычная і ваенная нестабільнасць перашкаджала правядзенню падрыхтоўчых мерапрыемстваў, неабходных для распрацоўкі і ўкаранення новай сістэмы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Круталевич|1966|с=33, 47}}{{sfn|Елизаров|2008|с=57—58}}. == Адміністрацыйны падзел у 1917—1924 == === Утварэнне ССРБ === [[Выява:The proclaimed territory of SSR Byelorussia in 1919 and its administrative division (be).svg|міні|Абвешчаная на I з’ездзе КП(б)Б тэрыторыя ССР Беларусі і зацверджаны падзел на раёны і падраёны]] У 1917 годзе на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і неакупаваных раёнаў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] была ўтворана [[Заходняя вобласць]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. У лютым 1918 года, у выніку нямецкага наступу і акупацыі шэрагу беларускіх тэрыторый, у склад вобласці была ўключана [[Смаленская губерня]], а яе цэнтр быў перанесены ў [[Смаленск]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Заходняя вобласць||425}}</ref>. Пасля заключэння [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]] тэрыторыі шмат якіх паветаў і валасцей апынуліся па розныя бакі дэмаркацыйнай лініі, з-за чаго іх неакупаваныя часткі былі далучаны да суседніх адміністрацыйных адзінак{{sfn|Круталевич|1966|с=35—36}}. Вызначэнне межаў абвешчанай [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] (ССРБ){{efn|Пасля падпісання {{не перакладзена 5|Дагавор аб утварэнні СССР|Дэкларацыі аб утварэнні СССР|ru|Договор об образовании СССР}} 30 снежня 1922 года ССРБ стала называцца '''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай]]''' (БССР) і пад гэтай назвай была ўключана ў [[Канстытуцыя СССР|Канстытуцыю СССР]]. Афіцыйна ж перайменаванне ў заканадаўстве самой Беларусі адбылося толькі ў 1927 годзе з прыняццем новай [[Канстытуцыя БССР|Канстытуцыі БССР]]{{sfn|Буевич|2022|с=1}}}}, таксама як і арганізацыя [[Савецкая ўлада|савецкай улады]], грунтавалася на існуючым губернскім падзеле{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. 28 снежня 1918 года [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] прапанаваў уключыць у склад будучай беларускай рэспублікі Мінскую, Віцебскую, Магілёўскую, Гродзенскую і Смаленскую губерні. Праз некалькі дзён, 30 снежня, [[I з’езд КП(б)Б|I з’езд Камуністычнай партыі Беларусі]] зацвердзіў гэтыя межы, дадаўшы да іх «часткі тэрыторый, што прылягаюць да іх і пераважна населены беларусамі»<ref>{{кніга | загаловак = По воле народа: из истории образования Белорусской ССР и создания Коммунистической партии Белоруссии : документы и материалы | мова = ru | адказны = редакторы: {{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Р. П. Платонов}}, {{аўтар|Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М. Ф. Шумейко}} | месца = Мн. | выдавецтва = «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]» | год = 1988 | старонкі = 85 | старонак = 254 | isbn = 5-338-00026-1 | тыраж = 3000}}</ref>. Пры гэтым са Смаленскай губерні выводзіліся [[Гжацкі павет|Гжацкі]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскі]], [[Вяземскі павет|Вяземскі]] і {{Не перакладзена 5|Юхноўскі павет|Юхноўскі паветы|ru|Юхновский уезд}}, а з Віцебскай — [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Люцынскі павет|Люцынскі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=25—26}}. Абвешчаныя межы амаль поўнасцю супадалі з межамі абвешчанай у сакавіку 1918 года [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{sfn|Кадаўбовіч, Насевіч|1996|с=114}}. У ходзе таго ж партыйнага з’езда была зацверджана новая сістэма адміністрацыйна-тэрытарыяльнай арганізацыі, якая прадугледжвала падзел на 7 раёнаў, 54 падраёны і воласці{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}{{sfn|Круталевич|1966|с=36}}. Аднак ажыццявіць яе ў рэчаіснасці перашкодзіла рашэнне [[ЦК КПСС|ЦК РКП(б)]] аб змяншэнні тэрыторыі ССРБ, згодна з якім Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі ўключаны ў склад [[РСФСР]], а астатняя тэрыторыя Беларусі аб’яднана з [[Літоўская Савецкая Рэспубліка|Савецкай Літвой]] у [[Літбел]]<ref>{{артыкул | загаловак = Деятельность Центрального Комитета партии в документах (события и факты). Сентябрь 1918 г. — январь 1919 г. | адказны = ред. совет: {{аўтар|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Горбачёв}}, {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Мядзведзеў|В. А. Медведев}}, {{аўтар|Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|А. Н. Яковлев}} и др. | выданне = Известия ЦК КПСС | тып = информационный журнал | месца = М. | выдавецтва = «Правда» | год = 1989 | месяц = июнь | нумар = 6 | старонкі = 174 | issn = 0235-7097 | мова = ru}}</ref>. Спробы беларускага кіраўніцтва адстаяць былыя межы не сустрэлі ўхвалы ні ў [[Масква|Маскве]], ні ў партыйных кіраўнікоў Смаленскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў. Віцебскі камітэт РКП(б) адкрыта выступаў супраць беларускай дзяржаўнасці, у той час як Магілёўскі і Смаленскі губкамы цалкам падпарадкоўваліся інструкцыям з Масквы{{sfn|Елизаров|2009|с=29—30}}. === Польска-савецкая вайна (1919—1921) === [[Выява:The territory of SSR Byelorussia in 1921 and administrative divisions (be).svg|міні|Тэрыторыя і паветы ССРБ у 1923]] У студзені 1919 года разгарэліся [[Польска-савецкая вайна|баявыя дзеянні]] паміж [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і [[Войска Польскае|польскімі войскамі]]<ref>{{артыкул | аўтар = Барынкин А. В. | загаловак = К вопросу о датировке советско-польской войны | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | выданне = Вестник Брянского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Брянск | выдавецтва = [[Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ им. Петровского]] | год = 2013 | нумар = 2 | старонкі = 2 | issn = 2072-2087 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213530/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-datirovke-sovetsko-polskoy-voyny/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Andrzej Chwalba | загаловак = Przegrane zwycięstwo. Wojna polsko-bolszewicka 1918–1920 | мова = pl | месца = Wołowiec | выдавецтва = Wydawnictwo Czarne | год = 2020 | старонкі = 13 | старонак = 392 | isbn = 978-83-8191-761-2}}</ref><ref>{{cite web |url = http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |title = Wojna polsko-bolszewicka |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = Internetowa encyklopedia PWN |access-date = 2026-03-22 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20131111103019/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3997498 |archive-date = 2013-11-11}}</ref>, якія ў красавіку занялі [[Вільня|Вільню]], што прымусіла літоўска-беларускі ўрад пераехаць у Мінск{{sfn|Елизаров|2009|с=36}}. Да жніўня 1919-га большая частка тэрыторыі Літбел ССР апынулася захопленай палякамі, а неакупаваныя часткі [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага паветаў]] былі часова далучаны да РСФСР{{sfn|Круталевич|1966|с=37}}. Пасля выцяснення польскіх войскаў Чырвонай арміяй 31 ліпеня 1920 года была паўторна [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвешчана незалежнасць Савецкай Беларусі]]<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |title = Декларация о провозглашении независимой Советской Социалистической Республики Белоруссии. 31 июля 1920 г. |website = docs.historyrussia.org |publisher = Электронная библиотека исторических документов |access-date = 2026-03-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230710162333/https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/158003-deklaratsiya-o-provozglashenii-nezavisimoy-sovetskoy-sotsialisticheskoy-respubliki-belorussii-31-iyulya-1920-g#mode/inspect/page/1/zoom/4 |archive-date = 2023-07-10}}</ref><ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Утварэнне БССР|{{аўтар|Расціслаў Пятровіч Платонаў|Расціслаў Платонаў}}|17}}</ref>, да якой былі далучаны паветы [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерняў]]. У гэты ж час у Мінскі губрэўкам пачалі паступаць шматлікія запыты і прапановы, якія датычыліся рэарганізацыі адміністрацыйнага падзелу на ўзроўні паветаў і валасцей. У прыватнасці, абмяркоўвалася стварэнне [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага павета]], якое задумвалася яшчэ да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У выніку новы павет быў утвораны 20 ліпеня 1920 года шляхам аб’яднання 12 валасцей, якія раней уваходзілі ў склад [[Слуцкі павет|Слуцкага]] і [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага паветаў]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}. Па стане на жнівень 1920 года адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел складаўся з 18 паветаў: [[Барысаўскі павет|Барысаўскага]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскага]], [[Баранавіцкі павет|Баранавіцкага]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]], [[Мінскі павет|Мінскага]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага]], [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага]], [[Слуцкі павет|Слуцкага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэст-Літоўскага]], [[Нясвіжскі павет (БССР)|Нясвіжскага]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага]] і [[Сакольскі павет|Сакольскага]]{{sfn|Круталевич|1966|с=37—38}}{{sfn|Елизаров|2008|с=53}}. [[Рыжскі дагавор (1920)|Рыжскі прэлімінарны дагавор]], які быў падпісаны 12 кастрычніка 1920 года паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[РСФСР]] і [[УССР]], усталяваў перамір’е і папярэднія ўмовы міру. Бакі прызналі незалежнасць Беларусі<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рыжскі мірны дагавор 1921|Святлана Бародзіч, {{аўтар|Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Уладзімір Міхнюк}}|152}}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Jerzy Borzêcki | частка = Warunki preliminariów pokojowych i rozejmu | загаловак = Pokój ryski 1921 roku i kształtowanie siê miêdzywojennej Europy Wschodniej | мова = pl | спасылка = https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | адказны = Maria Konopka-Wichrowska (redakcja tekstu) | месца = Warszawa | выдавецтва = Polski Instytut Spraw Międzynarodowych | год = 2012 | старонкі = 222 | старонак = 429 | isbn = 978-83-62453-32-0 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241101130954/https://www.pism.pl/upload/images/artykuly/46e0ea23-baa0-4d26-afa2-9814dc4271db//1615923855470.pdf | archive-date = 2024-11-01}}</ref><ref>{{кніга | аўтар = Лісевич І. Т. | частка = Договір про перемир'я й прелімінарні умови миру між Українською СРР і Російською СФРР та Польщею 1920 | спасылка частка = http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | загаловак = Енциклопедія історії України у 10 т. | мова = uk | адказны = редкол.: В. А. Смолій (голова) [та ін.] | месца = Київ | выдавецтва = Наукова думка | год = 2012 | том = 9 (Прил — С.) | старонак = 195 | isbn = 978-966-00-1290-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20241205131049/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Dogovir_peremyrya_Ukr_Ros_Polshcha | archive-date = 2024-12-05}}</ref>, але разам з гэтым да Польшчы адыходзіла значная частка яе тэрыторыі: Брэст-Літоўскі, Ваўкавыскі, Слонімскі, Навагрудскі, Дзісенскі, Пінскі, Сакольскі, Кобрынскі, Пружанскі паветы, а таксама часткі Вілейскага, Мінскага, Слуцкага, Барысаўскага і Мазырскага паветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}. Узамен ССРБ атрымала толькі Радашковіцкую, Хаценіцкую і Крайскую воласці [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] і захавала 6 няпоўных паветаў Мінскай губерні: Барысаўскі, Бабруйскі, Ігуменскі, Мінскі, Мазырскі і Слуцкі{{sfn|Елизаров|2009|с=43}}. === Утварэнне Гомельскай губерні (1919) === Акрамя вайны з Польшчай, што працягвалася, працэс змянення адміністрацыйнага ладу ССРБ запаволіўся з прычыны прапаноў па ўтварэнні [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. 5 лютага 1919 года Палескі камітэт РКП(б) і Гомельскі рэўкам накіравалі тэлеграму ў цэнтральныя органы Савецкай Расіі, папрасіўшы вылучыць Гомельскую губерню са складу Магілёўскай{{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Планавалася, што новая адзінка будзе ўключаць [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рагачоўскі павет]]ы Магілёўскай губерні і [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]] Мінскай губерні, а таксама 4 паветы [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] ({{не перакладзена 5|Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскі|ru|Новозыбковский уезд}}, [[Суражскі павет|Суражскі]], {{не перакладзена 5|Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскі|ru|Стародубский уезд}} і [[Мглінскі павет|Мглінскі]]){{sfn|Елизаров|2009|с=31—32}}. Адпраўнікі тэлеграмы сцвярджалі, што большасць гэтых паветаў ужо выказалі згоду на падобнае аб’яднанне{{sfn|Круталевич|1966|с=39}}. Паколькі партыйныя органы ў Маскве патрабавалі адаптацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу да эканамічных рэалій, [[Гомель]] меў сур’ёзныя падставы для атрымання статусу губернскага горада, таму што з’яўляўся больш буйным прамысловым цэнтрам, чым [[Магілёў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=32}}. У рэшце рэшт Гомельская губерня была ўтворана 26 красавіка 1919 года. Аднак яе стварэнне адбылося не шляхам вылучэння з Магілёўскай губерні, а шляхам пераносу адміністрацыйнага цэнтра з Магілёва ў Гомель і далейшага ўключэння шэрагу паветаў Чарнігаўскай і Мінскай губерняў<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гомельская губернія|{{аўтар|Мікалай Іванавіч Камінскі|Мікалай Камінскі}}|69—70}}</ref>. Адначасова ўрады [[УССР]] і [[Літбел ССР]] спрабавалі прадухіліць адчужэнне паветаў са свайго складу, кіруючыся арганізацыйнымі і эканамічнымі меркаваннямі{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. Нягледзячы на гэта, яны (за выключэннем Мазырскага) усё роўна былі перададзены ў Гомельскую губерню, якая 25 мая 1919 года ўвайшла ў склад [[РСФСР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=33—34}}. === Змены ў пачатку 1920-х === У 1921—1923 гадах адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на губернскім і павятовым узроўнях заставаўся ў асноўным нязменным, а істотныя пераўтварэнні адбыліся толькі на ўзроўні [[сельсавет]]аў{{sfn|Елизаров|2009|с=48—57}}. У пачатку 1920-х гадоў назіраўся бурны рост іх колькасці з прычыны таго, што яны ствараліся практычна ў кожнай адносна буйнай вёсцы. У сувязі з гэтым [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральны выканаўчы камітэт ССРБ]] (ЦВК ССРБ), жадаючы аптымізаваць колькасць сельсаветаў, у кастрычніку 1922 года прыняў «Палажэнне аб сельскіх Саветах», згодна з якім на тэрыторыі сельсавета павінна было налічвацца не менш за 400 чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}. Пасля гэтага, нягледзячы на агаворкі, якія дазвалялі ў асобных выпадках ствараць сельсаветы і з меншым насельніцтвам, укараненне гэтага крытэрыю прывяло да скарачэння іх агульнай колькасці з 2051 да 1711 у пачатку 1924 года{{sfn|Елизаров|2009|с=46}}. У гэты ж час ішло стварэнне сістэмы ўліку населеных пунктаў. Традыцыйна гарадскімі паселішчамі лічыліся [[Мінск]], павятовыя і заштатныя гарады, а таксама [[Мястэчка|мястэчкі]]. Аднак адсутнасць выразных крытэрыяў для аднясення населеных пунктаў да гарадскіх прыводзіла да блытаніны ў статыстыцы. Сітуацыя некалькі змянілася 29 кастрычніка 1922 года, калі ЦВК зацвердзіў «Палажэнне аб Саветах павятовых і заштатных гарадоў і пасёлкаў гарадскога тыпу», якое ўстанавіла класіфікацыю гарадскіх паселішчаў на павятовыя гарады, заштатныя (непавятовыя) гарады і [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлкі гарадскога тыпу]]. Апошнія вызначаліся як месцы, дзе пераважала фабрычна-заводскае насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=47—48}}. Акрамя таго, гэтая пастанова вызначыла паўнамоцтвы, прававы статус, тэрмін работы і парадак фарміравання мясцовых [[Саветы|Саветаў]]<ref>{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 22—23 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}</ref>. Такім чынам, змены ў адміністрацыйным падзеле 1921—1923 гадоў дазволілі зрабіць кіруючы апарат больш эфектыўным і эканамічным, а таксама стварыць умовы для работы новых органаў улады і аказання імі паслуг насельніцтву. Тым не менш гэтыя рэформы не змаглі вырашыць ключавую праблему, якая заключалася ў стварэнні такой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай сістэмы, якая б гарманічна спалучала эканамічнае і адміністрацыйнае раянаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=57}}. == Адміністрацыйны падзел у 1924—1930 == === Узбуйненне Беларускай ССР (1924) === {{Гл. таксама|Узбуйненне БССР}} [[Выява:Expansion of Byelorussian SSR in 1924 and 1926 (be).svg|міні|Узбуйненне тэрыторыі Беларускай ССР у 1924 і 1926]] Пераход да мірнага развіцця і [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] (НЭП) дазволіў вярнуцца да пытання аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе. У лістападзе 1921 года была створана Адміністрацыйная камісія пры [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] на чале з [[Міхаіл Іванавіч Калінін|Міхаілам Калініным]]{{efn|Да гэтага, яшчэ ў лютым 1920 года была створана Адміністрацыйная камісія на чале з {{не перакладзена 5|Міхаіл Фёдаравіч Уладзімірскі|Міхаілам Уладзімірскім|ru|Владимирский, Михаил Фёдорович}}, якая займалася распрацоўкай прынцыпаў новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Да канца 1921 года існавалі два папярэднія праекта эканамічнага раянавання<ref>{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б. | загаловак = Экономическое районирование РСФСР в первой половине 1920-х гг. от теории к практике | спасылка= https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | выданне= Вестник Вологодского государственного университета. Серия: исторические и филологические науки | тып = научный журнал | месца = Вологда | выдавецтва = [[Валагодскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВоГУ]] | год = 2022 | нумар = 1 | старонкі = 21—22 | issn = 2658-7254 | мова = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329202730/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-ot-teorii-k-praktike/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}}</ref>}}, прызначаная распрацаваць новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], заснаваны на эканамічных прынцыпах, згодна з якімі пры ўтварэнні адміністрацыйных адзінак улічваліся вытворчая спецыялізацыя, транспартная і энергетычная інфраструктура рэгіёнаў<ref>{{артыкул | аўтар = Корженевский К. Б.| загаловак = Формирование административно-территориальной системы РСФСР в первой половине 1920-х гг. на примере районирования западносибирских губерний | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | выданне = Вестник Томского государственного университета | тып = научный журнал | месца = Томск | выдавецтва = [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|ТГУ]] | год = 2019 | нумар = 439 | issn = 1561-7793 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329195528/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-administrativno-territorialnoy-sistemy-rsfsr-v-pervoy-polovine-1920-h-gg-na-primere-rayonirovaniya-zapadnosibirskih/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live | мова = ru}}</ref>{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}. Праект камісіі, адобраны Прэзідыумам УЦВК у красавіку 1922 года, прадугледжваў адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на [[Вобласць|вобласці]], [[Акруга|акругі]] і [[раён]]ы. Вобласці павінны былі стаць буйнымі тэрытарыяльнымі адзінкамі з моцным прамысловым цэнтрам агульнанацыянальнага значэння і завершанай сістэмай прамысловых прадпрыемстваў{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}. Акругі разглядаліся як невялікія губерні на чале з другараднымі вытворчымі цэнтрамі, а раёны — як узбуйненыя воласці з цэнтрам у невялікім гандлёва-прамысловым паселішчы. Акрамя гэтага, прадугледжвалася значная {{не перакладзена 5|дэцэнтралізацыя||en|Decentralization}} і эканамічная самастойнасць новых рэгіёнаў: у распараджэнне акруг меркавалася перадаць усе муніцыпальныя службы, кіраўніцтва мясцовай прамысловасцю і гандлем, а абласцям — кіраўніцтва мясцовымі шляхамі зносін, прамысловымі прадпрыемствамі, электрастанцыямі, лясгасамі і нават міжнародным гандлем, у межах, вызначаных цэнтральным урадам{{sfn|Елизаров|2005|с=1—2}}. У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] работы па рэфармаванні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачаліся ў канцы 1923 года. Да гэтага часу тэрыторыя Беларусі падзялялася на 6 паветаў, падпарадкаваных непасрэдна рэспубліканскім органам, 116 валасцей і 1711 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2005|с=2}}. Аднак укараненне новай трохзвяновай сістэмы ў рэспубліцы, згодна з заявамі яе кіраўніцтва, не ўяўлялася магчымым без пашырэння межаў Савецкай Беларусі на ўсход. Папярэдняй умовай для ажыццяўлення адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы стала ўключэнне ў склад Беларусі тэрыторый РСФСР, населеных пераважна [[Беларусы|беларусамі]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=36—37|loc=Из постановления VII съезда (XII конференции) КП(б)Б по национальному вопросу — о необходимости включения в состав Белорусской ССР районов с преобладающим белорусским населением}}. Для вызначэння перадаваемых тэрыторый 7 снежня 1923 года была ўтворана спецыяльная камісія, якая пасля некаторых спрэчак, якія датычыліся прыналежнасці асобных паветаў, спыніла работу<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Узбуйненне БССР|{{аўтар|Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімір Конан}}|567}}</ref>. У сакавіку 1924 года{{efn|3 сакавіка была прынята Пастанова [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] «Аб перадачы Беларусі раёнаў с пераважным беларускім насельніцтвам»<ref>{{кніга | частка = [[s:ru:Постановление Президиума ВЦИК от 03.03.1924 о передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением|О передаче Белоруссии районов с преимущественно белорусским населением]] | загаловак = Сборник постановлений и распоряжений Всероссийского центрального исполнительного комитета XI созыва и его Президиума | том = 1 (февраль — апрель 1924 года) | месца = М. | выдавецтва = «Красная Новь» | год = 1924 | старонкі = 7—8 | старонак = 80 | тыраж = 3500 | мова = ru}}</ref>, а 7 сакавіка — пастанова Прэзідума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] «Аб аб’яднанні ў складзе Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ўсіх тэрыторый с большасцю беларускага насельніцтва»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=39—40|loc=[[s:Постановление Президиума ЦИК СССР от 07.03.1924 об объединении в составе БССР территорий с большинством белорусского населения|Постановление Президиума ЦИК СССР «Об объединении в составе Белорусской Советской Социалистической Республики всех территорий с большинством белорусского населения»]]}}}} адбылося першае [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі была ўключана [[Віцебская губерня]], за выключэннем [[Веліжскі павет|Веліжскага]], [[Невельскі павет|Невельскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]], якія канчаткова адышлі да РСФСР. Разам з гэтым з [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] ў склад БССР увайшлі 6 паветаў, а таксама шэраг валасцей [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]]{{sfn|Буевич|2022|с=26}}. === Адміністрацыйна-гаспадарчая рэформа 1924 === Для вызначэння межаў новых адміністрацыйных адзінак у сакавіку 1924 года пры Дзяржплане БССР была ўтворана камісія на чале з {{не перакладзена 5|Аляксандр Васільевіч Анохін|Аляксандрам Анохіным|ru|Анохин, Александр Васильевич}}{{efn|Для стварэння праекта новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Беларусі раней ўжо ствараліся дзве камісіі. Першая, пад кіраўніцтвам [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Іосіфа Адамовіча]], працавала з канца 1923 года і папярэдне прапанавала падзяліць рэспубліку на 8 акруг. Другая камісія, якую ўзначальваў [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]], была сфарміравана 11 лютага 1924 года і зацвердзіла трохузроўневую сістэму падзелу БССР: на акругі, раёны і сельсаветы{{sfn|Елизаров|2005|с=3—4}}}}. Ключавымі прынцыпамі пры стварэнні новага адміністрацыйнага падзелу былі ўлік эканамічнага прыцягнення рэгіёнаў да буйных прамысловых цэнтраў, забеспячэнне «роўнавялікасці» рэгіёнаў па плошчы і колькасці насельніцтва, гаспадарчай цэласнасці, зручнасць кіравання і абслугоўвання мясцовых жыхароў{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}. Падчас работы камісіі выявіліся і асноўныя праблемы пры правядзенні рэформ, якія заключаліся ў адсутнасці дастатковых статыстычных даных аб эканамічным і прыродна-геаграфічным становішчы тэрыторый Беларусі. Вызначэнне ж эканамічнай спецыялізацыі новых рэгіёнаў абцяжарвалася нізкім узроўнем развіцця прамысловасці і пераважаннем [[Натуральная гаспадарка|натуральна-спажывецкага ўкладу]] ў сельскай гаспадарцы{{sfn|Елизаров|2009|с=74—75}}. Да мая 1924 года быў падрыхтаваны праект падзелу на [[Акругі БССР|акругі]] і [[Раёны Беларусі|раёны]]. Акругі ствараліся з такім разлікам, каб кожная з іх налічвала 400—450 тыс. жыхароў і займала плошчу 10—11 тыс. км². Раёны планаваліся з колькасцю насельніцтва 25—50 тыс. чалавек, плошчай 1 тыс. км² і радыусам 20—25 км{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}. Адміністрацыйнымі цэнтрамі акруг павінны былі стаць былыя губернскія і павятовыя гарады, а цэнтрамі раёнаў — [[Мястэчка|мястэчкі]]. Асноўнымі статыстычнымі матэрыяламі, якія выкарыстоўваліся пры падзеле акруг на раёны, сталі вынікі гарадскога перапісу 1923 года і {{не перакладзена 5|Сельскагаспадарчыя перапісы 1916 і 1917|падваравых перапісаў 1916—1917 гадоў|ru|Сельскохозяйственные переписи 1916 и 1917}}. Апошнія дазволілі дакладна вызначыць эканамічнае прыцягненне невялікіх населеных пунктаў да тых ці іншых гарадоў і мястэчак{{sfn|Круталевич|1966|с=48—49}}{{sfn|Елизаров|2005|с=6}}. Найбольш праблематычнай стала рэарганізацыя сеткі [[сельсавет]]аў, якія павінны былі стаць трэцім звяном новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Па стане на 1924 год адсутнічалі дастатковыя і падрабязныя даныя аб іх плошчы і колькасці насельніцтва. У сувязі з гэтым асноўная работа па рэфармаванні сельсаветаў была перададзена на месцы, а асноўнымі крытэрыямі пры вызначэнні іх межаў сталі забеспячэнне пешай даступнасці адміністрацыйных цэнтраў (прыблізна 5 км) і захаванне колькасці насельніцтва ў 2—4 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2005|с=7}}. Рэформа 1924 года праводзілася адначасова з [[беларусізацыя]]й, якая, у сваю чаргу, з’яўлялася складовай часткай агульнасаюзнай палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]]. На {{не перакладзена 5|III Усесаюзны з’езд Саветаў|III Усесаюзным з’ездзе Саветаў|ru|III Всесоюзный съезд Советов}} у маі 1925 года была прынята пастанова «Аб савецкім будаўніцтве», якой прадугледжвалася «у выпадку значнай колькасці нацыянальных меншасцяў утварэнне асобных Саветаў з ужываннем мовы гэтых меншасцяў, арганізацыя школ і судоў на роднай мове»<ref>{{кніга | частка = «О Советском строительстве» [Постановление III Всесоюзного съезда Советов] | загаловак = История Советской конституции 1917—1956 гг. | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1416998 | адказны = сост. А. А. Липатов, Н. Т. Савенков, ред. Н. А. Михалева и др. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1957 | старонкі = 556 | старонак = 1046 | тыраж = 10000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260305151315/https://www.prlib.ru/item/1416998 | archive-date = 2026-03-05 | мова = ru}}</ref>{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}. У ліпені 1924 года [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] прадпісаў «забяспечыць магчымасць вылучэння мясцовасцей з пераважным [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскім]], [[Палякі ў Беларусі|польскім]], [[Латышы ў Беларусі|латышскім]] і іншым насельніцтвам у самастойныя адзінкі, у выпадку, калі такое вылучэнне не будзе рэзка парушаць асновы і сістэмы новага адміністрацыйна-гаспадарчага падзелу рэспублікі»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}. З канца 1924 года пачалося фарміраванне {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальных сельсаветаў|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}, пры стварэнні якіх перавага аддавалася этнічнаму складу насельніцтва, а не эканамічным або адміністрацыйным меркаванням. Гэтыя сельсаветы, як правіла, былі невялікімі як па колькасці насельніцтва, так і па займанай плошчы{{sfn|Елизаров|2009|с=80—81}}. Новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел на акругі і раёны быў заканадаўча зацверджаны 17 ліпеня 1924 года на II сесіі ЦВК БССР{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=42—44|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК БССР от 17.07.1924 об административно-хозяйственном делении БССР|Постановление II сессии ЦИК БССР 6-го созыва «Об административно-хозяйственном делении БССР»]]}}, а 2 студзеня 1925 года, пасля завяршэння работы па вызначэнні і ўдакладненні межаў сельсаветаў, рэформа канчаткова скончылася. Яе вынікам стала стварэнне 10 акруг, 100 раёнаў і 1202 сельсаветаў, якія замянілі сабой 15 паветаў, 227 валасцей і 3405 сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=82}}. [[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1926 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1926]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1926<ref>{{кніга | частка = ССР Белоруссии | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | загаловак = Территориальное и административное деление Союза ССР на 1 января 1926 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Издательство Главного управления коммунального хозяйства НКВД | год = 1926 | старонкі = 174—177 | старонак = 284 | тыраж = 4000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20251223092808/https://istmat.org/files/uploads/17629/sssr_ad-ter_delenie_1926_bssr.pdf | archive-date = 2025-12-23 | url-status = live}}</ref> ! style="font-size:90%" | № ! style="font-size:90%" | Акруга ! class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! style="font-size:90%" | Гарадоў ! style="font-size:90%" | Раёнаў ! style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал. ! style="font-size:90%" | Плошча, <br> км² |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Аршанская акруга|Аршанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Орша]] | 3 | 10 | 108 | {{num|411737}} | {{num|7639}} |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]] | style="text-align:left;" | г. [[Бабруйск]] | 3 | 12 | 148 | {{num|507606}} | {{num|15152}} |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Барысаўская акруга|Барысаўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Барысаў]] | 2 | 9 | 106 | {{num|369385}} | {{num|12140}} |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Віцебская акруга|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 12 | 132 | {{num|584968}} | {{num|8459}} |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Калінінская акруга|Калінінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Клімавічы]] | 3 | 10 | 126 | {{num|412495}} | {{num|8430}} |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 4 | 10 | 161 | {{num|552394}} | {{num|11674}} |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Мазырская акруга|Мазырская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 3 | 10 | 114 | {{num|325349}} | {{num|15632}} |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Мінская акруга|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 2 | 11 | 121 | {{num|502410}} | {{num|10981}} |- | 9 | style="text-align:left;" | [[Полацкая акруга|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 1 | 9 | 98 | {{num|311355}} | {{num|9732}} |- | 10 | style="text-align:left;" | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Слуцк]] | 1 | 7 | 88 | {{num|284750}} | {{num|8327}} |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''25''' | '''100''' | '''1202''' | '''{{num|4262449}}''' | '''{{num|108166}}''' |} === Змены ў 1924—1930 === У 1924 годзе ўлады Беларусі зноў заняліся пытаннем класіфікацыі населеных пунктаў. 5 лістапада была выдадзена пастанова, якая падзяліла гарадскія паселішчы на 3 катэгорыі: гарады, мястэчкі і [[Пасёлак|пасёлкі]] (апошнія вызначаліся як «напалову гарадскія, напалову сельскія»){{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}. У спіс гарадоў уключылі 13 населеных пунктаў (акруговыя цэнтры, а таксама [[Рагачоў]], [[Жлобін]] і [[Мсціслаў]]), да мястэчак аднеслі 49{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=47—49|loc=[[s:ru:Постановление ЦИК и СНК БССР от 03.07.1925 об утверждении списка городов и местечек БССР|Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов и местечек БССР»]]}} паселішчаў, а да пасёлкаў — 55<ref>{{кніга | аўтар = Тимошенко М. В. | загаловак = Исполнительный комитет базового уровня в системе государственных органов | мова = ru | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]] | год = 2019 | старонкі = 25 | старонак = 146 | isbn = 978-985-577-539-4 | тыраж = 50 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313190006/https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/6742/1/%D0%9C%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF.pdf | archive-date = 2026-03-13}}</ref>. Населеныя пункты, якія раней лічыліся гарадамі, але не трапілі ў новы спіс, былі перакласіфікаваныя ў [[Сяло|сёлы]]. Разам з гэтым гарады і мястэчкі атрымалі права на самакіраванне праз стварэнне ўласных Саветаў, тады як пасёлкі засталіся пад юрысдыкцыяй сельсаветаў{{sfn|Елизаров|2009|с=85—87}}. 6 снежня 1926 года адбылося другое [[Узбуйненне БССР|ўзбуйненне Беларускай ССР]], у выніку якога ў склад рэспублікі былі ўключаны [[Гомельскі павет|Гомельскі]] і [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі паветы]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Сама губерня была ліквідавана, а паветы, якія засталіся ў складзе РСФСР, перададзены ў склад {{не перакладзена 5|Бранская губерня|Бранскай губерні|ru|Брянская губерния}}{{sfn|Буевич|2022|с=26—27}}. Пасля ўзбуйнення 1926 года тэрыторыя Беларусі павялічылася да 126 792 км², а колькасць насельніцтва ўзрасла на 649 тыс. чалавек і склала 4 983 240 чалавек (згодна з {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісам 1926 года|ru|Перепись населения СССР (1926)}}){{sfn|Елизаров|2009|с=88}}<ref name="демоскоп">{{cite web |lang = ru |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |title = Всесоюзная перепись населения 1926 г. Белорусская, Украинская, Закавказская, Узбекская, Туркменская республики и их основные регионы. Населенные места. Наличное городское и сельское население |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |date = 2007-01-27 |access-date = 2026-03-16 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20240302030332/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26_b.php |archive-date = 2024-03-02}}</ref>. Адміністрацыйная структура на далучаных тэрыторыях не змянілася, паветы і воласці толькі былі перайменаваныя ў акругі і раёны адпаведна{{sfn|Елизаров|2009|с=88}}. Значныя змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле адбыліся ў сярэдзіне 1920-х гадоў і былі выкліканы неабходнасцю скараціць дзяржаўныя выдаткі на кіраванне для правядзення [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|індустрыялізацыі]]. Для дасягнення гэтай мэты напрыканцы 1926 года на {{не перакладзена 5|XV канферэнцыя УКП(б)|XV канферэнцыі УКП(б)|ru|XV конференция ВКП(б)}} быў уведзены рэжым эканоміі, а праведзеныя ў красавіку 1927 года [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|Пленум ЦК КП(б)Б]] і [[VIII Усебеларускі з’езд Саветаў]] прынялі рашэнне скасаваць 4 акругі: [[Барысаўская акруга|Барысаўскую]], [[Калінінская акруга|Калінінскую]], [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкую]] і [[Слуцкая акруга|Слуцкую]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}. 7 мая была створана Камісія па ліквідацыі акруг на чале з [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Аляксандрам Сташэўскім]], якая прыняла рашэнне размеркаваць раёны паміж суседнімі акругамі цалкам, без змен на ўзроўні сельсаветаў, каб завяршыць адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні да прыняцця новага бюджэту на 1927—1928 гады. Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая і Слуцкая акругі былі афіцыйна ліквідаваны 9 чэрвеня 1927 года{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}. Адначасова пачалося абмеркаванне планаў па ліквідацыі «маламоцных» раёнаў. Да ліпеня 1927 года акруговыя выканкамы прапанавалі да скасавання 17 раёнаў, з якіх 16 былі ліквідаваны ўжо ў жніўні. Дадатковай пастановай ад 22 верасня скасоўваўся [[Зембінскі раён]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=89—91}}. Да канца 1920-х гадоў акруговыя выканкамы практычна не ўзаемадзейнічалі з насельніцтвам даручаных ім тэрыторый, а вышэйстаячыя органы пачалі працаваць напрамую з раёнамі, мінаючы акруговы ўзровень. У гэтай сувязі ў 1929 годзе, згодна з рашэннем {{не перакладзена 5|XVI канферэнцыя УКП(б)|XVI канферэнцыі УКП(б)|ru|XVI конференция ВКП(б)}}, пачалося стварэнне так званых вопытна-паказальных акруг з мэтай «перамяшчэння цэнтра цяжару работ па паляпшэнні і выпраўленні дзяржаўнага апарату на раён, паколькі ён з’яўляецца вузлавым пунктам, дзе ажыццяўляюцца дырэктывы партыі і Савецкай улады»{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. У Беларусі ў якасці вопытна-паказальнай была вылучана [[Віцебская акруга]]{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}. Сутнасць эксперыменту заключалася ў перадачы значных паўнамоцтваў і функцый ад акруговага выканкама ніжэйшым органам улады пры захаванні за акруговым выканкамам толькі агульнага кіраўніцтва і планавання народнай гаспадаркі. Супрацоўнікі акруговых выканкамаў пераводзіліся ў раённыя адміністрацыі, а супрацоўнікі райвыканкамаў — у сельсаветы{{sfn|Буевич|2022|с=32—33}}{{sfn|Саран|2016|с=214—215}}. Эксперымент стаў зыходнай кропкай для маштабнай рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу па ўсёй рэспубліцы, у ходзе якой быў здзейснены пераход да двухузроўневай сістэмы{{sfn|Буевич|2022|с=34}}. [[Выява:Districts of the Byelarusian SSR in 1927 (be).svg|міні|Акругі Беларускай ССР у 1927]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1929<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | загаловак = Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов : с хронологическим перечнем постановлений об изменении границ губерний, областей и республик с 1917 до 1929 г. | мова = ru | выданне = Изд. 8-е | месца = М. | выдавецтва = Изд-во Народного комиссариата внутренних дел | год = 1929 | старонкі = 102—103 | старонак = 320 | тыраж = 3000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260426161353/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/102826-tekst-locale-nil-1929#mode/inspect/page/102/zoom/7 | archive-date = 2026-04-26 | url-status = live}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Акруга ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="2" style="font-size:90%" | Гарадскіх паселішчаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал. (1926) ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадоў}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|мяст.|мястэчак}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Аршанская акруга|Аршанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Орша]] | 4 | 8 | 14 | 147 | {{num|572286}} | {{num|11725}} |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Бабруйская акруга|Бабруйская]] | style="text-align:left;" | г. [[Бабруйск]] | 4 | 7 | 13 | 209 | {{num|717860}} | {{num|19655}} |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Віцебская акруга|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 5 | 11 | 132 | {{num|583391}} | {{num|11360}} |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Гомельская акруга|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 4 | 5 | 11 | 224 | {{num|675159}} | {{num|16084}} |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская акруга|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 6 | 7 | 16 | 258 | {{num|827901}} | {{num|18713}} |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Мазырская акруга|Мазырская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 3 | 4 | 10 | 124 | {{num|352811}} | {{num|16722}} |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Мінская акруга|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 3 | 13 | 17 | 215 | {{num|879656}} | {{num|21669}} |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Полацкая акруга|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 2 | 4 | 9 | 110 | {{num|374176}} | {{num|10864}} |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''29''' | '''53''' | '''101''' | '''1419''' | '''{{num|4983240}}''' | '''{{num|126792}}''' |} == Адміністрацыйны падзел у 1930-я == === Адмова ад эканамічнага раянавання === ==== Ліквідацыя акруг (1930) ==== З 1930-х гадоў пачаўся адыход ад эканамічнага раянавання на карысць адміністрацыйна-палітычнага падзелу, што тлумачылася разгортваннем індустрыялізацыі, якая суправаджалася ўзмацненнем палітыкі, накіраванай на выцясненне прыватнага сектару і згортваннем [[Рыначная эканоміка|рыначных адносін]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Эканоміка ў гэты перыяд перайшла пад поўны кантроль дзяржавы, якая стала кіраваць ёй праз камандныя метады і [[Планавая эканоміка|цэнтралізаванае планаванне]]. Гэтыя змены, у сваю чаргу, падрыхтавалі глебу для перагляду адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу, які склаўся ў перыяд [[Новая эканамічная палітыка|НЭПу]]{{sfn|Елизаров|2009|с=100—102}}. Правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] і пераадоленне сялянскага супраціву патрабавалі ўзмацнення раённай вертыкалі, «набліжэння партыйнага, савецкага, гаспадарча-кааператыўнага і прафсаюзнага апарату да раёна і вёскі»{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}. Дзеля гэтага ў ліпені 1930 года беларускі і савецкі ўрады на падставе рашэння [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] прынялі пастановы «Аб ліквідацыі акруг»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=73—75|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК СССР от 23.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК СССР «О ликвидации округов»]]}}{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=75—76|loc=[[s:Постановление ЦИК и СНК БССР от 26.07.1930 о ликвидации округов|Постановление ЦИК и СНК БССР «О ликвидации округов»]]}}, згодна з якімі усе акругі ў Беларускай ССР павінны былі быць ліквідаваны да 1 кастрычніка таго ж года. Галоўнай мэтай рэформы быў перавод усіх работнікаў акруговых выканкамаў у раёны, якім перадаваліся паўнамоцтвы ліквідаваных акруг{{sfn|Елизаров|2009|с=102}}. Аднак перавод акруговых кадраў у раённыя выканкамы сутыкнуўся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Многія супрацоўнікі спрабавалі пазбегнуць прызначэння на новыя пасады ў раёнах, жадаючы застацца ў буйных гарадах. Больш за тое, частка работнікаў, адпрацаваўшы на новым месцы ўсяго некалькі дзён, самавольна пакідала яго, знаходзячы больш прывабныя варыянты ў іншых раёнах або ў рэспубліканскіх наркаматах. Для супрацьдзеяння такому становішчу спраў у верасні 1930 года ЦК УКП(б) прыняў пастанову, якая абавязвала ўсіх пераведзеных у раёны акруговых работнікаў заставацца на новых месцах прынамсі на 1,5—2 гады. 2 верасня 1930 года ЦКК КП(б)Б дадаткова ўвяла [[Дысцыплінарная адказнасць|дысцыплінарную адказнасць]] за адмову ад пераводу ў раёны. Нягледзячы на прынятыя прымусовыя захады, рэарганізаваныя раённыя адміністрацыі сутыкнуліся з вострым дэфіцытам кадраў — па ўсіх 100 раёнах патрабавалася запоўніць больш за 1000 вакансій{{sfn|Елизаров|2009|с=103—104}}. Разам з ліквідацыяй акруг адбыўся своеасаблівы «перадзел маёмасці», у выніку якога раённае кіраўніцтва было адхілена ад кіравання любымі больш-менш буйнымі прадпрыемствамі. З гэтага часу раёны набылі выключна адміністрацыйны характар і сталі інструментам рэалізацыі дырэктыў цэнтральных уладаў на месцах{{sfn|Елизаров|2009|с=106—107}}{{sfn|Елизаров|2009|с=112}}. Асноўным паказчыкам мэтазгоднасці існавання адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак стала эфектыўнасць выканання імі дырэктыў вышэйстаячых інстанцый, а другараднымі паказчыкамі — развітасць транспартнай і камунікацыйнай інфраструктуры і аддаленасць населеных пунктаў ад адміністрацыйных цэнтраў<ref>{{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}} | загаловак = Административно-территориальное деление БССР в период послевоенного возрождения (1944—1953 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | выданне = Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2001 | нумар = 1 (4) | старонкі = 87 | issn = 1819-5245 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200113132314/https://cyberleninka.ru/article/n/administrativno-territorialnoe-ustroystvo-bssr-v-period-poslevoennogo-vozrozhdeniya-1944-1953-gg/viewer | archive-date = 2020-01-1313231 | url-status = live}}</ref>. Ліквідацыя акруг адбылася без якіх-небудзь змяненняў у раённым падзеле, што дыктавалася надзвычай сціснутымі тэрмінамі правядзення рэформы. Аднак змяненні на ўзроўні раёнаў былі неабходныя для пераразмеркавання кадраў, вылучаных грашовых сродкаў, выканання прынцыпаў вытворчага раянавання і стварэння сеткі эканамічна моцных адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. Усведамляючы недахопы існуючай раённай структуры, беларускі ўрад увесь час ставіў пытанне пра яе змену, аднак сутыкаўся з супрацьдзеяннем з боку ваенных структур. Так, па патрабаванні [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]] не было ліквідавана мноства адстаючых у эканамічных адносінах памежных раёнаў, якія, апроч гэтага, былі вельмі малымі па плошчы і колькасці насельніцтва{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. Але ў ліпені 1931 года ўсё ж такі было здзейснена «частковае перараянаванне», у выніку якога былі ліквідаваны 23 раёны, якія адставалі па эканамічных паказчыках ад сярэднярэспубліканскіх і мелі дэфіцыт бюджэту. Праведзеная рэарганізацыя раёнаў, хаця і дазволіла скараціць выдаткі на кіраванне і пераразмеркаваць кадры, але адначасова выклікала цяжкасці з кіраваннем калектывізацыяй і новастворанымі [[калгас]]амі ў буйных раёнах{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. У лістападзе 1934 года абкамам, крайкамам і рэспубліканскім кампартыям было прадпісана да 15 студзеня 1935 года накіраваць ва УКП(б) праекты па стварэнні новых раёнаў<ref>{{кніга | частка = «О политотделах в сельском хозяйстве» (резолюции пленума) | спасылка частка = https://archive.org/details/KPSS_v_rezoliutciiakh_i_resheniiakh_syezdov_konferentciy_i_plenumov_TCK_1898_1986/%20%D0%B2%20%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D1%85%20%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%20%D0%A6%D0%9A%20%281898-1986%29.%20%D0%A2.%206.%201933-1937/page/189/mode/2up | загаловак = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986) | адказны = под общ. ред. А. Г. Егорова и К. М. Боголюбова | выданне = 9-е изд. | месца = М. | выдавецтва = Политиздат | год = 1985 | том = 6 (1933—1937) | старонкі = 189 | старонак = 431 | тыраж = 140000 | мова = ru}}</ref>. Але з-за надзвычай абмежаваных тэрмінаў у [[ЦК КП(б)Б]] не было часу для дэтальнага разгляду пытання, у выніку чаго было прынята паспешнае рашэнне аб аднаўленні некаторых раёнаў, скасаваных у 1927 і 1931 гадах{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=80—83|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «О новой сети районов Белорусской ССР»}}{{sfn|Елизаров|2009|с=108—110}}. ==== Пашырэнне буйных гарадоў (1930—1934) ==== У 1930 годзе значныя змены адбыліся на гарадскім узроўні: [[Мінск]], [[Віцебск]] і [[Гомель]] як гарады з насельніцтвам больш за 50 тыс. чалавек і вялікім прамысловым патэнцыялам атрымалі статус самастойных адміністрацыйных адзінак у прамым падпарадкаванні [[ЦВК БССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. 18 студзеня 1931 года ў гарадскую мяжу Мінска былі ўключаны некаторыя сельсаветы ліквідаваных [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага]], [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага]] і [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёнаў]]. Такім чынам, пад юрысдыкцыяй [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарсавета]] апынулася не толькі гарадская тэрыторыя, але і вялікія плошчы сельскай мясцовасці і сельскагаспадарчых угоддзяў{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. У лютым таго ж года аналагічныя тэрытарыяльныя пераўтварэнні былі праведзены ў Віцебску і Гомелі, да складу якіх далучылі тэрыторыі скасаваных [[Віцебскі раён|Віцебскага]] і [[Гомельскі раён|Гомельскага раёнаў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=107}}. На далучаных тэрыторыях планавалася інтэнсіфікаваць сельскую гаспадарку для забеспячэння насельніцтва гарадоў харчаваннем, аднак з-за цяжасцей кіравання пашырэнне гарадскіх межаў на сельскагаспадарчыя землі было скасавана ў 1934 годзе{{sfn|Круталевич|1966|с=73—74}}. ==== Стварэнне памежных акруг (1935) ==== Да сярэдзіны 1930-х гадоў пачалі адчувацца наступствы ад ліквідацыі акруг. Галоўнай праблемай стала кіраванне вялікай колькасцю раёнаў з адзінага рэспубліканскага цэнтра, што ўскладнялася далейшым драбленнем раёнаў. Разам з гэтым узнікалі цяжкасці з ажыццяўленнем [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|масавых палітычных рэпрэсій]], якія праводзіліся адначасова з карэннымі пераўтварэннямі ў эканоміцы{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}. Сталінскае кіраўніцтва было занепакоена тым, што значная частка насельніцтва беларускага памежжа ў мінулым прымала ўдзел у «[[Паход Булак-Балаховіча|бандах Булак-Балаховіча]], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|беларускай радзе]] і інш.» і мела сваяцкія сувязі за мяжой. У дакладзе [[Іеранім Пятровіч Убарэвіч|Іераніма Убарэвіча]] ад студзеня 1935 года гаварылася пра наяўнасць у памежных раёнах Беларускай ССР значнай колькасці «былых бандытаў і кантрабандыстаў», «[[Кулак (селянін)|кулацкага]] і [[Раскулачванне|раскулачанага]] элемента», у сувязі з чым прапаноўвалася стварыць на савецка-польскай граніцы пяць акруг, што садзейнічала б узмацненню кантролю ў памежных абласцях і стварала ўмовы для іх зачысткі ад «антысавецкага элемента»{{sfn|Елизаров|2009|с=112—113}}. У выніку 21 чэрвеня 1935 года было прынята рашэнне аб утварэнні [[Лепельская акруга|Лепельскай]], [[Мазырская акруга|Мазырскай]], [[Слуцкая акруга|Слуцкай]] і [[Полацкая акруга|Полацкай акруг]], стварэнне якіх у афіцыёзе тлумачылася неабходнасцю «узмацнення кіраўніцтва савецкімі і гаспадарчымі органамі, а таксама паляпшэння гаспадарчай і культурнай працы ў раёнах»{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=83—84|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об образовании Мозырского, Слуцкого, Лепельского и Полоцкого округов»}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1935 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР пасля частковага аднаўлення акруг у 1935]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 сакавіка 1937<ref>{{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление союзных республик на 1 марта 1937 г. | мова = ru | спасылка = http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | адказны = П. В. Туманов (отв. редактор), П. Е. Карпиловский (техн. ред.) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1937 | старонкі = 10 | старонак = 256 | тыраж = 30000 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230109005633/http://history.org.ua/LiberUA/AdmTerDelSR_1937/AdmTerDelSR_1937.pdf | archive-date = 9 студзеня 2023 | url-status = live}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Акруга ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | {{Comment|Гар.|гарадскія}} паселішчы ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал. ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|гор.|гарады}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|гарады з сельсаветамі ў складзе}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р. п.|рабочыя пасёлкі}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Лепельская акруга|Лепельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Лепель]] | 1 | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 4 | 60 | {{N/a}} | 5,6 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Мазырская акруга|Мазырская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 3 | {{невядома|—}} | 3 | 9 | 128 | {{N/a}} | 15,8 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Полацкая акруга|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 1 | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 5 | 74 | {{N/a}} | 7,3 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Слуцкая акруга|Слуцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Слуцк]] | 1 | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 6 | 86 | {{N/a}} | 7,2 |- | | style="text-align:left;" | ''у падпарадкаванні ЦВК'' | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 23 | 3 | 11 | 64 | 1123 | {{N/a}} | 90,9 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''29''' | '''3''' | '''14''' | '''88''' | '''1471''' | {{N/a}} | '''126,8''' |} === Згортванне каранізацыі === У пачатку 1930-х гадоў, у рамках палітыкі [[Каранізацыя|каранізацыі]], у Беларускай ССР усё яшчэ ствараліся {{не перакладзена 5|Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР|нацыянальныя сельсаветы|ru|Национальные сельсоветы Белорусской ССР}}. Да 1931 года ў Беларусі налічвалася 55 нацыянальных сельсаветаў, з якіх 24 былі польскімі, 13 — рускімі, 7 — яўрэйскімі, 6 — латышскімі, 3 — украінскімі і 2 — нямецкімі{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=15}}. Акрамя гэтага, 15 сакавіка 1932 года быў утвораны [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён]] (пазней перайменаваны ў Дзяржынскі), нягледзячы на тое, што агульная доля [[Палякі ў Беларусі|палякаў]] у яго насельніцтве дасягала толькі 49,4 %{{sfn|Елизаров|2009|с=117}}. Па меркаванні гісторыка [[Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Анатоля Вялікага]], гэты факт сведчыць пра тое, што стварэнне нацыянальнага раёна было абумоўлена палітычнымі матывамі, імкненнем не дапусціць абвінавачанняў з боку [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў прыгнёце польскай меншасці<ref>{{артыкул | аўтар = {{аўтар|Анатоль Фёдаравіч Вялікі|Вялікі А. Ф.}} | загаловак = Крах «польскага эксперымента» | адказны = ред. {{аўтар|Леанід Вікенцьевіч Лойка|Л. В. Лойка}} | выданне = [[Беларуская мінуўшчына]] | тып = гісторыка-публіцыстычны часопіс | месца = Мінск | выдавецтва = Камітэт па архівах і справаводству пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь | год = 1996 | нумар = 6 | старонкі = 48—51}}</ref>. Аднак з 1934 года ў [[СССР]] пачаўся працэс ліквідацыі нацыянальных сельсаветаў, які супаў з перыядам [[Сталінскія рэпрэсіі|масавых рэпрэсій]]. Улетку таго года [[ЦК УКП(б)]] раскрытыкаваў працу беларускіх партыйных і ўрадавых структур, адзначыўшы «неправільную палітыку і практыку насаджэння ў раёнах і сёлах з большасцю беларускага насельніцтва польскіх школ і прымусовага навучання беларускіх дзяцей на [[Польская мова|польскай мове]]»{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}. Пасля гэтага [[ЦК КП(б)Б]] паспешліва арганізаваў праверку польскіх школ, па выніках якой было аб’яўлена, што польскія школы і сельсаветы ствараліся штучна, пры перавазе беларускага насельніцтва. Пачынаючы з кастрычніка 1934 года, у БССР была разгорнута кампанія па ліквідацыі польскіх сельсаветаў. Да 1936 года ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], [[Лагойскі раён|Лагойскім]] і [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёнах]] было ліквідавана 16 нацыянальных сельсаветаў. Пастановай ад 31 ліпеня 1937 года быў ліквідаваны Дзяржынскі раён, а яго ўтварэнне аб’яўлена «шкодніцкім». Да пачатку верасня 1937 года ўсе астатнія польскія сельсаветы спынілі сваё існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=117—121}}. Па рашэнні ЦК УКП(б) ад снежня 1937 года, да 1 студзеня 1938 года ўсе нацыянальныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні падлягалі ліквідацыі<ref>{{артыкул | аўтар = Кайкова О. К. | загаловак = Поворот в национальной политике 1935—1937 гг. и судьба национальных меньшинств РСФСР | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/povorot-v-natsionalnoy-politike-1935-1937-gg-i-sudba-natsionalnyh-menshinstv-rsfsr/viewer | выданне = Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійскі ўніверсітэт дружбы народаў|РУДН]] | год = 2006 | нумар = 3 | старонкі = 117 | issn = 2312-8674 | мова = ru}}</ref>, а па выніках яшчэ адной спецыяльнай праверкі было абвешчана, што шмат якія нацыянальныя раёны і сельсаветы былі «створаны ворагамі народа са шкодніцкімі мэтамі»{{sfn|Елизаров|2009|с=122}}. Нягледзячы на прадпісанне, асобныя нацыянальныя сельсаветы праіснавалі да самага 1939 года{{sfn|Елизаров|2009|с=134}}. === Увядзенне абласнога падзелу (1938) === У другой палове 1930-х працягваўся курс на разбуйненне адміністрацыйных адзінак. Частковае аднаўленне акруг у 1935 годзе аказалася недастатковым, і ўжо ў 1937 годзе пачалася распрацоўка новай сістэмы абласнога падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=123—124}}. У адрозненне ад вялізарных абласцей 1920-х, новыя павінны былі стаць пераважна адміністрацыйна-палітычнымі адзінкамі, створанымі дзеля «аператыўнасці кіраўніцтва» і «набліжэння органаў кіравання да насельніцтва»{{sfn|Елизаров|2007|с=122}}. 15 студзеня 1938 года рашэннем [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] тэрыторыя Беларусі была падзелена на [[Віцебская вобласць|Віцебскую]], [[Гомельская вобласць|Гомельскую]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскую]], [[Мінская вобласць|Мінскую]] і [[Палеская вобласць|Палескую вобласці]]<ref>[[s:ru:Закон СССР от 15.01.1938 Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР|Закон СССР «Об изменении и дополнении ст.ст. 22, 23, 26, 28, 29, 49, 77, 70, 78 и 83 Конституции (Основного Закона) СССР» от 15 января 1938 года]]</ref>. Пастановай [[ЦВК БССР]] ад 20 лютага 1938 года была афіцыйна зацверджана раённая структура новых абласцей{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=86—87|loc=Постановление Президиума ЦИК БССР «О районном административно-территориальном делении Минской, Витебской, Могилевской, Гомельской и Полесской областей»}}. Акрамя ўвядзення абласнога падзелу была зменена класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Згодна з пастановай ад 27 верасня 1938 года, усе гарадскія населеныя пункты сталі падзяляцца на [[Гарады Беларусі|гарады]] (абласнога і раённага падпарадкавання) і [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|пасёлкі гарадскога тыпу]] (гарадскія і рабочыя пасёлкі). У выніку гэтых новаўвядзенняў былі ўтвораны 11 гарадоў абласнога і 24 гарады раённага падпарадкавання, а таксама 14 рабочых і 52 гарадскія пасёлкі. З ліку былых 67 мястэчак, якія існавалі да ажыццяўлення рэформы{{efn|Папярэдні спіс мястэчак БССР быў зацверджаны 15 ліпеня 1935 года{{sfn|Воробьёва и др.|1985|с=84—85|loc=Постановление ЦИК и СНК БССР «Об утверждении списка городов, рабочих посёлков и местечек БССР»}}}}, толькі 44 сталі гарадскімі пасёлкамі{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}. У 1938 годзе таксама была ўведзена новая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка — гарадскі раён. Першым горадам, дзе быў уведзены ўнутрыгарадскі падзел, стаў [[Мінск]]. 17 сакавіка 1938 года яго тэрыторыя была падзелена на [[Заводскі раён (Мінск)|Сталінскі]], [[Савецкі раён (Мінск)|Варашылаўскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кагановіцкі раёны]]. У 1940 годзе аналагічныя адзінкі былі створаныя ў [[Віцебск]]у і [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1938 (be).svg|міні|Вобласці і раёны Беларускай ССР у 1938]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 кастрычніка 1938<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 октября 1938 года | спасылка = https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf | мова = ru | адказны = П. В. Туманов (ред.), Ю. С. Ханзон (техред) | месца = М. | выдавецтва = „Власть Советов“ | год = 1938 | старонкі = 169—178 | старонак = 327 | тыраж = 50000 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250609035631/https://www.pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/media/priestdb/materialattachment/attachment/ce/f1/cef100c3-cd7e-4d80-9d7b-7f65aa2a8e51.pdf |archive-date = 2025-06-09}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> чал.{{efn|Па стане на 17 студзеня 1939 года згодна з вынікамі {{Не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва СССР (1939)|ўсесаюзнага перапісу насельніцтва|ru|Перепись населения СССР (1939)}}<ref>{{cite web |url = https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |title = Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по союзным республикам, краям, областям и автономным республикам |lang = ru |website = www.demoscope.ru |publisher = Демоскоп Weekly |access-date = 2026-04-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250718170044/https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_1.php |archive-date = 18 ліпеня 2025}}</ref>}} ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 4 | 22 | 20 | 317 | {{num|1281238}} | 27,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 2 | 4 | 9 | 14 | 240 | {{num|908449}} | 16,3 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 2 | 9 | 13 | 21 | 363 | {{num|1401020}} | 28,6 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 3 | 2 | 21 | 20 | 285 | {{num|1305937}} | 27,6 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Палеская вобласць|Палеская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 1 | 2 | 17 | 15 | 215 | {{num|672350}} | 25,6 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''11''' | '''21''' | '''82''' | '''90''' | '''1420''' | '''{{num|5568994}}''' | '''126,8''' |} == Падчас Другой сусветнай вайны == === Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР === {{Гл. таксама|Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|Саветызацыя Заходняй Беларусі (1939—1941)}} [[Выява:Ukrainian-Belarusian linguistic border (be).svg|міні|Беларуска-ўкраінская моўная мяжа, якая выклікала спрэчкі пры вызначэнні граніцы паміж БССР і УССР]] У адпаведнасці з палажэннямі савецка-германскага [[Дагавор аб дружбе і граніцы паміж СССР і Германіяй|Дагавора аб дружбе і граніцы]], заключанага ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], частка тэрыторыі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], акупаваная часцямі [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ў ходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|кампаніі верасня — кастрычніка 1939 года<ref>{{cite web |url = https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |title = German-Soviet Nonaggression Pact |lang = en |website = www.britannica.com |publisher = [[Брытанская энцыклапедыя|Britannica]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = |archive-url = https://web.archive.org/web/20260309220813/https://www.britannica.com/event/German-Soviet-Nonaggression-Pact |archive-date = 2026-03-09}}</ref><ref>{{cite web |url = https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |title = pakt Ribbentrop–Mołotow |lang = pl |website = encyklopedia.pwn.pl |publisher = [[Internetowa encyklopedia PWN|Encyklopedia PWN]] |access-date = 2026-03-24 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20231202082933/https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/pakt-Ribbentrop-Molotow;3953349.html |archive-date = 2023-12-02}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |title = Vor 80 Jahren: Hitler-Stalin-Pakt |lang = de |website = www.bpb.de |publisher = Bundeszentrale für politische Bildung |date = 2019-08-19 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260213113329/https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/190237/vor-80-jahren-hitler-stalin-pakt/ |archive-date = 2026-02-13}}</ref>]], была ўключана ў склад [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]<ref>{{cite web |lang = ru |author = Мельтюхов М. И. |url = https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |title = Советско-германский договор о дружбе и границе 1939 |website = bigenc.ru |publisher = [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2022-12-06 |access-date = 2026-03-24 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250813085432/https://bigenc.ru/c/sovetsko-germanskii-dogovor-o-druzhbe-i-granitse-1939-8c8113 |archive-date = 2025-08-13}}</ref>. Занятыя вобласці плошчай 107,8 тыс. км² ахоплівалі 33 паветы цалкам і 3 часткова, якія раней уваходзілі ў склад [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага]], [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскага]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага]] і [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводстваў]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}. Пасля таго як 2 лістапада 1939 года было юрыдычна аформлена [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне Заходняй Беларусі і Украіны да СССР]], узнікла праблема вызначэння новай [[Беларуска-ўкраінская граніца|граніцы паміж Беларускай і Украінскай ССР]], якая была абумоўлена цяжкасцю ў вызначэнні нацыянальнай прыналежнасці насельніцтва [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]]{{efn|Большасцю даследчыкаў таго часу насельніцтва гэтага рэгіёна вызначалася як [[Украінцы|украінскае]], а [[Паўночны дыялект украінскай мовы|мясцовыя гаворкі]] — як дыялект украінскай мовы. Адначасова шэраг даследчыкаў лічыў мясцовае насельніцтва бліжэй да [[Беларусы|беларусаў]], а некаторыя вылучалі яго ў [[Палешукі|асобную этнаграфічную групу]]<ref>{{кніга | аўтар = {{аўтар|Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В}} | частка = Население Беларуси на рубеже 1850—1860-х гг. Этнические, социальные, конфессиональные и региональные параметры | загаловак = Этническая история Беларуси XIX — начала XX вв. в контексте Центрально-Восточной Европы | мова = ru | спасылка = https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БГУ]] | год = 2004 | старонкі = 85—87 | старонак = 223 | isbn = 985-485-004-8 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200226144344/https://pawet.net/files/ceraskowich.pdf | archive-date = 2020-02-26}}</ref>. Пры гэтым дакладных звестак аб нацыянальным складзе насельніцтва не даваў і апошні {{не перакладзена 5|Перапіс насельніцтва Польшчы (1931)|польскі перапіс 1931 года|pl|Drugi Powszechny Spis Ludności}}. Згодна з яго вынікамі, 64 % насельніцтва Палескага ваяводства вызначалі сваю мову як «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшую]]». І толькі 6,6 % і 4,8 % роднай мовай назвалі [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] адпаведна<ref>{{cite web |author = Henryk Majecki |url = http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |title = Problem samookreślenia narodowego Poleszuków w Polsce okresu międzywojennego |lang = pl |website = languages.miensk.com |publisher = Мовы свету |access-date = 2026-04-06 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20110724033937/http://languages.miensk.com/Lang_Eu_As_Af/Indoeuropean/Westpalesian/majecki.htm |archive-date = 2011-07-24}}</ref>}}{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. Кіраўніцтва УССР на чале з [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікітам Хрушчовым]] вылучыла тэрытарыяльныя прэтэнзіі на большую частку былога Палескага ваяводства, спасылаючыся на дыялекталагічныя карты [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]{{sfn|Петровская|2012|с=34}}. У гэты ж час беларускае кіраўніцтва, якое імкнулася ўключыць гэтыя тэрыторыі ў склад БССР, накіравала ў Маскву дакладныя запіскі, складзеныя рэктарам [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]] і кіраўніком рэспублікі [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Імі не прызнаваўся дыялекталагічны прынцып пры вызначэнні граніцы, навуковасць прац Карскага ставілася пад сумненне, а сам вучоны абвінавачваўся ў [[Паланафілія|паланафільстве]] і выкарыстанні «няправільных» прынцыпаў «буржуазнага» [[мовазнаўства]]{{sfn|Петровская|2012|с=36}}. Пічэта, у сваю чаргу, апеляваў да гістарычнага мінулага, настойваючы на большай сувязі гэтых зямель з Беларуссю, чым з Украінай<ref>{{кніга | аўтар = Макарчук С. А. | частка = Формування північної та східної межі української етнічної території | спасылка = https://archive.org/details/etnichnaIstoriia/page/n219/mode/2up | загаловак = Етнічна історія України: навчальне виданне | мова = uk | месца = Кіеў | выдавецтва = «Знання» | год = 2008 | старонкі = 221 | старонак = 471 | isbn = 978-966-346-409-1}}</ref>, і прапаноўваў правесці граніцу па межах былых [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]], якія, па яго меркаванні, аб’ядналі [[Беласток]], [[Брэст]] і [[Пінск]] у адно эканамічнае цэлае{{sfn|Петровская|2012|с=36}} і наогул дакладна адлюстроўвалі этнаграфічную мяжу паміж [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|ўкраінцамі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}. У рэшце рэшт па рашэнні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] граніца была ўстаноўлена згодна з прапановамі беларускага боку<ref>{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 111—113 | старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000}}</ref>{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}, а наяўнасць значнай часткі [[Украінцы ў Беларусі|ўкраінскага насельніцтва]] ігнаравалася{{sfn|Петровская|2012|с=35}}. Заканадаўча граніца паміж дзвюма рэспублікамі была ўстаноўлена 4 снежня 1939 года [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] па прадстаўленні [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўных Саветаў БССР]] і [[Вярхоўны Савет УССР|УССР]]<ref>{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 04.12.1939 о разграничении областей между Украинской ССР и Белорусской ССР|Указ Президима Верховного Совета СССР «О разграничении областей между Украинской Советской Социалистической Республикой и Белорусской Советской Социалистической Республикой»]] от 4 декабря 1939 года | загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 30—31}}</ref>. 14 лістапада 1939 года па распараджэнні Вярхоўнага Савета БССР пачалася работа па рэарганізацыі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ладу [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Мэтай рэформы была ўніфікацыя адміністрацыйнага падзелу з тым, які існаваў у астатняй частцы Беларускай ССР{{sfn|Круталевич|1966|с=75}}{{sfn|Елизаров|2009|с=128—129}}. За аснову новага падзелу была пакладзена ранейшая структура [[Ваяводства|ваяводстваў]] з некаторымі змяненнямі. Самае буйное па плошчы Палескае ваяводства было падзелена на [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую]] і [[Пінская вобласць|Пінскую вобласці]]. Цэнтр Навагрудскага ваяводства быў перанесены ў [[Баранавічы]], а новаствораная вобласць адпаведна стала называцца [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай]]. Акрамя таго, дзеля выраўноўвання памераў рэгіёнаў тэрыторыі трох паветаў ([[Бельскі павет (1919—1939)|Бельскага]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]] і {{не перакладзена 5|Косаўскі павет|Косаўскага|pl|Powiat kosowski (województwo poleskie)}}) былі пераразмеркаваныя паміж суседнімі абласцямі{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Пры праектаванні раёнаў у Заходняй Беларусі за аснову была ўзята мадэль, ужо апрабаваная ва ўсходняй частцы БССР. Аптымальным для беларускіх умоў лічыўся раён плошчай 900—1400 км² і насельніцтвам 35—50 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=130—131}}. Аднак у заходніх абласцях новаўтвораныя раёны былі некалькі меншымі (57 % новых раёнаў займалі плошчу менш за 1000 км², а ў 24 % раёнаў пражывалі менш за 35 тыс. чалавек). Такое рашэнне было абумоўлена імкненнем партыйна-дзяржаўнага апарата ўстанавіць поўны кантроль над насельніцтвам{{sfn|Елизаров|2009|с=132}} і паскорыць правядзенне суцэльнай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}. На заходнебеларускія гарады таксама была распаўсюджана новая класіфікацыя гарадскіх паселішчаў. Восем населеных пунктаў сталі гарадамі абласнога падпарадкавання, 35 — гарадамі раённага падпарадкавання, 61 — гарадскімі пасёлкамі і 5 — рабочымі{{sfn|Елизаров|2009|с=135}}. Увесну 1941 года горад [[Беласток]] быў падзелены на Дзяржынскі, Молатаўскі і Савецкі раёны{{sfn|Елизаров|2009|с=136}}. 15 студзеня 1940 года ў заходніх абласцях рэспублікі быў заканадаўча ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны лад. Усяго ў Беластоцкай, Баранавіцкай, Брэсцкай, Вілейскай і Пінскай абласцях быў утвораны 101 раён{{sfn|Елизаров|2009|с=132}}. У кастрычніку 1939 года сталінскае кіраўніцтва, зыходзячы з палітычных{{efn|Падчас савецка-літоўскіх перамоў у кастрычніку 1939 года дэлегацыя СССР давала зразумець, што перадасць [[Вільня|Вільню]] Літве (на якую яна [[Віленскае пытанне|прэтэндавала з 1920 года]]) толькі ў тым выпадку, калі на яе тэрыторыі будуць размешчаны савецкія ваенныя базы<ref>{{cite web |author = Algimantas Gureckas |url = https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |title = Ar Lietuva galėjo išsigelbėti 1939–1940 metais? |lang = lt |website = kultura.lrytas.lt |date = 2010-06-30 |access-date = 2026-03-25 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20200115200746/https://kultura.lrytas.lt/-12778267981275752223-ar-lietuva-gal%C4%97jo-i%C5%A1sigelb%C4%97ti-1939-1940-metais.htm |archive-date = 2020-01-15}}</ref><ref>{{кніга| аўтар= Alfred E. Senn | загаловак = Lithuania 1940. Revolution from above | мова = en | спасылка = https://www.google.by/books/edition/Lithuania_1940/prqkNTCqa9cC?hl=ru&gbpv=1 | выдавецтва = Rodopi | год = 2007 | pages = 18—20 | allpages = 290 | isbn = 978-9-042-02225-6}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |title = Sovietų kariuomenė Vilniaus krašte 1939–1940 m. (iki Lietuvos okupacijos) |lang = lt |website = www.kgbveikla.lt |publisher = Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras. |access-date = 2026-03-25 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230315193226/https://www.kgbveikla.lt/lt/sovietu-kariuomene-vilniaus-kraste-1939-1940-m-iki-lietuvos-okupacijos |archive-date = 2023-03-15}}</ref>. Таксама мелі месца і прапагандысцкія матывы, накіраваныя на паляпшэнне іміджу СССР у Літве і свеце{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}<ref>{{кніга | аўтар = Triska, Jan F. Robert M. Slusser | загаловак = The theory, law, and policy of Soviet treaties | спасылка = https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/236/mode/2up | мова = en | месца = Stanford | выдавецтва = Stanford University Press | год = 1962 | pages = 236 | allpages = 616}}</ref>}} меркаванняў, здзейсніла [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачу Вільні і Віленскага краю Літве]], у сувязі з чым адміністрацыйны цэнтр Віленскага ваяводства быў перанесены ў [[Вілейка|Вілейку]], а новая вобласць атрымала назву [[Вілейская вобласць|Вілейскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=127}}. У жніўні 1940 года, пасля [[Далучэнне Літвы да СССР|далучэння Літвы да СССР]], у Маскве была ініцыявана перадача шэрагу беларускіх тэрыторый [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}, якая фармальна была аформлена як ініцыятыва органаў улады БССР{{sfn|Круталевич|1966|с=76}}. У выніку ў склад Літвы адышлі [[Свянцянскі раён]] цалкам, а таксама часткі [[Відзаўскі раён|Відзаўскага]], [[Гадуцішкаўскі раён|Гадуцішкаўскага]], [[Астравецкі раён|Астравецкага]], [[Воранаўскі раён|Воранаўскага]] і [[Радунскі раён|Радунскага раёнаў]], дзе [[літоўцы]] складалі значную частку насельніцтва, але не былі нацыянальнай большасцю{{sfn|Петровская|2012|с=31—32}}. Перадача памежных тэрыторый Літоўскай ССР прывяла да змяншэння тэрыторыі Беларусі на 2,6 тыс. км² і скарачэння яе насельніцтва на 65 тыс. чалавек{{sfn|Елизаров|2009|с=133}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1940 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1940 годзе пасля далучэння Заходняй Беларусі і перадачы некаторых тэрыторый Літве]] {| class="standard sortable" style="text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1941<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | спасылка частка = https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1941 года | мова = ru | выданне = Издание третье, дополненное | месца = М. | выдавецтва = Издательство Ведомостей Верховного Совета | год = 1941 | старонкі = 215—233 | старонак = 489 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230623222616/https://istmat.org/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_bssr.pdf |archive-date = 2023-06-23}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> тыс. чал.{{sfn|Елизаров|2009|с=137}} ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Баранавічы]] | 2 | 7 | 15 | 26 | {{невядома|—}} | 375 | 1184,4 | 23,3 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Беласток]] | 3 | 10 | 26 | 23 | 3 | 334 | 1368,8 | 20,9 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 1 | 7 | 10 | 18 | {{невядома|—}} | 234 | 790,4 | 17,2 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Вілейская вобласць|Вілейская]] | style="text-align:left;" | г. [[Вілейка]] | 1 | 8 | 9 | 20 | {{невядома|—}} | 304 | 938,3 | 20,7 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 5 | 19 | 20 | 3 | 309 | 1293,0 | 28,3 |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 2 | 4 | 8 | 15 | 3 | 235 | 971,1 | 15,8 |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 2 | 10 | 11 | 21 | {{невядома|—}} | 359 | 1402,1 | 28,9 |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 3 | 3 | 16 | 21 | 3 | 288 | 1347,2 | 28,3 |- | 9 | style="text-align:left;" | [[Палеская вобласць|Палеская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 1 | 2 | 11 | 17 | {{невядома|—}} | 211 | 680,0 | 26,0 |- | 10 | style="text-align:left;" | [[Пінская вобласць|Пінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Пінск]] | 1 | 3 | 6 | 11 | {{невядома|—}} | 159 | 533,6 | 16,3 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''19''' | '''59''' | '''131''' | '''192''' | '''12''' | '''2808''' | '''10 454,9''' | '''225,7''' |} === Падчас нямецкай акупацыі (1941—1944) === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тэрыторыя Беларусі была поўнасцю [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупавана нямецкімі войскамі]] ў сярэдзіне ліпеня 1941 года<ref>{{cite web |lang = ru |author = Лянькевич Г. Ч., {{аўтар|Віктар Ціханавіч Осіпаў|Осипов В. Т}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |title = Оборонительная операция в Беларуси 1941 г. |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-08-17 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20251206094957/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/1642/ |archive-date = 2025-12-06}}</ref><ref name="БелЭн-ВОВ">{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Аляксей Міхайлавіч Літвін|Литвин А. М}} |url = https://belarusenc.by/slovnik/893/ |title = Генеральный округ «Беларусь» |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-05-05 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260319230137/https://belarusenc.by/slovnik/893/ |archive-date = 2026-03-19}}</ref>. 1 верасня 1941 года акупацыйныя ўлады [[Трэці рэйх|Германіі]] стварылі ў Беларусі [[Генеральная акруга Беларусь|генеральную акругу]] ў складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. У яе склад увайшлі Мінск і значныя часткі [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральнай]] і заходняй Беларусі, у тым ліку Баранавіцкая, большая частка Мінскай і Вілейскай абласцей. Плошча генеральнай акругі складала 53 тыс. км², а ў выпадку перамогі Германіі над СССР яе планавалі пашырыць на ўсход і перанесці адміністрацыйны цэнтр у [[Смаленск]]<ref name="БелЭн-ВОВ"/>. Генеральная акруга падзялялася на 11 гебітаў (акруг): Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі і горад Мінск. Кожны гебіт аб’ядноўваў тэрыторыі некалькіх даваенных раёнаў<ref name="БелЭн-ВОВ"/>. У гэты ж час у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу БССР функцыянавалі раённыя і абласныя арганізацыі партыйна-камсамольскага падполля<ref>{{cite web |lang = ru |author = {{аўтар|Анатоль Апанасавіч Тозік|Тозик А. А}} |url = https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |title = Партийное подполье |lang = ru |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Белорусская энциклопедия]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-11-02 |access-date = 2026-03-19 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20250521113640/https://belarusenc.by/temy/belarusinsecwar/2407/ |archive-date = 2025-05-21}}</ref>. == У пасляваенныя гады (1944—1948) == === Рэарганізацыя абласцей (1944) === Пасля вызвалення ад нямецкай акупацыі па знешнепалітычных прычынах з’явілася неабходнасць хутчэйшага перагляду існуючага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}. У ліпені 1944 года было падпісана [[Савецка-польскі дагавор (1945)|пагадненне аб савецка-польскай граніцы]] паміж [[Урад СССР|урадам СССР]] і [[Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення|Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення]], згодна з якім новая граніца паміж дзвюма дзяржавамі вызначалася па [[Лінія Керзана|лініі Керзана]] з некаторымі адхіленнямі. У выніку гэтага пагаднення з Беларускай ССР у склад Польшчы былі перададзены 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], што прывяло да змяншэння агульнай плошчы БССР з 225,7 да 207,6 тыс. км². У выніку перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці, уключаючы яе адміністрацыйны цэнтр і два гарады абласнога падпарадкавання, яна фактычна спыніла існаванне{{sfn|Елизаров|2009|с=138—139}}. Неабходнасць істотнага перагляду раянавання заходніх тэрыторый паслужыла штуршком да разбуйнення ўсходніх абласцей. 20 верасня 1944 года [[Вярхоўны Савет СССР]] пастанавіў утварыць у складзе Беларускай ССР [[Бабруйская вобласць|Бабруйскую]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскую]] і [[Полацкая вобласць|Полацкую вобласці]]<ref>{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей|Указ Президима Верховного Совета СССР «Об образовании Бобруйской, Гродненской и Полоцкой областей в составе Белорусской ССР»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}</ref>. Па ўспамінах [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панамарэнкі]], ініцыятыва стварэння Полацкай вобласці належала [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і [[Георгій Максімілянавіч Малянкоў|Малянкову]], якія першапачаткова хацелі далучыць яе да складу [[РСФСР]]<ref>{{кніга | аўтар = Куманёв Г. А. | частка = П. К. Пономаренко | загаловак = Рядом со Сталиным: откровенные свидетельства | месца = М. | выдавецтва = «Былина» | год = 1999 | старонкі = 134—136| старонак = 446 | isbn = 5-88528-125-4 | тыраж = 3000 | мова = ru}}</ref>. Акрамя ўтварэння новых абласцей, адміністрацыйны цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] быў перанесены ў [[Маладзечна]], а вобласць перайменавана ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскую]]<ref>{{кніга | частка = [[s:Указ Президиума ВС СССР от 20.09.1944 о перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области|Указ Президима Верховного Совета СССР «О перенесении областного центра Вилейской области Белорусской ССР и переименовании Вилейской области»]] от 20 сентября 1944 года |загаловак = Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР. 1938 г. — июль 1956 г. | мова = ru | адказны = под ред. к. ю. н. Мандельштам Ю. И. | месца = М. | выдавецтва = «Госюриздат» | год = 1956 | старонкі = 56}}</ref>. У яе склад дадаткова перадалі [[Валожынскі раён|Валожынскі]], [[Іўеўскі раён|Іўеўскі]] і [[Юрацішкаўскі раён]]ы [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Адначасова [[Бярэзінскі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] быў уключаны ў склад [[Мінская вобласць|Мінскай]]{{sfn|Елизаров|2009|с=140}}. [[Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1945 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел пасля перадачы большай часткі Беластоцкай вобласці Польшчы ў 1945]] {| class="standard sortable" style="text-align:center; width:40%; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1946<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на 1 января 1946 года | мова = ru | спасылка = https://www.prlib.ru/item/1177044 | адказны = П. В. Туманов (отв. ред.), В. А. Кравцов (техн. ред.) | выданне = Издание четвёртое, дополненное | месца = М. | выдавецтва = „Известия Советов депутатов трудящихся СССР“ | год = 1946 | старонкі = 232—255 | старонак = 483 | тыраж = 40000}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> тыс. чал. ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]] | style="text-align:left;" | г. [[Бабруйск]] | 2 | 2 | 12 | 14 | {{невядома|—}} | 191 | 654,9 <small>(1953)</small><ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|Бабруйская вобласць||187—188}}</ref> | 19,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Баранавічы]] | 1 | 6 | 8 | 15 | {{невядома|—}} | 219 | {{N/a}} | 13,7 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 1 | 5 | 8 | 14 | {{невядома|—}} | 184 | {{N/a}} | 13,5 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 2 | 4 | 17 | 14 | 3 | 221 | {{N/a}} | 19,6 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 2 | 4 | 8 | 15 | 3 | 236 | {{N/a}} | 15,8 |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гродна]] | 2 | 1 | 13 | 15 | {{невядома|—}} | 211 | {{N/a}} | 13,0 |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 1 | 10 | 4 | 16 | {{невядома|—}} | 279 | {{N/a}} | 20,7 |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Маладзечна]] | 2 | 4 | 6 | 14 | {{невядома|—}} | 222 | {{N/a}} | 14,8 |- | 9 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 2 | 2 | 13 | 15 | 3 | 201 | {{N/a}} | 20,8 |- | 10 | style="text-align:left;" | [[Палеская вобласць|Палеская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мазыр]] | 1 | 2 | 9 | 14 | {{невядома|—}} | 184 | {{N/a}} | 21,7 |- | 11 | style="text-align:left;" | [[Пінская вобласць|Пінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Пінск]] | 1 | 3 | 6 | 11 | {{невядома|—}} | 160 | {{N/a}} | 16,3 |- | 12 | style="text-align:left;" | [[Полацкая вобласць|Полацкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Полацк]] | 1 | 5 | 6 | 15 | {{невядома|—}} | 218 | 394,6 <small>(1947)</small><ref>{{Крыніцы/БелЭн|12|Полацкая вобласць||458}}</ref> | 18,0 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''18''' | '''48''' | '''110''' | '''172''' | '''9''' | '''2526''' | '''7709,0''' <small>(1950)</small><ref name="белстат"/> | '''207,6''' |} === Перанос адміністрацыйных цэнтраў === З прычыны моцных разбурэнняў, выкліканых вайной, улады былі вымушаны перанесці шэраг раённых цэнтраў у іншыя, менш пацярпелыя населеныя пункты{{sfn|Круталевич|1966|с=79—80}}. Такія рашэнні напрамую закраналі жыхароў былых райцэнтраў, паколькі ва ўмовах пасляваеннага дэфіцыту менавіта цэнтры раёнаў атрымлівалі асноўнае фінансаванне, у той час як астатнім паселішчам даставаліся толькі рэшткі выдзеленых сродкаў. З-за гэтага страта райцэнтрам свайго статусу выклікала масавую незадаволенасць. Напрыклад, жыхары горада [[Косава (горад)|Косава]] ў лісце кіраўніку ўрада БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймону Панамарэнку]] абураліся пераносам іх райцэнтра ў [[Івацэвічы]], заявіўшы, што жыццё ў горадзе пасля гэтага стала не лепшым, чым падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=142}}. Пасля вайны разбуранымі аказаліся і сельсавецкія цэнтры, многія з якіх былі самавольна перанесены ў менш пацярпелыя вёскі. Падобная практыка атрымала шырокае распаўсюджанне: у 73 сельсаветах [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], 22 сельсаветах [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і 8 сельсаветах [[Палеская вобласць|Палескай абласцей]] адміністрацыйныя цэнтры знаходзіліся ў паселішчах, якія афіцыйна такімі не лічыліся{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}. Нягледзячы на асуджэнне такога становішча спраў з боку ўрада і прадпісанне ад жніўня 1946 года, у якім ад аблвыканкамаў патрабавалася вярнуць цэнтры на былыя месцы, недахоп матэрыяльных і фінансавых сродкаў прывёў да ігнаравання гэтага распараджэння. У рэшце рэшт улады БССР былі вымушаны легалізаваць фактычнае становішча, пачаўшы з сакавіка 1949 года заканадаўча зацвярджаць новыя адміністрацыйныя цэнтры{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}. З-за разбурэнняў у 1948 годзе таксама былі ліквідаваны [[Бабровіцкі сельсавет (Целяханскі раён)|Бабровіцкі]] і [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі сельсаветы]]{{sfn|Елизаров|2010|с=3—4}}. === Адмова ад палітыкі разбуйнення === У пасляваенны час адміністрацыйны падзел на раённым узроўні ў цэлым захаваўся без зменаў. Выключэннем стала [[Віцебская вобласць]], дзе ў 1946 годзе былі ўтвораны 3 новыя раёны: [[Коханаўскі раён|Коханаўскі]], [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскі]] і [[Ульскі раён|Ульскі]]. Гэтая рэарганізацыя працягвала ранейшую палітыку па змяншэнні памераў адміністрацыйных адзінак. Афіцыйнай прычынай тут, як і раней, называлася тое, што «ускладняецца штодзённае кіраўніцтва [[калгас]]амі і абслугоўванне патрэб і запытаў насельніцтва гэтых раёнаў»{{sfn|Круталевич|1966|с=83}}. Аднак з 1946 года палітыка драблення адміністрацыйных раёнаў пачала супярэчыць новаму дзяржаўнаму курсу. Улады імкнуліся паменшыць выдаткі на ўтрыманне кіруючага апарата і скараціць яго колькасць, каб накіраваць зэканомленыя сродкі на аднаўленне эканомікі. Спецыяльным рашэннем [[Савет Міністраў СССР|Савета Міністраў СССР]] ад 13 жніўня 1946 года было забаронена пашыраць штаты адміністрацыйна-кіраўніцкага апарата. І хаця падобныя меры датычыліся адміністрацыйнага падзелу толькі ўскосна, у хуткім часе яны і напрамую прывялі да змены курсу: замест стварэння новых, больш дробных раёнаў, пачаўся працэс іх узбуйнення{{sfn|Елизаров|2009|с=142—143}}. == Ад хрушчоўскіх рэформ да эпохі застою == Пасля смерці Сталіна і далейшага прыходу да ўлады [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіты Хрушчова]] ў [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзе]] пачаўся працяглы перыяд рэформ адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Яны былі выкліканыя імкненнем павысіць кваліфікацыю кіруючага апарату шляхам скарачэння колькасці адміністрацыйных органаў і канцэнтрацыі спецыялістаў у астатніх{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}. Іншымі задачамі рэформ было скарачэнне выдаткаў на дзяржаўнае кіраванне і вызваленне сродкаў на [[Сацыяльная палітыка|сацыяльную палітыку]]. Для дасягнення гэтых мэтаў у сферы адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу пачалася новая палітыка, накіраваная на ўзбуйненне існуючых адміністрацыйных адзінак{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}. === Узбуйненне адміністрацыйных адзінак у 1954—1962 === Перш за ўсё ў студзені 1954 года былі скасаваны адразу пяць абласцей: [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкая]], [[Бабруйская вобласць|Бабруйская]], [[Пінская вобласць|Пінская]], [[Палеская вобласць|Палеская]] і [[Полацкая вобласць|Полацкая]]. Гэтае рашэнне прымалася без якой-небудзь працяглай папярэдняй прапрацоўкі, а пры размеркаванні раёнаў ліквідаваных абласцей былі скарыстаны старыя праекты адміністрацыйнага падзелу. Так, напрыклад, раёны скасаваных Бабруйскай і Полацкай абласцей былі ўключаны ў склад тых жа рэгіёнаў, у склад якіх яны ўваходзілі да ўтварэння адпаведных абласцей у 1944 годзе. А пры аб’яднанні Пінскай вобласці з [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і Палескай — з [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] рэспубліканскія ўлады зыходзілі з даваенных праектаў{{sfn|Елизаров|2009|с=151—153}}. З 1947 года таксама пачалося планаванне ўзбуйнення [[сельсавет]]аў, неабходнасць якога была выклікана зменамі ў сетцы [[калгас]]аў. У той час разбураная вайной гаспадарка сутыкалася з вострым недахопам кваліфікаваных кадраў, сельскагаспадарчай тэхнікі і фінансавых сродкаў. Для пераадолення гэтых праблем у кіраўніцтве было прынята рашэнне правесці ўзбуйненне калгасаў, якое ў цэлым завяршылася да 1950 года і прывяло да скарачэння іх колькасці з 9771 да 3481 ва ўсходніх абласцях і з 1472 да 624 у заходніх{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}. Аднак прапановы беларускага кіраўніцтва па рэарганізацыі сеткі сельсаветаў блакаваліся ў [[Масква|Маскве]]. І толькі ў 1952 годзе было зноў узнята пытанне аб іх узбуйненні, а ў ліпені 1954 года Прэзідыум [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] выдаў сем указаў (асобны па кожнай вобласці), згодна з якімі агульная колькасць сельсаветаў у Беларусі скарацілася з 2520 да 1923{{sfn|Елизаров|2010|с=4—6}}. [[Файл:Administrative division of Byelorussian SSR in 1955 (be).svg|міні|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР у 1955]] {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 чэрвеня 1955<ref>{{кніга | загаловак = Белорусская ССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1955 года | мова = ru | адказны = Е. Морозова, П. Дубовик (редакторы), Г. Калечиц (тех. редактор) | выданне = Издание второе | месца = Мн. | выдавецтва = Госиздат БССР | год = 1955 | старонкі = 5, 12, 47, 75, 113, 141, 174, 217 | старонак = 285 | тыраж = 8000}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|адміністрацыйны}} цэнтр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br /> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br /> тыс. чал.<ref name="белстат">{{кніга| частка = Численность населения по областям и г. Минску (на начало года) | загаловак = Демографический ежегодник Республики Беларусь : статистический сборник | спасылка = https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | адказны = Редколл.: И. В. Медведева [и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Национальный статистический комитет Республики Беларусь]] | год = 2018 | старонкі= 29—35 | старонак = 431 | isbn = 978-985-7184-38-5 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20260413120155/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/index_10769/ | archive-date = 2026-04-13}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br /> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 3 | 9 | 13 | 29 | {{невядома|—}} | 290 | 1 142,0 | 33,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 3 | 5 | 16 | 23 | 3 | 246 | 1 243,3 | 28,5 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 3 | 6 | 20 | 31 | 3 | 348 | 1 284,6 | 40,6 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гродна]] | 2 | 3 | 18 | 23 | {{невядома|—}} | 240 | 1 102,8 | 19,4 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 2 | 11 | 8 | 20 | {{невядома|—}} | 242 | 1 133,0 | 26,9 |- | 6 | style="text-align:left;" | [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанская]] | style="text-align:left;" | г. [[Маладзечна]] | 2 | 8 | 6 | 23 | {{невядома|—}} | 261 | {{N/a}} | 23,7 |- | 7 | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 5 | {{невядома|—}} | 401,7 | {{N/a}} |- | 8 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 2 | 6 | 20 | 26 | {{невядома|—}} | 296 | 1 449,8 | 34,8 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''17''' | '''48''' | '''101''' | '''175''' | '''11''' | '''1923''' | '''7757,2''' | '''207,6''' |} Напрыканцы 1955 года пачалося абмеркаванне планаў па змяненні раённай сеткі. У снежні таго ж года быў гатовы праект па скасаванні 23 раёнаў. Але скарачэнне настолькі вялікай колькасці раёнаў не было адобрана ні ў [[ЦК КПБ]], ні ў абласных выканкамах, што прывяло да скарачэння пераліку раёнаў, якія рыхтаваліся да ліквідацыі, да 11. Заканадаўчае іх скасаванне адбылося толькі ў снежні 1956 года, пасля таго як кіраўніцтва рэспублікі было раскрытыкавана камісіяй [[ЦК КПСС]] за «нездавальняючую работу па скарачэнні і патанненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага апарата»{{sfn|Елизаров|2009|с=156}}. Пяць з ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, а сельсаветы астатніх былі размеркаваныя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Круталевич|1966|с=92—93}}. На {{не перакладзена 5|XXI з’езд КПСС|XXI з’ездзе КПСС|ru|XXI съезд КПСС}}, які адбыўся ў пачатку 1959 года, была абвешчана перабудова ўсяго кіруючага апарата ў СССР, што прывяло да новай хвалі ўзбуйнення адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Калі ў 1957—1958 гадах у Беларусі былі скасаваныя толькі тры раёны, то ў 1959-м — адразу 14. Больш за тое, у студзені 1960 года была ліквідавана [[Маладзечанская вобласць]], а яе раёны пераразмеркаваныя паміж [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Мінская вобласць|Мінскай абласцямі]]{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}. Дадаткова ў 1961 годзе быў ліквідаваны [[Давыд-Гарадоцкі раён]], а ў 1962 — яшчэ восем раёнаў. Такім чынам, з 1956 па красавік 1962 года агульная колькасць раёнаў скарацілася на 30 % — са 175 да 123. Характэрнай рысай рэарганізацыі раённай сеткі стала тое, што тэрыторыі ліквідаваных раёнаў не перадаваліся цалкам суседняму раёну, а дзяліліся паміж некалькімі{{sfn|Круталевич|1966|с=95}}, з-за чаго яна фактычна набыла зусім новы выгляд{{sfn|Елизаров|2009|с=162—164}}. === Узбуйненне і разбуйненне раёнаў у 1962—1966 === У канцы 1950-х гадоў адбылося адраджэнне ідэй аб сумяшчэнні эканамічнага і адміністрацыйнага раянавання, што знайшло адлюстраванне ў {{не перакладзена 5|Эканамічная рэформа ў СССР 1957 года|эканамічнай рэформе 1957 года|ru|Экономическая реформа 1957 года в СССР}}, якая прадугледжвала перадачу кіравання прадпрыемствамі агульнасаюзнага і рэспубліканскага значэння на абласны ўзровень{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Для ажыццяўлення гэтай рэформы тэрыторыя [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] была падзелена на 105 эканамічных раёнаў, кіраванне якімі сталі ажыццяўляць [[Саўнаргасы|Саветы народнай гаспадаркі]] (саўнаргасы). Аднак, нягледзячы на дэклараваны прынцып адзінства эканамічнага і тэрытарыяльнага падзелаў, на практыцы ён быў рэалізаваны толькі фармальна. Так, эканамічныя раёны ствараліся на базе існуючых адміністрацыйных адзінак, аб’ядноўваючы адну ці некалькі абласцей, без змянення самога абласнога падзелу. Беларусь уяўляла сабой адзіны эканамічны раён{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Крыху інакш праводзілася рэформа на ўзроўні адміністрацыйных раёнаў. У сакавіку 1962 года для рэарганізацыі ўпраўлення сельскай гаспадаркай сталі стварацца тэрытарыяльныя вытворчыя калгасна-саўгасныя ўпраўленні (ТВКСУ). На тэрыторыі [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] было створана 60 такіх упраўленняў, што з’яўляліся міжраённымі органамі, якім падпарадкоўваліся па 2—3 адміністрацыйныя раёны{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Да ТВКСУ былі перададзеныя вялікія паўнамоцтвы ў кіраванні сельскай гаспадаркай, якія збольшага былі «забраныя» ў раёнаў, што канчаткова пазбавіла іх якіх-небудзь эканамічных функцый і надало раёнам выключна адміністрацыйна-палітычную ролю. Такое становішча прывяло да своеасаблівага «двоеўладдзя» на месцах, якое хутка вылілася ў кіраўніцкую блытаніну і разлад паміж адміністрацыйна-тэрытарыяльным і эканамічным падзеламі. У сувязі з гэтым на лістападаўскім пленуме [[ЦК КПСС]] 1962 года было прынята рашэнне аб узбуйненні раёнаў да памераў ТВКСУ{{sfn|Елизаров|2007|с=123—124}}. Для здзяйснення гэтага рашэння ў БССР папярэдне стварылі 17 новых ТВКСУ, што было абумоўлена занадта вялікімі памерамі тэрыторый, якія знаходзіліся ў распараджэнні ўжо існуючых упраўленняў, і дрэннымі транспартнымі сувязямі паміж раёнамі ў іх складзе. 25 снежня 1962 года Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР скасаваў 46 адміністрацыйных раёнаў, скараціўшы іх агульную колькасць са 123 да 77. Большасць ліквідаваных раёнаў былі цалкам далучаныя да суседніх раёнаў, захаваўшы свае былыя межы, а астатнія былі падзеленыя паміж двума-трыма суседнімі{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}. Акрамя прывядзення межаў раёнаў у адпаведнасць з ТВКСУ, адной з мэтаў было скарачэнне кіруючага апарату і адпаведна выдаткаў на яго ўтрыманне. Гэтае імкненне ўзмацнялася тым, што адначасова са змяненнем раённага падзелу рэспублікі адбывалася маштабная рэарганізацыя абласных органаў улады. Кіраўніцтва абласцей — як партыйнае, так і адміністрацыйнае — было падзелена на прамысловае і сельскагаспадарчае, што цягнула за сабой стварэнне асобных прамысловых і сельскагаспадарчых абкамаў [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] і аблвыканкамаў. Пры гэтым указаннем з Масквы прадпісвалася правесці гэтую рэарганізацыю, не выходзячы за межы існуючых штатаў і фондаў заработнай платы, што і падштурхнула да такога радыкальнага скарачэння колькасці раёнаў{{sfn|Елизаров|2009|с=167—168}}. Даволі хутка сталі выяўляцца праблемы, звязаныя з праведзенай рэформай. Шматразовае пашырэнне тэрыторый раёнаў прывяло да значных цяжкасцяў з аператыўным кіраваннем сельскай гаспадаркай і пагоршыла якасць абслугоўвання грамадзян. Спроба перанакіраваць кадры ў [[калгас]]ы і [[саўгас]]ы абярнулася правалам: у шэрагу выпадкаў вызваленыя спецыялісты замест пераходу ў сельскагаспадарчыя арганізацыі проста ўладкоўваліся ў іншыя райвыканкамы ці шукалі новую працу{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}. Разам з гэтым адначасовае скасаванне велізарнай колькасці раёнаў выклікала шырокае грамадскае абурэнне, звязанае са спыненнем фінансавай і сацыяльна-культурнай падтрымкі былых райцэнтраў, а таксама з пагаршэннем забеспячэння насельніцтва прамысловымі таварамі{{sfn|Елизаров|2009|с=169—172}}. Пасля адхілення [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Хрушчова]] ад улады партыйнае кіраўніцтва, крытыкуючы ягоны «валюнтарызм і суб’ектывізм», афіцыйна заявіла аб памылковасці ініцыяваных ім адміністрацыйна-тэрытарыяльных пераўтварэнняў. У лістападзе 1964 года быў скасаваны падзел абкамаў партыі і аблвыканкамаў на сельскія і прамысловыя{{sfn|Круталевич|1966|с=92}}, а 6 студзеня 1965 года адбылося аднаўленне 23 раёнаў у іх былых межах, у выніку чаго агульная іх колькасць дасягнула 100{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}. 30 ліпеня 1966 года адбылася апошняя ў [[Гісторыя суверэннай Беларусі|гісторыі сучаснай Беларусі]] буйная рэарганізацыя раённай сеткі: былі адноўленыя яшчэ 17 раёнаў, ліквідаваныя ў канцы 1962 года{{sfn|Елизаров|2009|с=181—184}}. <gallery class="center" widths="160px" caption="Змены ў сетцы раёнаў у 1962—1989"> Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1962 (be).svg |Адміністрацыйны падзел БССР пасля ўзбуйнення раёнаў у снежні 1962 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1965 (be).svg |…і пасля яго частковага скасавання ў 1965 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1966 (be).svg |Адміністрацыйны падзел Беларусі ў 1987 Выява:Administrative division of Byelorussian SSR in 1989 (be).svg |Утварэнне Дрыбінскага раёна ў 1989 </gallery> {| class="standard sortable" style="width:40%; text-align:center; margin:auto; float:both;" |+ Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларускай ССР па стане на 1 студзеня 1965<ref>{{кніга | частка = Белорусская ССР | загаловак = СССР. Административно-территориальное деление союзных республик на январь 1965 года | мова = ru | месца = М. | выдавецтва = Известия Советов депутатов трудящихся СССР им. И. И. Скворцова-Степанова | год = 1965 | старонкі = 329—348 | старонак = 703 | тыраж = 153000}}</ref> ! rowspan="2" style="font-size:90%" | № ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Вобласць ! rowspan="2" class="unsortable" style="font-size:90%" | {{Comment|Адм.|административный}} центр ! colspan="3" style="font-size:90%" | Гарадоў ! colspan="2" style="font-size:90%" | Раёнаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Сель- <br> саветаў ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Насельніцтва, <br> тыс. чал. ! rowspan="2" style="font-size:90%" | Плошча, <br> тыс. км² |- ! style="font-size:90%" | {{Comment|абл.|абласнога падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|р-н|раённага падпарадкавання}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|пгт|пасёлкаў гарадскога тыпу}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|сел.|сельскіх}} ! style="font-size:90%" | {{Comment|гар.|гарадскіх}} |- | 1 | style="text-align:left;" | [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] | style="text-align:left;" | г. [[Брэст]] | 5 | 7 | 17 | 14 | {{невядома|—}} | 232 | 1222 | 32,7 |- | 2 | style="text-align:left;" | [[Віцебская вобласць|Віцебская]] | style="text-align:left;" | г. [[Віцебск]] | 5 | 10 | 25 | 18 | 3 | 253 | 1311 | 40,1 |- | 3 | style="text-align:left;" | [[Гомельская вобласць|Гомельская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гомель]] | 7 | 3 | 24 | 18 | 3 | 314 | 1446 | 40,4 |- | 4 | style="text-align:left;" | [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] | style="text-align:left;" | г. [[Гродна]] | 5 | 4 | 23 | 15 | {{невядома|—}} | 232 | 1102 | 25,2 |- | 5 | style="text-align:left;" | [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] | style="text-align:left;" | г. [[Магілёў]] | 4 | 9 | 10 | 16 | 2 | 180 | 1195 | 28,7 |- | 6 | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | {{невядома|—}} | 1 | {{невядома|—}} | 5 | {{невядома|—}} | 688 | {{N/a}} |- | 7 | style="text-align:left;" | [[Мінская вобласць|Мінская]] | style="text-align:left;" | г. [[Мінск]] | 6 | 8 | 25 | 19 | {{невядома|—}} | 310 | 1504 | 40,5 |- | | style="text-align:left;" | '''Усяго''' | style="text-align:left;" | '''г. [[Мінск]]''' | '''32''' | '''41''' | '''125''' | '''100''' | '''13''' | '''1521''' | '''8455''' | '''207,6''' |} === Познесавецкі перыяд (1966—1991) === З прыходам да ўлады [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леаніда Брэжнева]] і наступленнем {{не перакладзена 5|Перыяд застою|перыяду застою|ru|Период застоя}} спыніліся і буйныя змяненні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, якія актыўна праводзіліся ў папярэднюю эпоху. Падобнае становішча было абумоўлена інтарэсамі мясцовай {{не перакладзена 5|Наменклатура (правячы клас)|наменклатуры|ru|Номенклатура (правящий класс)}}, якая да таго часу ўжо трывала «ўрасла» ў свае пасады і імкнулася пазбегнуць магчымай страты сваіх пасад у выніку чарговага перагляду адміністрацыйнага падзелу{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}. З таго часу асноўныя пераўтварэнні ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе Беларусі адбываліся на ўзроўні [[сельсавет]]аў, колькасць якіх паступова скарачалася: з 1544 у 1967 годзе да 1480 у 1991 годзе{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}. Некаторыя перамены адбыліся на ўзроўні населеных пунктаў. Сельскія паселішчы набывалі гарадскі статус, а [[Гарадскі пасёлак|гарадскія пасёлкі]] станавіліся гарадамі, што было звязана з будаўніцтвам буйных прамысловых і энергетычных аб’ектаў. Адначасова з ростам тэрыторыі і колькасці насельніцтва буйнейшых гарадоў змяняўся іх унутрыгарадскі падзел. Такім чынам, у 1970-х гадах былі ўтвораны новыя гарадскія раёны ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Брэст|Брэсце]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у і [[Гродна|Гродне]]{{sfn|Елизаров|2009|с=191—197}}. Адзіным адносна буйным змяненнем на ўзроўні сельскіх раёнаў стала ўтварэнне [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскага раёна]] ў 1989 годзе. Яго стварэнне адбылося з-за [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у выніку якой вялікія тэрыторыі [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёна]] падвергліся радыяцыйнаму забруджванню і сталі непрыдатнымі для жыцця, што патрабавала масавага перасялення мясцовых жыхароў, якія і выступілі з ініцыятывай утварэння новага раёна{{sfn|Елизаров|2009|с=186—189}}. == Сучаснасць == З моманту набыцця Беларуссю суверэнітэту ў 1991 годзе пытанне аб пераглядзе яе адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу стала прадметам актыўнага абмеркавання. Навукова-даследчы інстытут [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Мінэканомікі Беларусі]] прадставіў два праекты рэформы: першы меркаваў стварэнне новай трохузроўневай структуры, а другі — замену існуючых абласцей на 18—19 акруг. Тым не менш востры эканамічны крызіс 1990-х гадоў, а таксама захаванне старых кадраў на месцах не дазволілі ўвасобіць гэтыя ініцыятывы ў рэчаіснасці<ref>{{артыкул | мова = ru | аўтар = Круглашов А. Н., Коцкая Ю. В. | загаловак = Беларусь: такая ли региональная политика нужна стране? | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | выданне = Современная Европа | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Інстытут Еўропы [[Расійская акадэмія навук|РАН]] | год = 2010 | нумар = 3 (43) | старонкі = 30—32 | issn = 0201-7083 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260402165827/https://cyberleninka.ru/article/n/belarus-takaya-li-regionalnaya-politika-nuzhna-strane/viewer | archive-date = 2026-04-02 | url-status = live}}</ref>. Як і ў 1970—1980-я гады, адміністрацыйны падзел краіны ў цэлым застаецца нязменным. Некаторыя пераўтварэнні адбыліся толькі ў колькасці населеных пунктаў, гарадоў абласнога падпарадкавання, пасёлкаў гарадскога тыпу і сельсаветаў. Так, з-за скарачэння колькасці насельніцтва, якое цягнецца з 1994 года, колькасць сельскіх паселішчаў за перыяд 1991—2024 гадоў скарацілася з 24 437 да 22 991, а сельсаветаў — з 1480 да 1127{{sfn|Кучиц|2023}}. Іншым адносна буйным змяненнем стала «паніжэнне статусу» цэлага шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання ў гарады раённага падпарадкавання, якое пачалося ў 1995 годзе і прывяло да змяншэння колькасці абласных гарадоў з 37 у 1991 годзе да 10 у 2024-м{{sfn|Кучиц|2023}}. У 1998 годзе ў межах абвешчанай палітыкі адраджэння вёскі з’явілася новая катэгорыя населеных пунктаў — [[Аграгарадок|аграгарадкі]], якія павінны былі стаць перспектыўнымі сельскімі паселішчамі і палепшыць якасць жыцця ў сельскай мясцовасці<ref>{{артыкул | мова = ru | аўтар = Зеленская М. М. | загаловак = Предпосылки формирования социологического подхода к оценке социокультурного потенциала агрогородков в Республике Беларусь | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | выданне = Социологический альманах | тып = научный журнал | месца = Минск | выдавецтва = Институт социологии НАН Беларуси | год = 2025 | нумар = 16 | старонкі = 17—18 | issn = 2077-9674 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260405153319/https://cyberleninka.ru/article/n/predposylki-formirovaniya-sotsiologicheskogo-podhoda-k-otsenke-sotsiokulturnogo-potentsiala-agrogorodkov-v-respublike-belarus/viewer | archive-date = 2026-04-05 | url-status = live}}</ref>. Шырокае абмеркаванне магчымай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы адбывалася ў 2018—2019 гадах на фоне стварэння рабочай групы ў [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савеце Рэспублікі]] і заявы міністра эканомікі [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрыя Крутога]]<ref>{{cite web |lang = ru |author = Михаил Кучко |url = https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |title = После переписи населения в Беларуси может измениться административно-территориальное деление |website = www.sb.by |publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |date = 2019-06-25 |access-date = 2026-04-02 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20200923135708/https://www.sb.by/articles/tsentry-vlasti-kak-tochki-sily-i-rosta.html |archive-date = 2020-09-23}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |author = Адарья Гуштын |url = https://news.tut.by/society/649960.html |title = Вместо шести областей могут создать 18 округов. Посмотрите, как предлагают изменить регионы Беларуси |website = news.tut.by |publisher = [[TUT.BY]] |date = 2019-08-20 |access-date = 2026-04-02 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20190821071013/https://news.tut.by/society/649960.html |archive-date = 2019-08-21}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |author = Илья Крыжевич, Ирина Асташкевич |url = https://zviazda.by/be/node/142805 |title = В Беларуси предлагается создать 15-18 областей |website = zviazda.by |publisher = [[Звязда]] |date = 2018-09-21 |access-date = 2026-04-05 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20240422154125/https://zviazda.by/be/node/142805 |archive-date = 2024-04-22}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |author = Виталь Коляда |url = https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |title = Сколько областей будет в Беларуси? 12, 15 или 52? |website = neg.by |publisher = Экономическая газета |date = 2019-07-23 |access-date = 2026-04-05 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210122175607/https://neg.by/novosti/otkrytj/skolko-oblastej-budet-v-belarusi-12-15-ili-52/ |archive-date = 2021-01-22}}</ref>. Аднак у 2022 годзе [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] заявіў, што ў агляднай будучыні змяненняў адміністрацыйнага падзелу не будзе<ref>{{cite web |lang = ru |url = https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |title = «Это не при нашей жизни». Лукашенко об изменении административно-территориального деления в Беларуси |website = belta.by |publisher = [[БелТА]] |date = 2022-01-28 |access-date = 2026-04-02 |url-status = bot: unknown |archive-url = https://web.archive.org/web/20250908085141/https://belta.by/president/view/eto-ne-pri-nashej-zhizni-lukashenko-ob-izmenenii-administrativno-territorialnogo-delenija-v-belarusi-481804-2022/ |archive-date = 8 верасня 2025}}</ref>. == Крыніцы == ; Каментарыі {{notelist}} ; Крыніцы {{крыніцы}} == Літаратура == ; Кнігі і манаграфіі * {{кніга | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А}}| загаловак = Формирование и функционирование системы административно-территориального деления БССР (1919—1991 гг.) | спасылка = https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | мова = ru | адказны = ред. Н. Г. Мансурова, Н. В. Гладкова | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2009 | старонак = 222 | isbn = 978-985-420-820-6 | тыраж = 100 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20250802131036/https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/10593/formirovanie_i_funkcionirovanie.pdf | archive-date = 2025-08-02}} * {{кніга | аўтар = {{аўтар|Вадзім Андрэевіч Круталевіч|Круталевич В. А}} | загаловак = Административно-территориальное устройство БССР | мова = ru | адказны = ред. Л. Булавинцева | месца = Минск | выдавецтва = «Наука и техника» | год = 1966 | старонак = 133 | тыраж = 4000 | ref = Круталевич}} * {{кніга | загаловак = Административно-территориальное деление БССР: Справочник. В 2-х т. Т. 1 (1917—1941 гг.) | мова = ru | адказны = Гл. арх. упр. при Совете Министров БССР, Ин-т философии и права АН БССР; [Сост. {{аўтар|Тамара Анатольеўна Вараб’ёва|Воробьёва Т. А.}}, Гриневич С. Д., Карпачева А. И. и др.] | месца = Мн. | выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] | год = 1985 | старонак = 390 | тыраж = 2300 | ref = Воробьёва и др.}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Камінскі М. І., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|54—57|ref=Камінскі, Насевіч}} ; Навуковыя публікацыі * {{артыкул | мова = ru | аўтар = Петровская О. В. | загаловак = Формирование границ Западной Белоруссии в 1939—1940 гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | выданне = Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2012 | нумар = 1 (4) | старонкі = 24—41 | issn = 2409-1413 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230408112856/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-granits-zapadnoy-belorussii-v-1939-1940-gg/viewer | archive-date = 2023-04-08 | url-status = live | ref = Петровская}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = Саран А. Ю. | загаловак = Ликвидация округов в 1930 г. и кризис мега-областей (на примере Центрально-Чернозёмной области) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | выданне = Управленческое консультирование | тып = научный журнал | месца = М. | выдавецтва = [[Расійская акадэмія народнай гаспадаркі і дзяржаўнай службы|РАНХиГС]] | год = 2016 | нумар = 10 (94) | старонкі = 208—218 | issn = 1726-1139 | ref = Саран | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325132725/https://cyberleninka.ru/article/n/likvidatsiya-okrugov-v-1930-g-i-krizis-mega-oblastey-na-primere-tsentralno-chernozemnoy-oblasti/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = Буевич Т. В. | загаловак = Формирование территории БССР и её административно-территориальное устройство в 1920-е гг. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | выданне = Белорусский исторический обзор | тып = научный журнал | старонкі = 22—40 | месца = Москва | выдавецтва = Фонд «Историческая память» | год = 2022 | нумар = 2 (7) | issn = 2658-5170 | ref = Буевич | archive-url = https://web.archive.org/web/20260313005734/https://cyberleninka.ru/article/n/formirovanie-territorii-bssr-i-ee-administrativno-territorialnoe-ustroystvo-v-1920-e-gg/viewer | archive-date = 2026-03-13 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование: теория и практика административно-территориальной реформы БССР 1924 г. | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | выданне = Вестник Гомельского государственного технического университета им. П. О. Сухого | тып = научный журнал | месца = Гомель | выдавецтва = [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|ГГТУ им. П. О. Сухого]] | год = 2005 | нумар = 1 (26) | issn = 1819-5245 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329213137/https://cyberleninka.ru/article/n/ekonomicheskoe-rayonirovanie-teoriya-i-praktika-administrativno-territorialnoy-reformy-bssr-1924-g/viewer | archive-date = 2026-03-29 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Экономическое районирование и административно-территориальное деление: исторический опыт БССР | спасылка = http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial%27noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | выданне = Белорусский экономический журнал | тып = научно-практический журнал | месца = Минск | выдавецтва = [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БГЭУ]] | год = 2007 | нумар = 4 | старонкі = 120—125 | issn = 1818-4510 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20240912020728/http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/3749/1/Elizarov%20S.%20Ekonomicheskoe%20rayonirovanie%20i%20administrativno-territorial'noe%20delenie%20BEZh%204_07.pdf | archive-date = 2024-09-12 | url-status = live}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Территория и административно-территориальное деление Социалистической Советской Республики Белоруссии (июль 1920 — июль 1921 г.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | выданне = Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки | месца = Полоцк | выдавецтва = [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ефрасінні Полацкай|ПГУ им. Евфросинии Полоцкой]] | год = 2008 | нумар = 7 | старонкі = 51—58 | issn = 2070-1608 |url-status = live | archive-date = 2026-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260329212923/https://cyberleninka.ru/article/n/territoriya-i-administrativno-territorialnoe-delenie-sotsialisticheskoy-sovetskoy-respubliki-belorussii-iyul-1920-iyul-1921-g/viewer | ref = Елизаров}} * {{артыкул | мова = ru | аўтар = {{аўтар|Сяргей Аляксандравіч Елізараў|Елизаров С. А.}} | загаловак = Сельсоветы в системе административно-территориального деления БССР (1944 — 1964 гг.) | спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | выданне = Вестник Полесского государственного университета. Серия общественных и гуманитарных наук | тып = научный журнал | месца = Пинск | выдавецтва = [[Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|ПолесГУ]] | год = 2010 | нумар = 1 | старонкі = 3—8 | issn = 2078-1032 | ref = Елизаров | archive-url = https://web.archive.org/web/20260325162726/https://cyberleninka.ru/article/n/selsovety-v-sisteme-administrativno-territorialnogo-deleniya-bssr-1944-1964-gg/viewer | archive-date = 2026-03-25 | url-status = live}} ; Дадатковая літаратура * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|Кадаўбовіч В. А., {{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|114—119|ref=Кадаўбовіч, Насевіч}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-2|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|{{аўтар|Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В. Л}}|724—729}} == Спасылкі == * {{cite web |author = Кучыц Т. Г |url = https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |title = Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне |website = belarusenc.by |publisher = [[Беларуская энцыклапедыя (сайт)|Беларуская энцыклапедыя]] <small>[эл. рэсурс]</small> |date = 2023-04-03 |access-date = 2026-03-27 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20260926161807/https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1308 |archive-date = 2025-04-21 | ref = Кучыц}} * {{cite web|url=https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|title=Административно-территориальное деление Беларуси|lang=ru|website=archives.gov.by|publisher=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|access-date=2026-09-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260503081314/https://archives.gov.by/home/genealogiya/administrativno-territorialnoe-delenie-belarusi|archive-date=2026-09-26}} {{Адміністрацыйны падзел Беларусі}} {{БССР}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Беларусі]] [[Катэгорыя:Змяненне тэрыторыі Беларусі]] oki0hewi2f4hvj1n4oh9gvg6aa0hd7q 0 815439 5211295 5205957 2026-10-04T14:29:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 5211295 wikitext text/x-wiki [[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы<ref name="корсаковы"/>. У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}. [[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == Міжваенны час == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. == Другая сусветная вайна == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. 24 (27<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}} Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>. == Пасляваеннае развіццё == Да 7 лістапада 1944 года ўступіла ў строй астравецкая лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. У гэтай сувязі жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа<ref>{{Cite web |url=https://dshi-astravets.schools.by/m/ |title=Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств» |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |archive-date=7 кастрычніка 2021 |access-date=25 верасня 2026 |url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. З Каменкі ў Астравец перасялілася раённая бальніца. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте "Место для жизни"]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] 2vzkgkhu05xzhxp167yp2pqwcyfq340 5211352 5211295 2026-10-04T16:48:25Z DBatura 73587 /* Пасляваеннае развіццё */ 5211352 wikitext text/x-wiki [[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы<ref name="корсаковы"/>. У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}. [[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == Міжваенны час == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. == Другая сусветная вайна == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. 24 (27<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}} Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>. == Пасляваеннае развіццё == Да 7 лістапада 1944 года ўступіла ў строй астравецкая лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} [[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]] Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў<ref>[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025</ref>. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа<ref>{{Cite web |url=https://dshi-astravets.schools.by/m/ |title=Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств» |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |archive-date=7 кастрычніка 2021 |access-date=25 верасня 2026 |url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. З Каменкі ў Астравец перасялілася раённая бальніца. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте "Место для жизни"]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] dvy8kxpr2c5rrl9vs3d9qz5ukva8nu8 5211354 5211352 2026-10-04T16:52:48Z DBatura 73587 /* Пасляваеннае развіццё */ 5211354 wikitext text/x-wiki [[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы<ref name="корсаковы"/>. У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}. [[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == Міжваенны час == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. == Другая сусветная вайна == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. 24 (27<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}} Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>. == Пасляваеннае развіццё == Да 7 лістапада 1944 года ўступіла ў строй астравецкая лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} [[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]] Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў<ref>[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025</ref>. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа<ref>{{Cite web |url=https://dshi-astravets.schools.by/m/ |title=Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств» |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |archive-date=7 кастрычніка 2021 |access-date=25 верасня 2026 |url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. З Каменкі ў Астравец перасялілася раённая бальніца. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте "Место для жизни"]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] 0j4qfqsxtqzsb39nprrrmkxiekt4oho 5211356 5211354 2026-10-04T16:54:42Z DBatura 73587 /* Пасляваеннае развіццё */ 5211356 wikitext text/x-wiki [[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]] Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а. == Астравецкае гарадзішча == Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}<ref name="мальдис">Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008</ref>. == У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў == [[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]] Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]]. Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту<ref name="мальдис"/>. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. [[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]] У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла<ref name="корсаковы">[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016</ref>. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы<ref name="корсаковы"/>. У 1657 годзе пасля смерці Крыштафа Корсака Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа, мазырскага вайсковага{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам<ref>Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}<ref name="корсаковы"/>. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі<ref name="корсаковы"/>. [[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]] Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}. == У складзе Расійскай імперыі == У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце<ref name="белта">[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]</ref>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}. [[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]] У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)<ref name="белта"/>{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын<ref>[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]</ref>. [[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]] У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]<ref name="белта"/>, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}. На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}. У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. == Міжваенны час == З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref>{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}</ref>, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. [[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]] У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}. У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. == Другая сусветная вайна == 17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам<ref name="рыбік"/> — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі<ref name="рыбік"/>{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. [[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]] На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў<ref name="мальдис"/>. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. 24 (27<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2017-07-05 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>) чэрвеня 1941 года{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212, 283, 288}} Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008</ref>{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}. [[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]] Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў<ref>[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]</ref>. У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка<ref name="вызвалення"/> з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы<ref name="вызвалення">[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024</ref>. На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]<ref name="вызвалення"/>. == Пасляваеннае развіццё == Да 7 лістапада 1944 года ўступіла ў строй астравецкая лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа<ref name="рыбік">Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015</ref>. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}} [[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]] Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам<ref>{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}</ref>. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]<ref>{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}</ref> і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]<ref>Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.</ref> фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў<ref>[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025</ref>. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}. [[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]] 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2, некаторы час у незалежніцкі перыяд — будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»). У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}</ref>, у 1967-м — дзіцячая музычная школа<ref>{{Cite web |url=https://dshi-astravets.schools.by/m/ |title=Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств» |archive-url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |archive-date=7 кастрычніка 2021 |access-date=25 верасня 2026 |url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]] У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»<ref name="радиодеталь">[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]</ref>. 9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}. Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. З Каменкі ў Астравец перасялілася раённая бальніца. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш<ref name="рыбік"/>. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}. == У незалежнай Беларусі == У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства<ref name="радиодеталь"/>. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar14900196&strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]</ref>. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе<ref name="lida">{{cite web |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186 |title=Островец |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви |lang=ru |access-date=2026-08-14 }}</ref><ref name="semenova">Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.</ref>. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца<ref>Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279</ref>. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»<ref name="радиодеталь"/>. [[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]] Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы<ref name="2018год"/>. Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё<ref name="realt"/>. 28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне<ref name="realt">[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]</ref>. [[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]] На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны<ref name="2018год">[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]</ref>, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал<ref name="2020год"/>. Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка<ref name="2023год">[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]</ref>. З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020год">[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]</ref>. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы<ref name="2024год">. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны<ref name="2023год"/>.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте "Место для жизни"]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}} * {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}} * {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}} * {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}} * {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}} * {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]] 0svlwew66bd3g2cszhusrkg7blz2kz9 0 815726 5211333 5209346 2026-10-04T15:49:47Z M.L.Bot 261 5211333 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус=Фальварак |скасаваны=так |беларуская назва=Грэчанята |вобласць=Мінская |раён=Маладзечанскі |сельсавет=Радашковіцкі |насельніцтва=0 }} '''Грэчанята''' — былое паселішча ў [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкім сельсавеце]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Побач вёсак [[Вазгелы]], [[Самінскія Горы]] (скасаваны), [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Залессе (Маладзечанскі раён)|Залессе]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/151933_z13_54.115974,27.149276&w=pl5561205|title=Hrecznięta на старой карте|website=retromap.ru}}</ref> == Гісторыя == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]], фальварак у Радашковіцкай воласці Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/hreczenieta.html|title=асада Греченента, асада — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-09-28}}</ref> У 1850 годзе, паводле рэвізскай сказкі, у фальварку з ранейшых 15 мужчын ніхто не жыў, 9 чалавек памерлі, 2 збеглі, 3 пераведзены ў Вазгелы, 1 — у [[Повязынь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHK-MQD6-KSH6?view=explore&groupId=TH-7734-119074-23902-21&lang=ru|title=Revision Lists: Виленская губерния. Ревизские сказки 1850–1851}}</ref> У 1921—1939 гадах хутар у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у гміне Радашковічы. Паводле перапісу 1921 года, 12 чалавек, усе рыма-католікі, 1 жылы будынак. У 1931 годзе ў 9 дамах 27 чалавек. Вернікі належалі да рымска-каталіцкай парафіі ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]]. Фальварк падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; паштовае аддзяленне знаходзілася ў [[Аляхновічы|Аляхновічах]]. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года фальварак далучаны да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада 1939 года ўключаны ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 да 1944 года пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. Грэчаняты зніклі ў 1948 годзе, цяпер на месцы фальварака стаіць лес. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} o4v68pqgyhnnj8i1a46wb9pz1xjkkhe 5211334 5211333 2026-10-04T15:50:18Z M.L.Bot 261 5211334 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус=Фальварак |скасаваны=так |беларуская назва=Грэчанята |вобласць=Мінская |раён=Маладзечанскі |сельсавет=Радашковіцкі }} '''Грэчанята''' — былое паселішча ў [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкім сельсавеце]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Побач вёсак [[Вазгелы]], [[Самінскія Горы]] (скасаваны), [[Раманы (Маладзечанскі раён)|Раманы]], [[Залессе (Маладзечанскі раён)|Залессе]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/151933_z13_54.115974,27.149276&w=pl5561205|title=Hrecznięta на старой карте|website=retromap.ru}}</ref> == Гісторыя == Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]], фальварак у Радашковіцкай воласці Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/hreczenieta.html|title=асада Греченента, асада — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-09-28}}</ref> У 1850 годзе, паводле рэвізскай сказкі, у фальварку з ранейшых 15 мужчын ніхто не жыў, 9 чалавек памерлі, 2 збеглі, 3 пераведзены ў Вазгелы, 1 — у [[Повязынь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHK-MQD6-KSH6?view=explore&groupId=TH-7734-119074-23902-21&lang=ru|title=Revision Lists: Виленская губерния. Ревизские сказки 1850–1851}}</ref> У 1921—1939 гадах хутар у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у гміне Радашковічы. Паводле перапісу 1921 года, 12 чалавек, усе рыма-католікі, 1 жылы будынак. У 1931 годзе ў 9 дамах 27 чалавек. Вернікі належалі да рымска-каталіцкай парафіі ў [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]]. Фальварк падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; паштовае аддзяленне знаходзілася ў [[Аляхновічы|Аляхновічах]]. Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года фальварак далучаны да [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада 1939 года ўключаны ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 да 1944 года пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. Грэчаняты зніклі ў 1948 годзе, цяпер на месцы фальварака стаіць лес. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} o2fuc1g0rqgif830axnwrpztovo74xq 0 815871 5211396 5211135 2026-10-04T17:40:18Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5211396 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі | частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] | выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg | дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}} | месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]]) | статус = працягваецца | праціўнік1 = {{Tree list}} * [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]] ** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] *** [[Сілы абароны Тыграя]] ** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] | праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] | страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў)<ref name=":1" /><ref>{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}</ref> | страты2 = невядома | агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=Rosser/> }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} [[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]<ref name=":3">{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}</ref><ref name="reuters1">{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}</ref><ref name="BBC_Tigray_forces_seize">{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}</ref>. == Перадгісторыя == Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася<ref>{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}</ref>. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/> прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]<ref name=Rosser>{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>. 1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ<ref>{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}</ref>. 20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»<ref>{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}</ref> — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}</ref>, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]<ref name="Rosser"/>, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў<ref name="AddisStandard_seven_announce">{{cite Q|Q141547056}}</ref>, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Народна-дэмакратычны рух Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада<ref name="Rosser"/>. 22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/><ref name=Rosser/>. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/>. == Храналогія == === 23 верасня === Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)<ref name=Rosser/><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}</ref>, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=":3" />. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара<ref name=":3" />. У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано<ref name=" reuters1"/><ref name=":1">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}</ref>. === 24 верасня === Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}</ref>. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа<ref>{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}</ref>. ===25 верасня === Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі<ref>{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў<ref>{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}</ref><ref name="Staff">{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. === 26 верасня === Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся<ref>{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. === 27 верасня === Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]<ref>{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы<ref>{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена<ref name="AFP27">{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. === 28 верасня === Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя<ref>{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}</ref>. === 1 кастрычніка === Паўстанцкія дроны ўдарылі па [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]].<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Blasts heard in Addis Ababa as Ethiopia conflict widens in the north |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/1/blasts-heard-in-addis-ababa-as-ethiopia-conflict-widens-in-the-north |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Ethiopia, Eritrea break ties: Does the conflict risk becoming regional war? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/2/ethiopia-eritrea-break-ties-does-the-conflict-risk-becoming-regional-war |access-date=2026-10-02 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> У той жа дзень праўрадавыя сілы аднавілі кантроль над гарадамі Абала і Эрэбці ў рэгіёне Афар<ref>{{cite web |title=Ethiopia |url=https://acleddata.com/country/ethiopia |website=ACLED |access-date=1 October 2026}}</ref>. ===3 кастрычніка=== Паводле паведамлення Reuters, ўрадавая армія адваявала аэрапорт Абула Аба Нега ў Мэкэле<ref>{{cite news |title=Ethiopia government forces retake airport in Tigray's capital, sources say |url=https://www.reuters.com/world/africa/pro-government-forces-say-they-retake-airport-ethiopias-tigray-region-2026-10-03/ |access-date=3 October 2026 |work=Reuters |date=3 October 2026 |language=en}}</ref>. == Міждународная рэакцыя == Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] 71jtgbxj3n5yyyxynphwy26i9j6nrik 5211401 5211396 2026-10-04T17:47:25Z DBatura 73587 5211401 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі | частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] | выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg | дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}} | месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], [[Афар (рэгіён)|Афар]], [[Амхара (рэгіён)|Амхара]]) | статус = працягваецца | праціўнік1 = {{Tree list}} * [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]] ** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] *** [[Сілы абароны Тыграя|САТ]] ** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] | праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] | страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў)<ref name=":1" /><ref>{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=24 September 2026 |publisher=Al Jazeera |date=24 September 2026 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}</ref> | страты2 = невядома | агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=Rosser/> }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} [[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], [[Афар (рэгіён)|Афары]] і [[Амхара (рэгіён)|Амхары]]<ref name=":3">{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}</ref><ref name="reuters1">{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}</ref><ref name="BBC_Tigray_forces_seize">{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}</ref>. == Перадгісторыя == Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася<ref>{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=23 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}</ref>. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/> прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]<ref name=Rosser>{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>. 1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ<ref>{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}</ref>. 20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»<ref>{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}</ref> — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}</ref>, [[Рэвалюцыйны дэмакратычны фронт адзінства Афара]]<ref name="Rosser"/>, Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў<ref name="AddisStandard_seven_announce">{{cite Q|Q141547056}}</ref>, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Народна-дэмакратычны рух Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада<ref name="Rosser"/>. 22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдару: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе [[Аламата]], у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/><ref name=Rosser/>. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/>. == Храналогія == === 23 верасня === Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)<ref name=Rosser/><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}</ref>, у выніку чаго авіякампанія [[Ethiopian Airlines]] адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=":3" />. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара<ref name=":3" />. У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібела]] па паўстанцах Фано<ref name=" reuters1"/><ref name=":1">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}</ref>. === 24 верасня === Баявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі [[Тэкэзэ]] ў заходняй частцы Тыграя<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en}}</ref>. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа<ref>{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}</ref>. ===25 верасня === Паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі<ref>{{Cite web |last=Borkena |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў<ref>{{Cite web |last=Borkena |date=25 September 2026 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=25 September 2026 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла<ref>{{Cite web |date=25 September 2026 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=26 September 2026 |website=acleddata.com |language=en}}</ref><ref name="Staff">{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=25 September 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. === 26 верасня === Баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада [[Абала]] (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся<ref>{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=26 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. === 27 верасня === Войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад [[Сэкота (Эфіопія)|Сэкота]]<ref>{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і [[Аламата|Аламаты]]; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы<ref>{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдеры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена<ref name="AFP27">{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=27 September 2026 |access-date=28 September 2026}}</ref>. === 28 верасня === Праўрадавая рупоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя<ref>{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}</ref>. === 1 кастрычніка === Паўстанцкія дроны ўдарылі па [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]].<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Blasts heard in Addis Ababa as Ethiopia conflict widens in the north |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/1/blasts-heard-in-addis-ababa-as-ethiopia-conflict-widens-in-the-north |access-date=2026-10-01 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Ethiopia, Eritrea break ties: Does the conflict risk becoming regional war? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/2/ethiopia-eritrea-break-ties-does-the-conflict-risk-becoming-regional-war |access-date=2026-10-02 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> У той жа дзень праўрадавыя сілы аднавілі кантроль над гарадамі Абала і Эрэбці ў рэгіёне Афар<ref>{{cite web |title=Ethiopia |url=https://acleddata.com/country/ethiopia |website=ACLED |access-date=1 October 2026}}</ref>. ===3 кастрычніка=== Паводле паведамлення Reuters, ўрадавая армія адваявала аэрапорт Абула Аба Нега ў Мэкэле<ref>{{cite news |title=Ethiopia government forces retake airport in Tigray's capital, sources say |url=https://www.reuters.com/world/africa/pro-government-forces-say-they-retake-airport-ethiopias-tigray-region-2026-10-03/ |access-date=3 October 2026 |work=Reuters |date=3 October 2026 |language=en}}</ref>. == Міждународная рэакцыя == Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] hepa5rq23jebqjb0ytjhy1pnwff345e 0 815884 5211434 5209534 2026-10-04T19:52:20Z Rotondus 11765 +[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола БССР]]; +[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211434 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Логінава}} {{Асоба}} '''Таццяна Дзмітрыеўна Логінава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінааператар. == Біяграфія == Скончыла [[Усесаюзны інстытут кінематаграфіі]] (1971). З 1971 года на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Арганізатар і дырэктар відэакінастудыі «Таццяна» (з 1991 года). Аператарскай манеры ўласціва стварэнне паэтычнай атмасферы дзеяння. На кінастудыі «Беларусьфільм» зняла мастацкія фільмы «Антыквары» (1972), «[[Вянок санетаў (фільм)|Вянок санетаў]]» (прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978), «Берагі» (абодва 1977), «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1980), «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» (1988) і іншыя; на студыі «Таццяна» — мастацкі «Пейзаж з трыма купальшчыцамі» (1991, сумесна са студыяй «Патмас»), дакументы «5 хвілін да кахання» (1993, з М.​Сідорчанка), «Мастак Барыс Забораў» (1995). Аператар тэлефільмаў «Там удалечыні за ракой» (1971), «[[Ясь і Яніна]]» (1974), «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]» (1984) і інш. Фільмы на іншых кінастудыях: «Юнацтва генія» (1982, Дзяржаўная прэмія СССР 1984), «Назіральнік», «[[Дзіцячая пляцоўка (фільм)|Дзіцячая пляцоўка]]» (абодва 1989), «Поўня» (1990), «Кветкі ад пераможцы» (1999). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Логінава Таццяна Дзмітрыеўна|||}} {{DEFAULTSORT:Логінава}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ленінскага камсамола БССР]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза кінематаграфістаў]] [[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]] tl65pv02h70apo4u2lqf234m4lqbc14 10 816020 5211276 5211072 2026-10-04T13:57:48Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211276 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Мінскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання<br/>і акругі |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Мінская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Мінскі губернскі навучальны савет]] |група2 = Сярэднія<br/>навучальныя<br/>ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Бабруйская Аляксееўская жаночая гімназія]] * [[Мінская мужчынская гімназія]] * [[Мінская жаночая гімназія]] * [[Мінская прыватная жаночая гімназія В. І. Лявіцкай]] * [[Мінская прыватная жаночая гімназія Н. І. Субоцінай]] * [[Мазырская мужчынская гімназія]] * [[Мазырская жаночая гімназія]] * [[Навагрудская гімназія|Навагрудская мужчынская гімназія]] * [[Пінская жаночая гімназія]] * [[Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай]] * [[Слуцкая гімназія|Слуцкая мужчынская гімназія]] * [[Слуцкая жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Барысаўскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] * [[Пінскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] * [[Слуцкае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Мінская духоўная семінарыя]] * [[Мінскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Мінскае духоўнае вучылішча]] * [[Пінскае духоўнае вучылішча]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія<br/>семінарыі |спіс3 = * [[Барысаўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная<br/>і спецыяльная<br/>адукацыя |спіс4 = * [[Мар’інагорская земляробчая школа]] * [[Мінскае рамеснае вучылішча]] * [[Мінскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Пінская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая<br/>і прыватная<br/>адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Мінскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] ** [[Мазырская прыватная жаночая прагімназія]] ** [[Маладзечанская прагімназія]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны<br/>кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія]] (да 1793) * [[Мінскі езуіцкі калегіум]] (да 1793) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} kzdkc7j63ukr076kykvwjbjr0pn4knh 5211576 5211276 2026-10-05T07:48:59Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211576 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Мінскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Мінскай губерні (1793—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання<br/>і акругі |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Мінская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Мінскі губернскі навучальны савет]] |група2 = Сярэднія<br/>навучальныя<br/>ўстановы |спіс2 = {{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Бабруйская Аляксееўская жаночая гімназія]] * [[Мінская мужчынская гімназія]] * [[Мінская жаночая гімназія]] * [[Мінская прыватная жаночая гімназія В. І. Лявіцкай]] * [[Мінская прыватная жаночая гімназія Н. І. Субоцінай]] * [[Мазырская мужчынская гімназія]] * [[Мазырская жаночая гімназія]] * [[Навагрудская гімназія|Навагрудская мужчынская гімназія]] * [[Пінская жаночая гімназія]] * [[Рэчыцкая жаночая гімназія Гаўрылавай]] * [[Слуцкая гімназія|Слуцкая мужчынская гімназія]] * [[Слуцкая жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Барысаўскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Мінскае рэальнае вучылішча]] * [[Мінскае яўрэйскае рэальнае вучылішча Э. М. Хайкіна]] * [[Пінскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] * {{нп3|Слуцкае камерцыйнае вучылішча||ru|Слуцкое коммерческое училище}} * [[Слуцкае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Мінская духоўная семінарыя]] * [[Мінскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Мінскае духоўнае вучылішча]] * [[Пінскае духоўнае вучылішча]] * [[Слуцкае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія<br/>семінарыі |спіс3 = * [[Барысаўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная<br/>і спецыяльная<br/>адукацыя |спіс4 = * [[Мар’інагорская земляробчая школа]] * [[Мінскае рамеснае вучылішча]] * [[Мінскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Пінская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая<br/>і прыватная<br/>адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Мінскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] ** [[Мазырская прыватная жаночая прагімназія]] ** [[Маладзечанская прагімназія]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны<br/>кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Слуцкая кальвінісцкая гімназія]] (да 1793) * [[Мінскі езуіцкі калегіум]] (да 1793) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} lln4yi6vwvrxj8ww1c5x77y78gkhxno 0 816022 5211722 5211230 2026-10-05T11:36:01Z M.L.Bot 261 /* Працы */ афармленне 5211722 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Сяргей Міхайлавіч Кнырэвіч''' ({{ВДП}}) — даследчык [[Беларусы Чэхіі|беларускай эміграцыі ў Чэхіі]], некрапалістыкі, гісторыі кнігадрукавання, скарыназнавец і бярозаўскі краязнавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Бярозе Брэсцкай вобласці{{sfn|Гурневіч|2021|p= }}{{sfn|Белліт|2024|p= }}. Працаваў інжынерам-электронікам на Мінскім заводзе вылічальнай тэхнікі. У часы [[Перабудова|Перабудовы]] ўдзелічаў у грамадска-палітычным жыцці, перамогу на выбарах народных дэпутатаў Мінскага гарадскога Савета кандыдата ад Камуністычнай партыі.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} У канцы 1990-х гадоў пераехаў з сям’ёй у Чэхію, у Оламаўц. Працаваў на прыватным прадпрыемстве, вытворцы абсталявання для вырабу паперы.{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }} Паводле самога Кнырэвіча, імпульсам да даследаванняў стаў пераезд, з сабой ён узяў першае выданне мемуараў [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] «[[Споведзь (Ларыса Геніюш)|Споведзь]]», згадкі ў кнізе дзясяткаў дзеячаў беларускай эміграцыі падштурхнулі да пошукаў у архівах і на мясцовасці{{sfn|АК|2019|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Большасць свабоднага часу ён прысвячае гэтаму, экспедыцыі праводзіць амаль штомесяц{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. == Даследчая дзейнасць == === Краязнаўства === Вывучае гісторыю Бярозы і яе ваколіц, у прыватнасці [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|Бярозаўскага кляштара картэзіянцаў]], генеалогію людзей і родаў звязаных з краем. Збірае старыя карты, перакладае з польскай тэматычныя матэрыялы. Друкаваўся ў часопісе «[[Гістарычная брама]]». Алічбаваныя матэрыялы гісторыі Бярозы часоў Першай сусветнай вайны перадаў у фонды Бярозаўскай цэнтральнай раённай бібліятэкі.<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bereza-cbs.by/mestnye-kraevedy/|title=Мясцовыя краязнаўцы — Березовская районная библиотечная система|access-date=2026-10-03}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/simeon-rus-iz-polotska-na-to-vremya-sadovnik.html|title=Белорус Сергей Кныревич нашел в чешском архиве документы, написанные рукой сына Франциска Скорины|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-07-17|access-date=2026-10-03}}</ref> Больш за 20 гадоў даследаваў гісторыю міжваеннага [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|польскага лагера ізаляцыі ў Бярозе Картузскай]] (1934—1939). Праз архіўныя крыніцы і ўспаміны прааналізаваў умовы ўтрымання, штодзённы распарадак і персанальны склад вязняў, абверг шэраг міфаў. Вызначыў, што за 5 гадоў існавання лагера праз яго прайшло каля 9 тысяч чалавек (да верасня 1939 года — 3 тысячы, а ў апошнія два тыдні — 6 тысяч), з іх каля 2-3 % былі беларусамі (каля 150—200 чалавек), у асноўным палітвязні-камуністы і незалежнікі. Пацвердзіў адзіны выпадак гібелі беларуса ў лагеры — камуніста Яна Мазыркі, памерлага ў кобрынскай бальніцы ад запалення лёгкіх пасля здзекаў аховы. Зафіксаваную адну апісаную сведкамі спробу ўцёкаў.{{sfn|Гурневіч|2021|p= }} === Даследаванні эміграцыі === Шукае нашчадкаў і пахаванні дзеячаў беларускай эміграцыі ў Чэхіі і Славакіі{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Важная база пошукаў — рукапісны «спіс Вольгі Калошы», атрыманы ад унучак [[Аляксандр Калоша|Аляксандра Калошы]], з адрасамі беларускіх эмігрантаў ў 1939—1941 гадах{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Абходам могілак выявіў 40 невядомых магіл беларусаў, праз пакіданне запісак пад свечкамі знайшоў нашчадкаў некаторых з іх{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У Пльзені знайшоў сына Аляксандра Вітушкі, а пасля і магілу Аляксандра Вітушкі ў Горні Бржызе{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Ідэнтыфікаваў страчанае пахаванне консула БНР у Чэхаславакіі [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Міколы Вяршыніна]] (1866—1934), у адным гробе з Аляксандрам Калошам і Вольгай Калошавай (Вяршынінай) на [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілках]] у Празе{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. Выявіў у Нацыянальным архіве Чэхіі сапраўдныя дату і месца нараджэння Вяршыніна, абверг яго памылковыя атаясненні з Мікалаем Верамеем{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}. Разам са старшынёй Рады БНР [[Івонка Сурвіла|Івонкай Сурвілай]] 25 сакавіка 2018 года адкрыў мемарыяльную дошку на магіле Вяршыніна{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}. У канцы 2020 года выйшаў складзены Кнырэвічам двухмоўны даведнік-альбом «Магілы беларусаў у Чэхіі і Славаччыне» («Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku»), пры падтрымцы ўрада Чэхіі і фундацыі Орса-Рамана (рэдактар Алена Ціхановіч, графік Таццяна Быц, перакладчык Святлана Вранава, каардынатар — суполка «Скарына»). Кніга змяшчае біяграфіі, 123 фатаграфіі і дакументы, а таксама QR-код з спасылкай на інтэрактыўную мапу на Google Maps.{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }} === Скарыназнаўства === Разам з гісторыкам [[Павел Котаў|Паўлам Котавым]] у архіве [[Індржыхаў Градзец|Індржыхава Градца]] Сяргей Кнырэвіч знайшоў новыя дакументы пра [[Сымон Скарына|Сымона Скарыну]], сына [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], якія фіксуюць яго працу садоўнікам-батанікам{{sfn|Ціхановіч|2018a|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. У 2024 годзе Кнырэвіч паведаміў пра знаходку ў Празе 14 друкаваных двухаркушавых фрагментаў (5-га сшытка, аркушы ЛЕ, ЛS, ЛЗ, ЛИ) пражскай кнігі «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]» Францыска Скарыны, сем асобнікаў якіх захаваліся ў вокладцы іншай невядомай кнігі і раней не апісаны ў літаратуры{{sfn|Белліт|2024|p= }}. У маі 2023 года паведаміў пра выяўленне супадзення ксілаграфій з кнігі 1519 года ўроцлаўскага друкара {{нп5|Адам Дыян|Адама Дыяна|pl|Adam Dyon}} з гравюрамі ў «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжцы]]» Францыска Скарыны (1522). Паводле Кнырэвіча, ён падзяліўся знаходкай з гісторыкам [[Аляксандр Паршанкоў|Аляксандрам Паршанковым]], што ў 2024—2025 гадах вылілася ў публічны канфлікт вакол артыкула Паршанкова з суаўтаркай у «Slavistica Vilnensis», Кнырэвіч абвінавачнаў даследчыкаў у выкарыстанні яго знаходак без належнай згоды і суаўтарства, хаця спасылка на яго як інфарматара стаяла.{{sfn|Раўбіч|2025|p= }} == Грамадская і культурная дзейнасць == Актыўны ўдзельнік культурнага жыцця беларускай дыяспары ў Чэхіі. У 2019 годзе ўдзельнічаў у прэзентацыі чэшскага перакладу мемуараў Ларысы Геніюш «Paní doktorová 0-287, aneb z Československa do gulagu» ў Празе, дапамагаў з удакладненнем індэкса імёнаў да выдання{{sfn|АК|2019|p= }}. У кастрычніку 2023 года выступаў сукуратурам выставы «Імем беларускага народу…», прысвечанай 100-годдзю пераезду Рады БНР у Прагу, якая адкрылася ў Славянскай бібліятэцы ў Празе{{sfn|Svaboda.org|2023|p= }}. 2 лістапада 2023 года ўдзельнічаў у міжнародным сімпозіуме ў Славянскай бібліятэцы, дзе выступаў з дакладам у панэлі, прысвечанай архівам БНР{{sfn|Навумчык|2023|p= }}. Праводзіць рэгулярныя экскурсіі па беларускіх пахаваннях на Альшанскіх могілкаў у Празе, супрацоўнічае з беларускай асветніцкай суполкай «Скарына»{{sfn|Ціхановіч|2018b|p= }}{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. == Працы == * ''Кнырэвіч, С. М.'' [https://www.academia.edu/176764095/ Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі = Hroby Bělorusů v Česku a na Slovensku] / Сяргей Кнырэвіч. — Praha : Osvětový spolek Skaryna, 2020. — 269 с. — ISBN 978-80-908078-0-8{{sfn|Svaboda.org|2020|p= }}. * Францыск Скарына ў дакументах і сведчаннях : [500-годдзю беларускага кнігадрукавання, запачаткаванага Францішкам Скарынам прысвячаецца] / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; [укладальнікі: А. А. Жлутка (адказны рэдактар), А. Б. Доўнар, П. С. Котаў, С. М. Кнырэвіч]. — Мінск : Беларуская навука, 2020. — 509, [2] с. : факсім. ; 25 см. — ISBN 978-985-08-2562-9 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Ціхановіч|2018a|{{cite web| url = https://www.svaboda.org/a/29096611.html |title = Неверагодны лёс консула БНР: знайшлі магілу і нашчадкаў |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-14 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Ціхановіч|2018b|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29122304.html |title = У Празе адкрылі дошку на магіле консула БНР Мікалая Вяршыніна |author = Алена Ціхановіч |authorlink = |date = 2018-03-25 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|АК|2019|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/29858657.html |title = У Празе прэзэнтавалі мэмуары Ларысы Геніюш па-чэску |author = А.К.| authorlink = |date = 2019-04-03 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2020|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31022859.html |title = «Пакідаў ля знойдзеных помнікаў запіскі пад сьвечкай». Выйшла кніга пра беларускія пахаваньні ў Чэхіі і Славаччыне з Google maps |first = |last = |authorlink = |date = 2020-12-28 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Гурневіч|2021|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31204006.html |title = «Беларусаў там было 150 чалавек, а не дзясяткі тысяч». Міты і факты пра канцлягер у Бярозе Картускай |author = Дзьмітры Гурневіч |authorlink = |date = 2021-04-15 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Svaboda.org|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32626329.html |title = «Імем беларускага народу...» Адкрылася выстава, прысьвечаная 100-годзьдзю пераезду Рады БНР у Прагу. ФОТА |first = |last = |authorlink = |date = 2023-10-06 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Навумчык|2023|{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/32667946.html |title = Рушнікі з кватэры Захаркі і гісторыя беларуса, забітага на загад расейскага «белага» генэрала. У Празе прайшоў сымпозіюм, прысьвечаны БНР |author = Сяргей Навумчык |authorlink = |date = 2023-11-02 |work = Svaboda.org |publisher = Радыё Свабода |location = Прага |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Белліт|2024|{{cite web| url = https://bellit.info/roznaje/znojdzjeny-njevjadomyja-ranjej-frahmjenty-biblii-skaryny.html |title = Знойдзены невядомыя раней фрагменты Бібліі Скарыны |first = |last = |authorlink = |date = 2024-09-16 |work = bellit.info |publisher = Белліт |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} * {{h|Раўбіч|2025|{{cite web|url = https://nashaniva.com/363168 |title = Скандал у беларускім скарыназнаўстве: маладога гісторыка Паршанкова вінавацяць у прысваенні чужога адкрыцця |author = Ф. Раўбіч |authorlink = |date = 2025-03-07 |work = nashaniva.com |publisher = Наша Ніва |location = |page = |language = be |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-10-03 |url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кнырэвіч Сяргей}} 60s0m4pqlxvuvhng3g6gxyjah62l51f 0 816026 5211597 5210974 2026-10-05T08:26:52Z StarDeg 16311 5211597 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рына Васілеўна Зялёная''' (поўнае імя — Кацярына) (25 кастрычніка [7 лістапада] 1901, Ташкент — 1 красавіка 1991, Масква, РСФСР, СССР) — савецкая актрыса тэатра і кіно, артыстка эстрады, сцэнарыстка; народная артыстка РСФСР (1970). == Фільмаграфія == * 1939 — [[Падкідыш]] * 1965 — [[Аперацыя «Ы» і іншыя прыгоды Шурыка]] * 1975 — [[Прыгоды Бураціна]] * 1980 — [[Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] {{DEFAULTSORT:Зялёная Рына}} ktbmkvwpe7amin9alw2nwb094eiin4h 10 816032 5211275 5211107 2026-10-04T13:56:39Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211275 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Гродзенскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Гродзенскай губерні (1801—1921) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Гродзенская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Гродзенскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] * [[Гродзенская мужчынская прыватная гімназія М. С. Хныкіна]] * [[Гродзенская жаночая гімназія|Гродзенская жаночая Марыінская гімназія]] * [[Гродзенская жаночая прыватная гімназія К. М. Баркоўскай]] * [[Гродзенская прыватная жаночая яўрэйская гімназія]] * [[Беластоцкая рэальная гімназія]] * [[Беластоцкая жаночая гімназія]] * [[Брэсцкая мужчынская гімназія|Брэст-Літоўская мужчынская гімназія]] * [[Брэсцкая жаночая гімназія|Брэст-Літоўская жаночая гімназія]] * [[Слонімская жаночая гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкае рэальнае вучылішча]] * [[Гродзенскае рэальнае вучылішча]] * [[Слонімскае рэальнае вучылішча]] * [[Беластоцкае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гродзенскае камерцыйнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Літоўская духоўная семінарыя]] (у Жыровічах, 1828—1845) * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)#Адукацыя|Краснастоцкае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]] * [[Гродзенскае духоўнае вучылішча]] * [[Кобрынскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Гродзенскі настаўніцкі інстытут]] * [[Беластоцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Жыровіцкая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя]] |група4 = Прафесійная адукацыя |спіс4 = * [[Гродзенская медыцынская акадэмія]] (Гродзенская медыцынская школа, да 1796) * [[Гродзенскае рамеснае вучылішча]] * [[Гродзенская прыватная акушэрская школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Гродзенская яўрэйская настаўніцкая школа]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Гродзенскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Гродзенскі езуіцкі калегіум]] * [[Гродзенскі дамініканскі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} g17z5kezbue3a1xekooe9m3qva8vtvq 10 816033 5211278 5211042 2026-10-04T13:59:33Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211278 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Магілёўскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Магілёўскай губерні (1772—1919) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] (з 1850) * [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга]] (1824—1829) * [[Беларуская навучальная акруга]] (1829—1850) * [[Магілёўская дырэкцыя народных вучылішчаў]] |група2 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс2 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Гомельская мужчынская гімназія]] * [[Гомельская жаночая гімназія]] * [[Магілёўская мужчынская гімназія]] * [[Магілёўская жаночая гімназія]] * [[Мсціслаўская мужчынская гімназія]] * [[Жаночая гімназія Мірановіч]] * [[Прыватная жаночая гімназія В. А. Копіш]] * [[Прыватная жаночая навучальная ўстанова Л. С. Абалонскай]] * [[Прыватная жаночая прагімназія М. А. Табалевіч-Федароўскай]] * [[Прыватная яўрэйская мужчынская гімназія А. Е. Ратнера]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Аршанскае рэальнае вучылішча]] * [[Гомельскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Гомельскае рэальнае вучылішча]] * [[Магілёўскае рэальнае вучылішча]] * [[Рагачоўскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Аршанскае духоўнае вучылішча]] * [[Гомельскае духоўнае вучылішча]] * [[Магілёўская духоўная семінарыя]] * [[Магілёўскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Магілёўскае духоўнае вучылішча]] * [[Мсціслаўскае духоўнае вучылішча]] }} |група3 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс3 = * [[Аршанская настаўніцкая семінарыя]] * [[Гомельская настаўніцкая семінарыя]] * [[Магілёўская настаўніцкая семінарыя]] * [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут]] |група4 = Прафесійная і спецыяльная адукацыя |спіс4 = * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] * [[Магілёўская цэнтральная фельчарская школа]] * [[Магілёўскае рамеснае вучылішча]] * [[Гомельская рамесная школа]] |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Магілёўскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Магілёўскі езуіцкі калегіум]] * [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум]] * [[Шклоўскі кадэцкі корпус]] (1788—1807) * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} 7lgq4kmwfbz968rz67s0689syppg9ru 10 816035 5211279 5211098 2026-10-04T14:03:15Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211279 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Адукацыя ў Віленскай губерні |загаловак = Адукацыя ў Віленскай губерні (1795—1915) |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Органы кіравання |спіс1 = * [[Віленская навучальная акруга]] * [[Віленская дырэкцыя народных вучылішчаў]] * [[Віленскі губернскі вучылішчны савет]] |група2 = Вышэйшая адукацыя |спіс2 = * [[Віленскі універсітэт]] (Глаўная віленская школа, закрыты ў 1832) * [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія]] (1832—1842) * [[Віленская духоўная акадэмія]] (1832—1842) |група3 = Сярэднія навучальныя ўстановы |спіс3 ={{Navbox|child | groupstyle = | groupwidth = 6em | group1 = Гімназіі | list1 = * [[1-я Віленская мужчынская гімназія]] * [[2-я Віленская мужчынская гімназія]] * [[Віленская жаночая гімназія]] * [[Гродзенская мужчынская гімназія]] (да 1801 адносілася да Літоўскай губерні) * [[Лідская жаночая гімназія]] * [[Свянцянская гімназія]] | group2 = Рэальныя<br/>і камерцыйныя | list2 = * [[Віленскае рэальнае вучылішча]] * [[Віленскае камерцыйнае вучылішча]] * [[Лідскае рэальнае вучылішча]] * [[Маладзечанскае рэальнае вучылішча]] * [[Свянцянскае рэальнае вучылішча]] * [[Смаргонскае рэальнае вучылішча]] | group3 = Духоўныя | list3 = * [[Віленская праваслаўная духоўная семінарыя]] * [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя]] * [[Віленскае жаночае епархіяльнае вучылішча]] * [[Віленскае юнкерскае вучылішча]] * [[Віленскае духоўнае вучылішча]] * [[Дзісненскае духоўнае вучылішча]] }} |група4 = Настаўніцкія семінарыі і інстытуты |спіс4 = * [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] * [[Віленская яўрэйская настаўніцкая семінарыя]] * [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя]] (адміністрацыйна адносілася да Віленскай губерні) |група5 = Пачатковая і рэлігійная адукацыя |спіс5 = * [[Народныя вучылішчы]] * [[Павятовыя вучылішчы]] * [[Прыходскае вучылішча|Прыходскія вучылішчы]] * [[Царкоўнапрыходская школа|Царкоўнапрыходскія школы]] * [[Хедэр|Хедэры]] * [[:шаблон:Ешыботы Віленскай губерні|Ешыботы]] * [[Прагімназія|Прагімназіі]] * Прыватныя жаночыя пансіёны |група6 = Гістарычны кантэкст |спіс6 = * [[Адукацыйная камісія]] * [[Віленскі езуіцкі калегіум]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] }} is0xuccfsxm2oc0ji3rq0ruqo5z6mqu 0 816049 5211271 2026-10-04T13:50:02Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 65 м з поў...» 5211271 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 65 м з поўдня на поўнач і 209 м з захаду на ўсход<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/paulava базе Геадзен]</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальт |рух = |індэкс = 220053<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро)|Акадэмія навук]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 39, 62э, 79э, 133 |трамвай = |тралейбус = 33, 38, 38к, 55 |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = Харэ Крышна |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Паўлава''' — [[вуліца]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Іван Пятровіч Паўлаў|выбітнога расійскага фізіёлага]] ў 1951 г<ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-pavlov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Павлов] // [[Мінск-Навіны]], 13.03.2020</ref>. Знаходзіцца ў сектары прыватнай жылой забудовы недалёк ад [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага РУУС г. Мінска]] і перасякаецца з [[Завулак Паўлава (Мінск)|аднайменным завулкам]] і [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскім трактам]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 карце Яндэкс]</ref>. Знаходзіцца ў зоне плануемай рэканструкцыі, якая уключае знос прыватнай забудовы і будаўніцтва дзіцячага сада<ref>[https://manwoman.by/chto-snesut-a-chto-ostavyat-na-orlovskoj/ Что снесут, а что оставят на Орловской: обновление 2025 г.]</ref>. == Славутасці == * Культавы цэнтр «[[Міжнароднае таварыства свядомасці Крышны|Харэ Крышна]]», які знаходзіцца ў зоне пад знос, але працягвае дзейнічаць<ref>[https://krishna.by/new-temple Центр духовной культуры]</ref>. == Цікавыя факты == * У горадзе ёсць [[Парк імя Міхаіла Паўлава|аднайменный парк]], названы ў гонар [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|іншага чалавека]]. * На вуліцы шмат разнастайных элементаў барацьбы са стыхійнай паркоўкай уздоўж дамоў: ад шын да плакатаў<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліцы Мінска з невідавочнымі назвамі] // Блог Андрэя Берастоўскага, 29.09.2026</ref>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://ato.by/street/739 Вуліца Паўлава на АТО.ВУ] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 Вуліца Паўлава на карце Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578937 Улица Павлова на карте 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/panorama/?ll=27.545212%2C53.933219&panorama%5Bdirection%5D=286.147285%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.545313%2C53.933204&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Паўлава на Яндэкс панараме] * [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліца Паўлава на фотаздымках 2026 г.] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] gvcvrdgzs089ena16saw1nr77g68vet 5211272 5211271 2026-10-04T13:50:54Z Андрэй 2403 Б 152769 5211272 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 65 м з поўдня на поўнач і 209 м з захаду на ўсход<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/paulava базе Геадзен]</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальт |рух = |індэкс = 220053<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 39, 62э, 79э, 133 |трамвай = |тралейбус = 33, 38, 38к, 55 |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = Харэ Крышна |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Паўлава''' — [[вуліца]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Іван Пятровіч Паўлаў|выбітнога расійскага фізіёлага]] ў 1951 г<ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-pavlov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Павлов] // [[Мінск-Навіны]], 13.03.2020</ref>. Знаходзіцца ў сектары прыватнай жылой забудовы недалёк ад [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага РУУС г. Мінска]] і перасякаецца з [[Завулак Паўлава (Мінск)|аднайменным завулкам]] і [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскім трактам]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 карце Яндэкс]</ref>. Знаходзіцца ў зоне плануемай рэканструкцыі, якая уключае знос прыватнай забудовы і будаўніцтва дзіцячага сада<ref>[https://manwoman.by/chto-snesut-a-chto-ostavyat-na-orlovskoj/ Что снесут, а что оставят на Орловской: обновление 2025 г.]</ref>. == Славутасці == * Культавы цэнтр «[[Міжнароднае таварыства свядомасці Крышны|Харэ Крышна]]», які знаходзіцца ў зоне пад знос, але працягвае дзейнічаць<ref>[https://krishna.by/new-temple Центр духовной культуры]</ref>. == Цікавыя факты == * У горадзе ёсць [[Парк імя Міхаіла Паўлава|аднайменный парк]], названы ў гонар [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|іншага чалавека]]. * На вуліцы шмат разнастайных элементаў барацьбы са стыхійнай паркоўкай уздоўж дамоў: ад шын да плакатаў<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліцы Мінска з невідавочнымі назвамі] // Блог Андрэя Берастоўскага, 29.09.2026</ref>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://ato.by/street/739 Вуліца Паўлава на АТО.ВУ] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 Вуліца Паўлава на карце Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578937 Улица Павлова на карте 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/panorama/?ll=27.545212%2C53.933219&panorama%5Bdirection%5D=286.147285%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.545313%2C53.933204&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Паўлава на Яндэкс панараме] * [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліца Паўлава на фотаздымках 2026 г.] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] du1qdctik483bjpytzk0fmhydvwawsy 5211273 5211272 2026-10-04T13:51:23Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Цікавыя факты */ 5211273 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 65 м з поўдня на поўнач і 209 м з захаду на ўсход<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/paulava базе Геадзен]</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальт |рух = |індэкс = 220053<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 39, 62э, 79э, 133 |трамвай = |тралейбус = 33, 38, 38к, 55 |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = Харэ Крышна |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Паўлава''' — [[вуліца]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Іван Пятровіч Паўлаў|выбітнога расійскага фізіёлага]] ў 1951 г<ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-pavlov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Павлов] // [[Мінск-Навіны]], 13.03.2020</ref>. Знаходзіцца ў сектары прыватнай жылой забудовы недалёк ад [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага РУУС г. Мінска]] і перасякаецца з [[Завулак Паўлава (Мінск)|аднайменным завулкам]] і [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскім трактам]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 карце Яндэкс]</ref>. Знаходзіцца ў зоне плануемай рэканструкцыі, якая уключае знос прыватнай забудовы і будаўніцтва дзіцячага сада<ref>[https://manwoman.by/chto-snesut-a-chto-ostavyat-na-orlovskoj/ Что снесут, а что оставят на Орловской: обновление 2025 г.]</ref>. == Славутасці == * Культавы цэнтр «[[Міжнароднае таварыства свядомасці Крышны|Харэ Крышна]]», які знаходзіцца ў зоне пад знос, але працягвае дзейнічаць<ref>[https://krishna.by/new-temple Центр духовной культуры]</ref>. == Цікавыя факты == * У горадзе ёсць [[Парк імя Міхаіла Паўлава|аднайменный парк]], названы ў гонар [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|іншага чалавека]]. * На вуліцы шмат разнастайных элементаў барацьбы са стыхійнай паркоўкай уздоўж дамоў: ад шын да плакатаў<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліцы Мінска з невідавочнымі назвамі] // Блог Андрэя Берастоўскага, 29.09.2026</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://ato.by/street/739 Вуліца Паўлава на АТО.ВУ] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 Вуліца Паўлава на карце Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578937 Улица Павлова на карте 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/panorama/?ll=27.545212%2C53.933219&panorama%5Bdirection%5D=286.147285%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.545313%2C53.933204&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Паўлава на Яндэкс панараме] * [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліца Паўлава на фотаздымках 2026 г.] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] 2xl1426171rqrs82spx3kl3l1qvh22u 5211290 5211273 2026-10-04T14:16:01Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Цікавыя факты */ 5211290 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Вуліца Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 65 м з поўдня на поўнач і 209 м з захаду на ўсход<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/paulava базе Геадзен]</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальт |рух = |індэкс = 220053<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 39, 62э, 79э, 133 |трамвай = |тралейбус = 33, 38, 38к, 55 |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = Харэ Крышна |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Паўлава''' — [[вуліца]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар [[Іван Пятровіч Паўлаў|выбітнога расійскага фізіёлага]] ў 1951 г<ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-pavlov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Павлов] // [[Мінск-Навіны]], 13.03.2020</ref>. Знаходзіцца ў сектары прыватнай жылой забудовы недалёк ад [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага РУУС г. Мінска]] і перасякаецца з [[Завулак Паўлава (Мінск)|аднайменным завулкам]] і [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскім трактам]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 карце Яндэкс]</ref>. Знаходзіцца ў зоне плануемай рэканструкцыі, якая уключае знос прыватнай забудовы і будаўніцтва дзіцячага сада<ref>[https://manwoman.by/chto-snesut-a-chto-ostavyat-na-orlovskoj/ Что снесут, а что оставят на Орловской: обновление 2025 г.]</ref>. == Славутасці == * Культавы цэнтр «[[Міжнароднае таварыства свядомасці Крышны|Харэ Крышна]]», які знаходзіцца ў зоне пад знос, але працягвае дзейнічаць<ref>[https://krishna.by/new-temple Центр духовной культуры]</ref>. == Цікавыя факты == * У горадзе ёсць [[Парк імя Міхаіла Паўлава|аднайменный парк]], названы ў гонар [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|іншага чалавека]]. * На вуліцы шмат разнастайных элементаў барацьбы са стыхійнай паркоўкай уздоўж дамоў: ад шын да плакатаў<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліцы Мінска з невідавочнымі назвамі] // Блог Андрэя Берастоўскага, 29.09.2026</ref>. == Гл. таксама == * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Вуліца Паўлоўскага ў Мінску]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://ato.by/street/739 Вуліца Паўлава на АТО.ВУ] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/?ll=27.545212%2C53.933219&z=17 Вуліца Паўлава на карце Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578937 Улица Павлова на карте 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326147/panorama/?ll=27.545212%2C53.933219&panorama%5Bdirection%5D=286.147285%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.545313%2C53.933204&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Вуліца Паўлава на Яндэкс панараме] * [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліца Паўлава на фотаздымках 2026 г.] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] 791ebkdxtv7xqbgc9w7hul95a733k32 0 816050 5211288 2026-10-04T14:11:57Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Завулак Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 193 м з по...» 5211288 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Завулак Паўлава |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |на карце = |выява = |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Іван Пятровіч Паўлаў|І.П. Паўлава]] |былыя назвы = |працягласць = 193 м з поўдня на поўнач і 42 м з захаду на ўсход<ref>Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/paulava-ln базе Геадзен]</ref> |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = асфальт |рух = |індэкс = 220053<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] |аўтобус = 18, 26, 26д, 39, 62э, 79э, 133 |трамвай = |тралейбус = 33, 38, 38к, 55 |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Завулак Паўлава''' — [[завулак]] у [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар [[Іван Пятровіч Паўлаў|выбітнога расійскага фізіёлага]] ў 1951 г<ref>[https://minsknews.by/ulicza-imeni-pavlov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Павлов] // [[Мінск-Навіны]], 13.03.2020</ref>. Знаходзіцца ў сектары прыватнай жылой забудовы недалёк ад [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага РУУС г. Мінска]] і перасякае паслядоўна вуліцы [[Вуліца Рылеева (Мінск)|Рылеева]], [[Вуліца Паўлава (Мінск)|Паўлава]], [[Азёрная вуліца (Мінск)|Азёрную]] і [[Вуліца Шчадрына (Мінск)|Шчадрына]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325693/?ll=27.543492%2C53.933211&z=18 карце Яндэкс]</ref>. Знаходзіцца ў зоне плануемай рэканструкцыі, якая уключае знос прыватнай забудовы<ref>[https://manwoman.by/chto-snesut-a-chto-ostavyat-na-orlovskoj/ Что снесут, а что оставят на Орловской: обновление 2025 г.]</ref>. == Цікавыя факты == * У горадзе ёсць [[Парк імя Міхаіла Паўлава|аднайменный парк]], названы ў гонар [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|іншага чалавека]]. * На сцяне цаглянага плота, які аддзяляе дзелавую забудову няцотнага боку завулка захавалася нестандартнае [[графіці]]: "человеку нужен человек<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Вуліцы Мінска з невідавочнымі назвамі] // Блог Андрэя Берастоўскага, 29.09.2026</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://ato.by/street/738 Завулак Паўлава на АТО.ВУ] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325693/?ll=27.543492%2C53.933211&z=18 Завулак Паўлава на карце Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577436 Переулок Павлова на карте 2ГИС] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325693/panorama/?ll=27.543492%2C53.933211&panorama%5Bdirection%5D=335.922140%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.543519%2C53.933185&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=18 Завулак Паўлава на Яндэкс панараме] * [https://berastouski.blogspot.com/2026/09/blog-post.html Завулак Паўлава на фотаздымках 2026 г.] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] fc52wlpoccvdyzeol2aovrimwi54tgo 0 816051 5211293 2026-10-04T14:22:12Z Ciepiersia 162280 новы 5211293 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Вялікі пажар у Мінску 1835 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = |Прычына = падпал ці неасцярожнае абыходжанне з агнём |Месца = [[Мінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Краіна = |Дата = [[30 мая]] ([[11 чэрвеня]]) [[1835]] года |Час = каля 11:00 |Загінулых = звестак пра загінулых няма |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Вялікі пажар у Мінску 1835 года''' — адзін з найбольш разбуральных пажараў у гісторыі [[Мінск]]а, які адбыўся [[30 мая]] ([[11 чэрвеня]]) [[1835]] года і знішчыў значную частку [[Новы Горад (Мінск)|цэнтральных кварталаў горада]]. Гэтая катастрофа карэнным чынам [[Гісторыя архітэктуры Мінска|змяніла]] далейшае [[Архітэктура Мінска|горадабудаўніцтва]] і прывяла да стварэння першай прафесійнай пажарнай каманды ў горадзе. == Перадумовы == У [[Гісторыя Мінска|першай палове XIX стагоддзя]] Мінск заставаўся пераважна драўляным горадам з вузкімі і шчыльна забудаванымі вуліцамі. Нягледзячы на зацверджаны яшчэ ў 1800 годзе рэгулярны план горада, які прадугледжваў пашырэнне вуліц, большасць жылых дамоў і гаспадарчых пабудоў узводзіліся з дрэва, што стварала высокую пажарную небяспеку. На момант здарэння ў горадзе адбываўся знакаміты Мінскі кантрактавы кірмаш, таму ў цэнтры знаходзілася шмат прыезджых купцоў і тавараў. == Храналогія падзей == Пажар пачаўся каля 11 гадзін раніцы 30 мая 1835 года. Спрыяў хуткаму распаўсюджванню агню моцны вецер. Агонь ахапіў раён [[Верхні Горад|Высокага рынку]] (сучасная [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]]), а таксама суседнія вуліцы: Францысканскую (пазней Губернатарская, цяпер [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]]), Дамініканскую ([[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|вуліца Інтэрнацыянальная]]) і Юр’еўскую (не захавалася). Тагачасная гарадская пажарная ахова, якая складалася з невялікай колькасці рамеснікаў і мяшчан, не мела дастатковай колькасці інструментаў і поммпаў, таму не змагла лакалізаваць ачаг. Агонь лютаваў амаль суткі. == Наступствы і разбурэнні == У выніку пажару цалкам або часткова згарэла каля 100 будынкаў, больш за 200 сем’яў гараджан і купцоў засталіся без даху над галавой і маёмасці. Сярод значных страт: * Быў сур’ёзна пашкоджаны [[Сабор Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Свята-Петра-Паўлаўскі сабор]] (пасля чаго пачалася яго працяглая рэканструкцыя ў псеўдарускім стылі). * Згарэлі будынкі [[Мінская мужчынская гімназія|мужчынскай гімназіі]] і [[Мінская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя|каталіцкай семінарыі]]. * Цалкам знішчана драўляная [[Лютэранская кірха (Мінск)|лютэранская кірха]], якая знаходзілася непадалёк ад цэнтра. == Значэнне для горада == Пасля трагедыі дзяржаўныя ўлады і Мінскае губернскае праўленне прынялі экстраныя меры для прадухілення падобных катастроф у будучыні: * Забарона драўлянага будаўніцтва: Будаўнічая камісія ўвяла строгую забарону на ўзвядзенне драўляных дамоў у цэнтральнай частцы Мінска. З гэтага часу дазвалялася будаваць выключна мураваныя жылыя дамы. * Стварэнне прафесійнай пажарнай аховы: У [[1837]] годзе ў Мінску была афіцыйна заснавана першая пастаянная прафесійная пажарная каманда (якая ўтрымлівалася за кошт гарадскіх сродкаў). == Літаратура == * Гісторыя Мінска. У 4-х т. Т. 2. — Мінск: Беларуская навука, 2006. * Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада. — Мінск, 1994. {{Пажары ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1835 год у Беларусі]] as968wp7y8cwztnt8f8t7o15b5fq8sw 5211701 5211293 2026-10-05T11:07:26Z Ciepiersia 162280 /* Значэнне для горада */ афармленне 5211701 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Вялікі пажар у Мінску 1835 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = |Прычына = падпал ці неасцярожнае абыходжанне з агнём |Месца = [[Мінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Краіна = |Дата = [[30 мая]] ([[11 чэрвеня]]) [[1835]] года |Час = каля 11:00 |Загінулых = звестак пра загінулых няма |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Вялікі пажар у Мінску 1835 года''' — адзін з найбольш разбуральных пажараў у гісторыі [[Мінск]]а, які адбыўся [[30 мая]] ([[11 чэрвеня]]) [[1835]] года і знішчыў значную частку [[Новы Горад (Мінск)|цэнтральных кварталаў горада]]. Гэтая катастрофа карэнным чынам [[Гісторыя архітэктуры Мінска|змяніла]] далейшае [[Архітэктура Мінска|горадабудаўніцтва]] і прывяла да стварэння першай прафесійнай пажарнай каманды ў горадзе. == Перадумовы == У [[Гісторыя Мінска|першай палове XIX стагоддзя]] Мінск заставаўся пераважна драўляным горадам з вузкімі і шчыльна забудаванымі вуліцамі. Нягледзячы на зацверджаны яшчэ ў 1800 годзе рэгулярны план горада, які прадугледжваў пашырэнне вуліц, большасць жылых дамоў і гаспадарчых пабудоў узводзіліся з дрэва, што стварала высокую пажарную небяспеку. На момант здарэння ў горадзе адбываўся знакаміты Мінскі кантрактавы кірмаш, таму ў цэнтры знаходзілася шмат прыезджых купцоў і тавараў. == Храналогія падзей == Пажар пачаўся каля 11 гадзін раніцы 30 мая 1835 года. Спрыяў хуткаму распаўсюджванню агню моцны вецер. Агонь ахапіў раён [[Верхні Горад|Высокага рынку]] (сучасная [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]]), а таксама суседнія вуліцы: Францысканскую (пазней Губернатарская, цяпер [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]]), Дамініканскую ([[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|вуліца Інтэрнацыянальная]]) і Юр’еўскую (не захавалася). Тагачасная гарадская пажарная ахова, якая складалася з невялікай колькасці рамеснікаў і мяшчан, не мела дастатковай колькасці інструментаў і поммпаў, таму не змагла лакалізаваць ачаг. Агонь лютаваў амаль суткі. == Наступствы і разбурэнні == У выніку пажару цалкам або часткова згарэла каля 100 будынкаў, больш за 200 сем’яў гараджан і купцоў засталіся без даху над галавой і маёмасці. Сярод значных страт: * Быў сур’ёзна пашкоджаны [[Сабор Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Свята-Петра-Паўлаўскі сабор]] (пасля чаго пачалася яго працяглая рэканструкцыя ў псеўдарускім стылі). * Згарэлі будынкі [[Мінская мужчынская гімназія|мужчынскай гімназіі]] і [[Мінская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя|каталіцкай семінарыі]]. * Цалкам знішчана драўляная [[Лютэранская кірха (Мінск)|лютэранская кірха]], якая знаходзілася непадалёк ад цэнтра. == Значэнне для горада == Пасля трагедыі дзяржаўныя ўлады і Мінскае губернскае праўленне прынялі экстраныя меры для прадухілення падобных катастроф у будучыні: * Забарона драўлянага будаўніцтва: Будаўнічая камісія ўвяла строгую забарону на ўзвядзенне драўляных дамоў у цэнтральнай частцы Мінска. З гэтага часу дазвалялася будаваць выключна мураваныя жылыя дамы. == Літаратура == * Гісторыя Мінска. У 4-х т. Т. 2. — Мінск: Беларуская навука, 2006. * Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада. — Мінск, 1994. {{Пажары ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1835 год у Беларусі]] 7bv75r4dm2asssqp4xq2o6a92xg4k3j 5211703 5211701 2026-10-05T11:08:17Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211703 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Вялікі пажар у Мінску 1835 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = |Прычына = падпал ці неасцярожнае абыходжанне з агнём |Месца = [[Мінск]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Краіна = |Дата = [[30 мая]] ([[11 чэрвеня]]) [[1835]] года |Час = каля 11:00 |Загінулых = звестак пра загінулых няма |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Вялікі пажар у Мінску 1835 года''' — адзін з найбольш разбуральных пажараў у гісторыі [[Мінск]]а, які адбыўся [[30 мая]] ([[11 чэрвеня]]) [[1835]] года і знішчыў значную частку [[Новы Горад (Мінск)|цэнтральных кварталаў горада]]. Гэтая катастрофа карэнным чынам [[Гісторыя архітэктуры Мінска|змяніла]] далейшае [[Архітэктура Мінска|горадабудаўніцтва]] і прывяла да стварэння першай прафесійнай пажарнай каманды ў горадзе. == Перадумовы == У [[Гісторыя Мінска|першай палове XIX стагоддзя]] Мінск заставаўся пераважна драўляным горадам з вузкімі і шчыльна забудаванымі вуліцамі. Нягледзячы на зацверджаны яшчэ ў 1800 годзе рэгулярны план горада, які прадугледжваў пашырэнне вуліц, большасць жылых дамоў і гаспадарчых пабудоў узводзіліся з дрэва, што стварала высокую пажарную небяспеку. На момант здарэння ў горадзе адбываўся знакаміты Мінскі кантрактавы кірмаш, таму ў цэнтры знаходзілася шмат прыезджых купцоў і тавараў. == Храналогія падзей == Пажар пачаўся каля 11 гадзін раніцы 30 мая 1835 года. Спрыяў хуткаму распаўсюджванню агню моцны вецер. Агонь ахапіў раён [[Верхні Горад|Высокага рынку]] (сучасная [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]]), а таксама суседнія вуліцы: Францысканскую (пазней Губернатарская, цяпер [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]]), Дамініканскую ([[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|вуліца Інтэрнацыянальная]]) і Юр’еўскую (не захавалася). Тагачасная гарадская пажарная ахова, якая складалася з невялікай колькасці рамеснікаў і мяшчан, не мела дастатковай колькасці інструментаў і поммпаў, таму не змагла лакалізаваць ачаг. Агонь лютаваў амаль суткі. == Наступствы і разбурэнні == У выніку пажару цалкам або часткова згарэла каля 100 будынкаў, больш за 200 сем’яў гараджан і купцоў засталіся без даху над галавой і маёмасці. Сярод значных страт: * Быў сур’ёзна пашкоджаны [[Сабор Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Свята-Петра-Паўлаўскі сабор]] (пасля чаго пачалася яго працяглая рэканструкцыя ў псеўдарускім стылі). * Згарэлі будынкі [[Мінская мужчынская гімназія|мужчынскай гімназіі]] і [[Мінская рымска-каталіцкая духоўная семінарыя|каталіцкай семінарыі]]. * Цалкам знішчана драўляная [[Лютэранская кірха (Мінск)|лютэранская кірха]], якая знаходзілася непадалёк ад цэнтра. == Значэнне для горада == Пасля трагедыі дзяржаўныя ўлады і Мінскае губернскае праўленне прынялі экстраныя меры для прадухілення падобных катастроф у будучыні: * Забарона драўлянага будаўніцтва: Будаўнічая камісія ўвяла строгую забарону на ўзвядзенне драўляных дамоў у цэнтральнай частцы Мінска. З гэтага часу дазвалялася будаваць выключна мураваныя жылыя дамы. == Літаратура == * Гісторыя Мінска. У 4-х т. Т. 2. — Мінск: Беларуская навука, 2006. * Шыбека З. В., Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэвалюцыйнага горада. — Мінск, 1994. {{Пажары ў Мінску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1835 год у Беларусі]] 9wykaobm7gfmddqczp70qj7gce8rpdk 10 816052 5211294 2026-10-04T14:28:54Z Ciepiersia 162280 новы 5211294 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Мінску | загаловак = Пажары і пажарная ахова ў [[Мінск|Мінску]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Мінску (1505)|1505]] * [[Пажар у Мінску (1809)|1809]] * [[Пажар у Мінску (1835)|1835]] * [[Пажар у Мінску (1881)|1881]] * [[Пажар у Мінску (1921)|1921]] * [[Бомбавы ўдар па Мінску (1941)|1941]] | група2 = Буйныя пажары на аб’ектах | спіс2 = * [[Пажар у Мінскім тэатры (1884)|Тэатр на Саборнай плошчы]] (1884) * [[Пажар на заводзе «Матор» (Мінск)|Завод «Матор»]] (1913) * [[Трагедыя ў клубе рэвалюцыйнай моладзі (Мінск)|Клуб рэвалюцыйнай моладзі]] (1946) * [[Пажар на Мінскім радыёзаводзе (1972)|Мінскі радыёзавод]] (1972) | група3 = Пажарная ахова горада | спіс3 = * [[Мінскае таварыства аматараў пажарнага ладу]] (1876) * [[Мінскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] * [[Дэпо мінскага пажарнага таварыства|Пажарнае дэпо на Гарадскім Валу]] * [[Гісторыя пажарнай службы Беларусі]] * [[Музей пажарнай і аварыйна-выратавальнай справы (Мінск)|Музей пажарнай справы]] }} 64a8rkkwui8pdn8ue7doekftt6l9mvl 5211301 5211294 2026-10-04T14:37:02Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211301 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Мінску | загаловак = [[Пажары ў Мінску|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Мінск|Мінску]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Мінску (1505)|1505]] * [[Пажар у Мінску (1809)|1809]] * [[Пажар у Мінску (1835)|1835]] * [[Пажар у Мінску (1881)|1881]] * [[Пажар у Мінску (1921)|1921]] * [[Бомбавы ўдар па Мінску (1941)|1941]] | група2 = Буйныя пажары на аб’ектах | спіс2 = * [[Пажар у Мінскім тэатры (1884)|Тэатр на Саборнай плошчы]] (1884) * [[Пажар на заводзе «Матор» (Мінск)|Завод «Матор»]] (1913) * [[Трагедыя ў клубе рэвалюцыйнай моладзі (Мінск)|Клуб рэвалюцыйнай моладзі]] (1946) * [[Пажар на Мінскім радыёзаводзе (1972)|Мінскі радыёзавод]] (1972) | група3 = Пажарная ахова горада | спіс3 = * [[Мінскае таварыства аматараў пажарнага ладу]] (1876) * [[Мінскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] * [[Дэпо мінскага пажарнага таварыства|Пажарнае дэпо на Гарадскім Валу]] * [[Гісторыя пажарнай службы Беларусі]] * [[Музей пажарнай і аварыйна-выратавальнай справы (Мінск)|Музей пажарнай справы]] }} kppohbjzdx5zhrd0y93vdzh76btf3so 10 816053 5211302 2026-10-04T14:39:32Z Ciepiersia 162280 новы 5211302 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Брэсце | загаловак = [[Пажары ў Брэсце|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Брэст|Брэсце]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Брэсце (1525)|1525]] * [[Пажар у Брэсце (1567)|1567]] * [[Пажар у Брэсце (1613)|1613]] * [[Пажар у Брэсце (1657)|1657]] * [[Пажар у Брэсце (1802)|1802]] * [[Пажар у Брэсце (1822)|1822]] * [[Пажар у Брэсце (1895)|1895]] * [[Пажар у Брэсце (1901)|1901]] | група2 = Пажарная ахова горада | спіс2 = * [[Брэсцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] * [[Сінагога Экдэш (Брэст)|Сінагога Экдэш]] * [[Пажарная каланча (Брэст)|Пажарнае дэпо з каланчой]] }} k9uxryxhjblmmfv66hpydsqeoscmav5 10 816054 5211306 2026-10-04T14:44:09Z Ciepiersia 162280 новы 5211306 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Віцебску | загаловак = [[Пажары ў Віцебску|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Віцебск|Віцебску]] | тэма = Пажары |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Віцебску (1614)|1614]] * [[Пажар у Віцебску (1708)|1708]] * [[Пажар у Віцебску (1837)|1837]] * [[Пажар у Віцебску (1901)|1901]] | група2 = Пажарная ахова горада | спіс2 = * [[Віцебская гарадская пажарная каманда]] (1828) * [[Віцебскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1872) * [[Пажарнае дэпо на Смаленскай плошчы (Віцебск)|Дэпо на Смаленскай плошчы]] }} pjf7athawn0ac7tb5ekpnbthyjxsou7 5211365 5211306 2026-10-04T17:05:47Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211365 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Віцебску | загаловак = [[Пажары ў Віцебску|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Віцебск|Віцебску]] | тэма = Пажары |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Віцебску (1614)|1614]] * [[Пажар у Віцебску (1626)|1626]] * [[Пажар у Віцебску (1708)|1708]] * [[Пажар у Віцебску (1837)|1837]] * [[Пажар у Віцебску (1901)|1901]] | група2 = Пажарная ахова горада | спіс2 = * [[Віцебская гарадская пажарная каманда]] (1828) * [[Віцебскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1872) * [[Пажарнае дэпо на Смаленскай плошчы (Віцебск)|Дэпо на Смаленскай плошчы]] }} 8cc27zodd48y2mpk6c5biw2iu5hkepz 5211736 5211365 2026-10-05T11:47:27Z Ciepiersia 162280 удакладненне 5211736 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Віцебску | загаловак = [[Пажары ў Віцебску|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Віцебск|Віцебску]] | тэма = Пажары |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Віцебску (1614)|1614]] * [[Пажар у Віцебску (1626)|1626]] * [[Пажар у Віцебску (1708)|1708]] * [[Пажар у Віцебску (1887)|1887]] * [[Пажар у Віцебску (1901)|1901]] | група2 = Пажарная ахова горада | спіс2 = * [[Віцебская гарадская пажарная каманда]] (1828) * [[Віцебскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1872) * [[Пажарнае дэпо на Смаленскай плошчы (Віцебск)|Дэпо на Смаленскай плошчы]] }} 03r8or0l552756yslvvz8xf89r0usmz 10 816055 5211307 2026-10-04T14:48:05Z Ciepiersia 162280 новы 5211307 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Гомелі | загаловак = [[Пажары ў Гомелі|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Гомель|Гомелі]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Гомелі (1737)]1737] * [[Пажар у Гомелі (1856)|1856]] * [[Пажар у Гомелі (1920)|1920]] * [[Эвакуацыя і разбурэнне Гомеля (1941)|1941]] | група2 = Пажарная ахова і помнікі | спіс2 = * [[Гомельскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1893) * [[Пажарнае дэпо з каланчой (Гомель)|Дэпо з каланчой на вул. Замкавай]] * [[Музей пажарнай справы (Гомель)|Музей пажарнай аварыйна-выратавальнай справы]] }} 4tav6i5lb8imsrg11lwfivl33b5jm6q 5211308 5211307 2026-10-04T14:48:20Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211308 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Гомелі | загаловак = [[Пажары ў Гомелі|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Гомель|Гомелі]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Гомелі (1737)]1737]] * [[Пажар у Гомелі (1856)|1856]] * [[Пажар у Гомелі (1920)|1920]] * [[Эвакуацыя і разбурэнне Гомеля (1941)|1941]] | група2 = Пажарная ахова і помнікі | спіс2 = * [[Гомельскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1893) * [[Пажарнае дэпо з каланчой (Гомель)|Дэпо з каланчой на вул. Замкавай]] * [[Музей пажарнай справы (Гомель)|Музей пажарнай аварыйна-выратавальнай справы]] }} glfoaikembh27og00c5em4shsu04vww 5211309 5211308 2026-10-04T14:48:36Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211309 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Гомелі | загаловак = [[Пажары ў Гомелі|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Гомель|Гомелі]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Гомелі (1737)|1737]] * [[Пажар у Гомелі (1856)|1856]] * [[Пажар у Гомелі (1920)|1920]] * [[Эвакуацыя і разбурэнне Гомеля (1941)|1941]] | група2 = Пажарная ахова і помнікі | спіс2 = * [[Гомельскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1893) * [[Пажарнае дэпо з каланчой (Гомель)|Дэпо з каланчой на вул. Замкавай]] * [[Музей пажарнай справы (Гомель)|Музей пажарнай аварыйна-выратавальнай справы]] }} 2z6yvhj48g3darg57op82mhequx7ve9 10 816056 5211314 2026-10-04T14:56:10Z Ciepiersia 162280 новы 5211314 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Гродне | загаловак = [[Пажары ў Гродне|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Гродна|Гродне]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Гродне (1753)|1753]] * [[Пажар у Гродне (1782)|1782]] * [[Пажар у Гродне (1885)|1885]] | група2 = Пажарная ахова горада | спіс2 = * [[Гродзенскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1881) * [[Пажарная вежа (Гродна)|Гродзенская пажарная каланча]] * [[Фрэска на пажарнай вежы (Гродна)|Фрэска з «Монай Лізай» у форме МНС]] }} cby9paxnma7z8ddxpkerxdtnm829aqi 10 816057 5211318 2026-10-04T15:03:28Z Ciepiersia 162280 новы 5211318 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Магілёве | загаловак = [[Пажары ў Магілёве|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Магілёў|Магілёве]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Магілёве (1581)|1581]] * [[Пажар у Магілёве (1595)|1595]] * [[Пажар у Магілёве (1708)|1708]] * [[Пажар у Магілёве (1748)|1748]] * [[Пажар у Магілёве (1810)|1810]] * [[Пажар у Магілёве (1910)|1910]] | група2 = Пажарная ахова і помнікі | спіс2 = * [[Магілёўскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1876) * [[Пажарнае дэпо (Магілёў)|Гістарычны будынак пажарнага дэпо]] * [[Магілёўская гарадская ратуша]] }} mcaaglxsk7y8sncels4ttta4n8sso49 10 816058 5211323 2026-10-04T15:08:37Z Ciepiersia 162280 новы 5211323 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Бабруйску | загаловак = [[Пажары ў Бабруйску|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Бабруйск|Бабруйску]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Бабруйску (1854)|1854]] * [[Пажар у Бабруйску (1902)|1902]] | група2 = Пажарная ахова і помнікі | спіс2 = * [[Бабруйскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1890-я) * [[Пажарная каланча (Бабруйск)|Бабруйская пажарная каланча]] * [[Помнік бабруйскаму пажарнаму|Скульптура пажарнага і бабра-выратавальніка]] }} th2s8dsmiag7oqp1582f18f256b1wdn 5211360 5211323 2026-10-04T16:59:17Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211360 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Бабруйску | загаловак = [[Пажары ў Бабруйску|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Бабруйск|Бабруйску]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары | спіс1 = * [[Пажар у Бабруйску (1854)|1854]] * [[Пажар у Бабруйску (1902)|1902]] | група2 = Пажарная ахова і помнікі | спіс2 = * [[Бабруйскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] (1890-я) * [[Пажарнае дэпо (Бабруйск)|Пажарнае дэпо]] * [[Пажарная каланча (Бабруйск)|Бабруйская пажарная каланча]] * [[Помнік бабруйскаму пажарнаму|Скульптура пажарнага і бабра-выратавальніка]] }} pbzy2chl2kx10nkq8vqmamoti63lr75 0 816059 5211336 2026-10-04T15:58:34Z Actroix 172331 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/77589820|Sieregudowszczyzna]]» 5211336 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|статус=Засценак|беларуская назва=Сергубоўшчына|вобласць=Мінская|раён=Маладзечанскі|сельсавет=Радашковіцкі|насельніцтва=0|карта краіны=54.158056, 27.279444|карта рэгіёна=54.158056, 27.279444|карта раёна=54.158056, 27.279444}} '''Сергубоўшчына''' ({{lang-be-trans|Radaškovičy}} {{lang-ru|Радошковичи}}''Сергубовщина'') – скасаваны засценак. Тэрыторыі, дзе ён знаходзіўся, у цяперашні час знаходзяцца ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]], у [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкім сельсавете]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/1519262_z14_54.156122,27.278108|title=Карта РККА Беларусі ў маштабе 1: 42К 1926 года}}</ref> == Гісторыя == У часы [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў тэрыторыі Рэчы Паспалітай,]] застенак у Радашковіцкай гміне Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/sieregudowszczyzna.html|title=засценак Серегудовщина, засценак — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-10-04}}</ref> У 1921–1945 гадах знаходзіўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у Радашковіцкай гміне. Перапіс насельніцтва 1921 года не даў дадзеных пра гэты населены пункт. У 1931 годзе ў 5 дамах жыло 16 чалавек. Селяне належалі да рымска-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у [[Радашковічы|Радашковічах]]. Застенак падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; адпаведнае паштовае аддзяленне знаходзілася ў Радашкавічах. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года застенак апынуўся ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада ён был ўключан ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 года пад нямецкай акупацыяй . У 1944 годзе горад быў зноў уключаны ў склад Беларускай ССР. == Крыніцы == {{Крыніцы}} 7p7iijzi2n115lei0owgq4w06rxba4s 5211339 5211336 2026-10-04T16:02:32Z Actroix 172331 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/77589820|Sieregudowszczyzna]]» 5211339 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|статус=Засценак|беларуская назва=Сергубоўшчына|вобласць=Мінская|раён=Маладзечанскі|сельсавет=Радашковіцкі|насельніцтва=0|карта раёна=54° 9′ 29″ N, 27° 16′ 46″ E|карта рэгіёна=54° 9′ 29″ N, 27° 16′ 46″ E|карта краіны=54° 9′ 29″ N, 27° 16′ 46″ E}} '''Сергубоўшчына''' ({{lang-be-trans|Radaškovičy}} {{lang-ru|Радошковичи}}''Сергубовщина'') – скасаваны засценак. Тэрыторыі, дзе ён знаходзіўся, у цяперашні час знаходзяцца ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]], у [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкім сельсавете]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/1519262_z14_54.156122,27.278108|title=Карта РККА Беларусі ў маштабе 1: 42К 1926 года}}</ref> == Гісторыя == У часы [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў тэрыторыі Рэчы Паспалітай,]] застенак у Радашковіцкай гміне Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/sieregudowszczyzna.html|title=засценак Серегудовщина, засценак — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-10-04}}</ref> У 1921–1945 гадах знаходзіўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у Радашковіцкай гміне. Перапіс насельніцтва 1921 года не даў дадзеных пра гэты населены пункт. У 1931 годзе ў 5 дамах жыло 16 чалавек. Селяне належалі да рымска-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у [[Радашковічы|Радашковічах]]. Застенак падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; адпаведнае паштовае аддзяленне знаходзілася ў Радашкавічах. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года застенак апынуўся ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада ён был ўключан ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 года пад нямецкай акупацыяй . У 1944 годзе горад быў зноў уключаны ў склад Беларускай ССР. == Крыніцы == {{Крыніцы}} hjaqprxjfjgeel956nre562jm593b4k 5211340 5211339 2026-10-04T16:06:05Z Actroix 172331 арфаграфія 5211340 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|статус=Засценак|беларуская назва=Сергубоўшчына|вобласць=Мінская|раён=Маладзечанскі|сельсавет=Радашковіцкі|насельніцтва=0|карта раёна=54° 9′ 29″ N, 27° 16′ 46″ E|карта рэгіёна=54° 9′ 29″ N, 27° 16′ 46″ E|карта краіны=54° 9′ 29″ N, 27° 16′ 46″ E}} '''Сергубоўшчына''' ({{lang-be-trans|Sieregudowszczyzna}} {{lang-ru|Сергубовщина}}) – скасаваны засценак. Тэрыторыі, дзе ён знаходзіўся, у цяперашні час знаходзяцца ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]], у [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкім сельсавете]], радам пасёлак [[Радашковічы|Радашковічы.]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/1519262_z14_54.156122,27.278108|title=Карта РККА Беларусі ў маштабе 1: 42К 1926 года}}</ref> == Гісторыя == У часы [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў тэрыторыі Рэчы Паспалітай,]] застенак у Радашковіцкай гміне Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/sieregudowszczyzna.html|title=засценак Серегудовщина, засценак — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-10-04}}</ref> У 1921–1945 гадах знаходзіўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у Радашковіцкай гміне. Перапіс насельніцтва 1921 года не даў дадзеных пра гэты населены пункт. У 1931 годзе ў 5 дамах жыло 16 чалавек. Селяне належалі да рымска-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у [[Радашковічы|Радашковічах]]. Застенак падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; адпаведнае паштовае аддзяленне знаходзілася ў Радашкавічах. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года застенак апынуўся ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада ён был ўключан ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 года пад нямецкай акупацыяй . У 1944 годзе горад быў зноў уключаны ў склад Беларускай ССР. == Крыніцы == {{Крыніцы}} pg6rl3u725jlpnd5bx4vey6ambhyzu8 5211341 5211340 2026-10-04T16:08:35Z M.L.Bot 261 5211341 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус=Засценак |беларуская назва=Сергубоўшчына |вобласць=Мінская |раён=Маладзечанскі |сельсавет=Радашковіцкі }} '''Сергубоўшчына''' ({{lang-be-trans|Sieregudowszczyzna}} {{lang-ru|Сергубовщина}}) — скасаваны засценак. Тэрыторыі, дзе ён знаходзіўся, у цяперашні час знаходзяцца ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]], у [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкім сельсавете]], радам пасёлак [[Радашковічы|Радашковічы.]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://retromap.ru/1519262_z14_54.156122,27.278108|title=Карта РККА Беларусі ў маштабе 1: 42К 1926 года}}</ref> == Гісторыя == У часы [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў тэрыторыі Рэчы Паспалітай,]] застенак у Радашковіцкай гміне Віленскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.net/be/miejsce/sieregudowszczyzna.html|title=засценак Серегудовщина, засценак — Маладэчанскі павет, Віленскае ваяводства|last=Radzima.net|website=Radzima.net|access-date=2026-10-04}}</ref> У 1921—1945 гадах знаходзіўся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]], у [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскім павеце]], з 1927 года — у [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у Радашковіцкай гміне. Перапіс насельніцтва 1921 года не даў дадзеных пра гэты населены пункт. У 1931 годзе ў 5 дамах жыло 16 чалавек. Селяне належалі да рымска-каталіцкага і праваслаўнага прыходаў у [[Радашковічы|Радашковічах]]. Застенак падпарадкоўваўся гарадскому суду ў [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Красным]] і акруговаму суду ў [[Вільня|Вільні]]; адпаведнае паштовае аддзяленне знаходзілася ў Радашкавічах. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] ў верасні 1939 года застенак апынуўся ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 2 лістапада ён был ўключан ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З чэрвеня 1941 года пад нямецкай акупацыяй . У 1944 годзе горад быў зноў уключаны ў склад Беларускай ССР. == Крыніцы == {{Крыніцы}} qa7tp4gr2jwzply0v1uvhjbomrn8679 0 816060 5211347 2026-10-04T16:21:04Z Ciepiersia 162280 новы 5211347 wikitext text/x-wiki {{Прадпрымальнік |Імя = Гірш-Іосель Розенберг |Арыгінал імя = |Выява = |Памер = |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Гірш-Іосель Іосіфавіч Розенберг |Дата нараджэння = XIX стагоддзе |Месца нараджэння = |Дата смерці = пасля 1912 |Месца смерці = |Род дзейнасці = |Бацька = |Дзеці = }} '''Гірш-Іосель (Іосіф) Іосіфавіч Розенберг''' — бабруйскі купец 2-й гільдыі, буйны прадпрымальнік, адзін з заснавальнікаў цаглянай прамысловасці ў [[Бабруйск]]у напрыканцы XIX — пачатку XX стагоддзя. == Біяграфія і камерцыйная дзейнасць == У 1875—1876 гадах Розенберг заснаваў свой першы цагляны завод у Бабруйску на тэрыторыі Бярэзінскага фарштадта (недалёка ад чыгуначнай станцыі «Бярэзіна»). Спачатку вытворчасць была невялікай, аднак з цягам часу яна значна пашырылася. У 1898 годзе прадпрымальнік адкрыў другі цагляны завод у раёне Цаглянай Слабодкі. Пазней сям’я Розенбергаў валодала ўжо трыма заводамі ў горадзе. Гэтыя прадпрыемствы сталі адной з асноў для далейшага развіцця будаўнічай галіны рэгіёна і пасля былі рэарганізаваны ў Бабруйскі сілікатны завод. З-за абмежаванняў на прыватнае мураванае будаўніцтва ў самім [[Бабруйск]]у (што было звязана з {{нп3|Экспланада|эспланаднымі|ru|Эспланада}} правіламі [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]), Розенберг арыентаваў збыт прадукцыі на іншыя рэгіёны. Яго цэгла масава пастаўлялася для патрэб [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]], а таксама ў паўднёвыя губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (у прыватнасці, на тэрыторыю сучаснай [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]). Цагла заводаў Розенберга вылучалася высокай якасцю і трываласцю. На вырабах ставілася фірмовае клейма: «РОЗЕНБЕРГЪ», «Г. Р.» альбо «РОЗЕНБЕРГЪ БОБРУЙСКЪ». == Сям’я і спадчына == Каля 1912 года кіраванне цаглянай імперыяй перайшло да яго сына — [[Арон Гіршавіч Розенберг|Арона Гіршавіча Розенберга]]. У 1914 годзе сям’я пабудавала ў Бабруйску багаты жылы асобняк (захаваўся да нашых дзён). Пасля рэвалюцыі 1917 года заводы Розенбергаў былі нацыяналізаваны савецкай уладай і перададзены ў падпарадкаванне Камунтрэста. Сын заснавальніка, Арон Розенберг, некаторы час працаваў на былым сямейным прадпрыемстве ў якасці дырэктара. Цэгла з кляймом Розенберга сёння з’яўляецца аб’ектам калекцыяніравання (брыкафіліі) і выкарыстоўваецца пры рэстаўрацыі гістарычных будынкаў. == Гл. таксама == * [[Бабруйскі сілікатны завод]] == Спасылкі == * [https://wiki.bobr.by/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 Артыкул «Розенберг» у Энцыклапедыі Бабруйска] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Купцы Расійскай імперыі]] d616a7jgk0fpd7a0l8z2uvph419x9j0 5211348 5211347 2026-10-04T16:21:23Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211348 wikitext text/x-wiki {{Прадпрымальнік |Імя = Гірш-Іосель Розенберг |Арыгінал імя = |Выява = |Памер = |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Гірш-Іосель Іосіфавіч Розенберг |Дата нараджэння = XIX стагоддзе |Месца нараджэння = |Дата смерці = пасля 1912 |Месца смерці = |Род дзейнасці = |Бацька = |Дзеці = }} {{цёзкі2|Розенберг}} '''Гірш-Іосель (Іосіф) Іосіфавіч Розенберг''' — бабруйскі купец 2-й гільдыі, буйны прадпрымальнік, адзін з заснавальнікаў цаглянай прамысловасці ў [[Бабруйск]]у напрыканцы XIX — пачатку XX стагоддзя. == Біяграфія і камерцыйная дзейнасць == У 1875—1876 гадах Розенберг заснаваў свой першы цагляны завод у Бабруйску на тэрыторыі Бярэзінскага фарштадта (недалёка ад чыгуначнай станцыі «Бярэзіна»). Спачатку вытворчасць была невялікай, аднак з цягам часу яна значна пашырылася. У 1898 годзе прадпрымальнік адкрыў другі цагляны завод у раёне Цаглянай Слабодкі. Пазней сям’я Розенбергаў валодала ўжо трыма заводамі ў горадзе. Гэтыя прадпрыемствы сталі адной з асноў для далейшага развіцця будаўнічай галіны рэгіёна і пасля былі рэарганізаваны ў Бабруйскі сілікатны завод. З-за абмежаванняў на прыватнае мураванае будаўніцтва ў самім [[Бабруйск]]у (што было звязана з {{нп3|Экспланада|эспланаднымі|ru|Эспланада}} правіламі [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]), Розенберг арыентаваў збыт прадукцыі на іншыя рэгіёны. Яго цэгла масава пастаўлялася для патрэб [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]], а таксама ў паўднёвыя губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (у прыватнасці, на тэрыторыю сучаснай [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]). Цагла заводаў Розенберга вылучалася высокай якасцю і трываласцю. На вырабах ставілася фірмовае клейма: «РОЗЕНБЕРГЪ», «Г. Р.» альбо «РОЗЕНБЕРГЪ БОБРУЙСКЪ». == Сям’я і спадчына == Каля 1912 года кіраванне цаглянай імперыяй перайшло да яго сына — [[Арон Гіршавіч Розенберг|Арона Гіршавіча Розенберга]]. У 1914 годзе сям’я пабудавала ў Бабруйску багаты жылы асобняк (захаваўся да нашых дзён). Пасля рэвалюцыі 1917 года заводы Розенбергаў былі нацыяналізаваны савецкай уладай і перададзены ў падпарадкаванне Камунтрэста. Сын заснавальніка, Арон Розенберг, некаторы час працаваў на былым сямейным прадпрыемстве ў якасці дырэктара. Цэгла з кляймом Розенберга сёння з’яўляецца аб’ектам калекцыяніравання (брыкафіліі) і выкарыстоўваецца пры рэстаўрацыі гістарычных будынкаў. == Гл. таксама == * [[Бабруйскі сілікатны завод]] == Спасылкі == * [https://wiki.bobr.by/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 Артыкул «Розенберг» у Энцыклапедыі Бабруйска] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Купцы Расійскай імперыі]] pw8vbkd65mo54hrt74dec3tkr7y0a74 5211358 5211348 2026-10-04T16:58:09Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211358 wikitext text/x-wiki {{Прадпрымальнік |Імя = Гірш-Іосель Розенберг |Арыгінал імя = |Выява = |Памер = |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Гірш-Іосель Іосіфавіч Розенберг |Дата нараджэння = XIX стагоддзе |Месца нараджэння = |Дата смерці = пасля 1912 |Месца смерці = |Род дзейнасці = |Бацька = |Дзеці = }} {{цёзкі2|Розенберг}} '''Гірш-Іосель (Іосіф) Іосіфавіч Розенберг''' — бабруйскі купец 2-й гільдыі, буйны прадпрымальнік, адзін з заснавальнікаў цаглянай прамысловасці ў [[Бабруйск]]у напрыканцы XIX — пачатку XX стагоддзя. == Біяграфія і камерцыйная дзейнасць == У 1875—1876 гадах Розенберг заснаваў свой першы цагляны завод у Бабруйску на тэрыторыі Бярэзінскага фарштадта (недалёка ад чыгуначнай станцыі «Бярэзіна»). Спачатку вытворчасць была невялікай, аднак з цягам часу яна значна пашырылася. У 1898 годзе прадпрымальнік адкрыў другі цагляны завод у раёне Цаглянай Слабодкі. Пазней сям’я Розенбергаў валодала ўжо трыма заводамі ў горадзе. Гэтыя прадпрыемствы сталі адной з асноў для далейшага развіцця будаўнічай галіны рэгіёна і пасля былі рэарганізаваны ў Бабруйскі сілікатны завод. З-за абмежаванняў на прыватнае мураванае будаўніцтва ў самім [[Бабруйск]]у (што было звязана з {{нп3|Экспланада|эспланаднымі|ru|Эспланада}} правіламі [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]), Розенберг арыентаваў збыт прадукцыі на іншыя рэгіёны. Яго цэгла масава пастаўлялася для патрэб [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]], а таксама ў паўднёвыя губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (у прыватнасці, на тэрыторыю сучаснай [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]). Цагла заводаў Розенберга вылучалася высокай якасцю і трываласцю. На вырабах ставілася фірмовае клейма: «РОЗЕНБЕРГЪ», «Г. Р.» альбо «РОЗЕНБЕРГЪ БОБРУЙСКЪ». == Сям’я і спадчына == Каля 1912 года кіраванне цаглянай імперыяй перайшло да яго сына — [[Арон Гіршавіч Розенберг|Арона Гіршавіча Розенберга]]. У 1914 годзе сям’я пабудавала ў Бабруйску багаты жылы асобняк (захаваўся да нашых дзён)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://komkur.info/history-of-bobruisk/dom-rozenberga-dostroyat|title=Дом Розенберга достроят|first=Галина|last=ЧИРУК|website=Новости Бобруйска — Коммерческий курьер|date=2015-11-11|access-date=2026-10-04}}</ref>. Пасля рэвалюцыі 1917 года заводы Розенбергаў былі нацыяналізаваны савецкай уладай і перададзены ў падпарадкаванне Камунтрэста. Сын заснавальніка, Арон Розенберг, некаторы час працаваў на былым сямейным прадпрыемстве ў якасці дырэктара. Цэгла з кляймом Розенберга сёння з’яўляецца аб’ектам калекцыяніравання (брыкафіліі) і выкарыстоўваецца пры рэстаўрацыі гістарычных будынкаў. == Гл. таксама == * [[Бабруйскі сілікатны завод]] == Спасылкі == * [https://wiki.bobr.by/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 Артыкул «Розенберг» у Энцыклапедыі Бабруйска] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Купцы Расійскай імперыі]] jgfh500rb1j1htosd0fse7jxckyawew 5211364 5211358 2026-10-04T17:02:11Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211364 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Розенберг}} '''Гірш-Іосель (Іосіф) Іосіфавіч Розенберг''' — бабруйскі купец 2-й гільдыі, буйны прадпрымальнік, адзін з заснавальнікаў цаглянай прамысловасці ў [[Бабруйск]]у напрыканцы XIX — пачатку XX стагоддзя. == Біяграфія і камерцыйная дзейнасць == У 1875—1876 гадах Розенберг заснаваў свой першы цагляны завод у Бабруйску на тэрыторыі Бярэзінскага фарштадта (недалёка ад чыгуначнай станцыі «Бярэзіна»). Спачатку вытворчасць была невялікай, аднак з цягам часу яна значна пашырылася. У 1898 годзе прадпрымальнік адкрыў другі цагляны завод у раёне Цаглянай Слабодкі. Пазней сям’я Розенбергаў валодала ўжо трыма заводамі ў горадзе. Гэтыя прадпрыемствы сталі адной з асноў для далейшага развіцця будаўнічай галіны рэгіёна і пасля былі рэарганізаваны ў Бабруйскі сілікатны завод. З-за абмежаванняў на прыватнае мураванае будаўніцтва ў самім [[Бабруйск]]у (што было звязана з {{нп3|Экспланада|эспланаднымі|ru|Эспланада}} правіламі [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]), Розенберг арыентаваў збыт прадукцыі на іншыя рэгіёны. Яго цэгла масава пастаўлялася для патрэб [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]], а таксама ў паўднёвыя губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (у прыватнасці, на тэрыторыю сучаснай [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]). Цагла заводаў Розенберга вылучалася высокай якасцю і трываласцю. На вырабах ставілася фірмовае клейма: «РОЗЕНБЕРГЪ», «Г. Р.» альбо «РОЗЕНБЕРГЪ БОБРУЙСКЪ». == Сям’я і спадчына == Каля 1912 года кіраванне цаглянай імперыяй перайшло да яго сына — [[Арон Гіршавіч Розенберг|Арона Гіршавіча Розенберга]]. У 1914 годзе сям’я пабудавала ў Бабруйску багаты жылы асобняк (захаваўся да нашых дзён)<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://komkur.info/history-of-bobruisk/dom-rozenberga-dostroyat|title=Дом Розенберга достроят|first=Галина|last=ЧИРУК|website=Новости Бобруйска — Коммерческий курьер|date=2015-11-11|access-date=2026-10-04}}</ref>. Пасля рэвалюцыі 1917 года заводы Розенбергаў былі нацыяналізаваны савецкай уладай і перададзены ў падпарадкаванне Камунтрэста. Сын заснавальніка, Арон Розенберг, некаторы час працаваў на былым сямейным прадпрыемстве ў якасці дырэктара. Цэгла з кляймом Розенберга сёння з’яўляецца аб’ектам калекцыяніравання (брыкафіліі) і выкарыстоўваецца пры рэстаўрацыі гістарычных будынкаў. == Гл. таксама == * [[Бабруйскі сілікатны завод]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://wiki.bobr.by/%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 Артыкул «Розенберг» у Энцыклапедыі Бабруйска] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Купцы Расійскай імперыі]] 9p4ynrf5fi1z5rvt1042xl0kz5tlp27 0 816061 5211377 2026-10-04T17:19:03Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Картка зброі |name = Рокат |image = |caption = |origin = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] |type = супрацьдронны мабільны агнявы комплекс |is_vehicle = |service = |used_by = |wars = |manufacturer = Канструктарскае бюро «Радар» |production_date =ААТ «Стратэгіч...» 5211377 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |name = Рокат |image = |caption = |origin = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] |type = супрацьдронны мабільны агнявы комплекс |is_vehicle = |service = |used_by = |wars = |manufacturer = Канструктарскае бюро «Радар» |production_date =ААТ «Стратэгічныя тэхналогіі» }} '''Рокат''' — [[беларусь|беларускі]] мабільны агнявы комплекс, распрацаваны кампаніяй «Стратэгічныя тэхналогіі». Прэзентаваны на выставе «Нацыянальная бяспека. Беларусь-2026» у [[Мінск]]у. Уяўляе з сябе мабільную платформу, прызначаную для перахопу дронаў сярэдняга і цяжкага класа і абароны аб’ектаў у складзе мабільных агнявых груп (МАГ). Разлічаны на хуткае разгортванне і працу ў дынамічнай абстаноўцы. У распрацоўцы аб’яднаны сродкі выяўлення і паразы. Можа хутка ўсталёўвацца на пікапы і лёгкія грузавыя аўтамабіль. У склад «Роката» ўваходзіць кулямётная ўстаноўка з [[Штучны інтэлект|інтэлектуальным]] прыцэльным комплексам «Тытан», а таксама сістэма выяўлення [[беспілотнік]]аў, якая дазваляе выяўляць паветраныя цэлі і суправаджаць іх у аўтаматызаваным рэжыме<ref>[https://vpk.name/news/1132789_v_minske_predstavili_antidronovyi_pikap_rokot.html В Минске представили антидроновый пикап «Рокот»]</ref><ref>[https://www1.ru/news/2026/06/19/pikap-s-pulemetom-i-ii-pricelom-v-minske-raskryli-vozmoznosti-kompleksa-rokot-s-sistemoi-titan.html?ysclid=musu44h8m8916199918 Пикап с пулемётом и ИИ-прицелом: в Минске раскрыли возможности комплекса «Рокот» с системой «Титан»]</ref>. У далейшым была прэзентавана варыяцая на базе аўтамабіля УАЗ «Профі». Машыну абсталявалі спаранай устаноўкай «Кракен» пад кулямёты ПКТ, сістэмай перавозкі і захоўвання [[Пераносны зенітна-ракетны комплекс|ПЗРК]], а таксама развітой багажнай сістэмай, якая забяспечвае аўтаномнасць на некалькі сутак. Комплекс таксама атрымаў узмоцненую хадавую частку і інтэлектуальныя прыцэльныя і выведвальныя цеплавізійныя комплексы<ref>[https://conflictora.ru/news/strategicheskie-tekhnologii-predstavili-tyazhyolyy-mog-na-2026-09-30 «Стратегические технологии» представили тяжёлый МОГ на УАЗ «Профи» для борьбы с БЛА]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенная прадукцыя Беларусі]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 2026 годзе]] cjwsi09v16zdvs3b8847qnwpl0536g9 0 816062 5211387 2026-10-04T17:29:31Z Ciepiersia 162280 новы 5211387 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Віцебску 1614 года''' — буйны пажар у [[Віцебск]]у, у выніку якога была цалкам знішчана драўляная фартыфікацыя цэнтральнай часткі горада. Пажар стаў адной з найбольш разбуральных старонак у [[Гісторыя Віцебска|гісторыі]] сярэднявечнага [[Віцебск]]а і прывёў да часовай страты абараназдольнасці яго ключавых умацаванняў. == Перадумовы і ход падзей == На пачатку XVII стагоддзя Віцебск з’яўляўся адным з найбуйнейшых эканамічных і стратэгічных цэнтраў на паўночным усходзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Асноўная гарадская забудова, уключаючы адміністрацыйныя і жылыя будынкі, а таксама абарончыя сцены і вежы, былі выкананы з дрэва, што рабіла горад вельмі безабаронным перад агнём. У [[1614]] годзе ў горадзе пачаўся маштабны пажар. З-за шчыльнай драўлянай забудовы і моцнага ветру агонь хутка распаўсюдзіўся на ўвесь умацаваны цэнтр Віцебска. == Стан і структура Верхняга замка пасля пажару паводле інвентароў == Пажар прывёў да такога глыбокага заняпаду, што яго наступствы фіксаваліся нават праз дзесяцігоддзі. Наступствы пажараў 1614 і 1626 гадоў падрабязна адлюстраваны ў каралеўскіх інвентарах Віцебска за '''1638, 1639 і 1641 гады'''. Згодна з інвентаром 1638 года (складзеным скарбавым слугой Я. Быкоўскім), абарончая структура Верхняга замка мела наступны выгляд: * Брама і вежы: Замак меў адну драўляную ўязную браму («Цёмная брама»), збудаваную на сродкі віцебскага воеводы, да якой вёў мост. Таксама згадваюцца вежа «Круглік» (якая выкарыстоўвалася як гарадская турма і для захавання пораху) і «Усценская вежа». Інвентар апісвае руіны былой варотнай вежы, якая стаяла над Дзвіной, але абвалілася з-за вышыні гары. * Сцены і валы: Сцены замка знаходзіліся ў аварыйным стане. Дакумент фіксуе «абгарэлую сцяну», шматлікія трэшчыны і абвалы на праслах да вуглавой вежы, дзе злучаліся Верхні і Ніжні замкі. На высокім земляным вале каля варотнай вежы стаялі толькі тры недоўганыя і непакрытыя дахам драўляныя ізбіцы (гародні) ды рэшткі штыкетаў. * Унутраная забудова: Пасля пажару тэрыторыя замка ператварылася ў звычайны гарадскі пасад. Там знаходзіліся 52 прыватныя драўляныя дамы, якія належалі шляхце, багатым мяшчанам, пушкарам і нават кату. Сярод іншага, на тэрыторыі былі адбудаваны ваяводскія стайні, два драўляныя цэйхгаўзы (зброўні) і драўляная царква Святога Міхаіла. == Храналогія аднаўлення і наступствы == Пасля катастрофы 1614 года Верхні замак аднаўляўся на працягу некалькіх гадоў сіламі гараджан. Аднак ужо ў [[1626]] годзе ў Віцебску адбыўся чарговы буйны пажар, які зноў знішчыў замак і гарадское [[Задзвінне (Віцебск)|Задзвінне]]. Галоўным наступствам катастрофы стала поўнае знішчэнне тагачаснай абарончай сістэмы горада<ref>Ткачёв М. А. Замки Белоруссии. — Минск, 1977.</ref>: * [[Віцебскія замкі#Верхні замак|Верхні замак]] быў цалкам спалены. Яго драўляныя вежы і сцены ператварыліся ў папялішча. * [[Віцебскія замкі#Ніжні замак|Ніжні замак]], які прыкрываў асноўны гарадскі пасад, таксама выгараў ушчэнт. Праз дванаццаць гадоў, у [[1626]] годзе, горад зведаў яшчэ адзін [[Пажар у Віцебску (1626)|разбуральны пажар]]. Серыі бедстваў спадарожнічаў глыбокі сацыяльна-палітычны крызіс, выкліканы [[Віцебскае паўстанне (1623)|Віцебскім паўстаннем 1623 года]], за якое горад часова пазбавілі [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]]. Гэтыя фактары не дазволілі аднавіць фартыфікацыі ў поўным аб’ёме. Гэтыя бедствы прывялі да таго, што гарадскія ўмацаванні доўгі час не маглі аднавіць у поўным аб’ёме. Да сярэдзіны XVII стагоддзя фартыфікацыі Віцебска заставаліся ў састарэлым стане, што негатыўна адбілася на абароне горада падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ўмацаванні Віцебска маральна і тэхнічна састарэлі. Менавіта слабасць спаленых і кепска адбудаваных драўляных сцен (у Верхнім замку налічвалася толькі 7 вежаў) стала прычынай таго, што падчас {{нп3|Аблога Віцебска (1954)|аблогі горада 1654 года|ru|Осада Витебска (1654)}} расійскімі войскамі ваяводы {{нп3|Васіль Пятровіч Шарамецьеў|Шарамецьева|ru|Шереметев, Василий Петрович}} абаронцы пасля 14 тыдняў супраціву былі вымушаны здацца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://evitebsk.com/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA Верхні замак] у Віцебскай энцыклапедыі. * [https://hvali.by/zamki-belarusi-vitebskie-zamki-gornyj-nizhnij-i-uzgorskij/ Замкі Беларусі. Віцебскія замкі] на гістарычным партале Hvali.by. * [https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html Аблога і штурм Віцебска (1654)] — аналіз стану фартыфікацый. == Літаратура == * Віцебск: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1. * Віцебскія замкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 224—225. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). {{Пажары ў Віцебску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебска]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1614]] 68hgmlsmbh4l623gjj9ysgcap9mgcuo 5211388 5211387 2026-10-04T17:29:45Z Ciepiersia 162280 /* Стан і структура Верхняга замка пасля пажару паводле інвентароў */ вікіфікацыя 5211388 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Віцебску 1614 года''' — буйны пажар у [[Віцебск]]у, у выніку якога была цалкам знішчана драўляная фартыфікацыя цэнтральнай часткі горада. Пажар стаў адной з найбольш разбуральных старонак у [[Гісторыя Віцебска|гісторыі]] сярэднявечнага [[Віцебск]]а і прывёў да часовай страты абараназдольнасці яго ключавых умацаванняў. == Перадумовы і ход падзей == На пачатку XVII стагоддзя Віцебск з’яўляўся адным з найбуйнейшых эканамічных і стратэгічных цэнтраў на паўночным усходзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Асноўная гарадская забудова, уключаючы адміністрацыйныя і жылыя будынкі, а таксама абарончыя сцены і вежы, былі выкананы з дрэва, што рабіла горад вельмі безабаронным перад агнём. У [[1614]] годзе ў горадзе пачаўся маштабны пажар. З-за шчыльнай драўлянай забудовы і моцнага ветру агонь хутка распаўсюдзіўся на ўвесь умацаваны цэнтр Віцебска. == Стан і структура Верхняга замка пасля пажару паводле інвентароў == Пажар прывёў да такога глыбокага заняпаду, што яго наступствы фіксаваліся нават праз дзесяцігоддзі. Наступствы пажараў 1614 і 1626 гадоў падрабязна адлюстраваны ў каралеўскіх інвентарах Віцебска за 1638, 1639 і 1641 гады. Згодна з інвентаром 1638 года (складзеным скарбавым слугой Я. Быкоўскім), абарончая структура Верхняга замка мела наступны выгляд: * Брама і вежы: Замак меў адну драўляную ўязную браму («Цёмная брама»), збудаваную на сродкі віцебскага воеводы, да якой вёў мост. Таксама згадваюцца вежа «Круглік» (якая выкарыстоўвалася як гарадская турма і для захавання пораху) і «Усценская вежа». Інвентар апісвае руіны былой варотнай вежы, якая стаяла над Дзвіной, але абвалілася з-за вышыні гары. * Сцены і валы: Сцены замка знаходзіліся ў аварыйным стане. Дакумент фіксуе «абгарэлую сцяну», шматлікія трэшчыны і абвалы на праслах да вуглавой вежы, дзе злучаліся Верхні і Ніжні замкі. На высокім земляным вале каля варотнай вежы стаялі толькі тры недоўганыя і непакрытыя дахам драўляныя ізбіцы (гародні) ды рэшткі штыкетаў. * Унутраная забудова: Пасля пажару тэрыторыя замка ператварылася ў звычайны гарадскі пасад. Там знаходзіліся 52 прыватныя драўляныя дамы, якія належалі шляхце, багатым мяшчанам, пушкарам і нават кату. Сярод іншага, на тэрыторыі былі адбудаваны ваяводскія стайні, два драўляныя цэйхгаўзы (зброўні) і драўляная царква Святога Міхаіла. == Храналогія аднаўлення і наступствы == Пасля катастрофы 1614 года Верхні замак аднаўляўся на працягу некалькіх гадоў сіламі гараджан. Аднак ужо ў [[1626]] годзе ў Віцебску адбыўся чарговы буйны пажар, які зноў знішчыў замак і гарадское [[Задзвінне (Віцебск)|Задзвінне]]. Галоўным наступствам катастрофы стала поўнае знішчэнне тагачаснай абарончай сістэмы горада<ref>Ткачёв М. А. Замки Белоруссии. — Минск, 1977.</ref>: * [[Віцебскія замкі#Верхні замак|Верхні замак]] быў цалкам спалены. Яго драўляныя вежы і сцены ператварыліся ў папялішча. * [[Віцебскія замкі#Ніжні замак|Ніжні замак]], які прыкрываў асноўны гарадскі пасад, таксама выгараў ушчэнт. Праз дванаццаць гадоў, у [[1626]] годзе, горад зведаў яшчэ адзін [[Пажар у Віцебску (1626)|разбуральны пажар]]. Серыі бедстваў спадарожнічаў глыбокі сацыяльна-палітычны крызіс, выкліканы [[Віцебскае паўстанне (1623)|Віцебскім паўстаннем 1623 года]], за якое горад часова пазбавілі [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]]. Гэтыя фактары не дазволілі аднавіць фартыфікацыі ў поўным аб’ёме. Гэтыя бедствы прывялі да таго, што гарадскія ўмацаванні доўгі час не маглі аднавіць у поўным аб’ёме. Да сярэдзіны XVII стагоддзя фартыфікацыі Віцебска заставаліся ў састарэлым стане, што негатыўна адбілася на абароне горада падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ўмацаванні Віцебска маральна і тэхнічна састарэлі. Менавіта слабасць спаленых і кепска адбудаваных драўляных сцен (у Верхнім замку налічвалася толькі 7 вежаў) стала прычынай таго, што падчас {{нп3|Аблога Віцебска (1954)|аблогі горада 1654 года|ru|Осада Витебска (1654)}} расійскімі войскамі ваяводы {{нп3|Васіль Пятровіч Шарамецьеў|Шарамецьева|ru|Шереметев, Василий Петрович}} абаронцы пасля 14 тыдняў супраціву былі вымушаны здацца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://evitebsk.com/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA Верхні замак] у Віцебскай энцыклапедыі. * [https://hvali.by/zamki-belarusi-vitebskie-zamki-gornyj-nizhnij-i-uzgorskij/ Замкі Беларусі. Віцебскія замкі] на гістарычным партале Hvali.by. * [https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html Аблога і штурм Віцебска (1654)] — аналіз стану фартыфікацый. == Літаратура == * Віцебск: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1. * Віцебскія замкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 224—225. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). {{Пажары ў Віцебску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебска]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1614]] p56zh9x2l93rs5380pes24f5z7jwmem 5211389 5211388 2026-10-04T17:35:00Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5211389 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Віцебску 1614 года''' — буйны пажар у [[Віцебск]]у, у выніку якога была цалкам знішчана драўляная фартыфікацыя цэнтральнай часткі горада. Пажар стаў адной з найбольш разбуральных старонак у [[Гісторыя Віцебска|гісторыі]] сярэднявечнага [[Віцебск]]а і прывёў да часовай страты абараназдольнасці яго ключавых умацаванняў. == Перадумовы і ход падзей == На пачатку XVII стагоддзя Віцебск з’яўляўся адным з найбуйнейшых эканамічных і стратэгічных цэнтраў на паўночным усходзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Асноўная гарадская забудова, уключаючы адміністрацыйныя і жылыя будынкі, а таксама абарончыя сцены і вежы, былі выкананы з дрэва, што рабіла горад вельмі безабаронным перад агнём. У [[1614]] годзе ў горадзе пачаўся маштабны пажар. З-за шчыльнай драўлянай забудовы і моцнага ветру агонь хутка распаўсюдзіўся на ўвесь умацаваны цэнтр Віцебска. == Стан і структура Верхняга замка пасля пажару паводле інвентароў == Пажар прывёў да такога глыбокага заняпаду, што яго наступствы фіксаваліся нават праз дзесяцігоддзі. Наступствы пажараў 1614 і 1626 гадоў падрабязна адлюстраваны ў каралеўскіх інвентарах Віцебска за 1638, 1639 і 1641 гады. Згодна з інвентаром 1638 года (складзеным скарбавым слугой Я. Быкоўскім), абарончая структура Верхняга замка мела наступны выгляд: * Брама і вежы: Замак меў адну драўляную ўязную браму («Цёмная брама»), збудаваную на сродкі віцебскага воеводы, да якой вёў мост. Таксама згадваюцца вежа «Круглік» (якая выкарыстоўвалася як гарадская турма і для захавання пораху) і «Усценская вежа». Інвентар апісвае руіны былой варотнай вежы, якая стаяла над Дзвіной, але абвалілася з-за вышыні гары. * Сцены і валы: Сцены замка знаходзіліся ў аварыйным стане. Дакумент фіксуе «абгарэлую сцяну», шматлікія трэшчыны і абвалы на праслах да вуглавой вежы, дзе злучаліся Верхні і Ніжні замкі. На высокім земляным вале каля варотнай вежы стаялі толькі тры недоўганыя і непакрытыя дахам драўляныя ізбіцы (гародні) ды рэшткі штыкетаў. * Унутраная забудова: Пасля пажару тэрыторыя замка ператварылася ў звычайны гарадскі пасад. Там знаходзіліся 52 прыватныя драўляныя дамы, якія належалі шляхце, багатым мяшчанам, пушкарам і нават кату. Сярод іншага, на тэрыторыі былі адбудаваны ваяводскія стайні, два драўляныя цэйхгаўзы (зброўні) і драўляная царква Святога Міхаіла. == Храналогія аднаўлення і наступствы == Пасля катастрофы 1614 года Верхні замак аднаўляўся на працягу некалькіх гадоў сіламі гараджан. Аднак ужо ў [[1626]] годзе ў Віцебску адбыўся чарговы буйны пажар, які зноў знішчыў замак і гарадское [[Задзвінне (Віцебск)|Задзвінне]]. Галоўным наступствам катастрофы стала поўнае знішчэнне тагачаснай абарончай сістэмы горада<ref>Ткачёв М. А. Замки Белоруссии. — Минск, 1977.</ref>: * [[Віцебскія замкі#Верхні замак|Верхні замак]] быў цалкам спалены. Яго драўляныя вежы і сцены ператварыліся ў папялішча. * [[Віцебскія замкі#Ніжні замак|Ніжні замак]], які прыкрываў асноўны гарадскі пасад, таксама выгараў ушчэнт. Праз дванаццаць гадоў, у [[1626]] годзе, горад зведаў яшчэ адзін [[Пажар у Віцебску (1626)|разбуральны пажар]]. Серыі бедстваў спадарожнічаў глыбокі сацыяльна-палітычны крызіс, выкліканы [[Віцебскае паўстанне (1623)|Віцебскім паўстаннем 1623 года]], за якое горад часова пазбавілі [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]]. Гэтыя фактары не дазволілі аднавіць фартыфікацыі ў поўным аб’ёме. Гэтыя бедствы прывялі да таго, што гарадскія ўмацаванні доўгі час не маглі аднавіць у поўным аб’ёме. Да сярэдзіны XVII стагоддзя фартыфікацыі Віцебска заставаліся ў састарэлым стане, што негатыўна адбілася на абароне горада падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ўмацаванні Віцебска маральна і тэхнічна састарэлі. Менавіта слабасць спаленых і кепска адбудаваных драўляных сцен (у Верхнім замку налічвалася толькі 7 вежаў) стала прычынай таго, што падчас {{нп3|Аблога Віцебска (1954)|аблогі горада 1654 года|ru|Осада Витебска (1654)}} <nowiki>{{нп3|Гасудароў паход 1654 года|расійскімі войскамі|ru|Государев поход 1654 года}}</nowiki> ваяводы {{нп3|Васіль Пятровіч Шарамецьеў|Шарамецьева|ru|Шереметев, Василий Петрович}} абаронцы пасля 14 тыдняў супраціву былі вымушаны здацца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html|title=Осада и штурм Витебска|last=Скил|website=Военное обозрение|date=2024-12-19|access-date=2026-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://evitebsk.com/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA Верхні замак] у Віцебскай энцыклапедыі. * [https://hvali.by/zamki-belarusi-vitebskie-zamki-gornyj-nizhnij-i-uzgorskij/ Замкі Беларусі. Віцебскія замкі] на гістарычным партале Hvali.by. * [https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html Аблога і штурм Віцебска (1654)] — аналіз стану фартыфікацый. == Літаратура == * Віцебск: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1. * Віцебскія замкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 224—225. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). {{Пажары ў Віцебску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебска]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1614]] ofzguj722ucz1vt7zpi66kblr5k1a6m 5211391 5211389 2026-10-04T17:35:15Z Ciepiersia 162280 афармленне 5211391 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Віцебску 1614 года''' — буйны пажар у [[Віцебск]]у, у выніку якога была цалкам знішчана драўляная фартыфікацыя цэнтральнай часткі горада. Пажар стаў адной з найбольш разбуральных старонак у [[Гісторыя Віцебска|гісторыі]] сярэднявечнага [[Віцебск]]а і прывёў да часовай страты абараназдольнасці яго ключавых умацаванняў. == Перадумовы і ход падзей == На пачатку XVII стагоддзя Віцебск з’яўляўся адным з найбуйнейшых эканамічных і стратэгічных цэнтраў на паўночным усходзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Асноўная гарадская забудова, уключаючы адміністрацыйныя і жылыя будынкі, а таксама абарончыя сцены і вежы, былі выкананы з дрэва, што рабіла горад вельмі безабаронным перад агнём. У [[1614]] годзе ў горадзе пачаўся маштабны пажар. З-за шчыльнай драўлянай забудовы і моцнага ветру агонь хутка распаўсюдзіўся на ўвесь умацаваны цэнтр Віцебска. == Стан і структура Верхняга замка пасля пажару паводле інвентароў == Пажар прывёў да такога глыбокага заняпаду, што яго наступствы фіксаваліся нават праз дзесяцігоддзі. Наступствы пажараў 1614 і 1626 гадоў падрабязна адлюстраваны ў каралеўскіх інвентарах Віцебска за 1638, 1639 і 1641 гады. Згодна з інвентаром 1638 года (складзеным скарбавым слугой Я. Быкоўскім), абарончая структура Верхняга замка мела наступны выгляд: * Брама і вежы: Замак меў адну драўляную ўязную браму («Цёмная брама»), збудаваную на сродкі віцебскага воеводы, да якой вёў мост. Таксама згадваюцца вежа «Круглік» (якая выкарыстоўвалася як гарадская турма і для захавання пораху) і «Усценская вежа». Інвентар апісвае руіны былой варотнай вежы, якая стаяла над Дзвіной, але абвалілася з-за вышыні гары. * Сцены і валы: Сцены замка знаходзіліся ў аварыйным стане. Дакумент фіксуе «абгарэлую сцяну», шматлікія трэшчыны і абвалы на праслах да вуглавой вежы, дзе злучаліся Верхні і Ніжні замкі. На высокім земляным вале каля варотнай вежы стаялі толькі тры недоўганыя і непакрытыя дахам драўляныя ізбіцы (гародні) ды рэшткі штыкетаў. * Унутраная забудова: Пасля пажару тэрыторыя замка ператварылася ў звычайны гарадскі пасад. Там знаходзіліся 52 прыватныя драўляныя дамы, якія належалі шляхце, багатым мяшчанам, пушкарам і нават кату. Сярод іншага, на тэрыторыі былі адбудаваны ваяводскія стайні, два драўляныя цэйхгаўзы (зброўні) і драўляная царква Святога Міхаіла. == Храналогія аднаўлення і наступствы == Пасля катастрофы 1614 года Верхні замак аднаўляўся на працягу некалькіх гадоў сіламі гараджан. Аднак ужо ў [[1626]] годзе ў Віцебску адбыўся чарговы буйны пажар, які зноў знішчыў замак і гарадское [[Задзвінне (Віцебск)|Задзвінне]]. Галоўным наступствам катастрофы стала поўнае знішчэнне тагачаснай абарончай сістэмы горада<ref>Ткачёв М. А. Замки Белоруссии. — Минск, 1977.</ref>: * [[Віцебскія замкі#Верхні замак|Верхні замак]] быў цалкам спалены. Яго драўляныя вежы і сцены ператварыліся ў папялішча. * [[Віцебскія замкі#Ніжні замак|Ніжні замак]], які прыкрываў асноўны гарадскі пасад, таксама выгараў ушчэнт. Праз дванаццаць гадоў, у [[1626]] годзе, горад зведаў яшчэ адзін [[Пажар у Віцебску (1626)|разбуральны пажар]]. Серыі бедстваў спадарожнічаў глыбокі сацыяльна-палітычны крызіс, выкліканы [[Віцебскае паўстанне (1623)|Віцебскім паўстаннем 1623 года]], за якое горад часова пазбавілі [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]]. Гэтыя фактары не дазволілі аднавіць фартыфікацыі ў поўным аб’ёме. Гэтыя бедствы прывялі да таго, што гарадскія ўмацаванні доўгі час не маглі аднавіць у поўным аб’ёме. Да сярэдзіны XVII стагоддзя фартыфікацыі Віцебска заставаліся ў састарэлым стане, што негатыўна адбілася на абароне горада падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ўмацаванні Віцебска маральна і тэхнічна састарэлі. Менавіта слабасць спаленых і кепска адбудаваных драўляных сцен (у Верхнім замку налічвалася толькі 7 вежаў) стала прычынай таго, што падчас {{нп3|Аблога Віцебска (1954)|аблогі горада 1654 года|ru|Осада Витебска (1654)}} {{нп3|Гасудароў паход 1654 года|расійскімі войскамі|ru|Государев поход 1654 года}} ваяводы {{нп3|Васіль Пятровіч Шарамецьеў|Шарамецьева|ru|Шереметев, Василий Петрович}} абаронцы пасля 14 тыдняў супраціву былі вымушаны здацца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html|title=Осада и штурм Витебска|last=Скил|website=Военное обозрение|date=2024-12-19|access-date=2026-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://evitebsk.com/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA Верхні замак] у Віцебскай энцыклапедыі. * [https://hvali.by/zamki-belarusi-vitebskie-zamki-gornyj-nizhnij-i-uzgorskij/ Замкі Беларусі. Віцебскія замкі] на гістарычным партале Hvali.by. * [https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html Аблога і штурм Віцебска (1654)] — аналіз стану фартыфікацый. == Літаратура == * Віцебск: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1. * Віцебскія замкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 224—225. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). {{Пажары ў Віцебску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебска]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1614]] ku11im8tx1o0166l1i0g4i41i0bekuk 5211713 5211391 2026-10-05T11:13:05Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211713 wikitext text/x-wiki '''Пажар у Віцебску 1614 года''' — буйны пажар у [[Віцебск]]у, у выніку якога была цалкам знішчана драўляная фартыфікацыя цэнтральнай часткі горада. Пажар стаў адной з найбольш разбуральных старонак у [[Гісторыя Віцебска|гісторыі]] сярэднявечнага [[Віцебск]]а і прывёў да часовай страты абараназдольнасці яго ключавых умацаванняў. == Перадумовы і ход падзей == На пачатку XVII стагоддзя Віцебск з’яўляўся адным з найбуйнейшых эканамічных і стратэгічных цэнтраў на паўночным усходзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Асноўная гарадская забудова, уключаючы адміністрацыйныя і жылыя будынкі, а таксама абарончыя сцены і вежы, былі выкананы з дрэва, што рабіла горад вельмі безабаронным перад агнём. У [[1614]] годзе ў горадзе пачаўся маштабны пажар. З-за шчыльнай драўлянай забудовы і моцнага ветру агонь хутка распаўсюдзіўся на ўвесь умацаваны цэнтр Віцебска. == Стан і структура Верхняга замка пасля пажару паводле інвентароў == Пажар прывёў да такога глыбокага заняпаду, што яго наступствы фіксаваліся нават праз дзесяцігоддзі. Наступствы пажараў 1614 і 1626 гадоў падрабязна адлюстраваны ў каралеўскіх інвентарах Віцебска за 1638, 1639 і 1641 гады. Згодна з інвентаром 1638 года (складзеным скарбавым слугой Я. Быкоўскім), абарончая структура Верхняга замка мела наступны выгляд: * Брама і вежы: Замак меў адну драўляную ўязную браму («Цёмная брама»), збудаваную на сродкі віцебскага воеводы, да якой вёў мост. Таксама згадваюцца вежа «Круглік» (якая выкарыстоўвалася як гарадская турма і для захавання пораху) і «Усценская вежа». Інвентар апісвае руіны былой варотнай вежы, якая стаяла над Дзвіной, але абвалілася з-за вышыні гары. * Сцены і валы: Сцены замка знаходзіліся ў аварыйным стане. Дакумент фіксуе «абгарэлую сцяну», шматлікія трэшчыны і абвалы на праслах да вуглавой вежы, дзе злучаліся Верхні і Ніжні замкі. На высокім земляным вале каля варотнай вежы стаялі толькі тры недоўганыя і непакрытыя дахам драўляныя ізбіцы (гародні) ды рэшткі штыкетаў. * Унутраная забудова: Пасля пажару тэрыторыя замка ператварылася ў звычайны гарадскі пасад. Там знаходзіліся 52 прыватныя драўляныя дамы, якія належалі шляхце, багатым мяшчанам, пушкарам і нават кату. Сярод іншага, на тэрыторыі былі адбудаваны ваяводскія стайні, два драўляныя цэйхгаўзы (зброўні) і драўляная царква Святога Міхаіла. == Храналогія аднаўлення і наступствы == Пасля катастрофы 1614 года Верхні замак аднаўляўся на працягу некалькіх гадоў сіламі гараджан. Аднак ужо ў [[1626]] годзе ў Віцебску адбыўся чарговы буйны пажар, які зноў знішчыў замак і гарадское [[Задзвінне (Віцебск)|Задзвінне]]. Галоўным наступствам катастрофы стала поўнае знішчэнне тагачаснай абарончай сістэмы горада<ref>Ткачёв М. А. Замки Белоруссии. — Минск, 1977.</ref>: * [[Віцебскія замкі#Верхні замак|Верхні замак]] быў цалкам спалены. Яго драўляныя вежы і сцены ператварыліся ў папялішча. * [[Віцебскія замкі#Ніжні замак|Ніжні замак]], які прыкрываў асноўны гарадскі пасад, таксама выгараў ушчэнт. Праз дванаццаць гадоў, у [[1626]] годзе, горад зведаў яшчэ адзін [[Пажар у Віцебску (1626)|разбуральны пажар]]. Серыі бедстваў спадарожнічаў глыбокі сацыяльна-палітычны крызіс, выкліканы [[Віцебскае паўстанне (1623)|Віцебскім паўстаннем 1623 года]], за якое горад часова пазбавілі [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]]. Гэтыя фактары не дазволілі аднавіць фартыфікацыі ў поўным аб’ёме. Гэтыя бедствы прывялі да таго, што гарадскія ўмацаванні доўгі час не маглі аднавіць у поўным аб’ёме. Да сярэдзіны XVII стагоддзя фартыфікацыі Віцебска заставаліся ў састарэлым стане, што негатыўна адбілася на абароне горада падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Да сярэдзіны XVII стагоддзя ўмацаванні Віцебска маральна і тэхнічна састарэлі. Менавіта слабасць спаленых і кепска адбудаваных драўляных сцен (у Верхнім замку налічвалася толькі 7 вежаў) стала прычынай таго, што падчас {{нп3|Аблога Віцебска (1954)|аблогі горада 1654 года|ru|Осада Витебска (1654)}} {{нп3|Гасудароў паход 1654 года|расійскімі войскамі|ru|Государев поход 1654 года}} ваяводы {{нп3|Васіль Пятровіч Шарамецьеў|Шарамецьева|ru|Шереметев, Василий Петрович}} абаронцы пасля 14 тыдняў супраціву былі вымушаны здацца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html|title=Осада и штурм Витебска|last=Скил|website=Военное обозрение|date=2024-12-19|access-date=2026-10-04}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://evitebsk.com/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%BA Верхні замак] у Віцебскай энцыклапедыі. * [https://hvali.by/zamki-belarusi-vitebskie-zamki-gornyj-nizhnij-i-uzgorskij/ Замкі Беларусі. Віцебскія замкі] на гістарычным партале Hvali.by. * [https://topwar.ru/255844-osada-i-shturm-vitebska.html Аблога і штурм Віцебска (1654)] — аналіз стану фартыфікацый. == Літаратура == * Віцебск: Энцыклапедычны даведнік / Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 408 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-85700-004-1. * Віцебскія замкі // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — С. 224—225. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4). {{Пажары ў Віцебску}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебска]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1614]] ih07z6jp6ojypxmucyh283qmqfkbpoe 0 816063 5211398 2026-10-04T17:44:12Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён...» 5211398 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] |колькасць = |канфлікты = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне (АНСЭВ)''', альбо '''Цымдо''' ({{lang-ti|ጽምዶ}}) — кааліцыя эфіопскай узброенай апазіцыі, утвораная супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|Федэральнага ўрада]] [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]<ref name="AddisStandard_seven_announce">{{cite Q|Q141547056}}</ref><ref>{{cite news |last1=Jnr |first1=Sheriff Bojang |title=Tsimdo: The mysterious coalition putting Ethiopia on edge |url=https://www.theafricareport.com/421838/tsimdo-the-mysterious-coalition-putting-ethiopia-on-edge/ |work=The Africa Report |date=15 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260725044011/https://www.theafricareport.com/421838/tsimdo-the-mysterious-coalition-putting-ethiopia-on-edge|archive-date=2026-07-25|url-access=limited}}</ref>. == Гісторыя == Упершыню альянс прыцягнуў увагу грамадскасці, калі яго абмяркоўвалі ў адкрытым лісце міністра замежных спраў Эфіопіі Гедыёна Ціматэваса [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнаму сакратару ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]]у ад 2 кастрычніка 2025 года. У лісце эфіопскі бок абвінаваціў [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] і ўрад [[Эрытрэя|Эрытрэі]] ў фарміраванні кааліцыі<ref>{{cite news |title=News: Ethiopia accuses Eritrea and TPLF of colluding to "wage war", involvement in recent attack on Woldiya city in Amhara region |url=https://addisstandard.com/ethiopia-accuses-eritrea-and-tplf-of-colluding-to-wage-war-involvement-in-recent-attack-on-woldiya-city-in-amhara-region/ |work=Addis Standard |date=7 October 2025}}</ref>. Тым не менш, эфіопская апазіцыя пра існаванне Цымдо доўгі час не заяўляла<ref>{{Cite web |last=Woldemariam |first=Yohannes |date=2025-11-10 |title=Ethiopia's Imperial Ambitions Are Making the Horn of Africa Chronically Dangerous |work=Democracy in Africa |url=https://democracyinafrica.org/ethiopias-imperial-ambitions-are-making-the-horn-of-africa-chronically-dangerous/ |access-date=2026-07-26 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-07 |title=Birhanu Jula Warns Tsimdo Alliance in Security Speech |url=https://kulu-media.com/birhanu-jula-warns-tsimdo-alliance/ |access-date=2026-07-26 |website=Kulu Media |language=en-US}}</ref>. Толькі 20 верасня 2026 года было афіцыйна абвешчана аб фарміраванні кааліцыі, у якую ўвайшлі НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома|ВАА]], [[Амхарскі нацыянальны рух Фано|АНРФ]], [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула|НВРБ]], [[Народна-дэмакратычны рух Гумуз|НДРГ]] (пазней групоўка адмаўляла сваё членства<ref name="ACLED_ET_archive_20261004">{{cite Q|Q141636933}}</ref>), [[Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афараў|НРФАА]]<ref name="AddisStandard_seven_announce">{{cite Q|Q141547056}}</ref><ref name="AJE_ET_7group_alliance">{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-24 |website=Al Jazeera |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153536/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}</ref>. 23 верасня Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне пачаў [[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі|буйнамаштабнае наступленне супраць федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў Тыграі, Афары і Амхары<ref name="martinplaut">{{Cite web |last1=Getachew Birru|first1=Jalale|last2=Raleigh|first2=Clionadh |date=23 September 2026 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=23 September 2026 |website=[[Armed Conflict Location and Event Data|ACLED]]/[[Martin Plaut]] |language=en}}</ref>. Урад Эфіопіі абвінаваціў [[Судан]], Эрытрэю і [[Егіпет]] у падтрымцы кааліцыі<ref>{{cite news |title=The Sudan connection: Is Ethiopia at risk of a proxy war? |url=https://www.dw.com/en/the-sudan-connection-is-ethiopia-at-risk-of-a-proxy-war/a-79491261 |work=DW |date=30 September 2026}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Аб’яднаны фронт эфіопскіх федэралісцкіх і канфедэралісцкіх сіл]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Эфіопіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2025 годзе]] 2zord1ab09y32smmx4ljl8g5xdt1x1y 2 816064 5211460 2026-10-04T22:01:10Z Darkadaryom 175038 /* */ 5211460 wikitext text/x-wiki DarkaDaryom 38lviao8b0x64avgs174dqy68e5ummn 0 816065 5211497 2026-10-05T05:53:06Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Індрыя''' ({{lang-sl|Idrija}}) — [[шахцёр]]скі горад і аднайменная абшчына на паўночным захадзе [[Славенія|Славеніі]]. Знаходзіцца за 60 км ад [[Любляна|Любляны]]. Узнік у пачатку XVI стагоддзя, калі мясцовы селянін, падымаючы вядро з калодзежа, заўважыў нязвыклы...» 5211497 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Індрыя''' ({{lang-sl|Idrija}}) — [[шахцёр]]скі горад і аднайменная абшчына на паўночным захадзе [[Славенія|Славеніі]]. Знаходзіцца за 60 км ад [[Любляна|Любляны]]. Узнік у пачатку XVI стагоддзя, калі мясцовы селянін, падымаючы вядро з калодзежа, заўважыў нязвыклы цяжар і бляск у вадзе: як выявілася, гэта была [[ртуць]]. Праз некаторы час ртутныя капальні Індрыі пачалі складаць канкурэнцыю іспанскім капальням у [[Альмадэн]]е. Індрыя была другой найбуйнейшай шахтай у свеце, у якой здабывалася 13% сусьветнага колькасьці ртуці<ref>{{cite web|url = http://www.dedi.si/dediscina/220-idrijski-rudnik-zivega-srebra|title = Idrijski rudnik živega srebra|author = |accessdate = 2013-10-14}}</ref>. У 2010<ref>{{cite web|url = http://www.geopark-idrija.si/en/geopark/108/about-us/|title = Geopark Idrija: About us|accessdate = 2013-10-14}}</ref> годзе быў створаны [[Геапарк Ідрыя]], што прадстаўляе багатую геалагічную спадчыну Індрыі. Геапарк мае вялікую міжнародную значнаьць і быў прыняты ў сетку геапаркаў [[ЮНЕСКА]]. У 2012 годзе ртутныя копі Альмадэна і Індрыі са спадарожнай шматгадовай прамысловай інфраструктурай былі прызнаныя ЮНЕСКА здабыткам чалавецтва як унікальнае сведчанне эвалюцыі [[горная справа|горнаруднай справы]] на працягу 450 год.<ref name="slovenia.si">{{cite web|url = http://www.slovenia.si/visit/trails/idrija-mercury-mine-listed-on-unesco-heritage-list/|title = Idrija Mercury Mine Listed on UNESCO Heritage List|accessdate = 2013-10-14|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140509085128/http://www.slovenia.si/visit/trails/idrija-mercury-mine-listed-on-unesco-heritage-list/|archivedate = 2014-05-09|deadlink = yes}}</ref> Індрыя вядомая таксама сваімі [[Карункі|карункамі]] і [[Індрыйскія жлікрофы|індрыйскімі жлікрофамі]] — традыцыйнай стравай Індрыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Славеніі]] j8wsesq18wkigsas34092ycfx5vo6uy 5211498 5211497 2026-10-05T05:54:45Z Autumndancer 168015 5211498 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Індрыя''' ({{lang-sl|Idrija}}) — [[шахцёр]]скі горад і аднайменная абшчына на паўночным захадзе [[Славенія|Славеніі]]. Знаходзіцца за 60 км ад [[Любляна|Любляны]]. Узнік у пачатку XVI стагоддзя, калі мясцовы селянін, падымаючы вядро з калодзежа, заўважыў нязвыклы цяжар і бляск у вадзе: як выявілася, гэта была [[ртуць]]. Праз некаторы час ртутныя капальні Індрыі пачалі складаць канкурэнцыю іспанскім капальням у [[Альмадэн]]е. Індрыя была другой найбуйнейшай шахтай у свеце, у якой здабывалася 13% сусьветнага колькасьці ртуці<ref>{{cite web|url = http://www.dedi.si/dediscina/220-idrijski-rudnik-zivega-srebra|title = Idrijski rudnik živega srebra|author = |accessdate = 2013-10-14}}</ref>. У 2010<ref>{{cite web|url = http://www.geopark-idrija.si/en/geopark/108/about-us/|title = Geopark Idrija: About us|accessdate = 2013-10-14}}</ref> годзе быў створаны [[Геапарк Ідрыя]], што прадстаўляе багатую геалагічную спадчыну Індрыі. Геапарк мае вялікую міжнародную значнаьць і быў прыняты ў сетку геапаркаў [[ЮНЕСКА]]. У 2012 годзе ртутныя копі Альмадэна і Індрыі са спадарожнай шматгадовай прамысловай інфраструктурай былі прызнаныя ЮНЕСКА здабыткам чалавецтва як унікальнае сведчанне эвалюцыі [[горная справа|горнаруднай справы]] на працягу 450 год.<ref name="slovenia.si">{{cite web|url = http://www.slovenia.si/visit/trails/idrija-mercury-mine-listed-on-unesco-heritage-list/|title = Idrija Mercury Mine Listed on UNESCO Heritage List|accessdate = 2013-10-14|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140509085128/http://www.slovenia.si/visit/trails/idrija-mercury-mine-listed-on-unesco-heritage-list/|archivedate = 2014-05-09|deadlink = yes}}</ref> Індрыя вядомая таксама сваімі [[Карункі|карункамі]] і [[Індрыйскія жлікрофы|індрыйскімі жлікрофамі]] — традыцыйнай стравай Індрыі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Славеніі]] ihs9v6j0uontad97otredqcj2tkslgz 5211503 5211498 2026-10-05T06:01:18Z Autumndancer 168015 5211503 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ідрыя}} {{НП}} '''Індрыя''' ({{lang-sl|Idrija}}) — [[шахцёр]]скі горад і аднайменная абшчына на паўночным захадзе [[Славенія|Славеніі]]. Знаходзіцца за 60 км ад [[Любляна|Любляны]]. Узнік у пачатку XVI стагоддзя, калі мясцовы селянін, падымаючы вядро з калодзежа, заўважыў нязвыклы цяжар і бляск у вадзе: як выявілася, гэта была [[ртуць]]. Праз некаторы час ртутныя капальні Індрыі пачалі складаць канкурэнцыю іспанскім капальням у [[Альмадэн]]е. Індрыя была другой найбуйнейшай шахтай у свеце, у якой здабывалася 13% сусьветнага колькасьці ртуці<ref>{{cite web|url = http://www.dedi.si/dediscina/220-idrijski-rudnik-zivega-srebra|title = Idrijski rudnik živega srebra|author = |accessdate = 2013-10-14}}</ref>. У 2010<ref>{{cite web|url = http://www.geopark-idrija.si/en/geopark/108/about-us/|title = Geopark Idrija: About us|accessdate = 2013-10-14}}</ref> годзе быў створаны [[Геапарк Ідрыя]], што прадстаўляе багатую геалагічную спадчыну Індрыі. Геапарк мае вялікую міжнародную значнаьць і быў прыняты ў сетку геапаркаў [[ЮНЕСКА]]. У 2012 годзе ртутныя копі Альмадэна і Індрыі са спадарожнай шматгадовай прамысловай інфраструктурай былі прызнаныя ЮНЕСКА здабыткам чалавецтва як унікальнае сведчанне эвалюцыі [[горная справа|горнаруднай справы]] на працягу 450 год.<ref name="slovenia.si">{{cite web|url = http://www.slovenia.si/visit/trails/idrija-mercury-mine-listed-on-unesco-heritage-list/|title = Idrija Mercury Mine Listed on UNESCO Heritage List|accessdate = 2013-10-14|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140509085128/http://www.slovenia.si/visit/trails/idrija-mercury-mine-listed-on-unesco-heritage-list/|archivedate = 2014-05-09|deadlink = yes}}</ref> Індрыя вядомая таксама сваімі [[Карункі|карункамі]] і [[Індрыйскія жлікрофы|індрыйскімі жлікрофамі]] — традыцыйнай стравай Індрыі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Славеніі]] bfn99xqg9aoer6qxjn8f8gfkylsw91x 0 816066 5211499 2026-10-05T05:57:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Ідрыя}} {{НП-Расія}} '''Ідрыя''' – вёска ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадскога паселішча Ідрыца. Размешчана ля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Ідрыя (возера)|возера...» 5211499 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ідрыя}} {{НП-Расія}} '''Ідрыя''' – вёска ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадскога паселішча Ідрыца. Размешчана ля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа [[Ідрыя (возера)|возера Ідрыя]], за 25 км на ўсход ад горада [[Себеж]], каля паўднёва-заходняй ускраіны пасёлка гарадскога тыпу [[Ідрыца]]. [[Катэгорыя:Вёскі Пскоўскай вобласці]] 6kyg2bqrwqhu6cx1jnapn8msr33ferl 5211501 5211499 2026-10-05T05:59:27Z Autumndancer 168015 5211501 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ідрыя}} {{НП-Расія}} '''Ідрыя''' – вёска ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Уваходзіць у склад гарадскога паселішча Ідрыца. Размешчана ля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа [[Ідрыя (возера)|возера Ідрыя]], за 25 км на ўсход ад горада [[Себеж]], каля паўднёва-заходняй ускраіны пасёлка гарадскога тыпу [[Ідрыца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пскоўскай вобласці]] fwu7i6w897osgzbswrgpww40ucw7wb3 0 816067 5211500 2026-10-05T05:59:02Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Ідрыя (Пскоўская вобласць)]] 5211500 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ідрыя (Пскоўская вобласць)]] h0w53f6px6a8oonbxu6sis22u104vrr 0 816068 5211502 2026-10-05T06:00:47Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Ідрыя (возера)]] * [[Ідрыя (горад)]] * [[Ідрыя (Пскоўская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5211502 wikitext text/x-wiki * [[Ідрыя (возера)]] * [[Ідрыя (горад)]] * [[Ідрыя (Пскоўская вобласць)]] {{неадназначнасць}} d5wgpyk8dsdcokr82hahs0p7ebh35rv 0 816069 5211505 2026-10-05T06:05:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Ідрыя}} {{Возера}} '''Ідрыя''' ({{lang-ru|Идрия}}) — [[возера]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], на тэрыторыі сельскага паселішча «Масцішчанская воласць» на мяжы з гарадскім паселішчам «Ідрыца»....» 5211505 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ідрыя}} {{Возера}} '''Ідрыя''' ({{lang-ru|Идрия}}) — [[возера]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], на тэрыторыі сельскага паселішча «Масцішчанская воласць» на мяжы з гарадскім паселішчам «Ідрыца». Плошча — 1,0 км ² (99,0 га). Максімальная глыбіня — 2,0 м, сярэдняя глыбіня — 1,5 м. На паўднёвым беразе возера размешчана [[Ідрыя (Пскоўская вобласць)|вёска Ідрыя]], на ўсходнім і паўночным — паўднёва-заходнія і заходнія ўскраіны пасёлка [[Ідрыца]]. Праточнае. Ракой Ідрыца, якая выцякае на ўсходзе возера, злучаецца з ракой Вялікай. На захадзе ў возера ўпадае рака Астроўна, на паўднёвым захадзе — рака Цёмны Рог. [[Катэгорыя:Азёры Пскоўскай вобласці]] rfdthrzyvpy44xeltsbw7hufs4fbicj 5211506 5211505 2026-10-05T06:06:46Z Autumndancer 168015 5211506 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ідрыя}} {{Возера}} '''Ідрыя''' ({{lang-ru|Идрия}}) — [[возера]] ў [[Себежскі раён|Себежскім раёне]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], на тэрыторыі сельскага паселішча «Масцішчанская воласць» на мяжы з гарадскім паселішчам «Ідрыца». Плошча — 1,0 км ² (99,0 га). Максімальная глыбіня — 2,0 м, сярэдняя глыбіня — 1,5 м. На паўднёвым беразе возера размешчана [[Ідрыя (Пскоўская вобласць)|вёска Ідрыя]], на ўсходнім і паўночным — паўднёва-заходнія і заходнія ўскраіны пасёлка [[Ідрыца]]. Праточнае. Ракой Ідрыца, якая выцякае на ўсходзе возера, злучаецца з ракой Вялікай. На захадзе ў возера ўпадае рака Астроўна, на паўднёвым захадзе — рака Цёмны Рог. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Азёры Пскоўскай вобласці]] o0bjmnckeqin7gz2v2lskpwid31krnk 10 816070 5211509 2026-10-05T06:10:59Z Ciepiersia 162280 новы 5211509 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | имя = Пажары ў Слуцку | загаловак = [[Пажары ў Слуцку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Слуцк]]у |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары (да 1917) | спіс1 = * [[Пажар у Слуцку (1669)|Пажар 1669 года]] * [[Пажар у Слуцку (1881)|Пажар 1881 года]] * [[Пажар у Слуцку (1915)|Пажар 1915 года]] | група2 = Найноўшы час (з 1917) | спіс2 = * [[Масавыя беспарадкі ў Слуцку (1967)|Пажар у судзе (1967)]] * [[Пажар у казарме (Слуцк, 2014)|Пажар у былой казарме (2014)]] | група3 = Проціпажарная служба | спіс3 = * [[Слуцкі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Слуцкі РАНС]] * [[Гісторыя пажарнай аховы Слуцка]] * [[Слуцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] {{gray|(засн. 1876)}} }} mj60skwkp0ewgmezw09a13lc9vkqv1o 5211570 5211509 2026-10-05T07:41:11Z Ciepiersia 162280 абнаўленне звестак 5211570 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | имя = Пажары ў Слуцку | загаловак = [[Пажары ў Слуцку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Слуцк]]у |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары (да 1917) | спіс1 = * [[Пажар у Слуцку (1669)|Пажар 1669 года]] * [[Пажар у Слуцку (1881)|Пажар 1881 года]] * [[Пажар у Слуцку (1920)|Пажар 1920 года]] | група2 = Найноўшы час (з 1917) | спіс2 = * [[Масавыя беспарадкі ў Слуцку (1967)|Пажар у судзе (1967)]] * [[Пажар у казарме (Слуцк, 2014)|Пажар у былой казарме (2014)]] | група3 = Проціпажарная служба | спіс3 = * [[Слуцкі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Слуцкі РАНС]] * [[Гісторыя пажарнай аховы Слуцка]] * [[Слуцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] {{gray|(засн. 1876)}} }} savgfzuzlmwefliox2i014qdplpfmjf 5211571 5211570 2026-10-05T07:41:32Z Ciepiersia 162280 арфаграфія 5211571 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Слуцку | загаловак = [[Пажары ў Слуцку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Слуцк]]у |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары (да 1917) | спіс1 = * [[Пажар у Слуцку (1669)|Пажар 1669 года]] * [[Пажар у Слуцку (1881)|Пажар 1881 года]] * [[Пажар у Слуцку (1920)|Пажар 1920 года]] | група2 = Найноўшы час (з 1917) | спіс2 = * [[Масавыя беспарадкі ў Слуцку (1967)|Пажар у судзе (1967)]] * [[Пажар у казарме (Слуцк, 2014)|Пажар у былой казарме (2014)]] | група3 = Проціпажарная служба | спіс3 = * [[Слуцкі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Слуцкі РАНС]] * [[Гісторыя пажарнай аховы Слуцка]] * [[Слуцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] {{gray|(засн. 1876)}} }} synnog9nhiiyul71b0og9s78v2s6qza 5211679 5211571 2026-10-05T10:42:31Z Ciepiersia 162280 абнаўленне звестак 5211679 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Слуцку | загаловак = [[Пажары ў Слуцку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Слуцк]]у |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары (да 1917) | спіс1 = * [[Пажар у Слуцку (1669)|Пажар 1669 года]] * [[Пажар у Слуцку (1775)|Пажар 1775 года]] * [[Пажар у Слуцку (1920)|Пажар 1920 года]] | група2 = Найноўшы час (з 1917) | спіс2 = * [[Масавыя беспарадкі ў Слуцку (1967)|Пажар у судзе (1967)]] * [[Пажар у казарме (Слуцк, 2014)|Пажар у былой казарме (2014)]] | група3 = Проціпажарная служба | спіс3 = * [[Слуцкі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Слуцкі РАНС]] * [[Гісторыя пажарнай аховы Слуцка]] * [[Слуцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] {{gray|(засн. 1876)}} }} 1qh4gfxcp8lv3ovv751e8tihscwm4tf 0 816071 5211510 2026-10-05T06:13:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арышт маёмасці''' — забарона распараджацца [[маёмасць|маёмасцю]]; прымусовая мера, якую выкарыстоўваюць органы следства і суда для забеспячэння цывільнага іску або канфіскацыі.» 5211510 wikitext text/x-wiki '''Арышт маёмасці''' — забарона распараджацца [[маёмасць|маёмасцю]]; прымусовая мера, якую выкарыстоўваюць органы следства і суда для забеспячэння цывільнага іску або канфіскацыі. 7r3lyx7sbsoaxgakwwve92i2n3onx4f 5211512 5211510 2026-10-05T06:14:44Z Autumndancer 168015 5211512 wikitext text/x-wiki '''Арышт маёмасці''' — забарона распараджацца [[маёмасць|маёмасцю]]; прымусовая мера, якую выкарыстоўваюць органы следства і суда для забеспячэння цывільнага іску або канфіскацыі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} fxszahxlur7w9b01eanjvhq1ci5yabk 5211513 5211512 2026-10-05T06:15:26Z Autumndancer 168015 5211513 wikitext text/x-wiki '''Арышт маёмасці''' — забарона распараджацца [[маёмасць|маёмасцю]]; прымусовая мера, якую выкарыстоўваюць органы следства і суда для забеспячэння цывільнага іску або [[канфіскацыя|канфіскацыі]]<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} 87qbimksbvdtygvv59232mw3dz1lx6s 0 816072 5211515 2026-10-05T06:17:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Канфіскацыя''' — прымусовае бязвыплатнае адсуджэнне ва ўласнасць [[дзяржава|дзяржавы]] ўсёй або часткі маёмасці, якая з’яўляецца асабістай уласнасцю асуджанага. Паводле крымінальнага заканадаўства Рэспублікі Беларусь можа быць назначана толькі ў...» 5211515 wikitext text/x-wiki '''Канфіскацыя''' — прымусовае бязвыплатнае адсуджэнне ва ўласнасць [[дзяржава|дзяржавы]] ўсёй або часткі маёмасці, якая з’яўляецца асабістай уласнасцю асуджанага. Паводле крымінальнага заканадаўства Рэспублікі Беларусь можа быць назначана толькі ў выпадках, прадугледжаных артыкуламі Асаблівай часткі КК. Пры частковай канфіскацыі суд абавязаны вызначыць, якая частка маёмасці канфіскуецца, або пералічыць прадметы, якія канфіскуюцца. Не падлягаюць канфіскацыі маёмасць і прадметы, неабходныя для асуджанага і яго ўтрыманцаў, адпаведна з пералікам, зробленым у законе. 1nerfqzxvq2nd6ho1mf65qrr0cqgebs 5211516 5211515 2026-10-05T06:18:36Z Autumndancer 168015 5211516 wikitext text/x-wiki '''Канфіскацыя''' — прымусовае бязвыплатнае адсуджэнне ва ўласнасць [[дзяржава|дзяржавы]] ўсёй або часткі маёмасці, якая з’яўляецца асабістай уласнасцю асуджанага. Паводле крымінальнага заканадаўства Рэспублікі Беларусь можа быць назначана толькі ў выпадках, прадугледжаных артыкуламі Асаблівай часткі КК. Пры частковай канфіскацыі суд абавязаны вызначыць, якая частка маёмасці канфіскуецца, або пералічыць прадметы, якія канфіскуюцца. Не падлягаюць канфіскацыі маёмасць і прадметы, неабходныя для асуджанага і яго ўтрыманцаў, адпаведна з пералікам, зробленым у законе. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} 6xhxiqfanu3kbka3bk7j6e7c6iej4kl 0 816073 5211520 2026-10-05T06:25:30Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Арытмія]] 5211520 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арытмія]] 4li5c6luuukciyqzp45c8mj6xxvp6au 0 816074 5211521 2026-10-05T06:29:05Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арыйская раса''' — тэрмін у заходнееўрапейскай [[антрапалогія|антрапалогіі]] і расазнаўстве, уведзены ў 19 стагоддзі. Абгрунтоўваў перавагу белай расы, у т. л. існаванне «вышэйшага» расавага тыпу — бялявых арыйцаў, заснавальнікаў вялікай цывілізацыі....» 5211521 wikitext text/x-wiki '''Арыйская раса''' — тэрмін у заходнееўрапейскай [[антрапалогія|антрапалогіі]] і расазнаўстве, уведзены ў 19 стагоддзі. Абгрунтоўваў перавагу белай расы, у т. л. існаванне «вышэйшага» расавага тыпу — бялявых арыйцаў, заснавальнікаў вялікай цывілізацыі. Памылковасць тэрміна вынікала з блытаніны паняццяў моўнай і расавай класіфікацыі. У [[мовазнаўства|мовазнаўстве]] арыйскімі называюць індаіранскія мовы, але іх носьбіты не маюць агульных фізічных уласцівасцяў і не ўтвараюць адзінай расы. Тэорыя расавай перавагі, неабходнасці захавання чысціні крыві і пануючага становішча нямецкай нацыі стала асновай ідэалогіі германскіх нацыстаў, выкарыстоўвалася імі для абгрунтавання палітыкі захопу і заняволення іншых народаў. 74xs7rihkenw9j0l1inghb8tbrh8mmq 5211522 5211521 2026-10-05T06:30:36Z Autumndancer 168015 5211522 wikitext text/x-wiki '''Арыйская раса''' — тэрмін у заходнееўрапейскай [[антрапалогія|антрапалогіі]] і расазнаўстве, уведзены ў 19 стагоддзі. Абгрунтоўваў перавагу белай расы, у т. л. існаванне «вышэйшага» расавага тыпу — бялявых арыйцаў, заснавальнікаў вялікай цывілізацыі. Памылковасць тэрміна вынікала з блытаніны паняццяў моўнай і расавай класіфікацыі. У [[мовазнаўства|мовазнаўстве]] арыйскімі называюць індаіранскія мовы, але іх носьбіты не маюць агульных фізічных уласцівасцяў і не ўтвараюць адзінай расы. Тэорыя расавай перавагі, неабходнасці захавання чысціні крыві і пануючага становішча нямецкай нацыі стала асновай ідэалогіі германскіх нацыстаў, выкарыстоўвалася імі для абгрунтавання палітыкі захопу і заняволення іншых народаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыйская раса|||}} tc52ox9ywpcphxtab2l7yb6tyq7pvpn 0 816075 5211524 2026-10-05T06:36:16Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арыенцір''' - 1) добра бачны на мясцовасці нерухомы прадмет або элемент [[рэльеф]]у, па якім можна арыентавацца на мясцовасці. 2) У пераносным значэнні — кірунак дзейнасці, мэта, устаноўка.» 5211524 wikitext text/x-wiki '''Арыенцір''' - 1) добра бачны на мясцовасці нерухомы прадмет або элемент [[рэльеф]]у, па якім можна арыентавацца на мясцовасці. 2) У пераносным значэнні — кірунак дзейнасці, мэта, устаноўка. 8dkwtuyog6uak9fic8jao7n6euw7jek 5211525 5211524 2026-10-05T06:37:28Z Autumndancer 168015 5211525 wikitext text/x-wiki '''Арыенцір''' — 1) добра бачны на мясцовасці нерухомы прадмет або элемент [[рэльеф]]у, па якім можна арыентавацца на мясцовасці. 2) У пераносным значэнні — кірунак дзейнасці, мэта, устаноўка. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арыенцір|||}} aw1ji94qman94zju60iv2av72l6bsrf 0 816076 5211530 2026-10-05T06:43:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Леан Тэадоравіч Арэнгейм''' (падпольны псеўданім '''Ота Немчыц'''; 1861, {{МН|Рыга||}} — 1911?) - дзеяч рэвалюцыйнага руху на Беларусі і ў Польшчы. == Біяграфія == Вучыўся ў Нова-Александрыйскім інстытуце сельскай гаспадаркі (горад Пулавы, Польшча), у 1883 годзе выклю...» 5211530 wikitext text/x-wiki '''Леан Тэадоравіч Арэнгейм''' (падпольны псеўданім '''Ота Немчыц'''; 1861, {{МН|Рыга||}} — 1911?) - дзеяч рэвалюцыйнага руху на Беларусі і ў Польшчы. == Біяграфія == Вучыўся ў Нова-Александрыйскім інстытуце сельскай гаспадаркі (горад Пулавы, Польшча), у 1883 годзе выключаны. Выехаў у [[Санкт-Пецярбург]], потым у [[Варшава|Варшаву]], дзе ўступіў у партыю «Пралетарыят», браў удзел у стварэнні яе падпольнай друкарні. Падтрымліваў сувязі з рэвалюцыянерамі [[Гродна]] і [[Віцебск]]а. У 1883 годзе выехаў на радзіму, аказваў фінансавую і іншую дапамогу беларускім і польскім рэвалюцыянерам. 14 лістапада 1884 года арыштаваны ў сваім маёнтку Марыянполь (Віцебская губерня), у ліпені 1885 года зняволены на 8 месяцаў у турму. Пасля жыў у Віцебскай губерні пад наглядам паліцыі. {{DEFAULTSORT:Арэнгейм}} bxurr2nivfn2zd2gz7uus5pnvnzh87r 5211533 5211530 2026-10-05T06:45:20Z Autumndancer 168015 5211533 wikitext text/x-wiki '''Леан Тэадоравіч Арэнгейм''' (падпольны псеўданім '''Ота Немчыц'''; 1861, {{МН|Рыга||}} — 1911?) - дзеяч рэвалюцыйнага руху на Беларусі і ў Польшчы. == Біяграфія == Вучыўся ў Нова-Александрыйскім інстытуце сельскай гаспадаркі (горад Пулавы, Польшча), у 1883 годзе выключаны. Выехаў у [[Санкт-Пецярбург]], потым у [[Варшава|Варшаву]], дзе ўступіў у партыю «Пралетарыят», браў удзел у стварэнні яе падпольнай друкарні. Падтрымліваў сувязі з рэвалюцыянерамі [[Гродна]] і [[Віцебск]]а. У 1883 годзе выехаў на радзіму, аказваў фінансавую і іншую дапамогу беларускім і польскім рэвалюцыянерам. 14 лістапада 1884 года арыштаваны ў сваім маёнтку Марыянполь (Віцебская губерня), у ліпені 1885 года зняволены на 8 месяцаў у турму. Пасля жыў у Віцебскай губерні пад наглядам паліцыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэнгейм Леан Тэадоравіч|||}} {{DEFAULTSORT:Арэнгейм}} pc3ri0bbdoug6xdx1afrfrczkglyfpo 5211535 5211533 2026-10-05T06:45:32Z Autumndancer 168015 5211535 wikitext text/x-wiki '''Леан Тэадоравіч Арэнгейм''' (падпольны псеўданім '''Ота Немчыц'''; 1861, {{МН|Рыга||}} — 1911?) — дзеяч рэвалюцыйнага руху на Беларусі і ў Польшчы. == Біяграфія == Вучыўся ў Нова-Александрыйскім інстытуце сельскай гаспадаркі (горад Пулавы, Польшча), у 1883 годзе выключаны. Выехаў у [[Санкт-Пецярбург]], потым у [[Варшава|Варшаву]], дзе ўступіў у партыю «Пралетарыят», браў удзел у стварэнні яе падпольнай друкарні. Падтрымліваў сувязі з рэвалюцыянерамі [[Гродна]] і [[Віцебск]]а. У 1883 годзе выехаў на радзіму, аказваў фінансавую і іншую дапамогу беларускім і польскім рэвалюцыянерам. 14 лістапада 1884 года арыштаваны ў сваім маёнтку Марыянполь (Віцебская губерня), у ліпені 1885 года зняволены на 8 месяцаў у турму. Пасля жыў у Віцебскай губерні пад наглядам паліцыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Арэнгейм Леан Тэадоравіч|||}} {{DEFAULTSORT:Арэнгейм}} cx74rpe9wyfwxlpyjwhnwpx6h72sd63 0 816077 5211531 2026-10-05T06:44:09Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Леан Тэадоравіч Арэнгейм]] 5211531 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леан Тэадоравіч Арэнгейм]] sv7av1rz1khxfzkq7xoiz3xoyge0j8b 0 816078 5211532 2026-10-05T06:44:31Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Леан Тэадоравіч Арэнгейм]] 5211532 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леан Тэадоравіч Арэнгейм]] sv7av1rz1khxfzkq7xoiz3xoyge0j8b 0 816079 5211534 2026-10-05T06:45:21Z Ciepiersia 162280 новы 5211534 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1669 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Стары горад (Слуцк)|Стары горад]] ([[Слуцк]]) |Краіна = |Дата = 29 кастрычніка 1669 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1669)''' — адзін з найбольш разбуральных выпадковых пажараў у гісторыі горада эпохі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які цалкам знішчыў цэнтральную частку [[Стары горад (Слуцк)|Старога горада]]. == Прычыны і ход падзей == У XVII стагоддзі Слуцк з’яўляўся буйным рамесным і гандлёвым цэнтрам з высокай шчыльнасцю драўлянай забудовы. Пажар пачаўся 29 кастрычніка 1669 года з бытавой прычыны ў адным з дамоў у раёне рынкавай плошчы. З-за моцнага ветру агонь хутка перакінуўся на суседнія будынкі. У выніку стыхіі згарэла [[слуцкая ратуша]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/|title=Слуцкая ратуша. Где была? Куда пропала?|last=Администратор|website=Слуцк-Информ - Горячие новости|date=2017-01-03|access-date=2026-10-05}}</ref>, [[гандлёвыя рады (Слуцк)|гандлёвыя рады]], некалькі цэркваў і сотні жылых дамоў мяшчан. == Наступствы == Пажар нанёс цяжкі ўдар па эканоміцы горада, які яшчэ не цалкам аднавіўся пасля падзей [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]]. Князь [[Багуслаў Радзівіл]], а пазней яго спадчыннікі былі вымушаны выдаць гараджанам часовыя ільготы па падатках для аднаўлення жытла. Пасля гэтага пажару пры будаўніцтве новых гандлёвых радоў сталі часцей выкарыстоўваць цэглу. Новая забудова цэнтра, верагодна, вялася ўжо па плане, распрацаваным магнацкай адміністрацыяй Радзівілаў. Гэта дазволіла Слуцку з часам акрыяць ад удару. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А. П.]]'' Паўстанні ў Слуцку ў XVII ст. // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] 8rz8lvj0rtws5paexzfinyjhi3clurj 5211536 5211534 2026-10-05T06:46:32Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:1669]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211536 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1669 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Стары горад (Слуцк)|Стары горад]] ([[Слуцк]]) |Краіна = |Дата = 29 кастрычніка 1669 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1669)''' — адзін з найбольш разбуральных выпадковых пажараў у гісторыі горада эпохі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які цалкам знішчыў цэнтральную частку [[Стары горад (Слуцк)|Старога горада]]. == Прычыны і ход падзей == У XVII стагоддзі Слуцк з’яўляўся буйным рамесным і гандлёвым цэнтрам з высокай шчыльнасцю драўлянай забудовы. Пажар пачаўся 29 кастрычніка 1669 года з бытавой прычыны ў адным з дамоў у раёне рынкавай плошчы. З-за моцнага ветру агонь хутка перакінуўся на суседнія будынкі. У выніку стыхіі згарэла [[слуцкая ратуша]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/|title=Слуцкая ратуша. Где была? Куда пропала?|last=Администратор|website=Слуцк-Информ - Горячие новости|date=2017-01-03|access-date=2026-10-05}}</ref>, [[гандлёвыя рады (Слуцк)|гандлёвыя рады]], некалькі цэркваў і сотні жылых дамоў мяшчан. == Наступствы == Пажар нанёс цяжкі ўдар па эканоміцы горада, які яшчэ не цалкам аднавіўся пасля падзей [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]]. Князь [[Багуслаў Радзівіл]], а пазней яго спадчыннікі былі вымушаны выдаць гараджанам часовыя ільготы па падатках для аднаўлення жытла. Пасля гэтага пажару пры будаўніцтве новых гандлёвых радоў сталі часцей выкарыстоўваць цэглу. Новая забудова цэнтра, верагодна, вялася ўжо па плане, распрацаваным магнацкай адміністрацыяй Радзівілаў. Гэта дазволіла Слуцку з часам акрыяць ад удару. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А. П.]]'' Паўстанні ў Слуцку ў XVII ст. // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1669]] h71nqkbsvjgpv5ag7ew01frlh0w3k79 5211705 5211536 2026-10-05T11:09:00Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211705 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1669 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Стары горад (Слуцк)|Стары горад]] ([[Слуцк]]) |Краіна = |Дата = 29 кастрычніка 1669 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1669)''' — адзін з найбольш разбуральных выпадковых пажараў у гісторыі горада эпохі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які цалкам знішчыў цэнтральную частку [[Стары горад (Слуцк)|Старога горада]]. == Прычыны і ход падзей == У XVII стагоддзі Слуцк з’яўляўся буйным рамесным і гандлёвым цэнтрам з высокай шчыльнасцю драўлянай забудовы. Пажар пачаўся 29 кастрычніка 1669 года з бытавой прычыны ў адным з дамоў у раёне рынкавай плошчы. З-за моцнага ветру агонь хутка перакінуўся на суседнія будынкі. У выніку стыхіі згарэла [[слуцкая ратуша]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/|title=Слуцкая ратуша. Где была? Куда пропала?|last=Администратор|website=Слуцк-Информ - Горячие новости|date=2017-01-03|access-date=2026-10-05}}</ref>, [[гандлёвыя рады (Слуцк)|гандлёвыя рады]], некалькі цэркваў і сотні жылых дамоў мяшчан. == Наступствы == Пажар нанёс цяжкі ўдар па эканоміцы горада, які яшчэ не цалкам аднавіўся пасля падзей [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]]. Князь [[Багуслаў Радзівіл]], а пазней яго спадчыннікі былі вымушаны выдаць гараджанам часовыя ільготы па падатках для аднаўлення жытла. Пасля гэтага пажару пры будаўніцтве новых гандлёвых радоў сталі часцей выкарыстоўваць цэглу. Новая забудова цэнтра, верагодна, вялася ўжо па плане, распрацаваным магнацкай адміністрацыяй Радзівілаў. Гэта дазволіла Слуцку з часам акрыяць ад удару. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А. П.]]'' Паўстанні ў Слуцку ў XVII ст. // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1669]] m8lleil7nl2lxincnlkrj1ltlmzieb3 0 816080 5211537 2026-10-05T06:48:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Асацыяцыя''' — аб’яднанне ў растворах аднолькавых ці блізкіх па прыродзе [[малекула|малекул]] або іонаў у групы (асацыяты) міжмалекулярнымі сіламі ўзаемадзеяння. Уплывае на фізіка-хімічныя ўласцівасці раствораў. Асацыяцыя малекул вады абумоўлівае з...» 5211537 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — аб’яднанне ў растворах аднолькавых ці блізкіх па прыродзе [[малекула|малекул]] або іонаў у групы (асацыяты) міжмалекулярнымі сіламі ўзаемадзеяння. Уплывае на фізіка-хімічныя ўласцівасці раствораў. Асацыяцыя малекул вады абумоўлівае захаванне ў вадзе фрагментаў структуры [[лёд]]у і вызначае некаторыя яе анамальныя ўласцівасці (высокую тэмпературу кіпення, залежнасць шчыльнасці ад тэмпературы і інш.). У растворах [[электраліт]]аў існуюць асацыяты з соцень і тысяч іонаў, вынікам гэтага з’яўляецца іх анамальная электраправоднасць. qlxpjg7p0d8u0u657bstmzqbgt48h4r 5211538 5211537 2026-10-05T06:50:15Z Autumndancer 168015 5211538 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — аб’яднанне ў растворах аднолькавых ці блізкіх па прыродзе [[малекула|малекул]] або іонаў у групы (асацыяты) міжмалекулярнымі сіламі ўзаемадзеяння. Уплывае на фізіка-хімічныя ўласцівасці раствораў. Асацыяцыя малекул вады абумоўлівае захаванне ў вадзе фрагментаў структуры [[лёд]]у і вызначае некаторыя яе анамальныя ўласцівасці (высокую тэмпературу кіпення, залежнасць шчыльнасці ад тэмпературы і інш.). У растворах [[электраліт]]аў існуюць асацыяты з соцень і тысяч іонаў, вынікам гэтага з’яўляецца іх анамальная электраправоднасць. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асацыяцыя (хімія)|||}} lts0fl2owaho3ieige67204ak76ovx5 5211539 5211538 2026-10-05T06:50:50Z Autumndancer 168015 5211539 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — аб’яднанне ў растворах аднолькавых ці блізкіх па прыродзе [[малекула|малекул]] або іонаў у групы (асацыяты) міжмалекулярнымі сіламі ўзаемадзеяння. Уплывае на фізіка-хімічныя ўласцівасці раствораў. Асацыяцыя малекул вады абумоўлівае захаванне ў вадзе фрагментаў структуры [[лёд]]у і вызначае некаторыя яе анамальныя ўласцівасці (высокую тэмпературу кіпення, залежнасць шчыльнасці ад тэмпературы і інш.). У растворах [[электраліт]]аў існуюць асацыяты з соцень і тысяч іонаў, вынікам гэтага з’яўляецца іх анамальная электраправоднасць. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асацыяцыя (хімія)|||}} [[Катэгорыя:Асноўныя палажэнні і азначэнні ў хіміі]] aav2rww904gz74irtjmybnckwflza9z 0 816081 5211541 2026-10-05T06:56:42Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца думка|ду...» 5211541 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца [[думка|думкі]], [[адчуванне|адчуванні]], успрыманні, рухі або вобразы, якія ўзнікаюць у [[свядомасць|свядомасці]] без бачнай знешняй прычыны. Упершыню пра наяўнасць такіх сувязяў пісаў [[Арыстоцель]]. У навуковы ўжытак тэрмін «асацыяцыя» ўвёў у 1698 годзе [[Джон ​Лок]], які лічыў, што асацыяцыі ствараюць штучныя, неадэкватныя спалучэнні. У 18—19 стагоддзях у трактоўцы асацыяцыі існавалі розныя падыходы і кірункі. Дж. Берклі і Д.Юм разглядалі асацыяцыю як праяву суб’ектыўнай дзейнасці свядомасці. Д.​Гартлі лічыў яе вынікам мінулага вопыту чалавека, які адлюстроўваўся ў яго нервовай сістэме. Дж.​Міль сцвярджаў, што псіхіка — гэта сістэма асацыятыўных адчуванняў. А.​Бэн і Дж. С.Міль прызнавалі магчымасць узнікнення якасна новых псіхічных з’яў з адчування. З паняцця асацыяцыі пры тлумачэнні дынамікі псіхічных працэсаў зыходзілі прадстаўнікі ўсіх асн. кірункаў асацыятыўнай псіхалогіі (гл. Асацыянізм). На пачатку 20 стагоддзя [[Карл Густаў Юнг]] прапанаваў асацыятыўны эксперымент для выяўлення неўсвядомленых, схаваных афектных утварэнняў (комплексаў). Падобныя эксперыменты выкарыстоўваў [[Чарльз Дарвін]] для вывучэння эмоцый і Т.Эбінгаўз для даследавання памяці. У сучаснай псіхалогіі вывучэнне асацыяцыі праводзіцца з мэтай выяўлення спецыфікі розных псіхічных працэсаў і з’яў. 658ut0wwz18bv1y5d19u4inrhyfbf0f 5211542 5211541 2026-10-05T06:57:49Z Autumndancer 168015 5211542 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца [[думка|думкі]], [[адчуванне|адчуванні]], успрыманні, рухі або вобразы, якія ўзнікаюць у [[свядомасць|свядомасці]] без бачнай знешняй прычыны. Упершыню пра наяўнасць такіх сувязяў пісаў [[Арыстоцель]]. У навуковы ўжытак тэрмін «асацыяцыя» ўвёў у 1698 годзе [[Джон Лок]], які лічыў, што асацыяцыі ствараюць штучныя, неадэкватныя спалучэнні. У 18—19 стагоддзях у трактоўцы асацыяцыі існавалі розныя падыходы і кірункі. Дж. Берклі і Д.Юм разглядалі асацыяцыю як праяву суб’ектыўнай дзейнасці свядомасці. Д.​Гартлі лічыў яе вынікам мінулага вопыту чалавека, які адлюстроўваўся ў яго нервовай сістэме. Дж.​Міль сцвярджаў, што псіхіка — гэта сістэма асацыятыўных адчуванняў. А.​Бэн і Дж. С.Міль прызнавалі магчымасць узнікнення якасна новых псіхічных з’яў з адчування. З паняцця асацыяцыі пры тлумачэнні дынамікі псіхічных працэсаў зыходзілі прадстаўнікі ўсіх асн. кірункаў асацыятыўнай псіхалогіі (гл. Асацыянізм). На пачатку 20 стагоддзя [[Карл Густаў Юнг]] прапанаваў асацыятыўны эксперымент для выяўлення неўсвядомленых, схаваных афектных утварэнняў (комплексаў). Падобныя эксперыменты выкарыстоўваў [[Чарльз Дарвін]] для вывучэння эмоцый і Т.Эбінгаўз для даследавання памяці. У сучаснай псіхалогіі вывучэнне асацыяцыі праводзіцца з мэтай выяўлення спецыфікі розных псіхічных працэсаў і з’яў. g874ssjee9bbcfau3y0j1sq9opm9ps7 5211543 5211542 2026-10-05T06:59:03Z Autumndancer 168015 5211543 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца [[думка|думкі]], [[адчуванне|адчуванні]], успрыманні, рухі або вобразы, якія ўзнікаюць у [[свядомасць|свядомасці]] без бачнай знешняй прычыны. Упершыню пра наяўнасць такіх сувязяў пісаў [[Арыстоцель]]. У навуковы ўжытак тэрмін «асацыяцыя» ўвёў у 1698 годзе [[Джон Лок]], які лічыў, што асацыяцыі ствараюць штучныя, неадэкватныя спалучэнні. У 18—19 стагоддзях у трактоўцы асацыяцыі існавалі розныя падыходы і кірункі. [[Джордж Берклі]] і [[Дэвід Юм]] разглядалі асацыяцыю як праяву суб’ектыўнай дзейнасці свядомасці. [[Дэвід ​Гартлі]] лічыў яе вынікам мінулага вопыту чалавека, які адлюстроўваўся ў яго нервовай сістэме. Дж.​Міль сцвярджаў, што псіхіка — гэта сістэма асацыятыўных адчуванняў. А.​Бэн і Дж. С.Міль прызнавалі магчымасць узнікнення якасна новых псіхічных з’яў з адчування. З паняцця асацыяцыі пры тлумачэнні дынамікі псіхічных працэсаў зыходзілі прадстаўнікі ўсіх асн. кірункаў асацыятыўнай псіхалогіі (гл. Асацыянізм). На пачатку 20 стагоддзя [[Карл Густаў Юнг]] прапанаваў асацыятыўны эксперымент для выяўлення неўсвядомленых, схаваных афектных утварэнняў (комплексаў). Падобныя эксперыменты выкарыстоўваў [[Чарльз Дарвін]] для вывучэння эмоцый і Т.Эбінгаўз для даследавання памяці. У сучаснай псіхалогіі вывучэнне асацыяцыі праводзіцца з мэтай выяўлення спецыфікі розных псіхічных працэсаў і з’яў. 2y2eeeazskmccus7qgjkwyyataclddg 5211544 5211543 2026-10-05T06:59:18Z Autumndancer 168015 5211544 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца [[думка|думкі]], [[адчуванне|адчуванні]], успрыманні, рухі або вобразы, якія ўзнікаюць у [[свядомасць|свядомасці]] без бачнай знешняй прычыны. Упершыню пра наяўнасць такіх сувязяў пісаў [[Арыстоцель]]. У навуковы ўжытак тэрмін «асацыяцыя» ўвёў у 1698 годзе [[Джон Лок]], які лічыў, што асацыяцыі ствараюць штучныя, неадэкватныя спалучэнні. У 18—19 стагоддзях у трактоўцы асацыяцыі існавалі розныя падыходы і кірункі. [[Джордж Берклі]] і [[Дэвід Юм]] разглядалі асацыяцыю як праяву суб’ектыўнай дзейнасці свядомасці. [[Дэвід Гартлі]] лічыў яе вынікам мінулага вопыту чалавека, які адлюстроўваўся ў яго нервовай сістэме. Дж.​Міль сцвярджаў, што псіхіка — гэта сістэма асацыятыўных адчуванняў. А.​Бэн і Дж. С.Міль прызнавалі магчымасць узнікнення якасна новых псіхічных з’яў з адчування. З паняцця асацыяцыі пры тлумачэнні дынамікі псіхічных працэсаў зыходзілі прадстаўнікі ўсіх асн. кірункаў асацыятыўнай псіхалогіі (гл. Асацыянізм). На пачатку 20 стагоддзя [[Карл Густаў Юнг]] прапанаваў асацыятыўны эксперымент для выяўлення неўсвядомленых, схаваных афектных утварэнняў (комплексаў). Падобныя эксперыменты выкарыстоўваў [[Чарльз Дарвін]] для вывучэння эмоцый і Т.Эбінгаўз для даследавання памяці. У сучаснай псіхалогіі вывучэнне асацыяцыі праводзіцца з мэтай выяўлення спецыфікі розных псіхічных працэсаў і з’яў. tlwuctxbx09cfsv30y3e6i6a8g2y375 5211545 5211544 2026-10-05T07:00:14Z Autumndancer 168015 5211545 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца [[думка|думкі]], [[адчуванне|адчуванні]], успрыманні, рухі або вобразы, якія ўзнікаюць у [[свядомасць|свядомасці]] без бачнай знешняй прычыны. Упершыню пра наяўнасць такіх сувязяў пісаў [[Арыстоцель]]. У навуковы ўжытак тэрмін «асацыяцыя» ўвёў у 1698 годзе [[Джон Лок]], які лічыў, што асацыяцыі ствараюць штучныя, неадэкватныя спалучэнні. У 18—19 стагоддзях у трактоўцы асацыяцыі існавалі розныя падыходы і кірункі. [[Джордж Берклі]] і [[Дэвід Юм]] разглядалі асацыяцыю як праяву суб’ектыўнай дзейнасці свядомасці. [[Дэвід Гартлі]] лічыў яе вынікам мінулага вопыту чалавека, які адлюстроўваўся ў яго нервовай сістэме. Дж.​Міль сцвярджаў, што псіхіка — гэта сістэма асацыятыўных адчуванняў. А.​Бэн і Дж. С.Міль прызнавалі магчымасць узнікнення якасна новых псіхічных з’яў з адчування. З паняцця асацыяцыі пры тлумачэнні дынамікі псіхічных працэсаў зыходзілі прадстаўнікі ўсіх асн. кірункаў асацыятыўнай псіхалогіі (гл. Асацыянізм). На пачатку 20 стагоддзя [[Карл Густаў Юнг]] прапанаваў асацыятыўны эксперымент для выяўлення неўсвядомленых, схаваных афектных утварэнняў (комплексаў). Падобныя эксперыменты выкарыстоўваў [[Чарльз Дарвін]] для вывучэння эмоцый і Т.Эбінгаўз для даследавання памяці. У сучаснай псіхалогіі вывучэнне асацыяцыі праводзіцца з мэтай выяўлення спецыфікі розных псіхічных працэсаў і з’яў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асацыяцыя (псіхалогія)|||}} hkb4p48klrpblyqy8w0ntr2kuxvyd6o 5211546 5211545 2026-10-05T07:00:41Z Autumndancer 168015 5211546 wikitext text/x-wiki '''Асацыяцыя''' — сувязь паміж псіхічнымі з’явамі, калі актуалізацыя (успрыманне або ўяўленне) адной з іх выклікае з’яўленне другой. Найбольш вядомыя асацыяцыі па сумежжы (у прасторы або часе), падабенстве або кантрасце. У іх могуць спалучацца [[думка|думкі]], [[адчуванне|адчуванні]], успрыманні, рухі або вобразы, якія ўзнікаюць у [[свядомасць|свядомасці]] без бачнай знешняй прычыны. Упершыню пра наяўнасць такіх сувязяў пісаў [[Арыстоцель]]. У навуковы ўжытак тэрмін «асацыяцыя» ўвёў у 1698 годзе [[Джон Лок]], які лічыў, што асацыяцыі ствараюць штучныя, неадэкватныя спалучэнні. У 18—19 стагоддзях у трактоўцы асацыяцыі існавалі розныя падыходы і кірункі. [[Джордж Берклі]] і [[Дэвід Юм]] разглядалі асацыяцыю як праяву суб’ектыўнай дзейнасці свядомасці. [[Дэвід Гартлі]] лічыў яе вынікам мінулага вопыту чалавека, які адлюстроўваўся ў яго нервовай сістэме. Дж.​Міль сцвярджаў, што псіхіка — гэта сістэма асацыятыўных адчуванняў. А.​Бэн і Дж. С.Міль прызнавалі магчымасць узнікнення якасна новых псіхічных з’яў з адчування. З паняцця асацыяцыі пры тлумачэнні дынамікі псіхічных працэсаў зыходзілі прадстаўнікі ўсіх асн. кірункаў асацыятыўнай псіхалогіі (гл. Асацыянізм). На пачатку 20 стагоддзя [[Карл Густаў Юнг]] прапанаваў асацыятыўны эксперымент для выяўлення неўсвядомленых, схаваных афектных утварэнняў (комплексаў). Падобныя эксперыменты выкарыстоўваў [[Чарльз Дарвін]] для вывучэння эмоцый і Т.Эбінгаўз для даследавання памяці. У сучаснай псіхалогіі вывучэнне асацыяцыі праводзіцца з мэтай выяўлення спецыфікі розных псіхічных працэсаў і з’яў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Асацыяцыя (псіхалогія)|||}} [[Катэгорыя:Псіхічныя працэсы]] 4ujz97pqu8k255l3knmgvjwnfj0z7x6 0 816082 5211550 2026-10-05T07:13:37Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Джордж Бэнд''' ({{lang-en|George Band}}) — брытанскі альпініст. == Біяграфія == Студэнтам Куінс-каледжа ў Оксфардзе пачаў у Альпах займацца [[альпінізма]]м. У 1953 годзе ўдзельнічаў у паспяховай экспедыцыі на [[Эверэст]]. Быў самым маладым альпіністам у экспед...» 5211550 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Джордж Бэнд''' ({{lang-en|George Band}}) — брытанскі альпініст. == Біяграфія == Студэнтам Куінс-каледжа ў Оксфардзе пачаў у Альпах займацца [[альпінізма]]м. У 1953 годзе ўдзельнічаў у паспяховай экспедыцыі на [[Эверэст]]. Быў самым маладым альпіністам у экспедыцыі, але не дасягнуў вяршыні. [[25 мая]] [[1955]] года ён і [[Джо Браўн]] сталі першымі, хто ўзышоў на [[Канчэнджанга|Канчэнджангу]]. З павагі да рэлігійных пачуццяў непальскага народа яны спыніліся за некалькі метраў ніжэй вяршыні. Большасць альпіністаў прытрымліваюцца гэтай традыцыі дагэтуль. {{DEFAULTSORT:Бэнд}} [[Катэгорыя:Альпіністы Вялікабрытаніі]] inyp1ggaxw12h7cxzqcjlo6lyyd7tj3 5211551 5211550 2026-10-05T07:14:42Z Autumndancer 168015 5211551 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Джордж Бэнд''' ({{lang-en|George Band}}) — брытанскі альпініст. == Біяграфія == Студэнтам Куінс-каледжа ў Оксфардзе пачаў у Альпах займацца [[альпінізм]]ам. У 1953 годзе ўдзельнічаў у паспяховай экспедыцыі на [[Эверэст]]. Быў самым маладым альпіністам у экспедыцыі, але не дасягнуў вяршыні. [[25 мая]] [[1955]] года ён і [[Джо Браўн]] сталі першымі, хто ўзышоў на [[Канчэнджанга|Канчэнджангу]]. З павагі да рэлігійных пачуццяў непальскага народа яны спыніліся за некалькі метраў ніжэй вяршыні. Большасць альпіністаў прытрымліваюцца гэтай традыцыі дагэтуль. {{DEFAULTSORT:Бэнд}} [[Катэгорыя:Альпіністы Вялікабрытаніі]] 2akoot2m4dhc89yvrhsh8y6ouajover 5211552 5211551 2026-10-05T07:15:32Z Autumndancer 168015 5211552 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Джордж Бэнд''' ({{lang-en|George Band}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі альпініст. == Біяграфія == Студэнтам Куінс-каледжа ў Оксфардзе пачаў у Альпах займацца [[альпінізм]]ам. У 1953 годзе ўдзельнічаў у паспяховай экспедыцыі на [[Эверэст]]. Быў самым маладым альпіністам у экспедыцыі, але не дасягнуў вяршыні. [[25 мая]] [[1955]] года ён і [[Джо Браўн]] сталі першымі, хто ўзышоў на [[Канчэнджанга|Канчэнджангу]]. З павагі да рэлігійных пачуццяў непальскага народа яны спыніліся за некалькі метраў ніжэй вяршыні. Большасць альпіністаў прытрымліваюцца гэтай традыцыі дагэтуль. {{DEFAULTSORT:Бэнд}} [[Катэгорыя:Альпіністы Вялікабрытаніі]] 322jkoec2ou8kn5pwmsslbj57p6foe7 5211553 5211552 2026-10-05T07:15:41Z Autumndancer 168015 5211553 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Джордж Бэнд''' ({{lang-en|George Band}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі альпініст. == Біяграфія == Студэнтам Куінс-каледжа ў Оксфардзе пачаў у Альпах займацца [[альпінізм]]ам. У 1953 годзе ўдзельнічаў у паспяховай экспедыцыі на [[Эверэст]]. Быў самым маладым альпіністам у экспедыцыі, але не дасягнуў вяршыні. [[25 мая]] [[1955]] года ён і [[Джо Браўн]] сталі першымі, хто ўзышоў на [[Канчэнджанга|Канчэнджангу]]. З павагі да рэлігійных пачуццяў непальскага народа яны спыніліся за некалькі метраў ніжэй вяршыні. Большасць альпіністаў прытрымліваюцца гэтай традыцыі дагэтуль. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Бэнд}} [[Катэгорыя:Альпіністы Вялікабрытаніі]] how17wpu5hgzfzfdm5k6az8aszxfqo4 0 816083 5211559 2026-10-05T07:21:13Z Ciepiersia 162280 новы 5211559 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Вялікі слуцкі пажар 1881 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 23 красавіка (5 мая) 1881 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1881)''' — буйное прыродна-бытавое бедства, якое адбылося ўлетку 1881 года і прывяло да знішчэння значнай часткі жылога фонду [[Слуцк]]а. == Ход падзей == Лета 1881 года ў Мінскай губерні адзначылася экстрэмальнай засухай (у гэты ж перыяд адбыўся знакаміты [[Пожар в Минске (1881)|Вялікі пажар у Мінску]]). Статыстыка паказвае, што ў 1881 годзе колькасць пажараў у пяці беларускіх губернях павялічылася ў чатыры разы і склала 2955 выпадкаў. Пажар у Слуцку быў адным са шматлікіх у гэты неспакойны перыяд<ref>Статистический временник Российской империи. Серия III. Выпуск 20: Пожары в Российской империи в 1881 и 1882 гг. / Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 12–15.</ref>. Асноўная інфармацыя аб пажары ў Слуцку ў 1881 годзе змяшчаецца ў яўрэйскіх гістарычных крыніцах, якія звязваюць яго з хваляй {{нп3|Пагромы на поўдні Расійскай імперыі ў 1881-1882 гадах|антыяўрэйскіх пагромаў|ru|Погромы на юге Российской империи в 1881—1882 годах}}, якія пракаціліся па Расійскай імперыі ў 1881—1882 гадах пасля забойства цара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]<ref name="Пож"/><ref>Из Слуцка (Корреспонденция) // Восход: журнал учебно-литературный и политический. — Санкт-Петербург: Типография А. Е. Ландау, 1881. — № 8 (август). — С. 41–44.</ref>. Прычына засталася невядомай, але агонь пачаўся з драўніка, дзе таксама захоўвалася салома. Моцны вецер хутка разнёс агонь на суседнія дамы, і неўзабаве пажар ахапіў трэць горада. Пажар у Слуцку пачаўся ў раёне бядняцкіх ускраін, дзе дамы стаялі амаль ушчыльную. Адсутнасць арганізаванай пажарнай аховы і недахоп вады прывялі да таго, што агонь за кароткі час знішчыў цэлыя вуліцы. Сярод згарэлых пабудоў былі як прыватныя дамы, так і дробныя рамесныя майстэрні, якія складалі аснову эканомікі гэтага раёна<ref>Действия правительства // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 62 (12 августа). — С. 1–2.</ref>. Галоўнай прычынай імгненнага пашырэння агню стала поўная адсутнасць у горадзе спраўных гідраўлічных машын (пажарных помпаў) на момант пачатку бедства — гараджане і паліцыя былі вымушаны насіць ваду з бліжэйшых калодзежаў і ракі [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]] у звычайных драўляных вёдрах і бочках на калёсах, што пры моцным ветры не давала ніякага выніку<ref>О состоянии пожарных инструментов в городах Минской губернии // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 64 (19 августа). — С. 2.</ref>. Агнявы шторм спыніўся і быў канчаткова лакалізаваны толькі тады, калі полымя дасягнула шырокіх пустак і агародаў на мяжы з больш заможнымі, мураванымі кварталамі цэнтра Слуцка. Гэты прыродны бар'ер, а таксама самаадданае разбурэнне (растаскванне) суседніх драўляных хлявоў салдатамі мясцовага гарнізона і гараджанамі выратавалі астатнюю частку Слуцка ад поўнага выпальвання<ref>Слуцк. Пожарная хроника // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 66 (26 августа). — С. 3.</ref>. == Наступствы == У выніку пажару згарэла 52 дамы. Без прытулку засталіся 40 бедных яўрэйскіх сем’яў і 24 хрысціянскія сям’і. Паведамляецца пра загінулую жывёлу і коней, а таксама пра згарэлую аптэку, якая не была застрахавана, што прынесла значныя фінансавыя страты ўладальніку<ref>О пожарах в Минской губернии // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 65 (22 августа). — С. 3.</ref>. Падчас пажару акрамя жылых дамоў моцна пацярпела інфраструктура гандлю: згарэлі некалькі дробных лавак на яўрэйскім кірмашы, з-за чаго ў горадзе на некалькі тыдняў рэзка выраслі цэны на першасныя прадукты харчавання (хлеб і крупы), што вымусіла гарадскія ўлады тэрмінова закупляць збожжа ў суседніх паветах<ref><blockquote>''Отчет Слуцкой городской думы о мерах по ликвидации последствий пожара // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 69 (5 сентября). — С. 1–2.''</blockquote></ref>. Менавіта маштаб катастрофы 1881 года паскорыў арганізацыю прафесійнай барацьбы з агнём у горадзе. У хуткім часе пасля пажару былі перагледжаны гарадскія будаўнічыя нормы, а ў 1886 годзе афіцыйна аформілася [[Слуцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]], якое атрымала ўласнае дэпо і абсталяванне<ref>Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ГАМн-Минск). — Фонд 1997: Слуцкое добровольное пожарное общество, г. Слуцк Слуцкого уезда Минской губернии. — Гістарычная даведка і вопісы спраў за 1886–1917 гг.</ref>. == Рэакцыя і дапамога == Улады і грамадскасць адрэагавалі на бедства. {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі|Мінскі губернатар|ru|Трубецкой, Николай Николаевич}} паабяцаў дапамогу, а імператар ахвяраваў 5 000 рублёў срэбрам на харчаванне пагарэльцаў. [[ Эдуард Іванавіч Татлебен|Віленскі губернатар]] таксама выдзеліў 1000 рублёў. Акрамя таго, дапамога паступала ад яўрэйскіх абшчын з іншых гарадоў ([[Бабруйск]]а, [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], [[Нясвіж]]а і іншых), якія дасылалі грошы, цёплую вопратку, хлеб і муку<ref name="Пож">[https://www.jewishgen.org/Yizkor/Slutsk/files/Slutsk_Russian.pdf#219#17 ПОЖАРЫ]. С. 75 — 79 {{ref-ru}}</ref><ref>Хроника благотворительности // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 71 (12 сентября). — С. 2.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1881]] im2m7dnrwoevlixmmt3lntku1bwbpn0 5211560 5211559 2026-10-05T07:21:38Z Ciepiersia 162280 /* Наступствы */ афармленне 5211560 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Вялікі слуцкі пажар 1881 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 23 красавіка (5 мая) 1881 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1881)''' — буйное прыродна-бытавое бедства, якое адбылося ўлетку 1881 года і прывяло да знішчэння значнай часткі жылога фонду [[Слуцк]]а. == Ход падзей == Лета 1881 года ў Мінскай губерні адзначылася экстрэмальнай засухай (у гэты ж перыяд адбыўся знакаміты [[Пожар в Минске (1881)|Вялікі пажар у Мінску]]). Статыстыка паказвае, што ў 1881 годзе колькасць пажараў у пяці беларускіх губернях павялічылася ў чатыры разы і склала 2955 выпадкаў. Пажар у Слуцку быў адным са шматлікіх у гэты неспакойны перыяд<ref>Статистический временник Российской империи. Серия III. Выпуск 20: Пожары в Российской империи в 1881 и 1882 гг. / Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — Санкт-Петербург, 1884. — С. 12–15.</ref>. Асноўная інфармацыя аб пажары ў Слуцку ў 1881 годзе змяшчаецца ў яўрэйскіх гістарычных крыніцах, якія звязваюць яго з хваляй {{нп3|Пагромы на поўдні Расійскай імперыі ў 1881-1882 гадах|антыяўрэйскіх пагромаў|ru|Погромы на юге Российской империи в 1881—1882 годах}}, якія пракаціліся па Расійскай імперыі ў 1881—1882 гадах пасля забойства цара [[Аляксандр II|Аляксандра II]]<ref name="Пож"/><ref>Из Слуцка (Корреспонденция) // Восход: журнал учебно-литературный и политический. — Санкт-Петербург: Типография А. Е. Ландау, 1881. — № 8 (август). — С. 41–44.</ref>. Прычына засталася невядомай, але агонь пачаўся з драўніка, дзе таксама захоўвалася салома. Моцны вецер хутка разнёс агонь на суседнія дамы, і неўзабаве пажар ахапіў трэць горада. Пажар у Слуцку пачаўся ў раёне бядняцкіх ускраін, дзе дамы стаялі амаль ушчыльную. Адсутнасць арганізаванай пажарнай аховы і недахоп вады прывялі да таго, што агонь за кароткі час знішчыў цэлыя вуліцы. Сярод згарэлых пабудоў былі як прыватныя дамы, так і дробныя рамесныя майстэрні, якія складалі аснову эканомікі гэтага раёна<ref>Действия правительства // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 62 (12 августа). — С. 1–2.</ref>. Галоўнай прычынай імгненнага пашырэння агню стала поўная адсутнасць у горадзе спраўных гідраўлічных машын (пажарных помпаў) на момант пачатку бедства — гараджане і паліцыя былі вымушаны насіць ваду з бліжэйшых калодзежаў і ракі [[Случ (прыток Прыпяці)|Случ]] у звычайных драўляных вёдрах і бочках на калёсах, што пры моцным ветры не давала ніякага выніку<ref>О состоянии пожарных инструментов в городах Минской губернии // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 64 (19 августа). — С. 2.</ref>. Агнявы шторм спыніўся і быў канчаткова лакалізаваны толькі тады, калі полымя дасягнула шырокіх пустак і агародаў на мяжы з больш заможнымі, мураванымі кварталамі цэнтра Слуцка. Гэты прыродны бар'ер, а таксама самаадданае разбурэнне (растаскванне) суседніх драўляных хлявоў салдатамі мясцовага гарнізона і гараджанамі выратавалі астатнюю частку Слуцка ад поўнага выпальвання<ref>Слуцк. Пожарная хроника // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 66 (26 августа). — С. 3.</ref>. == Наступствы == У выніку пажару згарэла 52 дамы. Без прытулку засталіся 40 бедных яўрэйскіх сем’яў і 24 хрысціянскія сям’і. Паведамляецца пра загінулую жывёлу і коней, а таксама пра згарэлую аптэку, якая не была застрахавана, што прынесла значныя фінансавыя страты ўладальніку<ref>О пожарах в Минской губернии // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 65 (22 августа). — С. 3.</ref>. Падчас пажару акрамя жылых дамоў моцна пацярпела інфраструктура гандлю: згарэлі некалькі дробных лавак на яўрэйскім кірмашы, з-за чаго ў горадзе на некалькі тыдняў рэзка выраслі цэны на першасныя прадукты харчавання (хлеб і крупы), што вымусіла гарадскія ўлады тэрмінова закупляць збожжа ў суседніх паветах<ref>Отчет Слуцкой городской думы о мерах по ликвидации последствий пожара // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 69 (5 сентября). — С. 1–2.</ref>. Менавіта маштаб катастрофы 1881 года паскорыў арганізацыю прафесійнай барацьбы з агнём у горадзе. У хуткім часе пасля пажару былі перагледжаны гарадскія будаўнічыя нормы, а ў 1886 годзе афіцыйна аформілася [[Слуцкае добраахвотнае пажарнае таварыства]], якое атрымала ўласнае дэпо і абсталяванне<ref>Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ГАМн-Минск). — Фонд 1997: Слуцкое добровольное пожарное общество, г. Слуцк Слуцкого уезда Минской губернии. — Гістарычная даведка і вопісы спраў за 1886–1917 гг.</ref>. == Рэакцыя і дапамога == Улады і грамадскасць адрэагавалі на бедства. {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Трубяцкі|Мінскі губернатар|ru|Трубецкой, Николай Николаевич}} паабяцаў дапамогу, а імператар ахвяраваў 5 000 рублёў срэбрам на харчаванне пагарэльцаў. [[ Эдуард Іванавіч Татлебен|Віленскі губернатар]] таксама выдзеліў 1000 рублёў. Акрамя таго, дапамога паступала ад яўрэйскіх абшчын з іншых гарадоў ([[Бабруйск]]а, [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], [[Нясвіж]]а і іншых), якія дасылалі грошы, цёплую вопратку, хлеб і муку<ref name="Пож">[https://www.jewishgen.org/Yizkor/Slutsk/files/Slutsk_Russian.pdf#219#17 ПОЖАРЫ]. С. 75 — 79 {{ref-ru}}</ref><ref>Хроника благотворительности // Минские губернские ведомости. — 1881. — № 71 (12 сентября). — С. 2.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1881]] 7o8veoe6g8z1fxcq5rcy0tfo23vau07 5211692 5211560 2026-10-05T11:01:50Z Ciepiersia 162280 5211692 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1775 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 1775 |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку ў 1775 годзе''' — буйны пажар, які адбыўся ў горадзе [[Слуцк]]у (Вялікае Княства Літоўскае, цяпер Мінская вобласць, Беларусь) і стаў адной з прычын эканамічнага заняпаду горада ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. == Перадумовы == Слуцк у другой палове XVIII стагоддзя быў адным з найбуйнейшых і найважнейшых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Ён з'яўляўся ўладаннем магнацкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і быў вядомы сваімі рамеснымі традыцыямі, у прыватнасці вытворчасцю знакамітых [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Аднак з канца XVII стагоддзя горад пачаў паступова губляць сваё былое эканамічнае значэнне. Гэтаму спрыялі шматлікія войны, а таксама працяглая маёмасная цяжба паміж Радзівіламі і [[Сапегі|Сапегамі]] за валоданне Слуцкам, якая цягнулася з 1673 па 1732 год і скончылася на карысць Радзівілаў. У другой палове XVIII стагоддзя пажары сталі даволі частай з'явай у гарадах Вялікага Княства Літоўскага, што было абумоўлена пераважна драўлянай забудовай. У Слуцку буйныя пажары адбываліся ў 1669, 1744, 1745, 1774 гадах. У прыватнасці, у 1774 годзе ад агню, які перакінуўся ад суседніх дамоў, пацярпела [[Свята-Мікалаеўская царква (Слуцк)|Мікалаеўская царква]]. Гэтыя падзеі стварылі перадумовы для чарговай катастрафы. == Ход падзей == Дакладныя звесткі пра дату пачатку і працягласць пажару 1775 года ў захаваных крыніцах адсутнічаюць. Вядома, што агонь нанёс гораду значныя разбурэнні. Пажар 1775 года згадваецца ў шэрагу гістарычных дакументаў у кантэксце яго катастрафічных наступстваў для горада. У прыватнасці, паведамляецца, што «ў наследак пажару і ўпадку горада» ў 1775 годзе сойм Рэчы Паспалітай быў вымушаны вызваліць Слуцк ад усіх падаткаў на дзесяць гадоў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/4040/|title=Краязнаўчы нарыс «Слуцк» Аляксандра Ельскага|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Наступствы == Пажар 1775 года меў сур'ёзныя і доўгатэрміновыя наступствы для Слуцка. Горад, які і да гэтага знаходзіўся ў стане эканамічнага заняпаду, пасля пажару апынуўся ў яшчэ больш складаным становішчы. Рашэнне сойма 1775 года аб вызваленні ад падаткаў на дзесяць гадоў было мерай, накіраванай на падтрымку жыхароў і садзейнічанне аднаўленню гарадской гаспадаркі. Нягледзячы на гэта, аднаўленне ішло марудна. Як адзначаюць гісторыкі, пасля цяжбы паміж Радзівіламі і Сапегамі горад «стаў падаць», і пажар 1775 года стаў адным з фактараў, якія прывялі да далейшага ўпадку. У 1778 годзе паслядоўвала рашэнне сойма аб прызначэнні Слуцка галоўным горадам [[Случарэцкі павет|Случарэцкага павета]], што сведчыла аб спробах аднавіць адміністрацыйнае значэнне горада. Аднак цалкам аднавіцца пасля пажару і іншых нягод горад ужо не змог. == Памяць == Звесткі пра пажар 1775 года захаваліся ў шматлікіх гістарычных дакументах і даследаваннях, прысвечаных [[Гісторыя Слуцка|гісторыі Слуцка]]. Ён згадваецца ў энцыклапедычных артыкулах, краязнаўчых працах і гістарычных нарысах. Пажар 1775 года разглядаецца як адна з ключавых падзей у гісторыі горада другой паловы XVIII стагоддзя, якая разам з іншымі фактарамі (войнамі, эпідэміямі, эканамічнымі цяжкасцямі) прывяла да страты Слуцкам былога значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1881]] 12ok00zz5t3mjjy0ip1t0oq4jefk2xo 5211693 5211692 2026-10-05T11:02:03Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Пажар у Слуцку (1881)]] у [[Пажар у Слуцку (1775)]] 5211692 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1775 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 1775 |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку ў 1775 годзе''' — буйны пажар, які адбыўся ў горадзе [[Слуцк]]у (Вялікае Княства Літоўскае, цяпер Мінская вобласць, Беларусь) і стаў адной з прычын эканамічнага заняпаду горада ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. == Перадумовы == Слуцк у другой палове XVIII стагоддзя быў адным з найбуйнейшых і найважнейшых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Ён з'яўляўся ўладаннем магнацкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і быў вядомы сваімі рамеснымі традыцыямі, у прыватнасці вытворчасцю знакамітых [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Аднак з канца XVII стагоддзя горад пачаў паступова губляць сваё былое эканамічнае значэнне. Гэтаму спрыялі шматлікія войны, а таксама працяглая маёмасная цяжба паміж Радзівіламі і [[Сапегі|Сапегамі]] за валоданне Слуцкам, якая цягнулася з 1673 па 1732 год і скончылася на карысць Радзівілаў. У другой палове XVIII стагоддзя пажары сталі даволі частай з'явай у гарадах Вялікага Княства Літоўскага, што было абумоўлена пераважна драўлянай забудовай. У Слуцку буйныя пажары адбываліся ў 1669, 1744, 1745, 1774 гадах. У прыватнасці, у 1774 годзе ад агню, які перакінуўся ад суседніх дамоў, пацярпела [[Свята-Мікалаеўская царква (Слуцк)|Мікалаеўская царква]]. Гэтыя падзеі стварылі перадумовы для чарговай катастрафы. == Ход падзей == Дакладныя звесткі пра дату пачатку і працягласць пажару 1775 года ў захаваных крыніцах адсутнічаюць. Вядома, што агонь нанёс гораду значныя разбурэнні. Пажар 1775 года згадваецца ў шэрагу гістарычных дакументаў у кантэксце яго катастрафічных наступстваў для горада. У прыватнасці, паведамляецца, што «ў наследак пажару і ўпадку горада» ў 1775 годзе сойм Рэчы Паспалітай быў вымушаны вызваліць Слуцк ад усіх падаткаў на дзесяць гадоў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/4040/|title=Краязнаўчы нарыс «Слуцк» Аляксандра Ельскага|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Наступствы == Пажар 1775 года меў сур'ёзныя і доўгатэрміновыя наступствы для Слуцка. Горад, які і да гэтага знаходзіўся ў стане эканамічнага заняпаду, пасля пажару апынуўся ў яшчэ больш складаным становішчы. Рашэнне сойма 1775 года аб вызваленні ад падаткаў на дзесяць гадоў было мерай, накіраванай на падтрымку жыхароў і садзейнічанне аднаўленню гарадской гаспадаркі. Нягледзячы на гэта, аднаўленне ішло марудна. Як адзначаюць гісторыкі, пасля цяжбы паміж Радзівіламі і Сапегамі горад «стаў падаць», і пажар 1775 года стаў адным з фактараў, якія прывялі да далейшага ўпадку. У 1778 годзе паслядоўвала рашэнне сойма аб прызначэнні Слуцка галоўным горадам [[Случарэцкі павет|Случарэцкага павета]], што сведчыла аб спробах аднавіць адміністрацыйнае значэнне горада. Аднак цалкам аднавіцца пасля пажару і іншых нягод горад ужо не змог. == Памяць == Звесткі пра пажар 1775 года захаваліся ў шматлікіх гістарычных дакументах і даследаваннях, прысвечаных [[Гісторыя Слуцка|гісторыі Слуцка]]. Ён згадваецца ў энцыклапедычных артыкулах, краязнаўчых працах і гістарычных нарысах. Пажар 1775 года разглядаецца як адна з ключавых падзей у гісторыі горада другой паловы XVIII стагоддзя, якая разам з іншымі фактарамі (войнамі, эпідэміямі, эканамічнымі цяжкасцямі) прывяла да страты Слуцкам былога значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1881]] 12ok00zz5t3mjjy0ip1t0oq4jefk2xo 5211697 5211693 2026-10-05T11:03:45Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:1881]]; дададзена [[Катэгорыя:1775]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211697 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1775 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 1775 |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку ў 1775 годзе''' — буйны пажар, які адбыўся ў горадзе [[Слуцк]]у (Вялікае Княства Літоўскае, цяпер Мінская вобласць, Беларусь) і стаў адной з прычын эканамічнага заняпаду горада ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. == Перадумовы == Слуцк у другой палове XVIII стагоддзя быў адным з найбуйнейшых і найважнейшых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Ён з'яўляўся ўладаннем магнацкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і быў вядомы сваімі рамеснымі традыцыямі, у прыватнасці вытворчасцю знакамітых [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Аднак з канца XVII стагоддзя горад пачаў паступова губляць сваё былое эканамічнае значэнне. Гэтаму спрыялі шматлікія войны, а таксама працяглая маёмасная цяжба паміж Радзівіламі і [[Сапегі|Сапегамі]] за валоданне Слуцкам, якая цягнулася з 1673 па 1732 год і скончылася на карысць Радзівілаў. У другой палове XVIII стагоддзя пажары сталі даволі частай з'явай у гарадах Вялікага Княства Літоўскага, што было абумоўлена пераважна драўлянай забудовай. У Слуцку буйныя пажары адбываліся ў 1669, 1744, 1745, 1774 гадах. У прыватнасці, у 1774 годзе ад агню, які перакінуўся ад суседніх дамоў, пацярпела [[Свята-Мікалаеўская царква (Слуцк)|Мікалаеўская царква]]. Гэтыя падзеі стварылі перадумовы для чарговай катастрафы. == Ход падзей == Дакладныя звесткі пра дату пачатку і працягласць пажару 1775 года ў захаваных крыніцах адсутнічаюць. Вядома, што агонь нанёс гораду значныя разбурэнні. Пажар 1775 года згадваецца ў шэрагу гістарычных дакументаў у кантэксце яго катастрафічных наступстваў для горада. У прыватнасці, паведамляецца, што «ў наследак пажару і ўпадку горада» ў 1775 годзе сойм Рэчы Паспалітай быў вымушаны вызваліць Слуцк ад усіх падаткаў на дзесяць гадоў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/4040/|title=Краязнаўчы нарыс «Слуцк» Аляксандра Ельскага|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Наступствы == Пажар 1775 года меў сур'ёзныя і доўгатэрміновыя наступствы для Слуцка. Горад, які і да гэтага знаходзіўся ў стане эканамічнага заняпаду, пасля пажару апынуўся ў яшчэ больш складаным становішчы. Рашэнне сойма 1775 года аб вызваленні ад падаткаў на дзесяць гадоў было мерай, накіраванай на падтрымку жыхароў і садзейнічанне аднаўленню гарадской гаспадаркі. Нягледзячы на гэта, аднаўленне ішло марудна. Як адзначаюць гісторыкі, пасля цяжбы паміж Радзівіламі і Сапегамі горад «стаў падаць», і пажар 1775 года стаў адным з фактараў, якія прывялі да далейшага ўпадку. У 1778 годзе паслядоўвала рашэнне сойма аб прызначэнні Слуцка галоўным горадам [[Случарэцкі павет|Случарэцкага павета]], што сведчыла аб спробах аднавіць адміністрацыйнае значэнне горада. Аднак цалкам аднавіцца пасля пажару і іншых нягод горад ужо не змог. == Памяць == Звесткі пра пажар 1775 года захаваліся ў шматлікіх гістарычных дакументах і даследаваннях, прысвечаных [[Гісторыя Слуцка|гісторыі Слуцка]]. Ён згадваецца ў энцыклапедычных артыкулах, краязнаўчых працах і гістарычных нарысах. Пажар 1775 года разглядаецца як адна з ключавых падзей у гісторыі горада другой паловы XVIII стагоддзя, якая разам з іншымі фактарамі (войнамі, эпідэміямі, эканамічнымі цяжкасцямі) прывяла да страты Слуцкам былога значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1775]] q60sk1855ex1o88631cxicdzzn77r07 5211698 5211697 2026-10-05T11:04:00Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:1775]]; дададзена [[Катэгорыя:1775 год у Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211698 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1775 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 1775 |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку ў 1775 годзе''' — буйны пажар, які адбыўся ў горадзе [[Слуцк]]у (Вялікае Княства Літоўскае, цяпер Мінская вобласць, Беларусь) і стаў адной з прычын эканамічнага заняпаду горада ў другой палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. == Перадумовы == Слуцк у другой палове XVIII стагоддзя быў адным з найбуйнейшых і найважнейшых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Ён з'яўляўся ўладаннем магнацкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і быў вядомы сваімі рамеснымі традыцыямі, у прыватнасці вытворчасцю знакамітых [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]. Аднак з канца XVII стагоддзя горад пачаў паступова губляць сваё былое эканамічнае значэнне. Гэтаму спрыялі шматлікія войны, а таксама працяглая маёмасная цяжба паміж Радзівіламі і [[Сапегі|Сапегамі]] за валоданне Слуцкам, якая цягнулася з 1673 па 1732 год і скончылася на карысць Радзівілаў. У другой палове XVIII стагоддзя пажары сталі даволі частай з'явай у гарадах Вялікага Княства Літоўскага, што было абумоўлена пераважна драўлянай забудовай. У Слуцку буйныя пажары адбываліся ў 1669, 1744, 1745, 1774 гадах. У прыватнасці, у 1774 годзе ад агню, які перакінуўся ад суседніх дамоў, пацярпела [[Свята-Мікалаеўская царква (Слуцк)|Мікалаеўская царква]]. Гэтыя падзеі стварылі перадумовы для чарговай катастрафы. == Ход падзей == Дакладныя звесткі пра дату пачатку і працягласць пажару 1775 года ў захаваных крыніцах адсутнічаюць. Вядома, што агонь нанёс гораду значныя разбурэнні. Пажар 1775 года згадваецца ў шэрагу гістарычных дакументаў у кантэксце яго катастрафічных наступстваў для горада. У прыватнасці, паведамляецца, што «ў наследак пажару і ўпадку горада» ў 1775 годзе сойм Рэчы Паспалітай быў вымушаны вызваліць Слуцк ад усіх падаткаў на дзесяць гадоў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/4040/|title=Краязнаўчы нарыс «Слуцк» Аляксандра Ельскага|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref>. == Наступствы == Пажар 1775 года меў сур'ёзныя і доўгатэрміновыя наступствы для Слуцка. Горад, які і да гэтага знаходзіўся ў стане эканамічнага заняпаду, пасля пажару апынуўся ў яшчэ больш складаным становішчы. Рашэнне сойма 1775 года аб вызваленні ад падаткаў на дзесяць гадоў было мерай, накіраванай на падтрымку жыхароў і садзейнічанне аднаўленню гарадской гаспадаркі. Нягледзячы на гэта, аднаўленне ішло марудна. Як адзначаюць гісторыкі, пасля цяжбы паміж Радзівіламі і Сапегамі горад «стаў падаць», і пажар 1775 года стаў адным з фактараў, якія прывялі да далейшага ўпадку. У 1778 годзе паслядоўвала рашэнне сойма аб прызначэнні Слуцка галоўным горадам [[Случарэцкі павет|Случарэцкага павета]], што сведчыла аб спробах аднавіць адміністрацыйнае значэнне горада. Аднак цалкам аднавіцца пасля пажару і іншых нягод горад ужо не змог. == Памяць == Звесткі пра пажар 1775 года захаваліся ў шматлікіх гістарычных дакументах і даследаваннях, прысвечаных [[Гісторыя Слуцка|гісторыі Слуцка]]. Ён згадваецца ў энцыклапедычных артыкулах, краязнаўчых працах і гістарычных нарысах. Пажар 1775 года разглядаецца як адна з ключавых падзей у гісторыі горада другой паловы XVIII стагоддзя, якая разам з іншымі фактарамі (войнамі, эпідэміямі, эканамічнымі цяжкасцямі) прывяла да страты Слуцкам былога значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1775 год у Беларусі]] sjo0pwxxitw7mmpeuoyjnq6yqxjla71 0 816084 5211563 2026-10-05T07:33:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Марыс Эрцог''' (фр. Maurice Herzog;) — французскі альпініст і палітык. 3 чэрвеня 1950 года Марыс Эрцогразам з [[Луі Лешанэль|Луі Лашэналем]] сталі першымі ў гісторыі людзьмі, якія пакарылі васьмітысячнік, здзейсніўшы ўзыходжанне на адну з гімалайскіх вяр...» 5211563 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Марыс Эрцог''' (фр. Maurice Herzog;) — французскі альпініст і палітык. 3 чэрвеня 1950 года Марыс Эрцогразам з [[Луі Лешанэль|Луі Лашэналем]] сталі першымі ў гісторыі людзьмі, якія пакарылі васьмітысячнік, здзейсніўшы ўзыходжанне на адну з гімалайскіх вяршыняў Анапурну I, дзясятую найвышэйшую вяршыню свету. Гэта ўзыходжанне адметнае тым, што даследаванне, разведка і само ўзыходжанне былі здзейснены за адзін сезон. Акрамя таго, узыходжанне было здзейснена без выкарыстання [[кісларод]]у. Гэта падзея стала сенсацыяй, якую засланіла толькі заваяванне Джамалунгмы ў 1953 годзе [[Эдмунд Хілары|Эдмундам Хілары]] і Тэнцынгам Наргеем. Двухтыднёвае вяртанне з заваяванай вяршыні аказалася цяжкім выпрабаваннем. Для фінальнага рыўка да вяршыні альпіністы выбралі больш лёгкія чаравікі. Гэтая акалічнасць разам са згубай Эрцогам яго рукавіц каля вяршыні, а таксама ноччу, праведзенай у ледавіковай расколіне пры спуску з адным спальным мяшком на чацвярых (Луі Лашэналь, Гастан Рэбюфа, Ліянэль Тэрай і Марыс Эрцог), прывялі да цяжкіх абмаражэнняў. Абодва альпіністы, якія пабылі на вяршыні (Лашэналь і Эрцог), страцілі ўсе пальцы на нагах, а Эрцог яшчэ і амаль усе пальцы на руках. Гангрэна, якая хутка развілася, прымусіла экспедыцыйнага ўрача Жака Удо праводзіць тэрміновыя ампутацыі ў палявых умовах без анестэзіі. Справаздача экспедыцыі была выпушчана Эрцогам пад назвай «Анапурна», 11 мільёнаў асобнікаў кнігі былі раскупленыя. Кніга заканчваецца фразай: «Ёсць і іншыя Аннапурны ў жыцці людзей…». {{DEFAULTSORT:Эрцог}} [[Катэгорыя:Альпіністы Францыі]] 1ds4n792ur3dszueflnxzdpf10idwv1 5211564 5211563 2026-10-05T07:34:24Z Autumndancer 168015 5211564 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Марыс Эрцог''' ({{lang-fr|Maurice Herzog}};) — французскі альпініст і палітык. 3 чэрвеня 1950 года Марыс Эрцогразам з [[Луі Лешанэль|Луі Лашэналем]] сталі першымі ў гісторыі людзьмі, якія пакарылі васьмітысячнік, здзейсніўшы ўзыходжанне на адну з гімалайскіх вяршыняў Анапурну I, дзясятую найвышэйшую вяршыню свету. Гэта ўзыходжанне адметнае тым, што даследаванне, разведка і само ўзыходжанне былі здзейснены за адзін сезон. Акрамя таго, узыходжанне было здзейснена без выкарыстання [[кісларод]]у. Гэта падзея стала сенсацыяй, якую засланіла толькі заваяванне Джамалунгмы ў 1953 годзе [[Эдмунд Хілары|Эдмундам Хілары]] і Тэнцынгам Наргеем. Двухтыднёвае вяртанне з заваяванай вяршыні аказалася цяжкім выпрабаваннем. Для фінальнага рыўка да вяршыні альпіністы выбралі больш лёгкія чаравікі. Гэтая акалічнасць разам са згубай Эрцогам яго рукавіц каля вяршыні, а таксама ноччу, праведзенай у ледавіковай расколіне пры спуску з адным спальным мяшком на чацвярых (Луі Лашэналь, Гастан Рэбюфа, Ліянэль Тэрай і Марыс Эрцог), прывялі да цяжкіх абмаражэнняў. Абодва альпіністы, якія пабылі на вяршыні (Лашэналь і Эрцог), страцілі ўсе пальцы на нагах, а Эрцог яшчэ і амаль усе пальцы на руках. Гангрэна, якая хутка развілася, прымусіла экспедыцыйнага ўрача Жака Удо праводзіць тэрміновыя ампутацыі ў палявых умовах без анестэзіі. Справаздача экспедыцыі была выпушчана Эрцогам пад назвай «Анапурна», 11 мільёнаў асобнікаў кнігі былі раскупленыя. Кніга заканчваецца фразай: «Ёсць і іншыя Аннапурны ў жыцці людзей…». {{DEFAULTSORT:Эрцог}} [[Катэгорыя:Альпіністы Францыі]] ssq5hjrjj189kgchk3qsrh5npvx2t32 5211565 5211564 2026-10-05T07:34:40Z Autumndancer 168015 5211565 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Марыс Эрцог''' ({{lang-fr|Maurice Herzog}};) — французскі альпініст і палітык. 3 чэрвеня 1950 года Марыс Эрцогразам з [[Луі Лешанэль|Луі Лашэналем]] сталі першымі ў гісторыі людзьмі, якія пакарылі васьмітысячнік, здзейсніўшы ўзыходжанне на адну з гімалайскіх вяршыняў Анапурну I, дзясятую найвышэйшую вяршыню свету. Гэта ўзыходжанне адметнае тым, што даследаванне, разведка і само ўзыходжанне былі здзейснены за адзін сезон. Акрамя таго, узыходжанне было здзейснена без выкарыстання [[кісларод]]у. Гэта падзея стала сенсацыяй, якую засланіла толькі заваяванне Джамалунгмы ў 1953 годзе [[Эдмунд Хілары|Эдмундам Хілары]] і Тэнцынгам Наргеем. Двухтыднёвае вяртанне з заваяванай вяршыні аказалася цяжкім выпрабаваннем. Для фінальнага рыўка да вяршыні альпіністы выбралі больш лёгкія чаравікі. Гэтая акалічнасць разам са згубай Эрцогам яго рукавіц каля вяршыні, а таксама ноччу, праведзенай у ледавіковай расколіне пры спуску з адным спальным мяшком на чацвярых (Луі Лашэналь, Гастан Рэбюфа, Ліянэль Тэрай і Марыс Эрцог), прывялі да цяжкіх абмаражэнняў. Абодва альпіністы, якія пабылі на вяршыні (Лашэналь і Эрцог), страцілі ўсе пальцы на нагах, а Эрцог яшчэ і амаль усе пальцы на руках. Гангрэна, якая хутка развілася, прымусіла экспедыцыйнага ўрача Жака Удо праводзіць тэрміновыя ампутацыі ў палявых умовах без анестэзіі. Справаздача экспедыцыі была выпушчана Эрцогам пад назвай «Анапурна», 11 мільёнаў асобнікаў кнігі былі раскупленыя. Кніга заканчваецца фразай: «Ёсць і іншыя Анапурны ў жыцці людзей…». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Эрцог}} [[Катэгорыя:Альпіністы Францыі]] gw5ebineec19ji5t03psiia8vv2ebfc 5211566 5211565 2026-10-05T07:35:18Z Autumndancer 168015 5211566 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Марыс Эрцог''' ({{lang-fr|Maurice Herzog}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі альпініст і палітык. 3 чэрвеня 1950 года Марыс Эрцогразам з [[Луі Лешанэль|Луі Лашэналем]] сталі першымі ў гісторыі людзьмі, якія пакарылі васьмітысячнік, здзейсніўшы ўзыходжанне на адну з гімалайскіх вяршыняў Анапурну I, дзясятую найвышэйшую вяршыню свету. Гэта ўзыходжанне адметнае тым, што даследаванне, разведка і само ўзыходжанне былі здзейснены за адзін сезон. Акрамя таго, узыходжанне было здзейснена без выкарыстання [[кісларод]]у. Гэта падзея стала сенсацыяй, якую засланіла толькі заваяванне Джамалунгмы ў 1953 годзе [[Эдмунд Хілары|Эдмундам Хілары]] і Тэнцынгам Наргеем. Двухтыднёвае вяртанне з заваяванай вяршыні аказалася цяжкім выпрабаваннем. Для фінальнага рыўка да вяршыні альпіністы выбралі больш лёгкія чаравікі. Гэтая акалічнасць разам са згубай Эрцогам яго рукавіц каля вяршыні, а таксама ноччу, праведзенай у ледавіковай расколіне пры спуску з адным спальным мяшком на чацвярых (Луі Лашэналь, Гастан Рэбюфа, Ліянэль Тэрай і Марыс Эрцог), прывялі да цяжкіх абмаражэнняў. Абодва альпіністы, якія пабылі на вяршыні (Лашэналь і Эрцог), страцілі ўсе пальцы на нагах, а Эрцог яшчэ і амаль усе пальцы на руках. Гангрэна, якая хутка развілася, прымусіла экспедыцыйнага ўрача Жака Удо праводзіць тэрміновыя ампутацыі ў палявых умовах без анестэзіі. Справаздача экспедыцыі была выпушчана Эрцогам пад назвай «Анапурна», 11 мільёнаў асобнікаў кнігі былі раскупленыя. Кніга заканчваецца фразай: «Ёсць і іншыя Анапурны ў жыцці людзей…». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Эрцог}} [[Катэгорыя:Альпіністы Францыі]] kucrhla5zmunqpkvfajgv16vhjaqagi 1 816085 5211573 2026-10-05T07:43:09Z Autumndancer 168015 /* Бернардавіч / Бярнардавіч? */ новы падраздзел 5211573 wikitext text/x-wiki == Бернардавіч / Бярнардавіч? == Бернардавіч / Бярнардавіч? [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:43, 5 кастрычніка 2026 (+03) mjvvnvfnc6luu0960thlzm7jznb8wh1 0 816086 5211577 2026-10-05T07:51:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ірына Вялянкова''' (нар. {{ДН|29|3|1957}}, {{МН|Мінск||}}) — першы майстар спорту міжнароднага класа па [[альпінізм]]у ў Беларусі. == Біяграфія == У альпінізм прыйшла ў 1980 годзе. Здзейсніла дзевяць узыходжанняў на сямітысячнікі: тройчы на [[​​пік Ісмаіла Самані]] і...» 5211577 wikitext text/x-wiki '''Ірына Вялянкова''' (нар. {{ДН|29|3|1957}}, {{МН|Мінск||}}) — першы майстар спорту міжнароднага класа па [[альпінізм]]у ў Беларусі. == Біяграфія == У альпінізм прыйшла ў 1980 годзе. Здзейсніла дзевяць узыходжанняў на сямітысячнікі: тройчы на [[​​пік Ісмаіла Самані]] і [[пік Леніна]], двойчы на [[​​пік Каржанеўскай]], адзін раз на [[Хан-Тэнгры]]. Была ўдзельніцай трох гімалайскіх экспедыцый: 8 кастрычніка 1992 года ўзнялася на вяршыню [[Шышапангма|Шышапангмы]], 8013 м, 26 кастрычніка 1994 года — на [[Канчанджанга|Канчанджангу]], 8586 м, да вышыні 7800 м (штурмавы лагер 1999 года, 15 кастрычніка [[Дхаўлагіры]] (8167 м). У 1978 годзе Ірына Вялянкова скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт эканомікі]], займалася эканамічным і інвестыцыйным кансалтынгам, дыстрыбуцыяй праграмнага забеспячэння, працавала ў Групе кампаній МАНТ. {{DEFAULTSORT:Вялянкова}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] ey9q8kbjhxbo9x4y8mkmntec93srqs9 5211578 5211577 2026-10-05T07:52:07Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5211578 wikitext text/x-wiki '''Ірына Вялянкова''' (нар. {{ДН|29|3|1957}}, {{МН|Мінск||}}) — першы майстар спорту міжнароднага класа па [[альпінізм]]у ў Беларусі. == Біяграфія == У альпінізм прыйшла ў 1980 годзе. Здзейсніла дзевяць узыходжанняў на сямітысячнікі: тройчы на [[​​пік Ісмаіла Самані]] і [[пік Леніна]], двойчы на [[​​пік Каржанеўскай]], адзін раз на [[Хан-Тэнгры]]. Была ўдзельніцай трох гімалайскіх экспедыцый: 8 кастрычніка 1992 года ўзнялася на вяршыню [[Шышабангма|Шышабангмы]], 8013 м, 26 кастрычніка 1994 года — на [[Канчанджанга|Канчанджангу]], 8586 м, да вышыні 7800 м (штурмавы лагер 1999 года, 15 кастрычніка [[Дхаўлагіры]] (8167 м). У 1978 годзе Ірына Вялянкова скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт эканомікі]], займалася эканамічным і інвестыцыйным кансалтынгам, дыстрыбуцыяй праграмнага забеспячэння, працавала ў Групе кампаній МАНТ. {{DEFAULTSORT:Вялянкова}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] 0fmnxyglvheejvd1aw6e7uwu9fv7byw 5211580 5211578 2026-10-05T07:52:31Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5211580 wikitext text/x-wiki '''Ірына Вялянкова''' (нар. {{ДН|29|3|1957}}, {{МН|Мінск||}}) — першы майстар спорту міжнароднага класа па [[альпінізм]]у ў Беларусі. == Біяграфія == У альпінізм прыйшла ў 1980 годзе. Здзейсніла дзевяць узыходжанняў на сямітысячнікі: тройчы на [[пік Ісмаіла Самані]] і [[пік Леніна]], двойчы на [[​​пік Каржанеўскай]], адзін раз на [[Хан-Тэнгры]]. Была ўдзельніцай трох гімалайскіх экспедыцый: 8 кастрычніка 1992 года ўзнялася на вяршыню [[Шышабангма|Шышабангмы]], 8013 м, 26 кастрычніка 1994 года — на [[Канчанджанга|Канчанджангу]], 8586 м, да вышыні 7800 м (штурмавы лагер 1999 года, 15 кастрычніка [[Дхаўлагіры]] (8167 м). У 1978 годзе Ірына Вялянкова скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт эканомікі]], займалася эканамічным і інвестыцыйным кансалтынгам, дыстрыбуцыяй праграмнага забеспячэння, працавала ў Групе кампаній МАНТ. {{DEFAULTSORT:Вялянкова}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] 9jxmjwbgoafsyqi3zbrrojcpgmkl6hh 5211586 5211580 2026-10-05T07:53:59Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5211586 wikitext text/x-wiki '''Ірына Вялянкова''' (нар. {{ДН|29|3|1957}}, {{МН|Мінск||}}) — першы майстар спорту міжнароднага класа па [[альпінізм]]у ў Беларусі. == Біяграфія == У альпінізм прыйшла ў 1980 годзе. Здзейсніла дзевяць узыходжанняў на сямітысячнікі: тройчы на [[пік Ісмаіла Самані]] і [[пік Леніна]], двойчы на [[​​пік Каржанеўскай]], адзін раз на [[Хан-Тэнгры]]. Была ўдзельніцай трох гімалайскіх экспедыцый: 8 кастрычніка 1992 года ўзнялася на вяршыню [[Шышабангма|Шышабангмы]], 8013 м, 26 кастрычніка 1994 года — на [[Канчэнджанга|Канчэнджангу]], 8586 м, да вышыні 7800 м (штурмавы лагер 1999 года, 15 кастрычніка [[Дхаўлагіры]] (8167 м). У 1978 годзе Ірына Вялянкова скончыла [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]], займалася эканамічным і інвестыцыйным кансалтынгам, дыстрыбуцыяй праграмнага забеспячэння, працавала ў Групе кампаній МАНТ. {{DEFAULTSORT:Вялянкова}} [[Катэгорыя:Альпіністы Беларусі]] ntdc2s6gk712x2ksqwgno9y2o4mgfcu 0 816087 5211579 2026-10-05T07:52:09Z Ciepiersia 162280 новы 5211579 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1920 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар, дыверсія |Прычына = Падпал пры адступленні ваенных частак |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 24 лістапада 1920 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1920)''' — маштабнае ўзгаранне і серыя наўмысных падпалаў гарадскіх аб’ектаў, здзейсненыя 24 лістапада 1920 года польскімі войскамі падчас іх адступлення з горада ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]]. == Кантэкст падзей == Восенню 1920 года пасля падпісання прэлімінарных умоў [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|міру ў Рызе]] паміж Польшчай і Савецкай Расіяй усталёўвалася новая дэмаркацыйная лінія, згодна з якой [[Слуцкі павет]] перадаваўся пад кантроль бальшавікоў. Напярэдадні прыходу Чырвонай арміі польскае камандаванне прыняло рашэнне пакінуць [[Слуцк]]. Эвакуацыя супала з актывізацыяй беларускага нацыянальнага руху — менавіта ў гэтыя дні Найвышэйшая рада Случчыны фарміравала вайсковыя адзінкі для [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]]. Пры адыходзе польскіх частак з горада была ўжыта тактыка разбурэння важнай інфраструктуры. == Ход падзей == Перад выхадам з горада 24 лістапада 1920 года польскія ваенныя зладзілі серыю падпалаў і дыверсій у стратэгічных кропках Слуцка. Першапачаткова агонь ахапіў раён чыгуначнай станцыі, дзе быў цалкам знішчаны мураваны будынак гарадскога вакзала. З-за адсутнасці арганізаванай супрацьпажарнай аховы і агульнай панікі сярод насельніцтва, выкліканай зменай улады і тэрміновай эвакуацыяй Слуцкай брыгады на захад, полымя хутка перакінулася на суседнія кварталы і цэнтральную частку горада. == Пацярпелыя будынкі і шкода == У выніку маштабнага пажару Слуцк страціў значную колькасць гістарычных і сацыяльна значных аб’ектаў: * цалкам згарэў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/6484/|title=Слуцк. Год 1920-й|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref> гарадскі вакзал і станцыйныя збудаванні. * агнём была знішчана драўляная Юр’еўская царква. * згарэў будынак {{нп3|Слуцкае камерцыйнае вучылішча|Слуцкага камерцыйнага вучылішча|ru|Слуцкое коммерческое училище}}. * спалены стратэгічна важны мост цераз раку Случ у раёне гарадской лазні, што паралізавала прамы рух у горадзе. * згарэлі дзесяткі прыватных дамоў і гандлёвых лавак, пакінуўшы сотні гараджан без даху над галавой. == Наступствы == Пажар прычыніў Слуцку каласальны эканамічны і матэрыяльны ўрон. Пасля ўсталявання савецкай улады горад апынуўся ў прыгранічнай зоне і доўгі час аднаўляў страчаную інфраструктуру. У прыватнасці, разбураная станцыя Слуцк, якая стала тупіковай, аднаўлялася сіламі Другога чыгуначнага палка. Замест знішчанага мураванага вакзала на ранейшым месцы прыйшлося ўзвесці часовы драўляны будынак. Знішчэнне камерцыйнага вучылішча і мастоў надоўга замарудзіла адукацыйнае і гаспадарчае жыццё рэгіёна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == Наследие Слуцкого края — Слуцк. Год 1920-й. • Наследие Слуцкого края — Слуцк чыгуначны: учора і сёння. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] swnrk4j3gjui4o8kv6spogyq7xyygbb 5211581 5211579 2026-10-05T07:52:33Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Пажар у Слуцку (1915)]] у [[Пажар у Слуцку (1920)]] 5211579 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1920 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар, дыверсія |Прычына = Падпал пры адступленні ваенных частак |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 24 лістапада 1920 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1920)''' — маштабнае ўзгаранне і серыя наўмысных падпалаў гарадскіх аб’ектаў, здзейсненыя 24 лістапада 1920 года польскімі войскамі падчас іх адступлення з горада ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]]. == Кантэкст падзей == Восенню 1920 года пасля падпісання прэлімінарных умоў [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|міру ў Рызе]] паміж Польшчай і Савецкай Расіяй усталёўвалася новая дэмаркацыйная лінія, згодна з якой [[Слуцкі павет]] перадаваўся пад кантроль бальшавікоў. Напярэдадні прыходу Чырвонай арміі польскае камандаванне прыняло рашэнне пакінуць [[Слуцк]]. Эвакуацыя супала з актывізацыяй беларускага нацыянальнага руху — менавіта ў гэтыя дні Найвышэйшая рада Случчыны фарміравала вайсковыя адзінкі для [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]]. Пры адыходзе польскіх частак з горада была ўжыта тактыка разбурэння важнай інфраструктуры. == Ход падзей == Перад выхадам з горада 24 лістапада 1920 года польскія ваенныя зладзілі серыю падпалаў і дыверсій у стратэгічных кропках Слуцка. Першапачаткова агонь ахапіў раён чыгуначнай станцыі, дзе быў цалкам знішчаны мураваны будынак гарадскога вакзала. З-за адсутнасці арганізаванай супрацьпажарнай аховы і агульнай панікі сярод насельніцтва, выкліканай зменай улады і тэрміновай эвакуацыяй Слуцкай брыгады на захад, полымя хутка перакінулася на суседнія кварталы і цэнтральную частку горада. == Пацярпелыя будынкі і шкода == У выніку маштабнага пажару Слуцк страціў значную колькасць гістарычных і сацыяльна значных аб’ектаў: * цалкам згарэў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/6484/|title=Слуцк. Год 1920-й|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref> гарадскі вакзал і станцыйныя збудаванні. * агнём была знішчана драўляная Юр’еўская царква. * згарэў будынак {{нп3|Слуцкае камерцыйнае вучылішча|Слуцкага камерцыйнага вучылішча|ru|Слуцкое коммерческое училище}}. * спалены стратэгічна важны мост цераз раку Случ у раёне гарадской лазні, што паралізавала прамы рух у горадзе. * згарэлі дзесяткі прыватных дамоў і гандлёвых лавак, пакінуўшы сотні гараджан без даху над галавой. == Наступствы == Пажар прычыніў Слуцку каласальны эканамічны і матэрыяльны ўрон. Пасля ўсталявання савецкай улады горад апынуўся ў прыгранічнай зоне і доўгі час аднаўляў страчаную інфраструктуру. У прыватнасці, разбураная станцыя Слуцк, якая стала тупіковай, аднаўлялася сіламі Другога чыгуначнага палка. Замест знішчанага мураванага вакзала на ранейшым месцы прыйшлося ўзвесці часовы драўляны будынак. Знішчэнне камерцыйнага вучылішча і мастоў надоўга замарудзіла адукацыйнае і гаспадарчае жыццё рэгіёна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == Наследие Слуцкого края — Слуцк. Год 1920-й. • Наследие Слуцкого края — Слуцк чыгуначны: учора і сёння. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] swnrk4j3gjui4o8kv6spogyq7xyygbb 5211709 5211581 2026-10-05T11:10:32Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Пажары ў Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5211709 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1920 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар, дыверсія |Прычына = Падпал пры адступленні ваенных частак |Месца = [[Слуцк]], [[Мінская губерня]] |Краіна = |Дата = 24 лістапада 1920 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1920)''' — маштабнае ўзгаранне і серыя наўмысных падпалаў гарадскіх аб’ектаў, здзейсненыя 24 лістапада 1920 года польскімі войскамі падчас іх адступлення з горада ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]]. == Кантэкст падзей == Восенню 1920 года пасля падпісання прэлімінарных умоў [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|міру ў Рызе]] паміж Польшчай і Савецкай Расіяй усталёўвалася новая дэмаркацыйная лінія, згодна з якой [[Слуцкі павет]] перадаваўся пад кантроль бальшавікоў. Напярэдадні прыходу Чырвонай арміі польскае камандаванне прыняло рашэнне пакінуць [[Слуцк]]. Эвакуацыя супала з актывізацыяй беларускага нацыянальнага руху — менавіта ў гэтыя дні Найвышэйшая рада Случчыны фарміравала вайсковыя адзінкі для [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]]. Пры адыходзе польскіх частак з горада была ўжыта тактыка разбурэння важнай інфраструктуры. == Ход падзей == Перад выхадам з горада 24 лістапада 1920 года польскія ваенныя зладзілі серыю падпалаў і дыверсій у стратэгічных кропках Слуцка. Першапачаткова агонь ахапіў раён чыгуначнай станцыі, дзе быў цалкам знішчаны мураваны будынак гарадскога вакзала. З-за адсутнасці арганізаванай супрацьпажарнай аховы і агульнай панікі сярод насельніцтва, выкліканай зменай улады і тэрміновай эвакуацыяй Слуцкай брыгады на захад, полымя хутка перакінулася на суседнія кварталы і цэнтральную частку горада. == Пацярпелыя будынкі і шкода == У выніку маштабнага пажару Слуцк страціў значную колькасць гістарычных і сацыяльна значных аб’ектаў: * цалкам згарэў<ref>{{Cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/historical_dates/6484/|title=Слуцк. Год 1920-й|website=nasledie-sluck.by|access-date=2026-10-05}}</ref> гарадскі вакзал і станцыйныя збудаванні. * агнём была знішчана драўляная Юр’еўская царква. * згарэў будынак {{нп3|Слуцкае камерцыйнае вучылішча|Слуцкага камерцыйнага вучылішча|ru|Слуцкое коммерческое училище}}. * спалены стратэгічна важны мост цераз раку Случ у раёне гарадской лазні, што паралізавала прамы рух у горадзе. * згарэлі дзесяткі прыватных дамоў і гандлёвых лавак, пакінуўшы сотні гараджан без даху над галавой. == Наступствы == Пажар прычыніў Слуцку каласальны эканамічны і матэрыяльны ўрон. Пасля ўсталявання савецкай улады горад апынуўся ў прыгранічнай зоне і доўгі час аднаўляў страчаную інфраструктуру. У прыватнасці, разбураная станцыя Слуцк, якая стала тупіковай, аднаўлялася сіламі Другога чыгуначнага палка. Замест знішчанага мураванага вакзала на ранейшым месцы прыйшлося ўзвесці часовы драўляны будынак. Знішчэнне камерцыйнага вучылішча і мастоў надоўга замарудзіла адукацыйнае і гаспадарчае жыццё рэгіёна. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == Наследие Слуцкого края — Слуцк. Год 1920-й. • Наследие Слуцкого края — Слуцк чыгуначны: учора і сёння. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] sxxf8axkubxk2hrwvw7t5ib49nl47g7 0 816088 5211582 2026-10-05T07:52:34Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Пажар у Слуцку (1915)]] у [[Пажар у Слуцку (1920)]] 5211582 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пажар у Слуцку (1920)]] 7xypmuqegvkga7uvkb0kkgz0g9jc3wo 5211583 5211582 2026-10-05T07:52:54Z Ciepiersia 162280 выдаліць 5211583 wikitext text/x-wiki {{хв}} #REDIRECT [[Пажар у Слуцку (1920)]] 84adjf2wwvchc2afd0jl61dnjhp61yk 0 816089 5211584 2026-10-05T07:53:28Z Ciepiersia 162280 + 5211584 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Масавыя хваляванні ў Слуцку 12 кастрычніка 1967 года]] jm4qpfzda308ipdcv8z5hzdh9mi5vd0 0 816090 5211588 2026-10-05T07:59:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Гара}} '''Пік Азадзі''', у 1910—2020 гадах — '''Пік Каржанеўскай''' — адна з найбольш высокіх вяршынь [[Памір]]а, у паўночна-заходніх адгор’ях [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], у [[Таджыкістан]]е. Вышыня 7105 м. Адкрыты расійскім географам беларуска-...» 5211588 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Пік Азадзі''', у 1910—2020 гадах — '''Пік Каржанеўскай''' — адна з найбольш высокіх вяршынь [[Памір]]а, у паўночна-заходніх адгор’ях [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], у [[Таджыкістан]]е. Вышыня 7105 м. Адкрыты расійскім географам беларуска-польскага паходжання [[Мікалай Леапольдавіч Каржанеўскі|М.​Л.​Каржанеўскім]] у 1910 годзе і названы ім у гонар жонкі — Я.​Каржанеўскай. Першае ўзыходжанне ў 1953 годзе. i6ajk2h3yonpt36nl6ejx4la2xniuww 5211589 5211588 2026-10-05T08:01:52Z Autumndancer 168015 5211589 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Пік Азадзі''', у 1910—2020 гадах — '''Пік Каржанеўскай''' — адна з найбольш высокіх вяршынь [[Памір]]а, у паўночна-заходніх адгор’ях [[хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]], у [[Таджыкістан]]е. Вышыня 7105 м. Адкрыты расійскім географам беларуска-польскага паходжання [[Мікалай Леапольдавіч Каржанеўскі|М.​Л.​Каржанеўскім]] у 1910 годзе і названы ім у гонар жонкі — Я.​Каржанеўскай. Першае ўзыходжанне ў 1953 годзе. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Каржанеўскай пік|||}} a6hn93exsd6qdx3iuf3if0qordyoxqb 0 816091 5211590 2026-10-05T08:02:17Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Пік Азадзі]] 5211590 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пік Азадзі]] gskpyyzlc3w7068uz6yaedruybmyyu8 0 816092 5211593 2026-10-05T08:07:28Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Дзяржаўны дзеяч | імя = Яўстах Адам Слушка | арыгінал імя = {{lang-pl|Eustachy Adam Słuszka}}<br>{{lang-la|Eustachius Adamus Słuszka}} | выява = S Stanislao dei Polacchi - controfacciata e organo 1230805.JPG | шырыня = 250 | апісанне выявы = Унутраная сцяна над уваходам у касцёл Святога Станіслава ў Рыме; эпітафія Я. А....» 5211593 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Яўстах Адам Слушка | арыгінал імя = {{lang-pl|Eustachy Adam Słuszka}}<br>{{lang-la|Eustachius Adamus Słuszka}} | выява = S Stanislao dei Polacchi - controfacciata e organo 1230805.JPG | шырыня = 250 | апісанне выявы = Унутраная сцяна над уваходам у касцёл Святога Станіслава ў Рыме; эпітафія Я. А. Слушкі — справа ад дзвярэй на здымку | герб = Ostoja herb.svg | шырыня герба = 80 | подпіс герба = Герб «[[Астоя (герб)|Астоя]]» | пасада = [[Староста]] [[Рэчыца|рэчыцкі]] | перыядканец = 1639 | пераемнік = [[Багуслаў Юрый Слушка]] | дата нараджэння = каля 1615 | дата смерці = 27.8.1639 | месца смерці = [[Рым]] | пахаваны = касцёл Святога Станіслава, Рым | род = [[Слушкі]] | бацька = [[Аляксандр Слушка]] | маці = Зофія Канстанцыя Зяновіч | адукацыя = [[Інгальштацкі ўніверсітэт]] | веравызнанне = [[каталіцтва]] }} '''Яўстах Адам Слушка''' ({{lang-pl|Eustachy Adam Słuszka}}; каля 1615 — 27 жніўня 1639, [[Рым]]) — [[шляхта|шляхціц]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з роду [[Слушкі|Слушкаў]] герба «[[Астоя (герб)|Астоя]]», [[староста]] [[Рэчыца|рэчыцкі]], пакаёвы (''cubicularius'') караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV]]. Вучыўся ў [[Інгальштацкі ўніверсітэт|Інгальштацкім універсітэце]], памёр маладым у Рыме. Яго мармуровая эпітафія з барэльефным бюстам у рымскім касцёле Святога Станіслава лічыцца адным з найпрыгажэйшых надмагілляў гэтага касцёла.<ref name="mycielski">{{Cite book |last=Mycielski |first=J. |chapter=Kościół polski św. Stanisława w Rzymie i polskie w nim zabytki [sprawozdanie z posiedzenia 21 VI 1923] |title=Prace Komisji Historji Sztuki |volume=4 |issue=1 |location=Kraków |publisher=Polska Akademia Umiejętności |year=1927 |pages=XIII |language=pl}}</ref> == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся каля 1615 года: паводле эпітафіі, памёр «на 24-м годзе жыцця» (''aetatis anno XXIV'').<ref name="forcella">{{Cite book |last=Forcella |first=V. |title=Iscrizioni delle chiese e d'altri edificii di Roma dal secolo XI fino ai giorni nostri |volume=3 |location=Roma |publisher=Tipografia dei fratelli Bencini |year=1873 |pages=321 (№ 728) |language=it, la}}</ref> Сын [[Аляксандр Слушка|Аляксандра Слушкі]] (каля 1580—1647), пазней кашталяна менскага (з 1618) і жамойцкага (з 1628), ваяводы [[Навагрудскае ваяводства|навагрудскага]] (з 1638) і [[Троцкае ваяводства|троцкага]] (з 1642), і яго першай жонкі Зофіі Канстанцыі (памерла 14 студзеня 1642), дачкі берасцейскага ваяводы [[Крыштаф Зяновіч (ваявода берасцейскі)|Крыштафа Зяновіча]], з якой бацька ажаніўся ў 1611 годзе. Сям’я Слушкаў была кальвінісцкай, але ў 1621 годзе бацькі перайшлі ў [[каталіцтва]].<ref name="psb">{{Cite book |last=Nagielski |first=M. |chapter=Słuszka Aleksander h. Ostoja (ok. 1580–1647) |title=Polski Słownik Biograficzny |volume=39 |location=Warszawa — Kraków |publisher=Instytut Historii PAN, PAU |year=1999–2000 |language=pl}}; [https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/aleksander-sluszka-h-ostoja-ur-ok-1580-zm-1647-wojewoda-trocki электронная версія] ў iPSB.</ref> Меў сястру Альжбету (1619—1671), у першым шлюбе жонку надворнага кароннага маршалка Адама Казаноўскага, у другім — кароннага падканцлера Гераніма Радзяёўскага, і братоў [[Багуслаў Юрый Слушка|Багуслава Юрыя]] (пазней падскарбія надворнага літоўскага), Багдана і [[Жыгімонт Адам Слушка|Жыгімонта Адама]] (пазней харунжага вялікага літоўскага). Яшчэ адзін брат, Дажбог Уладзіслаў (1626—1630), памёр у дзяцінстве.<ref name="psb" /> == Рэчыцкае староства і служба пры двары == [[Рэчыцкі замак|Рэчыцкае]] гродавае староства бацька Яўстаха атрымаў «з ласкі каралеўскай» у 1612 годзе і пасля па чарзе саступаў яго сваім сынам.<ref name="psb" /> У 1634 годзе Аляксандр Слушка заснаваў у [[Рэчыца|Рэчыцы]] кляштар [[дамініканцы|дамініканцаў]], якім перадаў парафію.<ref name="balinski">{{Cite book |last=Baliński |first=M. |last2=Lipiński |first2=T. |title=Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana |volume=3 |location=Warszawa |publisher=Nakład i druk S. Orgelbranda |year=1846 |language=pl}}</ref> Першым з сыноў рэчыцкае староства атрымаў Яўстах Адам: у лістападзе 1637 года ён ужо тытулаваўся «''capitaneus Reciciensis''» (стараста рэчыцкі).<ref name="birziska">{{Cite book |last=Biržiška |first=V. |title=Lietuvos studentai užsienio universitetuose XIV–XVIII amžiais = Students from Lithuania in foreign universities during XIV–XVIII centuries |location=Chicago |publisher=Lituanistikos instituto leidykla |year=1987 |language=lt, la}}</ref> Ён жа быў пакаёвым (''aulicus cubicularius'') караля Уладзіслава IV.<ref name="birziska" /><ref name="forcella" /> Пасля яго смерці рэчыцкае староства перайшло да брата Багуслава Юрыя, які ў надпісе на пастаўленым ім помніку (1639) ужо называе сябе рэчыцкім старастам (''Rzeczycen. Gubernator'').<ref name="forcella" /> Пазней, у 1658—1672 гадах, староствам валодаў іх малодшы брат Жыгімонт Адам. == Вучоба і падарожжа == 13 лістапада 1637 года Яўстах Адам разам з братам Багуславам Юрыем запісаўся ў Інгальштацкі ўніверсітэт у [[Баварыя|Баварыі]] як студэнт абодвух праў (''utriusque iuris studiosus''), гэта значыць кананічнага і грамадзянскага права. У матрыкулы ўніверсітэта ён унесены як «''Eustachius Adamus Sluszka Palatinides Nouogrodensis''» (сын навагрудскага ваяводы).<ref name="birziska" /> Пасля вучобы ў Германіі ён, як было звычайна для маладых магнатаў, працягнуў падарожжа ў [[Італія|Італію]]. Эпітафія кажа, што ён, «лічачы замала паказваць такі бляск толькі перад вачыма айчыны, пажадаў мець сведкам сваіх здольнасцей Вечны горад — і меў яго», і што ў Рыме ён «з усёй стараннасцю ўдасканальваў дары душы і цела».<ref name="forcella" /> == Смерць і пахаванне == Яўстах Адам Слушка памёр у Рыме 27 жніўня 1639 года.<ref name="forcella" /><ref name="starowolski">{{Cite book |last=Starowolski |first=S. |title=Monumenta Sarmatarum, viam universae carnis ingressorum |location=Cracoviae |publisher=In Officina Viduae et Haeredum Francisci Caesarii |year=1655 |pages=813 |language=la}}</ref> Яго пахавалі ў польскім нацыянальным касцёле Святога Станіслава (''Santo Stanislao dei Polacchi'') на вуліцы Віа дэле Ботэге Оскурэ. У сярэдзіне XIX ст. яго магілу пазначала каменная пліта ў падлозе з гербам «Астоя» і літарамі ''A. E. S. P. N. C. R.'' (''Adamus Eustachius Słuszka Palatinides Novogrodensis Cubicularius Regis'').<ref name="swiecki">{{Cite book |last=Święcki |first=T. |title=Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski |others=wyd. J. Bartoszewicz |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Nakładem S. H. Merzbacha |year=1859 |pages=443 |language=pl}} (з апісаннем паводле «Biblioteka Warszawska», сакавік 1858, с. 515)</ref> == Эпітафія == Помнік паставіў брат памерлага, Багуслаў Юрый.<ref name="forcella" /> Мармуровая эпітафія ўмуравана ў сцяну злева ад галоўнага ўвахода ў касцёл (на здымку ў картцы — справа ад дзвярэй),<ref name="forcella" /> пад хорамі з арганам; сіметрычна ёй, з другога боку ад дзвярэй, размешчаны яшчэ адзін бюставы помнік.<ref name="chrzanowski">{{Cite book |last=Chrzanowski |first=T. |last2=Kornecki |first2=M. |title=Polskie pomniki w świątyniach Rzymu |year=1994 |pages=56—57 |language=pl}}</ref> Над надпісам змешчаны бюст памерлага, пад ім — картуш з гербам «Астоя».<ref name="swiecki" /><ref name="krajoznawcy">{{Cite web |url=https://www.krajoznawcy.info.pl/polska-wyspa-i-epitafia-w-kosciolach-67237 |title=Rzym. Polska wyspa i epitafia w kościołach |publisher=Otwarty Przewodnik Krajoznawczy |language=pl |accessdate=5 кастрычніка 2026}}</ref> Гісторык мастацтва [[Ежы Мыцельскі]], які даследаваў касцёл у 1910 і 1923 гадах, лічыў надмагілле «маладога Яўстаха Слушкі з 1639 г.» найпрыгажэйшым сярод помнікаў касцёла, большасць якіх прысвечаны маладым і менш вядомым палякам, што памерлі ў Італіі. Ён адзначаў «цудоўны барэльефны бюст, выкананы пад уплывам [[Джавані Ларэнца Берніні|Ларэнца Берніні]]».<ref name="mycielski" /> Лацінскі надпіс эпітафіі (паводле Ф. Форчэлы):<ref name="forcella" /> {{Цытата|D. O. M. / EVSTACHIVS ADAMVS ALEXANDRI SLVSZKA / SENATORIS ET PALATINI NOWOGRODENSIS / ET SOPHIAE ZENOWICZOWNA FILIVS / VLADISLAI IV POLON. ET SVEC. REGIS CVBICVLARIVS / RZECZYCENSIS GVBERNATOR / AETATIS CVRSVM / NATVRA VIRTVTE INGENIO SC[IENT]IA FACVNDIA FORTITVDINE / ROBORAVIT / TANTOSQVE SPLENDORES / IN CO[N]SPECTVM DVNTAXAT PATRIAE DARE PARVM RATVS / ALMAM VRBEM / INDOLIS SVAE AD SVMMA NATAE SPECTATRICEM HABERE VOLVIT / ET HABVIT / IN QVA / DVM ANIMI CORPORISQVE DOTES OMNI EXCOLIT STVDIO / VT PATRIAE BONVS CIVIS / PARENTVM SOLATIVM / PROSAPIAE ORNAMENTVM / OMNIVM VIRTVTVM SPECIMEN EFFICERETVR / MORS / RAPTVM POLONVM ROMANO TVMVLO ABDIDIT / ET / PIO FORTIQVE VIRO VBIQVE ESSE PATRIAM OSTENDIT / OBIIT ROMAE XXVII AVGVSTI MDCXXXIX / AETATIS ANNO XXIV / CVI / MAESTVS FRATER BOGVSLAVS RZECZYCEN. GVBERNATOR / HONORIS ET DOLORIS HAERES / MONVMENTVM HOC / POSVIT}} Пераклад: {{Цытата|Богу Найлепшаму, Найвялікшаму. Яўстах Адам, сын Аляксандра Слушкі, сенатара і ваяводы навагрудскага, і Зофіі Зяновічаўны, пакаёвы Уладзіслава IV, караля польскага і шведскага, стараста рэчыцкі, умацаваў плынь свайго жыцця прыроджанымі здольнасцямі, цнотай, розумам, ведамі, красамоўствам і мужнасцю. Лічачы замала паказваць такі бляск толькі перад вачыма айчыны, ён пажадаў мець сведкам сваіх здольнасцей, народжаных для найвышэйшага, Вечны горад — і меў яго. Калі ў ім ён з усёй стараннасцю ўдасканальваў дары душы і цела, каб стаць добрым грамадзянінам айчыны, суцяшэннем бацькоў, акрасай роду і ўзорам усіх цнотаў, смерць, выхапіўшы паляка, схавала яго ў рымскай магіле і паказала, што для пабожнага і мужнага чалавека айчына ўсюды. Памёр у Рыме 27 жніўня 1639 года, на 24-м годзе жыцця. Яму засмучаны брат Багуслаў, стараста рэчыцкі, спадкаемца гонару і болю, гэты помнік паставіў.}} == Памяць == Надпіс з эпітафіі ўжо ў 1655 годзе апублікаваў [[Шыман Старавольскі]] у зборы надмагільных надпісаў «Monumenta Sarmatarum».<ref name="starowolski" /> Пра Яўстаха Слушку на падставе Старавольскага згадвае гербоўнік [[Каспар Нясецкі|Каспара Нясецкага]].<ref name="swiecki" /> У 1873 годзе надпіс выдаў Вінчэнца Форчэла ў сваім зборы надпісаў рымскіх цэркваў.<ref name="forcella" /> У 1889 годзе, калі польская прэса пратэставала супраць пагрозы продажу касцёла і хоспіса Святога Станіслава, якія тады знаходзіліся ў распараджэнні расійскага ўрада, помнік Слушкі называўся сярод польскіх памятак касцёла.<ref name="przeglad1889">Kościół św. Stanisława w Rzymie // Przegląd polityczny, społeczny i literacki. — 1889. — № 32. {{ref-pl}}</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Biržiška |first=V. |title=Lietuvos studentai užsienio universitetuose XIV–XVIII amžiais |location=Chicago |publisher=Lituanistikos instituto leidykla |year=1987 |language=lt, la}} * {{Cite book |last=Chrzanowski |first=T. |last2=Kornecki |first2=M. |title=Polskie pomniki w świątyniach Rzymu |year=1994 |language=pl}} * {{Cite book |last=Forcella |first=V. |title=Iscrizioni delle chiese e d'altri edificii di Roma dal secolo XI fino ai giorni nostri |volume=3 |location=Roma |publisher=Tipografia dei fratelli Bencini |year=1873 |pages=321 |language=it, la}} * {{Cite book |last=Mycielski |first=J. |chapter=Kościół polski św. Stanisława w Rzymie i polskie w nim zabytki |title=Prace Komisji Historji Sztuki |volume=4 |issue=1 |location=Kraków |publisher=Polska Akademia Umiejętności |year=1927 |pages=XII—XIV |language=pl}} * {{Cite book |last=Nagielski |first=M. |chapter=Słuszka Aleksander h. Ostoja (ok. 1580–1647) |title=Polski Słownik Biograficzny |volume=39 |location=Warszawa — Kraków |publisher=Instytut Historii PAN, PAU |year=1999–2000 |language=pl}} * {{Cite journal |last=Sadkowska |first=C. |title=Genealogia rodu Słuszków i ich archiwum |journal=Archeion |volume=52 |year=1969 |pages=64—69 |language=pl}} * {{Cite book |last=Starowolski |first=S. |title=Monumenta Sarmatarum, viam universae carnis ingressorum |location=Cracoviae |publisher=In Officina Viduae et Haeredum Francisci Caesarii |year=1655 |pages=813 |language=la}} * {{Cite book |last=Święcki |first=T. |title=Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski |volume=2 |location=Warszawa |publisher=Nakładem S. H. Merzbacha |year=1859 |pages=443 |language=pl}} {{DEFAULTSORT:Слушка, Яўстах Адам}} [[Катэгорыя:Слушкі|Яўстах Адам]] [[Катэгорыя:Старосты рэчыцкія]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інгальштацкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1615 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1639 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Рыме]] ld56zu55y0ipv3pjxxzgpqw8z5c26yr 0 816093 5211601 2026-10-05T08:30:28Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ульбастрой]] у [[Ульбікурылыс]] 5211601 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ульбікурылыс]] jflrcityvum450spb7ceovqgey4o3h0 5211602 5211601 2026-10-05T08:30:45Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ульбікурылыс]] 5211602 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Ульбікурылыс]] dttk0mz3hat1rreh840qf4v4ea1kk7e 0 816094 5211606 2026-10-05T08:32:01Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ульба (пасёлак)]] у [[Ульбі (пасёлак)]] 5211606 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ульбі (пасёлак)]] l26d1cf3los8d5us79pvdlnd7x0es3u 0 816095 5211610 2026-10-05T08:33:43Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' (укр. Барыслаў Мікалаевіч Брондукоў; 1 сакавіка 1938, Дубавая, Палескі раён, Кіеўская вобласць, Украінская ССР, СССР — 10 сакавіка 2004, Быкаўня, Дзяснянскі раён, Кіеў, Украіна) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народн...» 5211610 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' (укр. Барыслаў Мікалаевіч Брондукоў; 1 сакавіка 1938, Дубавая, Палескі раён, Кіеўская вобласць, Украінская ССР, СССР — 10 сакавіка 2004, Быкаўня, Дзяснянскі раён, Кіеў, Украіна) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). {{Бібліяінфармацыя}} 8e5dyfvmsbg4ip4j9wq0ag31nwp0erc 5211613 5211610 2026-10-05T08:35:33Z StarDeg 16311 5211613 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' (укр. Барыслаў Мікалаевіч Брондукоў; 1 сакавіка 1938, Дубавая, Палескі раён, Кіеўская вобласць, Украінская ССР, СССР — 10 сакавіка 2004, Быкаўня, Дзяснянскі раён, Кіеў, Украіна) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * (1975) «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 9b5j7u5gxkr5030r5ywr6avwotpjcif 5211615 5211613 2026-10-05T08:37:32Z StarDeg 16311 5211615 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; [[1 сакавіка]] [[1938]], Дубавая, Палескі раён, Кіеўская вобласць, Украінская ССР, СССР — [[10 сакавіка]] [[2004]], Быкаўня, Дзяснянскі раён, Кіеў, Украіна) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * (1975) «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} ad7gp27vslx65yrf2v4oq9wzrkjc7bz 5211618 5211615 2026-10-05T08:43:54Z Autumndancer 168015 5211618 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * (1975) «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} dmlkooknu1ohjjbulalw2nytnvsf5vt 5211620 5211618 2026-10-05T08:45:12Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5211620 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * (1975) «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» * [[Асенні марафон]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} tcc9fqyktqker3w4kt8s7q2adhqwm7c 5211622 5211620 2026-10-05T08:46:35Z StarDeg 16311 5211622 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * (1975) «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» * (1979) «[[Асенні марафон]]» {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} k9ja3jmbff5bkw9drq7xz1ewktqmjy4 5211623 5211622 2026-10-05T08:48:30Z StarDeg 16311 5211623 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * (1975) «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» * (1979) «[[Асенні марафон]]» * (1980) «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 9fdhlbxqf1v5iztftwtvjkbkb0t498y 5211624 5211623 2026-10-05T08:50:42Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5211624 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]]" * 1979 — [[Асенні марафон]]" * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]" * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} bi261uhpr2g6nsw4r019polauml6y89 5211625 5211624 2026-10-05T08:50:58Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5211625 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] * 1979 — [[Асенні марафон]] * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 3abobn1agsdkhy9a1aivcg6j2nkw5fm 5211626 5211625 2026-10-05T08:52:17Z StarDeg 16311 5211626 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] * 1979 — [[Асенні марафон]] * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} ldkhtyt6808bidqolkgyspmbtcn5tgx 5211631 5211626 2026-10-05T08:56:26Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211631 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] * 1979 — [[Асенні марафон]] * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] * 1988 - [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} gjatdzxfc68jnxqi0yitgr4tfa8yyv0 5211632 5211631 2026-10-05T08:56:37Z Autumndancer 168015 5211632 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] * 1979 — [[Асенні марафон]] * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 7ksl2uzfze8u4vwh50i8o21t1gghttk 5211640 5211632 2026-10-05T09:45:51Z Autumndancer 168015 5211640 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] * 1979 — [[Асенні марафон]] * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} hubvoclomwyhzkls7iq4vtmgw9v9o0j 5211641 5211640 2026-10-05T09:46:17Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211641 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] — ''Фядул'' * 1979 — [[Асенні марафон]] * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} rr0mw2mkbrhl41d4iijglxtbtsotvpy 5211642 5211641 2026-10-05T09:46:57Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211642 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] — ''Фядул'' * 1979 — [[Асенні марафон]] - ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 4tg8450f27ypolzbx815xde4zvea1nd 5211643 5211642 2026-10-05T09:47:50Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211643 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] — ''Фядул'' * 1979 — [[Асенні марафон]] — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 2eghbr5icd3fc0acnial4l1qsxgh3gi 5211644 5211643 2026-10-05T09:48:38Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211644 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] — ''Фядул'' * 1979 — [[Асенні марафон]] — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 1uq7no8b8oh2e1g8wml8tg6cgswqe1l 5211645 5211644 2026-10-05T09:49:08Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211645 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]] — ''Фядул'' * 1979 — [[Асенні марафон]] — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — [[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]] — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — [[Чалавек з бульвара Капуцынаў]] — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — [[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]] — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} d9kwlx0j6cge55bioje4l0x8bfcguwo 5211646 5211645 2026-10-05T09:50:50Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211646 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} nvuhoc70o0ajvlsdvd06vz7dk5qmxes 5211647 5211646 2026-10-05T09:51:25Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211647 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» — ''абарванец/чырвонаармеец/начальнік патруля'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} gqz4z5sjjwr0sbgd0wcev15b2q02vbk 5211649 5211647 2026-10-05T09:53:11Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211649 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1962 — «[[Кветка на камені]]» — ''Кавалёў'' * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» — ''абарванец/чырвонаармеец/начальнік патруля'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} ch38ln6qc5fooo8nn6hkblxara4fo35 5211650 5211649 2026-10-05T09:54:57Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211650 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1962 — «[[Кветка на камені]]» — ''Кавалёў'' * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1976 — «[[Табар чыходзіць у неба]]» — ''Буча'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» — ''абарванец/чырвонаармеец/начальнік патруля'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 3cryimleoolkvgyf8kkmb7z0hujdum1 5211651 5211650 2026-10-05T10:00:12Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211651 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1962 — «[[Кветка на камені]]» — ''Кавалёў'' * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1976 — «[[Табар чыходзіць у неба]]» — ''Буча'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1979 — «[[Гараж (фільм, 1979)|Гараж]]» — ''жаніх-недарэка, супрацоўнік НДІ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» — ''абарванец/чырвонаармеец/начальнік патруля'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} 8mr9x2xgfga1a59k2bu7sflrdi3utyf 5211652 5211651 2026-10-05T10:03:40Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5211652 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1962 — «[[Кветка на камені]]» — ''Кавалёў'' * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1976 — «[[Табар чыходзіць у неба]]» — ''Буча'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1979 — «[[Гараж (фільм, 1979)|Гараж]]» — ''жаніх-недарэка, супрацоўнік НДІ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1991 — «[[Чыча]]» — ''палкоўнік Ігнат Мазай, начальнік хора'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» — ''абарванец/чырвонаармеец/начальнік патруля'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} deynjn2ngqvcyf8iejtrkjv08ois143 5211653 5211652 2026-10-05T10:04:54Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5211653 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў''' ({{lang-uk|Брондуков Борислав Миколайович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і ўкраінскі кінаакцёр; народны артыст Украінскай ССР (1988), першы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Аляксандра Даўжэнкі (1995). == Біяграфія == Скончыў Кіеўскі будаўнічы тэхнікум. Працаваў прарабам на будоўлі, потым на заводзе «Арсенал», дзе граў у народным тэатры. Там яго заўважыў рэктар [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт тэатра, кіно і тэлебачання імя І. К. Карпенкі-Карага|Тэатральнага інстытута ім. Карпенкі-Карага]] і прапанаваў паступіць у інстытут. Аднак пры падачы ў ВНУ дакументаў у прыёмнай камісіі адмовіліся іх прыняць, за будучага акцёра заступіўся рэктар. Як кінаакцёр Барыслаў Брандукоў дэбютаваў у 1962 годзе ў фільме [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]] «Кветка на камені». У 1968 годзе сыграў трагічную ролю злодзея ў фільме Леаніда Асыкі «Каменны крыж», за якую атрымаў дыплом III Усесаюзнага кінафестывалю. Вядомы ў асноўным па эпізадычных ролях, дзе, як правіла, выступаў у амплуа алкаголікаў, прайдзісветаў або недарэкаў, якія атрымліваліся ў яго вельмі дакладнымі і абаяльнымі. == Фільмаграфія == * 1962 — «[[Кветка на камені]]» — ''Кавалёў'' * 1975 — «[[Афоня (фільм)|Афоня]]» — ''Фядул'' * 1976 — «[[Табар чыходзіць у неба]]» — ''Буча'' * 1979 — «[[Асенні марафон]]» — ''«абаронца» пры ДТЗ'' * 1979 — «[[Гараж (фільм, 1979)|Гараж]]» — ''жаніх-недарэка, супрацоўнік НДІ'' * 1980 — «[[Шэрлак Холмс і доктар Ватсан]]» — ''інспектар Лестрэйд'' * 1987 — «[[Чалавек з бульвара Капуцынаў]]» — ''каўбой-дэбашыр Дэнлі'' * 1988 — «[[Мудрамер (фільм)|Мудрамер]]» — ''Іван Іванавіч Мурашка, вынаходнік'' * 1991 — «[[Чыча]]» — ''палкоўнік Ігнат Мазай, начальнік хора'' * 1993 — «[[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]» — ''абарванец/чырвонаармеец/начальнік патруля'' {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кінаакцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Брандукоў Барыслаў Мікалаевіч}} pfy6hjmm48p5xeeccao03tctisc34jf 0 816096 5211655 2026-10-05T10:07:29Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў]] 5211655 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў]] dxsoj8b5oxwkizdehewdr8jxxr72jvt 0 816097 5211656 2026-10-05T10:07:53Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў]] 5211656 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў]] dxsoj8b5oxwkizdehewdr8jxxr72jvt 0 816098 5211658 2026-10-05T10:17:02Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Вашынгтонскі карэспандэнт»''' — савецкі трохсерыйны чорна-белы тэлевізійны мастацкі фільм рэжысёра [[Юрый Мікалаевіч Дубровін|Юрыя Дубровіна]], зняты на замову Дзяржтэлерадыё СССР на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у 1972 годзе. == Сюжэт == Савец...» 5211658 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вашынгтонскі карэспандэнт»''' — савецкі трохсерыйны чорна-белы тэлевізійны мастацкі фільм рэжысёра [[Юрый Мікалаевіч Дубровін|Юрыя Дубровіна]], зняты на замову Дзяржтэлерадыё СССР на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» у 1972 годзе. == Сюжэт == Савецкі журналіст Пётр Громаў, карэспандэнт аднаго з цэнтральных выданняў, пасля працяглай службовай камандзіроўкі падводзіць вынік свайго васьмігадовага знаходжання ў сталіцы Злучаных Штатаў. Ён успамінае пра падзеі, якія аказалі ўплыў на ход гісторыі, на ўзаемаадносіны дзвюх вядучых сусветных дзяржаў: забойствы прэзідэнта Джона Кэнэдзі, сенатара Роберта Кенэдзі і змагара за грамадзянскія правы Марціна Лютэра Кінга. Вайна ў В’етнаме, расавыя сутыкненні ў буйных амерыканскіх гарадах, ідэалагічныя рознагалоссі паміж лібераламі і кансерватарамі становяцца аб’ектам абмеркаванняў у прэстыжным вашынгтонскім Прэс-клубе, дзе нярэдка праводзяць гадзіны вольнага часу самыя папулярныя і паспяховыя журналісты. [[Катэгорыя:Фільмы 1972 года]] bdqxd94dmbclq8zncwti1f9kse3vbfp 10 816099 5211660 2026-10-05T10:19:14Z Ciepiersia 162280 новы 5211660 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Полацку | назва = [[Пажары ў Полацку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Полацк]]у |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары і спаленні | спіс1 = * [[Аблога Полацка (1563)|Спаленне горада войскамі Івана Грознага (1563)]] * [[Пажар у Полацку (1601)|Пажар 1601 года]] * [[Аблога Полацка (1654)|Пажар 1654 года]] * [[Пажар у Полацку (1758)|Пажар 1758 года]] * [[Пажары ў Полацку (1812)|Пажары падчас вайны 1812 года]] | група2 = Найноўшы час | спіс2 = * [[Пажар у Полацку (1920)|Пажар падчас польска-савецкай вайны (1920)]] * [[Абарона Полацка (1941)|Разбурэнне горада ў 1941 годзе]] | група3 = Проціпажарная служба | спіс3 = * [[Полацкі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Полацкі РАНС]] * [[Гісторыя пажарнай аховы Полацка]] * [[Полацкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] }} g0wn6lx2li68zgyixb5uh6a3mp9al24 5211661 5211660 2026-10-05T10:20:57Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5211661 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Пажары ў Полацку |загаловак = [[Пажары ў Полацку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Полацк]]у |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Гістарычныя пажары і спаленні | спіс1 = * [[Аблога Полацка (1563)|Спаленне горада войскамі Івана Грознага (1563)]] * [[Пажар у Полацку (1601)|Пажар 1601 года]] * [[Аблога Полацка (1654)|Пажар 1654 года]] * [[Пажар у Полацку (1758)|Пажар 1758 года]] * [[Пажары ў Полацку (1812)|Пажары падчас вайны 1812 года]] | група2 = Найноўшы час | спіс2 = * [[Пажар у Полацку (1920)|Пажар падчас польска-савецкай вайны (1920)]] * [[Абарона Полацка (1941)|Разбурэнне горада ў 1941 годзе]] | група3 = Проціпажарная служба | спіс3 = * [[Полацкі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Полацкі РАНС]] * [[Гісторыя пажарнай аховы Полацка]] * [[Полацкае добраахвотнае пажарнае таварыства]] }} 7a5rco5b60f851suucirkdekjiccz47 0 816100 5211664 2026-10-05T10:24:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}) - рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 го...» 5211664 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}) - рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «Беларусьфільм»: «Масква—Генуя», «Я родам з дзяцінства», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «Праз могілкі». {{DEFAULTSORT:Белакураў}} jp32tbuotdw23id5nh4luz1rx7dpovf 5211665 5211664 2026-10-05T10:25:39Z Autumndancer 168015 5211665 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}) — рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «Беларусьфільм»: «Масква—Генуя», «Я родам з дзяцінства», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «Праз могілкі». {{DEFAULTSORT:Белакураў}} 5y8398gu31dqd9qgaa4akhlaal15z0t 5211666 5211665 2026-10-05T10:26:07Z Autumndancer 168015 5211666 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}) — рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «Беларусьфільм»: «Масква—Генуя», «Я родам з дзяцінства», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «Праз могілкі». {{DEFAULTSORT:Белакураў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 1xy5yrgc1x1edho755frk12tbolnb50 5211667 5211666 2026-10-05T10:26:58Z Autumndancer 168015 5211667 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «Беларусьфільм»: «Масква—Генуя», «Я родам з дзяцінства», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «Праз могілкі». {{DEFAULTSORT:Белакураў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 2od6wr895232n5zm72iyuvnw34v5t8q 5211669 5211667 2026-10-05T10:29:19Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5211669 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»: «[[Масква—Генуя]]», «[[Я родам з дзяцінства]]», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «[[Цераз могілкі]]». {{DEFAULTSORT:Белакураў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 15hz89txypwf0yvhhfzon7le4xgh7lb 5211672 5211669 2026-10-05T10:31:46Z Autumndancer 168015 5211672 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»: «[[Масква—Генуя]]», «[[Я родам з дзяцінства]]», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «[[Цераз могілкі]]». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Белакураў Уладзімір Вячаслававіч|||}} {{DEFAULTSORT:Белакураў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 9ktbo87toqfhd095d3843gurl54070t 5211677 5211672 2026-10-05T10:40:43Z Autumndancer 168015 5211677 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Белакураў}} {{Асоба}} '''Уладзімір Вячаслававіч Белакураў''' ({{lang-ru|Влади́мир Вячесла́вович Белоку́ров}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). [[Прафесар]] (1946). == Біяграфія == Скончыў тэатральнае аддзяленне Вышэйшага інстытута народнай асветы ў Казані (1918). З 1936 года ў МХАТ. Характарны акцёр. Сярод роляў: Чычыкаў («Мёртвыя душы» паводле М.​Гогаля), Яша («Вішнёвы сад» А.​Чэхава), Гетманаў («Глыбокая разведка» А.​Крона). З 1932 у кіно: «Чкалаў», «Жукоўскі» (Дзярж. прэмія СССР 1951 за ролю Чаплыгіна). Здымаўся на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»: «[[Масква—Генуя]]», «[[Я родам з дзяцінства]]», «Запомнім гэты дзень», «Вайна пад стрэхамі», «Крушэнне імперыі», «[[Цераз могілкі]]». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Белакураў Уладзімір Вячаслававіч|||}} {{DEFAULTSORT:Белакураў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] 1sac2l2qk4bdinpcxry77dt8g1d2m75 10 816101 5211673 2026-10-05T10:38:10Z Ciepiersia 162280 новы 5211673 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Пажары ў Навагрудку | загаловак = [[Пажары ў Навагрудку|Пажары]] і пажарная ахова ў [[Навагрудак|Навагрудку]] |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist | група1 = Буйныя пажары і спаленні | спіс1 = * [[Пажар у Навагрудку (1751)|Пажар 1751 года]] * [[Пажар у Навагрудку (1831)|Пажар 1831 года]] * [[Пажар у Навагрудку (1907)|Пажар 1907 года]] | група2 = Проціпажарная служба | спіс2 = * [[Навагрудскі раённы аддзел па надзвычайных сітуацыях|Навагрудскі РАНС]] * [[Навагрудскае добраахвотнае пажарнае таварыства]] }} iop9rz8pgvhw5o9cqhvkrwz7uchpy9c 0 816102 5211674 2026-10-05T10:39:37Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Белакураў''' - прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Сяргей Аляксеевіч Белакураў]] - расійскі царкоўны гісторык * [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў]] - расійскі акцёр {{неадназначнасць}}» 5211674 wikitext text/x-wiki '''Белакураў''' - прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Сяргей Аляксеевіч Белакураў]] - расійскі царкоўны гісторык * [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў]] - расійскі акцёр {{неадназначнасць}} cpdh8t4l3h5mu5c3yebhm7f1xqc33co 5211676 5211674 2026-10-05T10:40:24Z Autumndancer 168015 5211676 wikitext text/x-wiki '''Белакураў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Сяргей Аляксеевіч Белакураў]] — расійскі царкоўны гісторык * [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў]] — расійскі акцёр {{неадназначнасць}} bay1qfpf9scw223o6ep3au3idahkg8k 0 816103 5211678 2026-10-05T10:42:31Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў]] 5211678 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў]] nvgry8rznumdifi1wcvnlfyay1ce538 0 816104 5211680 2026-10-05T10:45:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Юры Мікалаевіч Дубровін''' () - беларускі кінаакцёр і кінарэжысёр. == Біяграфія == Юрый Мікалаевіч Дубровін нарадзіўся 1 красавіка 1937 года ў горадзе Кургане Курганскага раёна Чэлябінскай вобласці, цяпер горад - адміністрацыйны цэнтр Курганскай в...» 5211680 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Юры Мікалаевіч Дубровін''' () - беларускі кінаакцёр і кінарэжысёр. == Біяграфія == Юрый Мікалаевіч Дубровін нарадзіўся 1 красавіка 1937 года ў горадзе Кургане Курганскага раёна Чэлябінскай вобласці, цяпер горад - адміністрацыйны цэнтр Курганскай вобласці. У 1959 годзе скончыў акцёрскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі (УДІК), майстэрня [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзіміра Вячаслававіча Белакурава]]. У 1962 годзе апублікаваў фантастычнае апавяданне-жарт «Гэтыя трое», адзначана заахвочвальнай нацыянальнай прэміяй Міжнароднага конкурсу навукова-фантастычных апавяданняў. Зняўся ў некалькіх фільмах. Жыў у горадзе [[Мінск]]у, здымаў ігравое і дакументальнае кіно на кінастудыі "[[Беларусьфільм]]". У пачатку 1980-х уступіў у судовую цяжбу з кінастудыяй, адстойваючы свае правы на новы фільм. Юрый Мікалаевіч Дубровін загінуў пры нявысветленых абставінах 28 чэрвеня 1983 года. Афіцыйная версія - выпаў з цягніка пры пад'ездзе да горада Орша. {{DEFAULTSORT:Дубровін}} nwua11wjz7sdhtb524dgi8wiagusbcd 5211681 5211680 2026-10-05T10:46:59Z Autumndancer 168015 5211681 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубровін}} {{Асоба}} '''Юры Мікалаевіч Дубровін''' () - беларускі кінаакцёр і кінарэжысёр. == Біяграфія == Юрый Мікалаевіч Дубровін нарадзіўся 1 красавіка 1937 года ў горадзе Кургане Курганскага раёна Чэлябінскай вобласці, цяпер горад - адміністрацыйны цэнтр Курганскай вобласці. У 1959 годзе скончыў акцёрскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі (УДІК), майстэрня [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзіміра Вячаслававіча Белакурава]]. У 1962 годзе апублікаваў фантастычнае апавяданне-жарт «Гэтыя трое», адзначана заахвочвальнай нацыянальнай прэміяй Міжнароднага конкурсу навукова-фантастычных апавяданняў. Зняўся ў некалькіх фільмах. Жыў у горадзе [[Мінск]]у, здымаў ігравое і дакументальнае кіно на кінастудыі "[[Беларусьфільм]]". У пачатку 1980-х уступіў у судовую цяжбу з кінастудыяй, адстойваючы свае правы на новы фільм. Юрый Мікалаевіч Дубровін загінуў пры нявысветленых абставінах 28 чэрвеня 1983 года. Афіцыйная версія - выпаў з цягніка пры пад'ездзе да горада Орша. {{DEFAULTSORT:Дубровін}} fdxa0ygce738vcbmz2ksqybu7p0tyxi 5211682 5211681 2026-10-05T10:48:20Z Autumndancer 168015 5211682 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубровін}} {{Асоба}} '''Юры Мікалаевіч Дубровін''' () — беларускі кінаакцёр і кінарэжысёр. == Біяграфія == Юрый Мікалаевіч Дубровін нарадзіўся 1 красавіка 1937 года ў горадзе Кургане Курганскага раёна Чэлябінскай вобласці, цяпер горад — адміністрацыйны цэнтр Курганскай вобласці. У 1959 годзе скончыў акцёрскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі (УДІК), майстэрня [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзіміра Вячаслававіча Белакурава]]. У 1962 годзе апублікаваў фантастычнае апавяданне-жарт «Гэтыя трое», адзначана заахвочвальнай нацыянальнай прэміяй Міжнароднага конкурсу навукова-фантастычных апавяданняў. Зняўся ў некалькіх фільмах. Жыў у горадзе [[Мінск]]у, здымаў ігравое і дакументальнае кіно на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». У пачатку 1980-х уступіў у судовую цяжбу з кінастудыяй, адстойваючы свае правы на новы фільм. Юрый Мікалаевіч Дубровін загінуў пры нявысветленых абставінах 28 чэрвеня 1983 года. Афіцыйная версія — выпаў з цягніка пры пад’ездзе да горада Орша. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Дубровін Юрый Мікалаевіч|||}} {{DEFAULTSORT:Дубровін}} 90q57zltpgx5qzc3th40yd1245bts4s 5211683 5211682 2026-10-05T10:49:02Z Autumndancer 168015 5211683 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубровін}} {{Асоба}} '''Юры Мікалаевіч Дубровін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінаакцёр і кінарэжысёр. == Біяграфія == Юрый Мікалаевіч Дубровін нарадзіўся 1 красавіка 1937 года ў горадзе Кургане Курганскага раёна Чэлябінскай вобласці, цяпер горад — адміністрацыйны цэнтр Курганскай вобласці. У 1959 годзе скончыў акцёрскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі (УДІК), майстэрня [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзіміра Вячаслававіча Белакурава]]. У 1962 годзе апублікаваў фантастычнае апавяданне-жарт «Гэтыя трое», адзначана заахвочвальнай нацыянальнай прэміяй Міжнароднага конкурсу навукова-фантастычных апавяданняў. Зняўся ў некалькіх фільмах. Жыў у горадзе [[Мінск]]у, здымаў ігравое і дакументальнае кіно на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». У пачатку 1980-х уступіў у судовую цяжбу з кінастудыяй, адстойваючы свае правы на новы фільм. Юрый Мікалаевіч Дубровін загінуў пры нявысветленых абставінах 28 чэрвеня 1983 года. Афіцыйная версія — выпаў з цягніка пры пад’ездзе да горада Орша. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дубровін Юрый Мікалаевіч|||}} {{DEFAULTSORT:Дубровін}} pyla6bknunrg2zwxc5n2uxe80vy9rw2 5211690 5211683 2026-10-05T10:56:45Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5211690 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубровін}} {{Асоба}} '''Юры Мікалаевіч Дубровін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кінаакцёр і кінарэжысёр. == Біяграфія == Юрый Мікалаевіч Дубровін нарадзіўся 1 красавіка 1937 года ў горадзе Кургане Курганскага раёна Чалябінскай вобласці, цяпер горад — адміністрацыйны цэнтр Курганскай вобласці. У 1959 годзе скончыў акцёрскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі (УДІК), майстэрня [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзіміра Вячаслававіча Белакурава]]. У 1962 годзе апублікаваў фантастычнае апавяданне-жарт «Гэтыя трое», адзначана заахвочвальнай нацыянальнай прэміяй Міжнароднага конкурсу навукова-фантастычных апавяданняў. Зняўся ў некалькіх фільмах. Жыў у горадзе [[Мінск]]у, здымаў ігравое і дакументальнае кіно на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». У пачатку 1980-х уступіў у судовую цяжбу з кінастудыяй, адстойваючы свае правы на новы фільм. Юрый Мікалаевіч Дубровін загінуў пры нявысветленых абставінах 28 чэрвеня 1983 года. Афіцыйная версія — выпаў з цягніка пры пад’ездзе да горада Орша. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дубровін Юрый Мікалаевіч|||}} {{DEFAULTSORT:Дубровін}} i05vur6lm4pu0k2du47r91143vlp51u 0 816105 5211685 2026-10-05T10:50:22Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Фашчы | Арыгінал = {{lang-pl|Faszcz}} | Герб = POL COA Prus II.svg | Апісанне герба = «{{нп3|Прус II (герб)|Прус II|pl|Prus II}}» | Перыяд = XVI — пачатак XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = Рэчыцкі п...» 5211685 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Фашчы | Арыгінал = {{lang-pl|Faszcz}} | Герб = POL COA Prus II.svg | Апісанне герба = «{{нп3|Прус II (герб)|Прус II|pl|Prus II}}» | Перыяд = XVI — пачатак XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] | Зямельныя ўладанні = * [[Насовічы]] * Галавішчы * Дуравічы * [[Грабаўка (Гомельскі раён)|Грабаўка]] | Грамадзянская дзейнасць = суддзі гродскія і земскія рэчыцкія, паслы на соймы }} '''Фашчы''' ({{lang-pl|Faszcz}}, {{lang-ru|Фащ}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «{{нп3|Прус II (герб)|Прус II|pl|Prus II}}» з [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Найранейшы вядомы прадстаўнік роду ў павеце згадваецца ў 1560 г. як уладальнік зямель каля [[Насовічы|Насовіч]] на паўднёвы ўсход ад [[Гомель|Гомеля]]; Насовічы заставаліся ўладаннем роду і ў XVIII ст.<ref name="jackievic8">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}}</ref>{{rp|268}}<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> У сярэдзіне XVIII ст. Фашчы ўваходзілі ў кола сямі родаў, якія складалі шляхецкую эліту павета і з якіх, з нязначнымі выключэннямі, абіраліся паслы на соймы Рэчы Паспалітай; у павятовай палітыцы яны належалі да кліентэлы [[Радзівілы|Радзівілаў]].<ref name="matsuk2016">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай Дню беларускага пісьменства (г. Рагачоў, 3 верасня 2016 года) |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109—116}}</ref>{{rp|115—116}} Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўнесены ў 6-ю частку [[Радаводныя кнігі|радаводнай кнігі]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].<ref name="jackievic8" />{{rp|268}} Маёнткам [[Грабаўка (Гомельскі раён)|Грабаўка]] пад Гомелем Фашчы валодалі да пачатку XX ст.<ref name="grabovka">{{Cite web |title=Грабовка: история, культура и традиции трехвековой деревни Гомельского района |url=https://gomelisp.gov.by/grabovka-istoriya-kultura-i-tradicii-trehvekovoj-derevni-gomelskogo-rajona/ |website=Гомельский районный исполнительный комитет |date=2025-12-08 |lang=ru}}</ref> == Герб == У «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» і ў гербоўніку [[Адам Банецкі|А. Банецкага]] род запісаны пад гербам «Прус II».<ref name="jackievic8" />{{rp|268}}<ref name="boniecki5">{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=5 |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1902 |pages=261 |lang=pl}}</ref> Паводле Ю. Астроўскага, гэта ў чырвоным полі дзве срэбныя «ваўчыныя косы», звязаныя ўнізе залатым шнурам і скрыжаваныя ўверсе вострымі канцамі, пад срэбным паўтара крыжам без левага ніжняга рамяня; над шлемам у кароне — рука ў латах з мячом.<ref name="ostrowski">{{Cite book |last=Ostrowski |first=J. |title=Księga herbowa rodów polskich |location=Warszawa |publisher=Gł. skł. Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza |year=1897 |at=хасла «Prus II» |lang=pl}} ''«W polu czerwonem — pod półtora krzyżem srebrnym bez lewego dolnego ramienia — dwie wilcze kosy srebrne, u dołu sznurem złotym zwieszającym się związane, u góry ostrzami skrzyżowane. Nad hełmem w koronie ramię zbrojne z mieczem»''.</ref> Іншыя назвы гэтага герба — «Вількасы» ({{lang-pl|Wilczekosy}}) і «Слубіца».<ref name="ostrowski" /> == Паходжанне == А. Банецкі выводзіць рэчыцкіх Фашчаў з шматлікага роду Фашчаў герба «Прус II» з вёскі Фашчы ў Бельскай зямлі на [[Падляшша|Падляшшы]], які, паводле яго, «перанёсся ў Вялікае Княства Літоўскае»; першымі ў ВКЛ ён называе падпісантаў элекцыі [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] (1632).<ref name="boniecki5" /> Пакаленны роспіс, складзены З. Яцкевічам паводле вывадовай справы 1770-х гг., пачынаецца з больш ранняга часу — з 1560 г. — і пра падляшскае паходжанне роду не згадвае.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}} == Гісторыя == === XVI—XVII стст. === Роданачальнікам роду вывадовая справа называе '''Яна, сына Міхала''', паручніка войска ВКЛ. У 1560 г. ён згадваецца як уладальнік пашняў, сенажацяў і мядовых данін ва ўрочышчах Сутызінскім і Занькоўскім, зямлі пры сяле [[Насовічы]] і Дуравіцкага вострава пры сяле [[Юркавічы (Веткаўскі раён)|Юркавічы]] на [[Сож]]ы. За ваенныя заслугі Ян Фашч атрымаў 2 мая 1562 г. прывілей караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] на маёнтак Насовічы з [[Зямяне|зямянамі]] і на маёнтак Галавішчы ў Рэчыцкім павеце; гэтыя наданні пацвярджалі яшчэ два каралеўскія прывілеі ад 31 мая 1565 г.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}} Ян пакінуў трох сыноў — '''Аляксандра''', '''Станіслава''' і '''Марціна''', якія таксама служылі ў войску; Станіслаў і Марцін там і загінулі. Аляксандр, згодна з кансэнсам караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III]] ад 22 лістапада 1622 г., валодаў вёскай Баравішча ў [[Старадубскі павет|Старадубаўскім павеце]], набытай у Балтазара Стравінскага, старосты мазырскага, а таксама плацам і гародам у Старадубаўскім замку; паводле іншага прывілея таго ж караля Фашчам перадаваліся вёскі Асаўскага маёнтка ў Старадубаўскім павеце — Ханінск, Зэбва, Слабада Збова, Грыдзянкі, Лозы, Харомны, Гудава, Ельна і селішча Крывошы на рацэ Сноў.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}}<ref group="заўв.">Далей у вывадовай справе бракуе аркушаў, і пакаленны роспіс XVII ст. абрываецца.</ref> Паводле А. Банецкага, элекцыю Уладзіслава IV падпісалі Марцін, Рыгор (''Hrehory''), скарбнік рэчыцкі, Мікалай і Крыштаф Фашчы; Марцін падпісаў з [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводствам]] і элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] (1648), Аляксандр, падстолі навагрудскі, — элекцыю [[Міхал Карыбут Вішнявецкі|Міхала Карыбута]] (1669), а Міхал, падсудак старадубаўскі, — элекцыю [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]] (1697).<ref name="boniecki5" /> У 1639 г. Геранім Зянковіч і яго жонка Марыяна з Фашчаў прадалі маёнтак Новы Паболаў у Рэчыцкім павеце Пятру Солтану, пісару рэчыцкага земскага суда.<ref name="jackievic8" />{{rp|264}} === Юзаф Дамінік Фашч і павятовая эліта === Найбольш вядомы прадстаўнік роду ў XVIII ст. — '''Юзаф Дамінік Фашч''', спачатку [[Гродскі суд|гродскі]], а потым [[Земскі суд|земскі]] суддзя рэчыцкі. Ён быў жанаты з Тэкляй з Хлявінскіх; у 1740 г. муж і жонка аддалі ў заставу маёмасць Андрэю Палонскаму.<ref name="jackievic8" />{{rp|259}} Як рэчыцкі гродскі суддзя Юзаф Дамінік двойчы абіраўся на сойміках у [[Рагачоў|Рагачове]] паслом на сойм Рэчы Паспалітай — у 1744 і 1758 гг.<ref name="matsuk2016" />{{rp|115}} Гісторык А. Мацук адносіць Фашчаў да групоўкі, якую ў павеце ўзначальваў рэчыцкі гродскі стараста [[Альбрэхт Радзівіл (1717—1790)|Альбрэхт Радзівіл]], разам з Юдыцкімі, [[Вішчынскія герба "Корвін"|Вішчынскімі]] і Дзерналовічамі; ім процістаялі прыхільнікі [[Сапегі|Сапегаў]] і «[[Фамілія (партыя)|Фаміліі]]». Паводле складу паслоў, абраных у Рагачове ў 1735—1763 гг., ён вылучае сем родаў павятовай эліты — Кельчэўскіх, Прушаноўскіх, Вішчынскіх, Юдыцкіх, Фашчаў, [[Халецкія герба "Халецкі"|Халецкіх]] і Дзерналовічаў.<ref name="matsuk2016" />{{rp|115—116}} У [[Паспалітае рушэнне|попісе]] шляхты Рэчыцкага павета 30 верасня 1765 г. Юзаф Дамінік Фашч пісаўся першым у Гомельскай парафіі — як земскі суддзя і [[ротмістр]] гэтай парафіі, «з дабротаў сваіх ленна-вечыстых Насовіч названых» на кані, «як ротмістру належыць»; рэестр («табелю») попісу ён падпісаў як «першы» земскі суддзя павета.<ref name="popis1765" /> Паводле прывілея ад 5 лістапада 1762 г. Аляксандр Фашч атрымаў правы на два двары ў Гомелі.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}}<ref group="заўв.">Кароль у публікацыі названы Аўгустам II, але ў 1762 г. панаваў [[Аўгуст III]].</ref> У жніўні 1767 г. рэчыцкі соймік даручыў сваім паслам на сойм, сярод іншага, паклапаціцца пра амністыю для Цэханавецкіх і Фашчаў.<ref name="anishchanka2003">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай |location=Мінск |publisher=Хурсік |year=2003}}</ref>{{rp|122}} Земскі суддзя Юзаф Фашч пісаў пазней, што «патрыятычнае войска, падзеленае на дывізіі», чыніла па шляхецкіх дамах розныя «прыкрасці».<ref name="anishchanka2003" />{{rp|161}} == Пасля падзелаў == Па Першым падзеле 1772 г. землі Рэчыцкага павета на ўсход ад [[Дняпро|Дняпра]] адышлі да Расійскай імперыі. Фашчы былі прызнаныя ў шляхецтве Магілёўскім галоўным земскім судом 28 лістапада 1775 г. і земскім судом [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]] 13 лютага 1776 г. Пры вывадзе род прадстаўлялі '''Фелікс''', ротмістр і дэпутат Рагачоўскай правінцыі, а таксама '''Аляксандр''', '''Ігнат''' і '''Пракоп'''.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}}<ref group="заўв.">Яцкевіч называе ўсіх траіх «суддзямі земскімі Рэчыцкага павета».</ref> Магілёўскі дваранскі дэпутацкі сход 12 студзеня 1821 г. унёс род у 6-ю частку радаводнай кнігі губерні, што пасля зацвердзіў [[Урадавы сенат|Сенат]]. Шляхціч Беліцкага павета '''Дзям’ян, сын Аляксандра''', атрымаў у тым жа сходзе 9 чэрвеня 1826 г. дыплом і генеалогію роду ў васьмі пакаленнях.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}} Звесткі Генеральнага межавання Магілёўскай губерні 1783—1784 гг. называюць Аляксандра, Ігната і Пракопа Восіпавічаў Фашчаў сярод суўладальнікаў Гомеля, вёскі Хорапуць і сёл Галавінцы, Насовічы і Чарцянка ў [[Беліцкі павет|Беліцкім павеце]]<ref name="anishchanka6">{{Cite journal |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Спісы шляхты Магілёўскай губерні за 1783—1784 гг. |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=6 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2008 |pages=110—130}}</ref>{{rp|115}} і суўладальнікаў сяла Дуравічы ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]].<ref name="anishchanka7">{{Cite journal |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Спісы шляхты Магілёўскай губерні за 1783—1784 гг. |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=75—99}}</ref>{{rp|98}}<ref group="заўв.">Імя па бацьку «Восіпавічы» адпавядае Юзафу (Восіпу), бацьку Аляксандра, Ігната і Пракопа; прамой спасылкі на Юзафа Дамініка Фашча спіс не дае.</ref> === Грабаўка і Насовічы === Вёска [[Грабаўка (Гомельскі раён)|Грабаўка]] на паўднёвы ўсход ад Гомеля належала Фашчам з другой паловы XVIII да пачатку XX ст. У XIX ст. уладальнікі заклалі тут парк, які ўключаны ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.<ref name="grabovka" /> Насовічы яшчэ на пачатку XX ст. звязваліся з імем Фашчаў: у агляд паляванняў восені 1910 г. варшаўскі часопіс «Wieś Ilustrowana» ўключыў паляванне 16—17 лістапада ў Насовічах на Палессі, «уладальнік тэрыторыі — п. К. Фашч».<ref name="wies1911">{{Cite journal |title=Szematyczny przegląd łowów |journal=Wieś Ilustrowana |location=Warszawa |publisher=Józef Sokolnicki |year=1911 |issue=marzec |pages=43 |url=https://pl.wikisource.org/wiki/Szematyczny_przegląd_łowów |lang=pl}}</ref> == Прадстаўнікі == * '''Ян''', сын Міхала (згадваецца ў 1560—1565) — паручнік войска ВКЛ, уладальнік Насовіч і Галавішчаў ** '''Аляксандр''' (згадваецца ў 1622) — уладальнік Баравішча ў Старадубаўскім павеце ** '''Станіслаў''' і '''Марцін''' — загінулі на вайсковай службе * '''Рыгор''' (''Hrehory'') — скарбнік рэчыцкі, падпісант элекцыі 1632 г. * '''Аляксандр''' — падстолі навагрудскі, падпісант элекцыі 1669 г. * '''Міхал''' — падсудак старадубаўскі, падпісант элекцыі 1697 г. * '''Юзаф Дамінік''' — гродскі, затым земскі суддзя рэчыцкі, пасол на соймы 1744 і 1758 гг., ротмістр Гомельскай парафіі (1765); жонка — Тэкля з Хлявінскіх * '''Фелікс''' — ротмістр і дэпутат Рагачоўскай правінцыі * '''Аляксандр''', '''Ігнат''' і '''Пракоп''' Восіпавічы — суўладальнікі Насовіч, Хорапуці і Дуравіч (1783—1784) ** '''Дзям’ян''', сын Аляксандра — шляхціч Беліцкага павета, атрымаў дыплом на дваранства (1826) * '''К. Фашч''' — уладальнік Насовіч (1910) == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду XVI—XVII стст. апублікаваў З. Л. Яцкевіч у «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» (2010) паводле спраў земскага суда Рагачоўскай правінцыі ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]]; частка вывадовай справы не захавалася.<ref name="jackievic8" />{{rp|268}} Месца роду ў павятовай палітыцы XVIII ст. акрэсліў А. Мацук.<ref name="matsuk2016" /> Кароткі артыкул пра род змяшчае 5-ы том «Гербоўніка польскага» А. Банецкага.<ref name="boniecki5" /> == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рагачоўскія павятовыя маршалкі]] * [[Беліцкія павятовыя маршалкі]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}} * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=5 |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1902 |lang=pl}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016 |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109—116}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Рагачоўскі павет]] [[Катэгорыя:Беліцкі павет]] [[Катэгорыя:Гомельскі раён]] 7lqdalgotxja598mqb2ea5m3vmby8ee 0 816106 5211687 2026-10-05T10:51:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Дубровін''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Іванавіч Дубровін]] — расійскі палітычны дзеяч * [[Мікалай Фёдаравіч Дубровін]] — расійскі ваенны гісторык * [[Юрый Мікалаевіч Дубровін]] — беларускі кінарэжысёр {{неадназначнасць}}» 5211687 wikitext text/x-wiki '''Дубровін''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Іванавіч Дубровін]] — расійскі палітычны дзеяч * [[Мікалай Фёдаравіч Дубровін]] — расійскі ваенны гісторык * [[Юрый Мікалаевіч Дубровін]] — беларускі кінарэжысёр {{неадназначнасць}} iafzmh3khcl5r0gyfvizjjfybvavsh0 0 816107 5211691 2026-10-05T10:59:01Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Дзерналовічы | Арыгінал = {{lang-pl|Dernałowicz}} | Герб = POL COA Lubicz.svg | Апісанне герба = «[[Любіч (герб)|Любіч]]» | Перыяд = XVII — XIX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = Берасцейскае вая...» 5211691 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Дзерналовічы | Арыгінал = {{lang-pl|Dernałowicz}} | Герб = POL COA Lubicz.svg | Апісанне герба = «[[Любіч (герб)|Любіч]]» | Перыяд = XVII — XIX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = [[Берасцейскае ваяводства]]; [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскі павет]] | Зямельныя ўладанні = * [[Шарсцін]] * Рогінь * [[Засулле]] | Грамадзянская дзейнасць = харужы, падкаморы, гродскія і земскія ўраднікі рэчыцкія }} '''Дзерналовічы''', з 1793 г. '''Дорыя-Дзерналовічы''' ({{lang-pl|Dernałowicz, Doria-Dernałowicz}}, {{lang-ru|Дерналович, Дориа-Дерналович}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Любіч (герб)|Любіч]]» з [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паводле А. Банецкага, вядомы з пачатку XVII ст. у [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]], у другой палове XVII ст. асеў у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім]], а з 1678 г. — у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]], дзе набыў маёнтак [[Шарсцін]] на [[Сож]]ы.<ref name="boniecki4">{{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=4 |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1901 |pages=260—261 |lang=pl}}</ref><ref name="jackievic7">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}}</ref>{{rp|271}} У XVIII ст. Дзерналовічы займалі ўрады гродскага суддзі, гродскага пісара, харужага і падкаморага рэчыцкага<ref name="boniecki4" /> і ўваходзілі ў кола сямі родаў павятовай эліты; у павятовай палітыцы яны належалі да кліентэлы [[Радзівілы|Радзівілаў]].<ref name="matsuk2016">{{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016: матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай Дню беларускага пісьменства (г. Рагачоў, 3 верасня 2016 года) |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109—116}}</ref>{{rp|115—116}} Харужы рэчыцкі Лявон Юзаф Дзерналовіч склікаў [[Паспалітае рушэнне|попіс]] шляхты павета 1765 г. і ўзначальваў павятовую канфедэрацыю 1767 г.<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref><ref name="anishchanka2003">{{Cite book |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай |location=Мінск |publisher=Хурсік |year=2003}}</ref>{{rp|111}} Яго сыны ў 1793 г. упершыню назвалі сябе Дорыя-Дзерналовічамі; адна з ліній іх нашчадкаў і ў XIX ст. заставалася ў Рагачоўскім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].<ref name="boniecki4" /> == Герб == Род запісаны пад гербам «Любіч» і ў гербоўніку [[Адам Банецкі|А. Банецкага]], і ў «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» З. Яцкевіча.<ref name="boniecki4" /><ref name="jackievic7" />{{rp|271}} Генеалагічнае дрэва «роду Д. герба „Любіч“», выдадзенае ў 1823 г. Магілёўскім дваранскім дэпутацкім сходам, налічвала 22 асобы ў дзевяці пакаленнях.<ref name="jackievic7" />{{rp|271}} == Паходжанне == Паводле А. Банецкага, у 1615 г. упамінаецца '''Матыс Дзерналовіч''', сын Стэфана, зямянін Берасцейскага ваяводства і дзедзіч Басяча; тэстаментам 1618 г. ён пакінуў маёнтак сынам Адаму і Амброжу і згадваў трэцяга сына, Яна, «які даўно пакінуў бацькоўскі дом». Сын Адама Казімір загінуў у бітве пад Вярхавічамі 27 лістапада 1655 г., Самуэль быў каралеўскім палкоўнікам і ашмянскім паборцам (1661).<ref name="boniecki4" /> Ад іншага сына Адама, '''Яна''', мечніка рэчыцкага (1667), выводзіцца рэчыцкая галіна роду. У 1658 г. ён разам з жонкай Марынай Рагозянкай атрымаў [[Лен|ленным правам]] маёнтак Таранаў у Аршанскім павеце,<ref name="boniecki4" /> пацверджаны прывілеем караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]] ад 26 жніўня 1658 г.; З. Яцкевіч, які піша, што род «паходзіў з Аршанскага павета», называе гэты маёнтак Тарновам і пачынае з Яна пакаленны роспіс.<ref name="jackievic7" />{{rp|271}} == Рэчыцкая галіна == === Шарсцін і першае пакаленне ў павеце === 24 снежня 1678 г. сын Яна '''Дамінік''', [[падстолі]] смаленскі, набыў маёнтак [[Шарсцін]] у Рэчыцкім павеце ў [[Рэферэндар вялікі літоўскі|рэферэндара ВКЛ]] Яна Уладзіслава Тарастоўскага. Яго сынамі вывадовая справа называе '''Антона''', [[Таварыства Ісуса|езуіта]], '''Яна''', скарбніка рэчыцкага, і '''Францішка'''; 11 ліпеня 1733 г. Ян і Францішак падзялілі паміж сабой бацькоўскія ўладанні.<ref name="jackievic7" />{{rp|271}}<ref group="заўв.">А. Банецкі падае гэтае пакаленне інакш: сынам Яна ў яго выступае адзін «Міхал, або Міхал Дамінік», стольнік смаленскі (†1726), тройчы жанаты, — бацька езуіта Антона і Францішка Казіміра ад першай жонкі, кн. Ізабэлы Палубінскай, і Яна, скарбніка рэчыцкага (1730), ад другой; падзел маёнткаў ён датуе 1730 г. Паводле вывадовай справы 1777 г., якую публікуе Яцкевіч і на якую ў канцы артыкула спасылаецца і сам Банецкі, Дамінік і Міхал былі роднымі братамі, і менавіта Міхал меў сыноў Адама, Людвіга і Пятра.</ref><ref name="boniecki4" /> '''Францішак Дзерналовіч''' быў стражнікам аршанскім, а потым [[Гродскі суд|гродскім суддзёй]] рэчыцкім (1737).<ref name="boniecki4" /><ref name="jackievic7" />{{rp|271}} Як гродскі суддзя ён у 1738 г. абіраўся на сойміку ў [[Рагачоў|Рагачове]] паслом на сойм Рэчы Паспалітай.<ref name="matsuk2016" />{{rp|115}} Каля 1730 г. Францішак змураваў касцёл Святых Пятра і Паўла [[Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя|бабруйскай езуіцкай рэзідэнцыі]];<ref name="zaleski">{{Cite book |last=Załęski |first=S. |title=Jezuici w Polsce |location=Kraków |publisher=Drukarnia W. L. Anczyca |year=1908 |chapter=Rozdział 101 |chapter-url=https://pl.wikisource.org/wiki/Jezuici_w_Polsce_(1908)/Rozdział_101 |lang=pl}}</ref><ref group="заўв.">С. Залэнскі называе Францішка бацькам суперыёра бабруйскіх езуітаў Антона Дзерналовіча; паводле Банецкага і Яцкевіча, езуіт Антон быў Францішкавым братам.</ref> тэстаментам 1742 г. ён пакінуў усю маёмасць сыну Лявону Юзафу і загадаў пахаваць сябе ў бабруйскіх езуітаў.<ref name="boniecki4" /> === Лявон Юзаф Дзерналовіч === '''Лявон Юзаф''' (у вывадовай справе — Юзаф Лявон) Дзерналовіч, сын Францішка, быў [[стольнік]]ам рэчыцкім (1762), гродскім пісарам (1765), [[харужы]]м (1765) і [[падкаморы]]м рэчыцкім (1778); жонка — Вікторыя з Хлявінскіх.<ref name="boniecki4" /> Як гродскі пісар ён быў абраны паслом на сойм 1762 г.<ref name="matsuk2016" />{{rp|115}} Ва ўніверсалах, якімі склікаўся попіс шляхты Рэчыцкага павета 30 верасня 1765 г., ён названы «Юзафам Леонам Дэрнатовічам, харужым павета Рэчыцкага».<ref name="popis1765" /><ref group="заўв.">Так у транскрыпцыі: ''«Jozefa Leona Dernatowicza Chorążego Pttu Rzeczy[ckiego]»''.</ref> Сам ён у попісе не пісаўся. Як харужы і палкоўнік павета ён падпісваў і попісы павятовага войска 1765 і 1774 гг.<ref name="jackievic8">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}}</ref>{{rp|257}} У 1767 г. харужы Юзаф Дзерналовіч быў маршалкам Рэчыцкай канфедэрацыі і ўваходзіў у склад канцылярыі генеральнай канфедэрацыі ВКЛ, утворанай 2 чэрвеня 1767 г.<ref name="anishchanka2003" />{{rp|111}} Пасля Першага падзелу Рэчы Паспалітай ён прадстаўляў свой род пры вывадзе шляхецтва; земскі суд [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]] прызнаў Дзерналовічаў у шляхецтве 2 сакавіка 1777 г.<ref name="jackievic7" />{{rp|271}} Паводле матэрыялаў Генеральнага межавання 1783—1784 гг., «рэчыцкі падкаморы» Восіп Францавіч Дзерналовіч валодаў у [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] сялом Рогі з 278 сялянскімі дварамі, 678 рэвізскімі душамі мужчын і 1020 жанчын.<ref name="anishchanka7">{{Cite journal |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Спісы шляхты Магілёўскай губерні за 1783—1784 гг. |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=75—99}}</ref>{{rp|86}} == Дорыя-Дзерналовічы == У Лявона Юзафа і Вікторыі з Хлявінскіх было тры сыны:<ref name="boniecki4" /> * '''Севярын''' — чашнік рэчыцкі (1783), земскі пісар (1787), маршалак старадубаўскі (1793); * '''Вінцэнт''' — [[Камергер|шамбелян]] караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] (1786), кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна Святога Станіслава]]; * '''Фаўстын''' — шамбелян Станіслава Аўгуста (1791), земскі суддзя рэчыцкі (1793). Падзяляючы бацькоўскія маёнткі ў 1793 г., браты ўпершыню назвалі сябе Дорыя-Дзерналовічамі, і з таго часу іх нашчадкі ўжывалі гэты прыдомак. У Расійскай імперыі Дзерналовічам прызнавалася шляхецтва з прыдомкам Дорыя ў 1837, 1867 і 1889 гг.<ref name="boniecki4" /><ref group="заўв.">У тэкставым слоі адсканаванага выдання Банецкага год падзелу выглядае як «1493»; паводле кантэксту (Фаўстын — земскі суддзя з 1793 г.) гэта 1793 г.</ref> Магілёўскі дваранскі дэпутацкі сход 21 студзеня 1821 г. унёс Вінцэнта, сына Лявона Юзафа, у 6-ю частку радаводнай кнігі губерні; у 1823 г. ён атрымаў дыплом і генеалагічнае дрэва роду.<ref name="jackievic7" />{{rp|271}} '''Вінцэнт''' быў дзедзічам Віктарына і Заблоцця; з шлюбу з Канстанцыяй з Грабоўскіх ён меў сына '''{{нп3|Тадэвуш Раймунд Дорыя-Дзерналовіч|Тадэвуша Раймунда|pl|Tadeusz Rajmund Doria-Dernałowicz}}''', народжанага ў 1794 г. у [[Засулле|Засуллі]] (метрыка ў [[Стоўбцы|Стоўбцах]]).<ref name="boniecki4" /> Лінія '''Фаўстына''', дзедзіча Рогіня, Рудні і Наухавіч, засталася ў Магілёўскай губерні. Яго сын ад Тэклі з Быкоўскіх '''Стэфан''' (нар. 1798) быў суддзёй Магілёўскага галоўнага суда (1826) і жанаты з кн. Пелагеяй Пузынянкай; іх сыны Міхал Цэзары (нар. 1826), Уладзімір Ян (нар. 1829), Аўгустын Эдмунд (нар. 1830) і Севярын Міхал (нар. 1833) нарадзіліся ў Рогіні. Міхал Цэзары застаўся ўладальнікам Рогіня, Уладзімір Ян валодаў Раўковічамі ў Рагачоўскім павеце, а Севярын, уладальнік Заблоцця і Мінска, ажаніўся з Евай, дачкой Тадэвуша Раймунда.<ref name="boniecki4" /> == Прадстаўнікі == * '''Матыс''', сын Стэфана (1615—1618) — зямянін Берасцейскага ваяводства, дзедзіч Басяча ** '''Адам''' (1642) *** '''Казімір''' (†1655) — загінуў у бітве пад Вярхавічамі *** '''Самуэль''' — каралеўскі палкоўнік, ашмянскі паборца (1661) *** '''Ян''' — мечнік рэчыцкі (1667), уладальнік Таранава (Тарнова) у Аршанскім павеце (1658) **** '''Дамінік''' — падстолі смаленскі, набыў Шарсцін (1678) ***** '''Антон''' — езуіт, суперыёр бабруйскай рэзідэнцыі ***** '''Ян''' — скарбнік рэчыцкі (1730) ***** '''Францішак''' — стражнік аршанскі, гродскі суддзя рэчыцкі (1737), пасол на сойм (1738), фундатар касцёла ў Бабруйску ****** '''Лявон Юзаф''' — стольнік (1762), гродскі пісар і харужы (1765), падкаморы рэчыцкі (1778), маршалак Рэчыцкай канфедэрацыі (1767) ******* '''Севярын''' — чашнік рэчыцкі, земскі пісар, маршалак старадубаўскі (1793) ******* '''Вінцэнт''' — шамбелян Станіслава Аўгуста ******** '''Тадэвуш Раймунд''' (нар. 1794) ******* '''Фаўстын''' — шамбелян, земскі суддзя рэчыцкі (1793), дзедзіч Рогіня ******** '''Стэфан''' (нар. 1798) — суддзя Магілёўскага галоўнага суда (1826) **** '''Міхал''' — бацька Адама, Людвіга і Пятра == Гістарыяграфія == Найбольш поўны радавод роду падае 4-ы том «Гербоўніка польскага» А. Банецкага (1901), які карыстаўся і вывадовай справай Дзерналовічаў 1777 г. з Рагачоўскага земскага суда.<ref name="boniecki4" /> Тую самую справу, захаваную ў фондзе земскага суда Рагачоўскай правінцыі ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]], выкарыстаў З. Л. Яцкевіч у «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» (2009).<ref name="jackievic7" />{{rp|271}} Месца роду ў павятовай палітыцы акрэсліў А. Мацук.<ref name="matsuk2016" /> == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Рагачоўскія павятовыя маршалкі]] * [[Любіч (герб)]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Boniecki |first=A. |title=Herbarz polski |volume=4 |location=Warszawa |publisher=Gebethner i Wolff |year=1901 |pages=260—261 |lang=pl}} * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}} * {{Cite book |last=Мацук |first=А. У. |chapter=Соймікі Рэчыцкага павета ў Рагачове 1735—1763 гг.: віды, месца правядзення, удзельнікі і соймавае прадстаўніцтва |title=Рагачоўскія чытанні – 2016 |location=Мінск |publisher=Права і эканоміка |year=2016 |pages=109—116}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Рагачоўскі павет]] s8c2zfqtvvp8dyo3sj4e2voltv43oc4 0 816108 5211694 2026-10-05T11:02:04Z Ciepiersia 162280 Ciepiersia перанёс старонку [[Пажар у Слуцку (1881)]] у [[Пажар у Слуцку (1775)]] 5211694 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пажар у Слуцку (1775)]] toqtuhmto7rnfofuifiljlgghe620a8 5211695 5211694 2026-10-05T11:02:21Z Ciepiersia 162280 выдаліць 5211695 wikitext text/x-wiki {{хв}} #REDIRECT [[Пажар у Слуцку (1775)]] 6p14e4858e0p4vic9d8qrn366ln35uo 0 816109 5211696 2026-10-05T11:03:16Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Курбацкія | Арыгінал = {{lang-pl|Kurbacki}} | Герб = Blankensztajn I POL COA.svg | Апісанне герба = «{{нп3|Бланкенштэйн (герб)|Бланкенштэйн|pl|Blankensztein}}» | Перыяд = XVI — XVIII ст. | Роданачальнік = Аўдзей Курбацкі | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * Рэч Паспалітая...» 5211696 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Курбацкія | Арыгінал = {{lang-pl|Kurbacki}} | Герб = Blankensztajn I POL COA.svg | Апісанне герба = «{{нп3|Бланкенштэйн (герб)|Бланкенштэйн|pl|Blankensztein}}» | Перыяд = XVI — XVIII ст. | Роданачальнік = Аўдзей Курбацкі | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = [[Чачэрскае староства|Чачэрскі тракт]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] | Зямельныя ўладанні = * Лужкі (Лужок) і Жабіна ў Чачэрскім тракце }} '''Курбацкія''' ({{lang-pl|Kurbacki}}, {{lang-ru|Курбацкие}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «{{нп3|Бланкенштэйн (герб)|Бланкенштэйн|pl|Blankensztein}}» з [[Чачэрскае староства|Чачэрскага тракту]] [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Родавым гняздом былі Лужкі (Лужок) і Жабіна каля [[Сож]]а, дзе роданачальнік Аўдзей Курбацкі атрымаў зямлю ў 1586 г. Курбацкія валодалі зямлёй у Лужанскім водрубе супольна з суседнімі шляхецкімі родамі; у XVII—XVIII стст. Курбацкія служылі ў павятовай харугве, а ў 1765 г. пісаліся ў попісе шляхты Прапойскай парафіі.<ref name="jackievic7">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}}</ref>{{rp|277—278}}<ref name="popis1765">НГАБ. Ф. 1783. Воп. 1. Спр. 1. Арк. 54—65адв.</ref> Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|Першага падзелу Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў шляхецтве Магілёўскім галоўным земскім судом.<ref name="jackievic7" />{{rp|278}} == Герб == Пад гербам «Бланкенштэйн» Курбацкія запісаны ў «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» З. Яцкевіча, складзеным паводле вывадовых спраў земскага суда [[Рагачоўская правінцыя|Рагачоўскай правінцыі]].<ref name="jackievic7" />{{rp|277}} Герб рэдкі: у спісе гербаў шляхты ВКЛ, які публікуе Ю. Лычкоўскі, Курбацкія — адзіны род, запісаны пад ім.<ref name="lyczkowski">{{Cite web |last=Łyczkowski |first=J |title=Herby szlachty litewskiej: litery A—B |url=https://lyczkowski.net/pl/herby-szlachty-litewskiej/litery-a-b |website=Herbarz szlachty WKL |lang=pl}}</ref> == Гісторыя == === Аўдзей Курбацкі і Лужкі—Жабіна === Роданачальнік роду '''Аўдзей''' атрымаў 25 лютага 1586 г. прывілей караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] на зямлю ў Лужках—Жабіне, запісаны ў актавыя кнігі Чачэрскага замкавага суда. Пра спрэчку за гэтыя ўладанні з чачэрскім старостам Крыштапам Зяновічам сведчаць мандат на задворныя асэсарскія суды ад 15 мая 1599 г. і пленіпатэнцыя ад Андрэя Хадаркевіча, Ждана Манкевіча і іншай шляхты Рэчыцкага павета, актыкаваная ў Рэчыцкім судзе 19 сакавіка 1600 г. Паводле тэстаменту цесця, Івана Арцюховіча, Аўдзей стаў уладальнікам дзвюх частак грунту — Неўровічызны і Губарэвічызны — у сяле Лужэнскім; гэтае права пацвярджаў і тэстамент Яцкі Арцюховіча ад 30 жніўня 1652 г.<ref name="jackievic7" />{{rp|277}} Аўдзей пакінуў сыноў '''Сымона''' і '''Пятра'''. Пётр у 1619 г. судзіўся з Уельскімі (Уейскімі), дзяржаўцамі Расошыцкімі, за яз Пузырка на Сожы, які належаў да маёнтка Лужок-Жабіна. 13 сакавіка 1636 г. угодлівым запісам уладанні Лужок-Жабіна, Енцы і Вараноўшчына былі падзеленыя паміж Пятром і Сямёнам Курбацкімі, Жлобамі і Губарэвічамі. Сын Пятра '''Гапон''' пасля смерці бацькі атрымаў канфірмацыйны прывілей караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] на маёнтак Жабіна.<ref name="jackievic7" />{{rp|277}} === Лужанскі водруб === Лужкі і Жабіна ляжалі ў Лужанскім водрубе Чачэрскага тракту, дзе разам з Курбацкімі сядзела некалькі іншых шляхецкіх родаў. Землі водруба ў 1588 г. дзялілі паміж сабой мяркулаўскія [[баяры]], мясцовая шляхта і чачэрскі стараста Крыштап Зяновіч; у 1630 г. Губарэвічы, Жлобы, Якімовічы, Нестаровічы, Курбацкія, Лашкевічы і іншыя заключылі ўгодлівы запіс аб сваіх спадчынных уладаннях у «Вараноўшчыне, Жабіне або Лужках» з чачэрскім і аршанскім старостам [[Аляксандр Дажбог Сапега|Аляксандрам Дажбогам Сапегам]].<ref name="jackievic7" />{{rp|270}} У 1636 г. Якімовічы-Янковічы судзіліся аб межах Лужанскага, Янцаў, Вараноўшчыны і Жабіна з Лашкевічамі, Курбацкімі, Нестаровічамі і іншымі.<ref name="jackievic8">{{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=8 |location=Мінск |publisher=НГАБ |year=2010 |pages=255—276}}</ref>{{rp|274}} Частку Жабіна Курбацкія адчужалі: 18 красавіка 1678 г. Ян Грыбоўскі, выхадзец з Аршанскага павета, набыў яе ў Грышкі Цішчанкі Курбацкага. Праз амаль восемдзесят гадоў, 16 мая 1756 г., нашчадкі Грыбоўскага на сумесным выездзе на месца ўладкавалі спрэчку пра грунты з Габрыэлем, Данілам, Нестарам, Апанасам, Хамой і Іванам Курбацкімі.<ref name="jackievic7" />{{rp|269}} === XVII—XVIII стст. === У Гапона былі чатыры сыны — '''Ян''', '''Якаў''', '''Хведар''' і '''Рыгор'''. Іх службу і падаткі засведчвалі квіты аплаты [[падымнае|падымнага]] за 1650, 1690, 1691, 1698 і 1702 гг. і попісы павятовай харугвы 1679 і 1681 гг. Рыгор пакінуў шэсць сыноў — Якава, Цімоха, Пархома, Хведара, Самуэля і Ціта, ад якіх паходзяць Курбацкія другой паловы XVIII ст.<ref name="jackievic7" />{{rp|277—278}} Пры вывадзе род прадставіў, між іншым, дэкрэт асэсарскіх судоў ВКЛ ад 3 студзеня 1752 г.<ref name="jackievic7" />{{rp|277}} У студзені 1752 г. асэсарскія суды разглядалі і справы суседніх родаў Чачэрскага тракту — Шалютаў з Свяцілавіч і Якімовічаў-Янковічаў з Лужанскага — з чачэрскім старостам [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалам Агінскім]] і Марцыбелай Завішынай.<ref name="jackievic8" />{{rp|272, 275}} У [[Паспалітае рушэнне|попісе]] шляхты Рэчыцкага павета 30 верасня 1765 г. у Прапойскай парафіі пісаліся Нестар Курбацкі «з дабротаў вечыстых Жабіна часці сваёй» на кані і Даніла, Барыс і Габрыэль Курбацкія разам з Грыбоўскімі «з дабротаў Жабіна вечыстых часці» пехатою; побач у попісе стаяць Лашкевічы з Жабіна і Вострава і Караткевічы з Каротак.<ref name="popis1765" /><ref group="заўв.">У транскрыпцыі: ''«JP Niescier Kurbacki z Dobr Wieczy[stych] Zabina Częsci Swey na Koniu Dobrym w Należytym porządku popisałsię JP Daniel Borys Gabryel Kurbaccy y Grzybowscy z Dobr Zabina Wieczy[stych] Częsci piechotą popisalisię»''.</ref> Імёны адпавядаюць пакаленнаму роспісу Яцкевіча: Нестар — сын Ціта, Даніла — сын Якава, Габрыэль — сын Самуэля, Барыс — з Апанасавічаў.<ref name="jackievic7" />{{rp|278}} == Вывад шляхецтва == Пасля Першага падзелу Чачэрскі тракт адышоў да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Курбацкія былі прызнаныя ў шляхецтве Магілёўскім галоўным земскім судом 15 кастрычніка 1773 г. і 3 лютага 1777 г.; 28 лютага 1775 г. выпіс аб прызнанні атрымалі Габрыэль Самусевіч, Нестар Цітавіч, Барыс, Ян і Іван Апанасавічы, Пракоп Янавіч, а таксама Пётр і Якаў Курбацкія. Габрыэль падпісаўся пры вывадзе трыма крыжыкамі, і па яго просьбе за яго падпісаўся Канстанцін Караткевіч.<ref name="jackievic7" />{{rp|278}} У апісаннях Генеральнага межавання Магілёўскай губерні 1783—1784 гг. Нестар Цітавіч, Фёдар Гаўрылавіч, Пракоп Іванавіч, Рыгор і Пётр Цімафеевічы Курбацкія значацца суўладальнікамі сельца Лужок у [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]]<ref name="anishchanka7">{{Cite journal |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Спісы шляхты Магілёўскай губерні за 1783—1784 гг. |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=75—99}}</ref>{{rp|92}} — разам з Грыбоўскімі і Губарэвічамі, тымі самымі суседзямі, што і ў XVII ст.<ref name="anishchanka7" />{{rp|86}} 12 мая 1799 г. шляхціч Рагачоўскага павета Пётр, сын Нестара, падаў у Магілёўскі дваранскі дэпутацкі сход 13 дакументаў і просьбу аб прызнанні ў дваранстве; у 1823 г. дакументы былі вернутыя.<ref name="jackievic7" />{{rp|278}} == Радавод == * '''Аўдзей''' (прывілей 1586) — роданачальнік ** '''Сымон''' (Сямён) ** '''Пётр''' (згадваецца ў 1619—1636) *** '''Гапон''' **** '''Ян''', '''Хведар''' **** '''Якаў''' ***** '''Мацей''' — меў дачку **** '''Рыгор''' ***** '''Якаў''' ****** '''Даніла''' — у попісе 1765 г. ***** '''Цімох''' ***** '''Пархом''' ****** '''Ян''', '''Хведар''', '''Пётр''' ***** '''Хведар''' ****** '''Апанас''', '''Тамаш''', '''Іван''' ***** '''Самуэль''' ****** '''Габрыэль''' — у попісе 1765 г. ***** '''Ціт''' ****** '''Нестар''' — у попісе 1765 г.; суўладальнік Лужка (1783—1784) ******* '''Пётр''' — падаў просьбу аб прызнанні ў дваранстве (1799) == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў З. Л. Яцкевіч у «Малым гербоўніку Рагачоўскай шляхты» (2009) паводле спраў земскага суда Рагачоўскай правінцыі ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="jackievic7" />{{rp|277—278}} Звесткі пра суседнія роды Лужанскага водруба змяшчаюць артыкулы таго ж гербоўніка пра Грыбоўскіх, Губарэвічаў і Якімовічаў-Янковічаў.<ref name="jackievic7" />{{rp|269—270}}<ref name="jackievic8" />{{rp|274—275}} == Гл. таксама == * [[Рэчыцкая шляхта]] * [[Чачэрскае староства]] == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite journal |last=Яцкевіч |first=З. Л. |title=Малы гербоўнік Рагачоўскай шляхты |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=267—281}} * {{Cite journal |last=Анішчанка |first=Я. К. |title=Спісы шляхты Магілёўскай губерні за 1783—1784 гг. |journal=Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. |issue=7 |location=Мінск |publisher=БелНДІДАС |year=2009 |pages=75—99}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Рагачоўскі павет]] olicrkzbmxuzea8pruiip60lft3l5yi 0 816110 5211700 2026-10-05T11:06:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Дачка Радзімы''' — прыгодніцкі чорна-белы фільм працягласцю 70 мін, зняты ш 1937 годзе. Рэжысёр: [[Уладзімір Корш-Саблін]]. Аўтар сцэнарыя: Іаган Зэльцэр. Аператары: Барыс Рабаў, Яўген Шапіра. == Сюжэт == Затрыманне калгаснікамі Савецкай Беларусі фашысцкіх д...» 5211700 wikitext text/x-wiki '''Дачка Радзімы''' — прыгодніцкі чорна-белы фільм працягласцю 70 мін, зняты ш 1937 годзе. Рэжысёр: [[Уладзімір Корш-Саблін]]. Аўтар сцэнарыя: Іаган Зэльцэр. Аператары: Барыс Рабаў, Яўген Шапіра. == Сюжэт == Затрыманне калгаснікамі Савецкай Беларусі фашысцкіх дыверсантаў, парушальнікаў мяжы. Другая палова 30-х гадоў. == Ролі і акцёры == У ролях: Міхаіл Болдуман, Зоя Карпава, Аляксандр Чысцякоў, Марыя Блюменталь-Тамарына, Генадзь Мічурын, Іван Коваль-Самборскі, Роза Свярдлова, К. Скраўбе, Юрый Талубееў, С. Калакоў, Канстанцін Сарокін. [[Катэгорыя:Фільмы 1937 года]] 6kma0v3hk473wo3zsdrax2ddmsb2eug 5211704 5211700 2026-10-05T11:08:50Z Autumndancer 168015 5211704 wikitext text/x-wiki '''Дачка Радзімы''' — прыгодніцкі чорна-белы фільм працягласцю 70 мін, зняты ш 1937 годзе. Рэжысёр: [[Уладзімір Корш-Саблін]]. Аўтар сцэнарыя: Іаган Зэльцэр. Аператары: Барыс Рабаў, Яўген Шапіра. == Сюжэт == Затрыманне калгаснікамі Савецкай Беларусі фашысцкіх дыверсантаў, парушальнікаў мяжы. Другая палова 30-х гадоў. == Ролі і акцёры == У ролях: Міхаіл Болдуман, Зоя Карпава, Аляксандр Чысцякоў, Марыя Блюменталь-Тамарына, Генадзь Мічурын, Іван Коваль-Самборскі, Роза Свярдлова, К. Скраўбе, Юрый Талубееў, С. Калакоў, Канстанцін Сарокін. == Літаратура == * ''Игорь Авдеев'', ''Лариса Зайцева'' Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2 [[Катэгорыя:Фільмы 1937 года]] jqdl54ymyp213bfrqkh5lo3q3y7s87o 5211708 5211704 2026-10-05T11:10:20Z Autumndancer 168015 5211708 wikitext text/x-wiki '''Дачка Радзімы''' — прыгодніцкі чорна-белы фільм працягласцю 70 мін, зняты ш 1937 годзе. Рэжысёр: [[Уладзімір Корш-Саблін]]. Аўтар сцэнарыя: Іаган Зэльцэр. Аператары: Барыс Рабаў, Яўген Шапіра. == Сюжэт == Затрыманне калгаснікамі Савецкай Беларусі фашысцкіх дыверсантаў, парушальнікаў мяжы. Другая палова 30-х гадоў. == Ролі і акцёры == У ролях: Міхаіл Болдуман, Зоя Карпава, Аляксандр Чысцякоў, Марыя Блюменталь-Тамарына, Генадзь Мічурын, Іван Коваль-Самборскі, Роза Свярдлова, К. Скраўбе, Юрый Талубееў, С. Калакоў, Канстанцін Сарокін. == Літаратура == * ''Игорь Авдеев'', ''Лариса Зайцева'' Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2 {{Фільмы Уладзіміра Корш-Сабліна}} [[Катэгорыя:Фільмы 1937 года]] cftolbuds5odiqfoincw0n9voorfvq6 5211714 5211708 2026-10-05T11:15:36Z Autumndancer 168015 5211714 wikitext text/x-wiki '''Дачка Радзімы''' — прыгодніцкі чорна-белы фільм працягласцю 70 мін, зняты ш 1937 годзе. Рэжысёр: [[Уладзімір Корш-Саблін]]. Аўтар сцэнарыя: Іаган Зэльцэр. Аператары: Барыс Рабаў, [[Яўген Веніямінавіч Шапіра|Яўген Шапіра]]. == Сюжэт == Затрыманне калгаснікамі Савецкай Беларусі фашысцкіх дыверсантаў, парушальнікаў мяжы. Другая палова 30-х гадоў. == Ролі і акцёры == У ролях: Міхаіл Болдуман, Зоя Карпава, Аляксандр Чысцякоў, Марыя Блюменталь-Тамарына, Генадзь Мічурын, Іван Коваль-Самборскі, Роза Свярдлова, К. Скраўбе, Юрый Талубееў, С. Калакоў, Канстанцін Сарокін. == Літаратура == * ''Игорь Авдеев'', ''Лариса Зайцева'' Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2 {{Фільмы Уладзіміра Корш-Сабліна}} [[Катэгорыя:Фільмы 1937 года]] 4lxd5nvd9d1lhhtb4kzpb280rz14h4q 5211715 5211714 2026-10-05T11:16:48Z Autumndancer 168015 /* Ролі і акцёры */ 5211715 wikitext text/x-wiki '''Дачка Радзімы''' — прыгодніцкі чорна-белы фільм працягласцю 70 мін, зняты ш 1937 годзе. Рэжысёр: [[Уладзімір Корш-Саблін]]. Аўтар сцэнарыя: Іаган Зэльцэр. Аператары: Барыс Рабаў, [[Яўген Веніямінавіч Шапіра|Яўген Шапіра]]. == Сюжэт == Затрыманне калгаснікамі Савецкай Беларусі фашысцкіх дыверсантаў, парушальнікаў мяжы. Другая палова 30-х гадоў. == Ролі і акцёры == У ролях: [[Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман|Міхаіл Балдуман]], Зоя Карпава, Аляксандр Чысцякоў, Марыя Блюменталь-Тамарына, Генадзь Мічурын, Іван Коваль-Самборскі, Роза Свярдлова, К. Скраўбе, Юрый Талубееў, С. Калакоў, Канстанцін Сарокін. == Літаратура == * ''Игорь Авдеев'', ''Лариса Зайцева'' Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2 {{Фільмы Уладзіміра Корш-Сабліна}} [[Катэгорыя:Фільмы 1937 года]] r1c61u7ukjd7vlcozlzmp7qzk30u8fm 0 816111 5211716 2026-10-05T11:22:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман''' ({{lang-ru|Михаил Пантелеймонович Болдума́н}}) — савецкі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). Лаўрэат трох [[Сталінская прэмія|Сталінскіх прэмій]] першай ступені (1946 — двойчы, 1950). == Біяграфія == У 1908—1916 гадах вучыў...» 5211716 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман''' ({{lang-ru|Михаил Пантелеймонович Болдума́н}}) — савецкі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). Лаўрэат трох [[Сталінская прэмія|Сталінскіх прэмій]] першай ступені (1946 — двойчы, 1950). == Біяграфія == У 1908—1916 гадах вучыўся ў Кішынёўскай мужчынскай гімназіі, у 1916—1920 гадах — у Жмерынскай мужчынскай гімназіі. У 1921—1922 гадах — акцёр аматарскай трупы Жмерынскага ваенкамата, у 1922—1923 — тэатра Жмерынскага ўстаноўчага сходу прафсаюза чыгуначнікаў «Чыгуначная аўдыторыя», зімой 1923 года — Жытомірскага гарадскога тэатра, у 19 1924—1931 — Рускай дзяржаўнай драмы ў Кіеве (цяпер Нацыянальны акадэмічны тэатр рускай драмы імя Лесі Украінкі). У 1931—1933 гадах — акцёр Маскоўскага драматычнага тэатра (былы Тэатр Корша). Пасля закрыцця тэатра ў пачатку 1933 года — акцёр МХАТа 2-га. У 1933—1983 гадах — акцёр МХАТ імя М. Горкага, дзе сыграў на яго сцэне 46 роляў. Першапачаткова ён быў задзейнічаны ў эпізадычных ролях, і сапраўдны поспех прыйшоў да яго ў 1935 годзе. Быў дублёрам Б. Г. Дабранравава ў «Платоне Крэчэце» А. Я. Карнейчука, У. І. Качалава — у «Трох сёстрах» А. П. Чэхава, Н. П. Хмелева — у «Крамлёўскіх курантах» М. Ф. Пагодзіна. У кіно — з 1930 года. Жыў у Маскве на Кузнецкім Мосце ў даходным доме Хамякова. Памёр 28 снежня 1983 года ў Маскве[1]. Пахаваны на Увядзенскіх могілках. {{DEFAULTSORT:Балдуман}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] qkdeecsfdmcm0k1d9x8fzgwm1gky5zq 5211717 5211716 2026-10-05T11:23:24Z Autumndancer 168015 5211717 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман''' ({{lang-ru|Михаил Пантелеймонович Болдума́н}}) — савецкі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). Лаўрэат трох [[Сталінская прэмія|Сталінскіх прэмій]] першай ступені (1946 — двойчы, 1950). == Біяграфія == У 1908—1916 гадах вучыўся ў Кішынёўскай мужчынскай гімназіі, у 1916—1920 гадах — у Жмерынскай мужчынскай гімназіі. У 1921—1922 гадах — акцёр аматарскай трупы Жмерынскага ваенкамата, у 1922—1923 — тэатра Жмерынскага ўстаноўчага сходу прафсаюза чыгуначнікаў «Чыгуначная аўдыторыя», зімой 1923 года — Жытомірскага гарадскога тэатра, у 19 1924—1931 — Рускай дзяржаўнай драмы ў Кіеве (цяпер Нацыянальны акадэмічны тэатр рускай драмы імя Лесі Украінкі). У 1931—1933 гадах — акцёр Маскоўскага драматычнага тэатра (былы Тэатр Корша). Пасля закрыцця тэатра ў пачатку 1933 года — акцёр МХАТа 2-га. У 1933—1983 гадах — акцёр МХАТ імя М. Горкага, дзе сыграў на яго сцэне 46 роляў. Першапачаткова ён быў задзейнічаны ў эпізадычных ролях, і сапраўдны поспех прыйшоў да яго ў 1935 годзе. Быў дублёрам Б. Г. Дабранравава ў «Платоне Крэчэце» А. Я. Карнейчука, У. І. Качалава — у «Трох сёстрах» А. П. Чэхава, Н. П. Хмелева — у «Крамлёўскіх курантах» М. Ф. Пагодзіна. У кіно — з 1930 года. Жыў у Маскве на Кузнецкім Мосце ў даходным доме Хамякова. Памёр 28 снежня 1983 года ў Маскве[1]. Пахаваны на Увядзенскіх могілках. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Балдуман}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] 4gmt6udthywqmbe5ufmeds01m7x3k2r 5211719 5211717 2026-10-05T11:24:42Z Autumndancer 168015 5211719 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман''' ({{lang-ru|Михаил Пантелеймонович Болдума́н}}) — савецкі [[акцёр]]. [[Народны артыст СССР]] (1965). Лаўрэат трох [[Сталінская прэмія|Сталінскіх прэмій]] першай ступені (1946 — двойчы, 1950). == Біяграфія == У 1908—1916 гадах вучыўся ў Кішынёўскай мужчынскай гімназіі, у 1916—1920 гадах — у Жмерынскай мужчынскай гімназіі. У 1921—1922 гадах — акцёр аматарскай трупы Жмерынскага ваенкамата, у 1922—1923 — тэатра Жмерынскага ўстаноўчага сходу прафсаюза чыгуначнікаў «Чыгуначная аўдыторыя», зімой 1923 года — Жытомірскага гарадскога тэатра, у 19 1924—1931 — Рускай дзяржаўнай драмы ў Кіеве (цяпер Нацыянальны акадэмічны тэатр рускай драмы імя Лесі Украінкі). У 1931—1933 гадах — акцёр Маскоўскага драматычнага тэатра (былы Тэатр Корша). Пасля закрыцця тэатра ў пачатку 1933 года — акцёр МХАТа 2-га. У 1933—1983 гадах — акцёр МХАТ імя М. Горкага, дзе сыграў на яго сцэне 46 роляў. Першапачаткова ён быў задзейнічаны ў эпізадычных ролях, і сапраўдны поспех прыйшоў да яго ў 1935 годзе. Быў дублёрам Б. Г. Дабранравава ў «Платоне Крэчэце» А. Я. Карнейчука, У. І. Качалава — у «Трох сёстрах» А. П. Чэхава, Н. П. Хмелева — у «Крамлёўскіх курантах» М. Ф. Пагодзіна. У кіно — з 1930 года. Жыў у Маскве на Кузнецкім Мосце ў даходным доме Хамякова. Памёр 28 снежня 1983 года ў Маскве[1]. Пахаваны на Увядзенскіх могілках. == Фільмаграфія == * (1937) «[[Дачка Радзімы]]» == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Балдуман}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] clu660d6cms1pyzrjhswxmlm64va9rj 0 816112 5211718 2026-10-05T11:23:48Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман]] 5211718 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман]] 968ji9ug0bfbfxg7o1h5jhv7ordsanx 0 816113 5211720 2026-10-05T11:26:03Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман]] 5211720 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман]] 968ji9ug0bfbfxg7o1h5jhv7ordsanx 0 816114 5211742 2026-10-05T11:49:50Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Верхняя Хайрузаўка]] у [[Жагаргы Хайрузаўка]] 5211742 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жагаргы Хайрузаўка]] btvmv5wnld0169h2s0wvo4e3x5k5mjg 0 816115 5211747 2026-10-05T11:51:44Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Кральчатнік (сяло)]] у [[Кральчатнік (аул)]] 5211747 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кральчатнік (аул)]] rmhxnpu69u9o1uswduzm08jw44d4xln