Кіеў

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кіеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2150</id>
    <revision>
      <id>5212545</id>
      <parentid>5134054</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:30:30Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5212545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49022" sha1="l60nqftzl9lfxd6kb8ccmkrtk7iwpuq" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Кіеў
 |арыгінальная назва      = {{lang-uk|Київ}}
 |краіна                  = Украіна
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =    
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   =
  |lat_dir = N |lat_deg = 50 |lat_min = 27 |lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 30 |lon_sec = 00
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 250
 |памер карты рэгіёна     = 0
 |памер карты раёна       = 
 |выгляд рэгіёна          =
 |рэгіён                  =
 |рэгіён у табліцы        =
 |выгляд раёна            =
 |раён                    =
 |раён у табліцы          =
 |выгляд абшчыны          = 
 |абшчына                 = 
 |абшчына ў табліцы       = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = Гарадскі галава
 |глава                   = [[Віталь Клічко]]
 |выгляд раздзела         =
 |раздзел                 =
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        =
 |ранейшыя імёны          = 
 |статус з                = 
 |плошча                  = 835,58 &lt;ref&gt;[http://www.grad.gov.ua/ua/plan_news КА &quot;Інстытут Генеральнага плана горада Кіева&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110523233303/http://www.grad.gov.ua/ua/plan_news |date=23 мая 2011 }}&lt;/ref&gt;
 |выгляд вышыні           =
 |вышыня цэнтра НП        =
 |клімат                  = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |насельніцтва            = 2 950 702&lt;ref&gt; https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_Сhuselnist.pdf&lt;/ref&gt;
 |год перапісу            = 2022
 |шчыльнасць              = 3299
 |агламерацыя             = 3,65 млн. &lt;ref name=&quot;Великий Київ&quot;&gt;[http://aglomeracii.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=56:2010-06-19-00-05-52&amp;catid=35:2010-06-19-00-05-19&amp;Itemid=59 Великий Київ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110707093634/http://aglomeracii.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=56:2010-06-19-00-05-52&amp;catid=35:2010-06-19-00-05-19&amp;Itemid=59 |date=7 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;
 |нацыянальны склад       = [[украінцы]], [[рускія]], [[беларусы]]
 |канфесійны склад        = [[праваслаўе]]
 |этнохороним             = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = +380 44
 |паштовы азначнік        =
 |паштовыя азначнікі      =
 |аўтамабільны код        = AA (да 2004: КА,КВ,КЕ,КН,КІ,KT)
 |выгляд ідэнтыфікатара   =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
}}

'''Кі́еў''' ({{lang-orv|Кыѥвъ}}, {{lang-uk|Київ}} {{Audio|Uk-Київ.ogg|маўленне па-ўкраінску}}) — сталіца і найвялікшы горад [[Украіна|Украіны]]. Размешчаны на [[Дняпро|Дняпры]], у паўночнай частцы краіны. Насельніцтва (2023) — 3 200 000 чалавек.

Цэнтр [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] і [[Кіева-Святошынскі раён|Кіева-Святошынскага раёна]], але не ўваходзіць у іх склад як адзін з двух гарадоў дзяржаўнага падпарадкавання са статусам роўным вобласці (другі такі горад — [[Севастопаль]]).

== Назва ==

=== Этымалогія ===
Паводле легенды пра заснаванне Кіева, назва горада паходзіць ад імя [[Кій (князь)|Кія]] — найстарэйшага з трох братоў, якія лічацца заснавальнікамі горада. Адна з гэтых легенд дайшла да нас у летапісе [[XII стагоддзе|XII ст.]] «[[Аповесць мінулых гадоў]]».&lt;ref name=&quot;eob&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv] // ''[[Брытанская энцыклапедыя|Encyclopædia Britannica]]''. Праверана 9 сакавіка 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочка]]'', ''[[Глеб Юр’евіч Івакін|Г. Ю. Івакін]]'', ''[[Яраслава Уладзіміраўна Верменіч|Я. У. Верменіч]]''. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Kyiv_mst Кіеў]. Энцыклапедыя гісторыі Украіны.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Талочка&quot;&gt;''[[Пётр Пятровіч Талочка|П. П. Талочка]]''. Новыя археалагічныя даследаванні Кіева (1963—1978) // Новае ў археалогіі Кіева. — Кіеў, 1981.&lt;/ref&gt;

У [[сага]]х Кіеў меў назву ''Koenugarðr''&lt;ref&gt;[[Лявонцій Віктаравіч Вайтовіч|Войтович Л]]. [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=EJRN&amp;P21DBN=EJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/UIJ_2015_3_5.pdf Гольмґард: де правили руські князі Святослав Ігоревич, Володимир Святославич та Ярослав Володимирович?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830214721/http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=EJRN&amp;P21DBN=EJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF%2FUIJ_2015_3_5.pdf |date=30 серпня 2021 }} // Український історичний журнал. — К., 2015. — № 3 (522) за травень-червень.&amp;nbsp;— С. 40; 51. ISSN 0130-5247&lt;/ref&gt;. Назва «Kænugarður» (К’ёнугард) засталася за Кіевам у [[Ісландская мова|ісландскай мове]].

Кіеў таксама меў цюркскую назву&amp;nbsp;— «Манкермен» («вялікі горад»), «Ківа-Манкермен», якая існавала разам з першапачатковай назвай.&lt;ref&gt;''[[Алена Уладзіміраўна Русіна|А. У. Русіна]]''. [http://chtyvo.org.ua/authors/Rusyna_Olena/Ukraina_pid_tataramy_i_Lytvoiu.djvu Украіна пад татарамі і Літвой // Украіна праз вякі. Т.6; Кіеў, 1998.&amp;nbsp;— 320 с.] {{Недаступная спасылка}} / С. 303.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/default.aspx?PersonID=0000001417 ''А. Б. Бубенок'']. [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/SkhS_2012_1_4.pdf Унёсак Я.&amp;nbsp;Р.&amp;nbsp;Дашкевіча ў развіццё намадалагічных студый у незалежнай Украіне] // [[Усходні Свет (часопіс)|Усходні свет]].&amp;nbsp;— 2012. №&amp;nbsp;1. C. 15-20 / С. 18-19. «''горад Ківа-Манкермен, г.зн. Кіеў''»&lt;/ref&gt;.

Украінскі этнограф [[Мікола Васільевіч Закрэўскі|М. В. Закрэўскі]] сцвярджаў, што згаданы [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзіям Пталемеям]] «[[Азагарыум]]» знаходзіўся на месцы сучаснага Кіева. [[Юліян Андрэевіч Кулакоўскі|Ю. А. Кулакоўскі]] атаясамліваў з Кіевам Пталемееўскі «Метропаль», [[Міхаіл Юльянавіч Брайчэўскі|М. Ю. Брайчэўскі]]&amp;nbsp;— «Сар»&lt;ref&gt;[https://zn.ua/SOCIETY/skolko_let_gradu_kievu.html СКОЛЬКО ЛЕТ ГРАДУ КИЕВУ?]&lt;/ref&gt;.

Паводле арабскіх і персідскіх крыніц [[IX стагоддзе|IX]]—[[X стагоддзе|X стагоддзя]] адзін з дзяржаўных цэнтраў усходнеславянскіх утварэнняў меў назву [[Куявія]] (Куябія, Куяба). Найбольш лагічным з’яўляецца атаясамленне горада Куяба з Кіевам&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/dovidnyk2002#page/n248/mode/1up Куявія] // Даведнік па гісторыі Украіны (А-Я) / Пад аг. рэд. І. Падковы, Р. Шуста.&amp;nbsp;— 2-ое выд. даапр. і дапоўн. Інстытут гістарычных даследаванняў Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко.&amp;nbsp;— К.: [[Генеза (выдавецтва)|Генеза]], 2002.&amp;nbsp;— 1136 с.&amp;nbsp;— ISBN 966-504-179-7.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Мікалай Фёдаравіч Катляр|М. Ф. Катляр]]''. [http://www.history.org.ua/?termin=Kuyaviya Куявія] // Энцыклапедыя гісторыі Украіны : у 10 т. / рэдкал.: В. А. Смолій (старшыня) і ін.; Інстытут гісторыі Украіны НАН Украіны. — К. : Навуковая думка, 2009. — Т. 5 : Кон — Кю. — С. 548. — 560 с. : іл. — ISBN 978-966-00-0855-4.&lt;/ref&gt;.

=== Правапіс ===
[[Файл:Okurum-Khazar.png|міні|справа|200px|«[[Кіеўскі ліст]]» з фондаў [[Кембрыджская ўніверсітэцкая бібліятэка|бібліятэкі Кембрыджскага ўніверсітэта]]. На думку першаадкрывальнікаў, гэты ліст з’яўляецца найстарэйшым аўтэнтычным дакументам, напісаным на тэрыторыі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і можа датавацца [[X стагоддзе]]м нашай эры. Дакумент напісаны на [[Іўрыт|яўрэйскай мове]] і змяшчае, магчыма, першыя згадкі пра Кіеў у форме ''Qiyyōb'' ({{lang-he|קייב}}).]]

У старажытнарускіх помніках назва горада запісвалася як {{lang-cu|Кыѥвъ}}, дзе '''[[ы]]''' перадавала [[Праславянская мова|праславянскі]] гук ''[[Неагублены галосны сярэдняга раду верхняга пад’ёму|*y]]'', а '''[[ѥ]]'''&amp;nbsp;— ётаваны гук [e] («[[є]]»). Такое напісанне доўгі час заставалася ў летапісах. Пазней, пасля спынення дзеяння закона [[другая палаталізацыя|другой палаталізацыі]] і зліцця гуку [[Украінская мова|[ɨ]]] з [[Украінская мова|[і]]] ў новы галосны пярэдне-сярэдняга раду [[Украінская мова|[ɪ]]] з’яўляюцца напісанні [[:uk:wikt:Києвъ|Києвъ]], {{lang-cu|Кіевъ}}, а пасля ўтварэння «[[новы яць|новага яця»]]&lt;ref&gt;''[[Юрый Уладзіміравіч Шавялёў|Юрый Шавялёў]]''. Гістарычная фаналогія ўкраінскай мовы. Харкаў: «Акта», 2002.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;— і «Кыѣвъ»&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=6DxdAAAAcAAJ&amp;pg=PA43&amp;lpg=PA43&amp;dq=Кыѣвъ&amp;source=bl&amp;ots=k3unutreIa&amp;sig=73FmVzWp3oSKowei0iG9SUpGLoY&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiS0cPR4bXTAhWMKiwKHSmFDwkQ6AEIMzAC#v=onepage&amp;q=Кыѣвъ&amp;f=false ''Степан Карпенко''. «Барвинок Украины»]&lt;/ref&gt;, «Киѣвъ»&lt;ref&gt;[https://zbruc.eu/node/57503 ''Омелян Огоновский''. «Мусѣй Школиченко» (з «Исторіи літературы рускои»)]. «Зоря»&amp;nbsp;— 1893.&amp;nbsp;— С.215—216&lt;/ref&gt;, «Кіѣвъ»&lt;ref&gt;[http://shron.chtyvo.org.ua/Zoria/1886_Chyslo_11.pdf ''Семенъ Жукъ''. «Зъ житя на селахъ».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416125619/http://shron.chtyvo.org.ua/Zoria/1886_Chyslo_11.pdf |date=16 красавіка 2017}}&amp;nbsp;— «Зоря». Письмо литературно-наукове для рускихъ родинъ.&amp;nbsp;— Чэрвень 1886&lt;/ref&gt;. З упарадкаваннем [[Украінскі правапіс|украінскага правапісу]] XIX стагоддзя, калі за [ɪ] замацоўваецца літара '''[[и]]''', а за [ji] з ётаванага «новага яця»&amp;nbsp;— '''[[ї]]''', напісанне набывае сучасную форму&amp;nbsp;— Кіеў ({{lang-uk|Київ}}).

=== Пераклад назвы горада на англійскую мову (#KyivNotKiev) ===
{{main|KyivNotKiev}}
2 кастрычніка 2018 года Міністэрства замежных спраў Украіны сумесна з Цэнтрам стратэгічных камунікацый «StratCom Ukraine» запусціла анлайн-кампанію «#CorrectUA», у межах якой будзе звяртацца да замежных СМІ з просьбай выправіць напісанне назвы горада Кіева на мовах гэтых краін (#KyivNotKiev)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/news/67521-correctua-mzs-ukrajini-zvertajetysya-do-svitu-vzhivaj-kyivnotkiev|title= #CorrectUA – МЗС України звертається до світу – вживай #KyivNotKiev|website= Міністерство закордонних справ України|language=uk|accessdate=2018-10-02}}&lt;/ref&gt;.

З’явіліся першыя паведамленні пра выпраўленне напісання Кіева: у сваіх тэкстах пішуць Kyiv замест Kiev выданне [[BBC]]&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2018 /10/6/7087849/ Клімкін пахваліўся вынікамі кампаніі МЗС: BBC піша Kyiv, не Kiev] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210821012743/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018 |date=21 жніўня 2021 }} // Еўрапейская праўда, 6 кастрычніка 2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 14 кастрычніка 2019|url = https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|title = Kyiv not Kiev: BBC змяняе напісанне сталіцы Украіны|publisher = BBC|archiveurl = https://archive.today/20191014091713/https://www.bbc.com/ukrainian/news-49999939|archivedate = 14 кастрычніка 2019|accessdate = 21 жніўня 2021|url-status = live}} (такое правіла напісання сталіцы Украіны ў тэкстах, на картах і графіках уступае ў сілу на BBC з 14 кастрычніка 2019 года)&lt;/ref&gt; і [[Guardian|The Guardian]]&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092786/ Выданне The Guardian будзе пісаць у сваіх тэкстах Kyiv замест Kiev] // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.&lt;/ref&gt;; лонданскі [[Лутан (аэрапорт)|аэрапорт Лутан]]&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092772/ Лонданскі аэрапорт Лутан змяніў назву з Kiev на Kyiv] // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.&lt;/ref&gt;, [[Міжнародны аэрапорт імя Ферэнца Ліста|аэрапорты Будапешта]] і [[Талін (аэрапорт)|Таліна]]&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/14/7092846/ Аэрапорты Будапешта і Таліна выправілі назву Kiev на Kyiv] // Еўрапейская праўда, 14 лютага 2019.&lt;/ref&gt;, [[Бельгія|Бельгіі]]&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/20/7212891/ Аэрапорты Бельгіі выправілі Kiev на Kyiv] // Украінская праўда, 20 красавіка 2019.&lt;/ref&gt; змянілі назву Kiev на Kyiv. У той жа час [[Міжнародныя авіялініі Украіны|МАУ]] адмовіліся змяніць Kiev на Kyiv, патлумачыўшы, што Kiev з’яўляецца афіцыйнай транслітарацыяй [[Міжнародная асацыяцыя паветранага транспарту|Міжнароднай асацыяцыі паветранага транспарту IATA]]&lt;ref&gt;[https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/02/13/7092778/ МАУ адмовілася змяніць Kiev на Kyiv] // Еўрапейская праўда, 13 лютага 2019.&lt;/ref&gt;.

16 верасня 2020 года [[англійская Вікіпедыя]] перайменавала артыкул пра Кіеў з «Kiev» у «Kyiv»&lt;ref&gt;[https://blog.wikimedia.org.ua/2020/09/18/kyiv-not-kiev/ Kyiv, а не Kiev: у Вікіпедыі зменена напісанне сталіцы Украіны], [[Вікімедыя Украіна]], 18 верасня 2020&lt;/ref&gt;, аднак у той жа час некаторыя артыкулы з адпаведным [[айконім]]ам застаюцца нязменнымі, у прыватнасці пра [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]] («Kievan Rus'»).

== Гісторыя ==
[[Файл:Ukraine Kiev StMichael.jpg|thumb|left|Сабор святога Міхаіла]]

За паданнем, у [[55]] г. [[апостал Андрэй]], пад час свайго місіянерскага падарожжа ў [[скіфы|скіфскія]] землі, быў уражаны прыгажосцю прыдняпроўскіх халмоў і, спыніўшыся на месцы будучага Кіева, узвёў тут крыж і прадказаў з’яўленне на гэтым месцы горада-аплота [[хрысціянства|хрысціянскай веры]]. Цяпер на месцы гэтага крыжа пабудавана [[Андрэеўская царква|царква]], названая ў яго гонар.

Горад узнік як цэнтральнае пасяленне [[усходнія славяне|ўсходнеславянскага]] племені [[паляне (усходнеславянскае племя)|палян]]. Археолагі спрачаюцца наконт даты яго заснавання. У [[1982]] г. быў адзначаны 1500-гадовы юбілей горада, зыходзячы з даных, за якімі ён існаваў ужо ў [[V стагоддзе|V стагоддзі]]. Але многія даследчыкі датуюць яго ўзнікненне не раней чым [[VII стагоддзе]]м. Заснаванне горада прыпісваецца братам Кію, Шчэку, Хорыву і іх сястры Лебедзі.

З [[VIII стагоддзе|VIII стагоддзя]] горад быў заходнім фарпостам [[Хазарскі каганат|Хазарскага каганата]]. У некаторых дакументах Кіеў згадваецца пад назвай Самбат, што па-старажынтацюркску азначае «верхнія ўмацаванні».

Першыя летапісныя звесткі аб горадзе датуюцца [[860]] годам. Горад згадваецца ў сувязі з паходам [[Аскольд]]а па даручэнні князя [[Дзір]]а на [[Канстанцінопаль|Царград]]. З другой паловы [[IX ст.]] (традыцыйная дата — [[882]] г.) у Кіеве ўсталёўваецца [[варагі|варажская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Горад уступае ў свой «залаты век», ператварыўшыся ў сталіцу старажытнарускай дзяржавы, вядомай пад назвай [[Кіеўская Русь]]. З пачатку [[X ст.]] горад пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці.

У [[988]] г. кіеўскі князь [[Уладзімір Вялікі|Уладзімір]] увёў хрысціянства як афіцыйную рэлігію на Русі. Хрышчэнне кіеўлян адбылося [[15 жніўня]] 988 г., на свята [[Успенне Прачыстай Багародзіцы|Успення]]. Першым [[Кіеўская мітраполія|кіеўскім мітрапалітам]] стаў [[св. Міхаіл (мітрапаліт Кіеўскі)|св. Міхаіл]], які ў [[989]] г. прыехаў у горад з [[Херсанес Таўрычаскі|Корсуні]]. У [[1051]] г. была заснавана [[Кіева-Пячэрская лаўра]] — найстаражытнейшы рускі манастыр. У гэтыя ж часы быў пабудаваны [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскі сабор]]. Першая палова [[XI ст.]] лічыцца часам найбольшага росквіту Кіева і Кіеўскай Русі.

З сярэдзіны [[XII ст.]] Кіеўская Русь трапляе ў перыяд феадальнай раздробленасці. Кіеў з’яўляецца сталіцай [[Кіеўскае княства|удзельнага княства]]. Падчас міжусобных войн Кіеў некалькі разоў быў разрабаваны валадарамі іншых удзельных княстваў.

Міжусобіцы прывялі да няздольнасці процістаяць знешнім пагрозам. [[6 снежня]] [[1240]] г. (паводле [[Летапіс Аўрамкі|Летапісу Аўрамкі]] — 19 лістапада) горад быў захоплены і разбураны [[мангола-татары|мангола-татарскім]] войскам на чале з ханам [[Батый|Батыем]].

У [[1362]] г., у выніку перамогі на [[бітва на Сініх Водах|Сініх Водах]], Кіеў быў далучаны да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З [[1471]] г. горад з’яўляецца цэнтрам [[Кіеўскае ваяводства|ваяводства]]. Першым кіеўскім ваяводай стаў [[Марцін Гаштоўт]]. У [[1494]] г. горад атрымаў [[Магдэбургскае права]].

Пазбавіўшыся ад татарскай залежнасці, Кіеў, аднак, не пазбавіўся ад іх спусташальных набегаў. У [[1482]] г. горад быў разбураны [[Крымскае ханства|крымскім ханам]] [[Менглі I Гірэй|Менглі I Гірэем]]. У [[1527]] пасля чарговага набегу татараў адбылася [[Альшаніцкая бітва|бітва]], у якой перамагло войска ВКЛ.

У [[1569]] г. Кіеў перайшоў да складу [[Польшча|Польшчы]]. У [[1632]] г. [[Пётр Магіла]], мітрапаліт Кіеўскі і Галіцкі, заснаваў у горадзе першую ва Усходняй Еўропе [[Кіева-магілянская акадэмія|праваслаўную акадэмію]].

У [[1648]] г. горад быў заняты войскам [[казакі|казацкага]] гетмана [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]]. У [[1654]] г. ён увайшоў да складу [[Расія|Расіі]], што, пасля працяглай [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны]], было замацавана [[Андросаўскае перамір'е|Андрусаўскім мірам]]. У [[1686]] г. Кіеўская мітраполія была далучана да [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхата]].

У [[XIX ст.]] Кіеў становіцца буйным прамысловым і гандлёвым цэнтрам. У [[1870]] г. ён быў злучаны чыгуначнай сеткай, а ў [[1892]] г. у горадзе быў запушчаны першы ў Расіі і другі ў Еўропе трамвай.

У [[1917]] г., пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], у горадзе была абвешчана [[Украінская цэнтральная рада]], пазней у гэтым жа годзе — [[Украінская Народная Рэспубліка]] са сталіцай у Кіеве. У [[1918]] і, канчаткова, у [[1920]] гг. горад быў заняты [[Чырвоная армія|Чырвонай арміяй]] і ўключаны ў склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]], якая ў [[1922]] г. ўвайшла ў склад [[СССР]]. З [[1934]] г. Кіеў стаў сталіцай УССР.

Горад не мінулі масавыя рэпрэсіі сталінскага часу. На тэрыторыі сяла [[Быкоўня]] (цяпер у межах [[Дарніцкі раён (Кіеў)|Дарніцкага раёна]] горада) знойдзена масавае (да 100 тысяч) пахаванне растраляных людзей.

Зранку [[22 чэрвеня]] [[1941]] г. авіяцыя [[НСДАП|нацысцкай]] [[Германія|Германіі]] бамбардавала горад — менавіта гэтая бамбардзіроўка традыцыйна лічыцца першай падзеяй [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Пад Кіевам Чырвоная Армія зазнала самае моцнае ў гэтай вайне [[бітва за Кіеў, 1941|паражэнне]], страціўшы ў акружэнні больш за 600 тысяч чалавек. [[19 верасня]] 1941 г. немцы ўвайшлі ў горад. Горад стаў цэнтрам [[генеральная акруга Кіеў|генеральнай акругі]], якая была далучана да [[рэйхскамісарыят Украіна|рэйхскамісарыяту Украіна]]. За непрацяглы перыяд акупацыі нацысты адзначыліся шматлікімі злачынствамі, найбольш вядомае з якіх — масавы растрэл больш за 30 тысяч мірных жыхароў [[29 верасня|29]]—[[30 верасня]] 1941 г. ва ўрочышчы [[Бабін Яр]] (цяпер у межах горада). [[6 лістапада]] [[1943]] г. горад, амаль цалкам зруйнаваны, быў вызвалены ад нацыстаў. У [[1961]] г. Кіеву было прысвоена пачэснае званне [[гарады-героі|горада-героя]].

Горад хутка аднавіўся пасля вайны. У [[1959]] г. на базе ваеннага аэрадрома быў заснаваны грамадзянскі [[аэрапорт Барыспаль]]. У лістападзе [[1960]] г. быў адкрыты [[кіеўскі метрапалітэн]].

У [[1977]] годзе ўкраінская студыя хранікальна-дакументальных фільмаў выпусціла фільм пра гісторыю Кіева&lt;ref&gt;{{YouTube|D6GH7dV2-YU|Кіеў (1977)|logo=1}}&lt;/ref&gt;.

У [[1980]] годзе ў Кіеве прайшлі футбольныя спаборніцтвы [[XXII Алімпійскія гульні|XXII Алімпійскіх гульняў]]. Да гэтага мерапрыемства быў пабудаваны новы [[стадыён імя Лабаноўскага|стадыён]], які месціць 84 тысячы гледачоў. Цяпер стадыён носіць імя [[Валерый Лабаноўскі|Валерыя Лабаноўскага]].

У [[1986]] годзе некаторыя раёны горада былі забруджаны радыеактыўным пылам як вынік [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]].

У [[2004]] годзе кіеўская [[Плошча Незалежнасці (Кіеў)|плошча Незалежнасці]] стала цэнтрам масавых выступленняў апазіцыйных сіл на чале з [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктарам Юшчанкам]], вядомых як [[Аранжавая рэвалюцыя]], якая завяршылася перамогай апазіцыі.

З лістапада [[2013]] па люты [[2014]] Кіеў стаў цэнтрам [[Еўрамайдан]]а, падчас якога ў сутыкненнях з [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленнямі «Беркуту»]] ў цэнтры горада загінулі больш за сотню пратэстуючых і некалькі атрымалі цяжкія параненні.

У 2014 годзе гарадскім галавой Кіева абраны [[Віталь Уладзіміравіч Клічко]], які потым двойчы пераабіраўся на гэтую пасаду.

У Менску ёсць [[Кіеўская вуліца (Мінск)|вуліца]], [[Кіеўскі сквер (Мінск)|сквер]] і [[Кіеў (кінатэатр, Мінск)|кінатэатр «Кіеў»]], названыя ў гонар Кіева.

== Геаграфія ==

=== Размяшчэнне ===
[[Файл:Kiev dnipro.jpg|thumb|450px|Краявід левабярэжнага Кіева]]
Кіеў размешчаны ў сярэднім цячэнні ракі [[Дняпро|Днепр]], на абодвух яе берагах. Большая частка горада, у тым ліку гістарычны цэнтр, знаходзяцца на правым беразе. З поўначы i поўдню да горада прылягаюць буйныя вадасховішчы: адпаведна [[Кіеўскае вадасховішча|Кіеўскае]] i [[Канеўскае вадасховішча|Канеўскае]].

Кіеў знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Правабярэжная частка размешчана на [[Прыдняпроўскае ўзвышша|Прыдняпроўскім узвышшы]], якое прымыкае да Дняпра з захаду, i моцна адрозніваецца за рэльефам ад нізіннай левабярэжнай часткі.

Горад знаходзіцца ў паўднёвай частцы [[Палессе|Палесся]] — зоне [[мяшаныя лясы|мяшаных лясоў]], якія на поўдзень ад горада аступова пераходзяць у [[лесастэп]]ы.

=== Клімат ===
Горад знаходзіцца ў зоне [[кантынентальны клімат|ўмерана кантынентальнага клімату]]. Сярэдняя тэмпература ў ліпені — самым цёплым месяцы — складае 24,8&amp;nbsp;°C, у самым халодным месяцы — студзені — мінус 4,6&amp;nbsp;°C. Абсалютны мінімум тэмпературы — мінус 32,2&amp;nbsp;°C — быў зафіксаваны [[7 лютага|7]] i [[9 лютага]] [[1929]] г., абсалютны максімум — 39,4&amp;nbsp;°C — 31.7.1936 г. Сярэднегадавая колькасць ападкаў &amp;nbsp;— 649 мм, максімум ападкаў прыпадае на ліпень (88 мм), мінімум&amp;nbsp;— на кастрычнік (35 мм). Узімку ў Кіеве ўтвараецца снежны покрыў, сярэдняя вышыня покрыву ў лютым — 20 см, максімальная&amp;nbsp;— 440 см.&lt;ref&gt;{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2019-12-31|url = http://pogoda.ru.net/climate/33345.htm|title = Клімат Кіева|format = |work = |publisher = Надвор’е і клімат|accessdate = 2019-12-31|language = ru|postscript = |archive-date = 10 студзеня 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100110134605/http://pogoda.ru.net/climate/33345.htm|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

{{main|Клімат Кіева}}
{{Клімат горада
|Горад_род=Кіева (норма 1981—2010)
|Крыніца=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm Надвор'е і клімат]
| Сту_сяр=-3.5	        | Сту_сяр_апад=36
| Лют_сяр=-3.0	        | Лют_сяр_апад=39
| Сак_сяр=1.8	        | Сак_сяр_апад=37
| Кра_сяр=9.3	        | Кра_сяр_апад=46
| Май_сяр=15.5	        | Май_сяр_апад=57
| Чэр_сяр=18.5	        | Чэр_сяр_апад=82
| Ліп_сяр=20.5	        | Ліп_сяр_апад=71
| Жні_сяр=19.7	        | Жні_сяр_апад=60
| Вер_сяр=14.2	        | Вер_сяр_апад=57
| Кас_сяр=8.4	        | Кас_сяр_апад=41
| Ліс_сяр=1.9	        | Ліс_сяр_апад=50
| Сне_сяр=-2.3	        | Сне_сяр_апад=45
| Год_сяр=8.4	        | Год_сяр_апад=621
| Сту_сяр_мін=-5.8	| Сту_сяр_макс=-0.9
| Лют_сяр_мін=-5.7	| Лют_сяр_макс=0.0
| Сак_сяр_мін=-1.4	| Сак_сяр_макс=5.6
| Кра_сяр_мін=5.1	| Кра_сяр_макс=14.0
| Май_сяр_мін=10.8	| Май_сяр_макс=20.7
| Чэр_сяр_мін=14.2	| Чэр_сяр_макс=23.5
| Ліп_сяр_мін=16.1	| Ліп_сяр_макс=25.6
| Жні_сяр_мін=15.2	| Жні_сяр_макс=24.9
| Вер_сяр_мін=10.2	| Вер_сяр_макс=19.0
| Кас_сяр_мін=4.9	| Кас_сяр_макс=12.5
| Ліс_сяр_мін=-0.3	| Ліс_сяр_макс=4.6
| Сне_сяр_мін=-4.6	| Сне_сяр_макс=0.0
| Год_сяр_мін=4.9	| Год_сяр_макс=12.5
| Сту_а_макс=11.1	| Сту_а_мін=-31.1
| Лют_а_макс=17.3	| Лют_а_мін=-32.2
| Сак_а_макс=22.4	| Сак_а_мін=-24.9
| Кра_а_макс=30.2	| Кра_а_мін=-10.4
| Май_а_макс=33.6	| Май_а_мін=-2.4
| Чэр_а_макс=35.0	| Чэр_а_мін=2.4
| Ліп_а_макс=39.4	| Ліп_а_мін=5.8
| Жні_а_макс=39.3	| Жні_а_мін=3.3
| Вер_а_макс=33.8	| Вер_а_мін=-2.9
| Кас_а_макс=27.9	| Кас_а_мін=-17.8
| Ліс_а_макс=23.2	| Ліс_а_мін=-21.9
| Сне_а_макс=14.7	| Сне_а_мін=-30.0
| Год_а_макс=39.4	| Год_а_мін=-32.2
|}}

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева}}
[[Файл:Адміністративний поділ Києва.gif|thumb|250px|Адміністрацыйны падзел Кіева]]
Горад падзяляецца на 10 раёнаў
* На левым беразе [[Дняпро|Дняпра]]:
** [[Дзяснянскі раён (Кіеў)|Дзяснянскі раён]]
** [[Дняпроўскі раён (Кіеў)|Дняпроўскі раён]]
** [[Дарніцкі раён (Кіеў)|Дарніцкі раён]]

* На правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]:
** [[Абалонскі раён (Кіеў)|Абалонскі раён]]
** [[Падольскі раён (Кіеў)|Падольскі раён]]
** [[Шаўчэнкаўскі раён (Кіеў)|Шаўчэнкаўскі раён]]
** [[Галосееўскі раён, Кіеў|Галосееўскі раён]]
** [[Святошынскі раён (Кіеў)|Святошынскі раён]]
** [[Пячэрскі раён (Кіеў)|Пячэрскі раён]]
** [[Саламянскі раён, Кіеў|Саламянскі раён]]
{{Раёны Кіева}}

== Насельніцтва ==
У X—XII стст., падчас росквіту [[Старажытная Русь|старажытнай Русі]], Кіеў быў адным з буйнейшых гарадоў Еўропы з насельніцтвам звыш 50 тысяч чалавек (па некаторых ацэнках — звыш 100 тысяч). У гэты час — для параўнання — у [[Лондан]]е пражывала каля 35 тысяч чалавек, а ў найбуйнейшых [[Германія|нямецкіх]] гарадах — каля 20 тысяч.

Пасля татарскай навалы насельніцтва Кіева значна скарацілася. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] у горадзе пражывала каля 30 тысяч чалавек.

Насельніцтва горада пачало зноў павялічвацца толькі ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] З сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] і да [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] насельніцтва Кіева павялічылася ў 8 разоў.

У савецкі час Кіеў па колькасці насельніцтва быў трэцім у Саюзе, пасля [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]. Перад Вялікай Айчыннай вайной (у 1940 г.) насельніцтва Кіева склаладала 930 тысяч чалавек. Адразу пасля вызвалення ад нацыстаў у горадзе пражывала каля 180 тысяч чалавек. Але горад хутка адраджаўся. У 1959 г. яго насельніцтва перавысіла мільён жыхароў, а ў 1979 г. — адзнаку ў два мільёны. Рост горада працягваўся і далей, але ўжо не так хутка. Гэты працэс не спыніўся, хаця значна запаволіўся, у 1990-я гады, калі агульная колькасць насельніцтва Украіны пачала скарачацца. Маючы адмоўнае значэнне натуральнага прыросту несельніцтва, Кіеў, аднак, працягвае расці за кошт перасяленцаў з рэгіёнаў Украіны. У 2001 г. яго насельніцтва склала 2 611 300 чалавек, з іх 1 219 000 (46,7 %) мужчын і 1 393 000 (53,3 %) жанчын. За апошнія дзесяцігоддзі колькасць дзяцей у горадзе скарацілася, а колькасць сталага насельніцтва значна ўзрасла.

За нацыянальным складам Кіеў спрадвеку быў усходнеславянскім горадам. Да [[XX стагоддзе|XX ст.]] большасць у горадзе складала рускае насельніцтва. За данымі [[перапіс насельніцтва Расіі, 1897|перапісу 1897 г.]], у горадзе пражывала 56,6 % [[рускія|рускіх]], 22,2 % [[украінцы|ўкраінцаў]], 12,7 % [[яўрэі|яўрэяў]] і 6,7 % [[палякі|палякаў]]. У [[XX стагоддзе|XX ст.]] становішча змянілася на карысць украінцаў. Паводле [[перапіс насельніцтва Украіны, 2001|апошняга перапісу]], доля ўкраінцаў у Кіеве складае 82,2 % (у 1989 г., калі праводзіўся папярэдні перапіс, — 72,5 %), а рускіх — 13,1 % (20,9 % у 1989 г.)

Сярод іншых нацыянальнасцей найбольш шматлікімі з’яўляюцца [[яўрэі]] (0,7 %), [[беларусы]] (0,6 %), палякі (0,3 %), [[армяне]] (0,2 %), [[азербайджанцы]], [[татары]], [[грузіны]] і [[малдаване]] (па 0,1 %).

* 2007 года — 2 679 653 чалавек.

== Музеі ==
* [[Аптэка-музей у Кіеве]]
* [[Нацыянальны музей гісторыі Украіны]]
* [[Нацыянальны мастацкі музей Украіны]]

== Транспарт ==
Кіеў — буйны транспартны вузел рэгіёну і краіны. Шмат жыхароў Беларусі абіраюць пералёты праз Кіеў, а не Мінск ці рэгіянальныя аэрапорты Беларусі

Горад мае 2 вялікія аэрапорты: [[Аэрапорт Кіеў|Кіеў]], [[Аэрапорт Барыспаль|Барыспаль]], апошні знаходзіцца за мяжой горада. Чыгуначны вузел, з галоўнай станцыяй [[Кіеў-Пасажырскі|Кіеў-пасажырскі]], а ў межах горада курсуе [[Кіеўская гарадская электрычка|гарадская электрычка]].

Сярод гарадскога транспарту з 1960 года дзейнічае [[Кіеўскі метрапалітэн|метрапалітэн]], а таксама [[Кіеўскі аўтобус|аўтобус]], [[Кіеўскі трамвай|трамвай]], [[Кіеўскі тралейбус|тралейбус]], [[Кіеўскі фунікулёр|фунікулёр]], і амаль што самы масавы наземны транспарт Кіева — [[Кіеўскае маршрутнае таксі|маршрутнае таксі]].

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд]]
* [[Уладзімір Агрызка]]
* [[Якаў Юшкевіч]]
* [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка]]
* [[Голда Меір]]
* [[Леанід Канеўскі]]
* [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў]]
* [[Уладзіслаў Маркавіч Ілліч-Світыч]]
* [[Міла Куніс]]
* [[Серафім Уладзіміравіч Сабко]]
* [[Ралан Антонавіч Быкаў]]
* [[Рамэн Яфімавіч Сова]]
* [[Вацлаў Фаміч Ніжынскі]]
* [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі]] (1891—1982) — спецыяліст у галіне цеплагазазабеспячэння і вентыляцыі. Доктар тэхнічных навук (1950), прафесар (1950).
* [[Аляксандр Аляксандравіч Багамолец]]
* [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч]] (1892—1950) — савецкі гісторык.
* [[Дзмітрый Ільіч Гардон]] (нар. 1967) — украінскі журналіст, тэлевядучы, палітык.
* [[Дзмітрый Георгіевіч Джангіраў]]
* [[Юрый Уладзіміравіч Кротаў]] (1904—1968) — расійскі і беларускі навуковец.
* [[Наталля Аляксандраўна Кутузава]] (нар. 1969) — беларускі філосаф.
* [[Наталля Багданаўна Лысова]] (нар. 1959) — беларускі філолаг, культуролаг, педагог.
* [[Аляксандр Аляксеевіч Рыбальчанка]] (1911—2002) — беларускі балетмайстар.
* [[Аляксей Анатолевіч Сарокін]] (нар. 1964) — беларускі архітэктар.
* [[Мітрафан Сямёнавіч Славачэўскі]] (1869 — ?) — беларускі музыкант-кантрабасіст, педагог.
* [[Юрый Навумавіч Трахтэнберг]] (1938—1991) — беларускі архітэктар.
* [[Аляксей Фёдаравіч Фёдараў]] — [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|двойчы Герой Савецкага Саюза]].
* [[Ілья Самуілавіч Гельберг]] (нар. 1929) — урач-фтызіятр. Доктар медыцынскіх навук (1988), прафесар (1990).
* [[Барыс Маркавіч Брагінскі]] (1926—1972) — урач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1965), прафесар (1969).

== Гл. таксама ==
* [[Рыбальскі востраў]]
* [[Залатыя вароты (Кіеў)|Залатыя вароты]]
* [[Лук’янаўка (Кіеў)|Лук’янаўка]]
* [[НСК Алімпійскі]]
* [[Стадыён Спартыўнае поле]]
* [[Галіцкая плошча (Кіеў)|Плошча Перамогі]]
* [[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]]
* [[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну]]
* [[Кіеў-Баскет]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://public.fotki.com/anokhovv/kiev/ Фота Кіева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070911182130/http://public.fotki.com/anokhovv/kiev/ |date=11 верасня 2007 }}
* [http://www.stroit.kiev.ua/ Будаўнічы партал Кіева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120408034008/http://www.stroit.kiev.ua/ |date=8 красавіка 2012 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=VqOr85YLSjI&amp;list=PLzg4Ge9VHZEwSSdtbkn0uQ3OAhutz6heM Стары Кіеў] {{ref-ua}}
* [http://ukrainian.su/kiev Кіеў]{{Недаступная спасылка}} — даведнік, фотагалерэя на партале Украіны {{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=vzJla40JHeo Давайце пазнаёмімся. Телекурс рускай мовы. Урок 26. Сустрэча ў Кіеве (1980)] {{ref-ru}}
* [https://kyivplus.info/ Kyiv Plus]
* [https://locator.ua Гарадскі даведнік і анлайн карта Кіева]

{{Абласныя цэнтры Украіны}}
{{Кіеўская вобласць}}
{{Славутасці Кіева}}
{{Сталіцы Еўропы}}
{{Гарады-героі}}
{{Гарады-героі Украіны}}
{{Населеныя пункты на Дняпры}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Кіеў| ]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]]</text>
      <sha1>l60nqftzl9lfxd6kb8ccmkrtk7iwpuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2825</id>
    <revision>
      <id>5212739</id>
      <parentid>5180559</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ґайдечахв74Лпадаоо</username>
        <id>134599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Нацыянальны склад */</comment>
      <origin>5212739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106280" sha1="6hxutudk5o1v3p27gexdys8o1qagtd0" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Беларуская назва = Украіна
| Арыгінальная назва = Україна
| Родны склон = Украіны
| Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля
| Дата1 = [[IX стагоддзе]]
| Дата2 = [[1253]]
| Дата3 = [[1362]]
| Дата4 = [[1649]]
| Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]]
| Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]]
| Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]]
| Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]]
| Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]]
| Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]]
| Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 49
| lat_min = 29
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 30
| lon_min = 50
| lon_sec = 
| region = UA
| CoordScale = 5000000
| Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]]
| Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 • [[24 жніўня]] [[1991]]
| sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]]
| Этап1 = [[Кіеўская Русь]]
| Этап2 = [[Каралеўства Русь]]
| Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]]
| Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]]
| Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]]
| Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]]
| Этап7 = [[Украінская дзяржава]]
| Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]]
| Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]]
| Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]]
| Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]
| Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']]
(ад [[СССР]]) &lt;br/&gt;
| Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Сімферопаль]], [[Севастопаль]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]]
| Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] &lt;br/&gt; [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] &lt;br/&gt; [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]]
| Месца па плошчы = 44
| Плошча = 603&amp;nbsp;549
| Працэнт вады = 7
| Этнахаронім = [[Украінцы]]
| Месца па насельніцтву = 30
| Насельніцтва = {{спад}} 45&amp;nbsp;553&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2013
| Насельніцтва па перапісу = 48&amp;nbsp;457&amp;nbsp;102
| Год перапісу = 2001
| Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48
| Месца па шчыльнасці = 90
| ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;pr1.x=38&amp;pr1.y=10&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]&lt;/ref&gt;
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012
| Месца па ВУП (ППЗ) = 39
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598
| ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2012
| Месца па ВУП (намінал) = 52
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971
| ІРЧП = {{рост}} 0,740&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 78
| Узровень ІРЧП = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;высокі&lt;/span&gt;
| Заўвагі = {{reflist}}
| дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны
}}
'''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}).

Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова).

З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]].

== Геаграфія ==
{{асноўны|Геаграфія Украіны}}
Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19 °C на поўначы да +24 °C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8 °C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0 °C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы.

У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні).

Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Украіны}}

=== Даславянскі перыяд (да VIII ст.) ===
Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура.

Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды.

На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.).

=== Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар.

=== Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) ===

З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства.

=== Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) ===

З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння.

Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна.

=== Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) ===
Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада.

=== Савецкі перыяд (1920—1991) ===
[[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]]
[[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]]
[[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]]
У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія.

У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў.

Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку.

У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым.

У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]].

26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза.

Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]].

16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Незалежны перыяд (з 1991) ===
Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай.

Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава.

8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным.

Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад.

У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч.

На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка.

=== Крызіс 2014 года ===
{{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}}
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта.

Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў.

Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013—2014 годов на Украине]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}}
Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}&lt;/ref&gt;. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}}
У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванне Парашэнкі ===
На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях.

Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады.

Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі».

19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;/&gt;
[[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Кіраванне Зяленскага ===
21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

==== Уварванне Расіі ====
{{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}}

== Дзяржаўны лад і палітыка ==
{{main|Палітыка Украіны}}
Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}}
У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння.

Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі.

== Насельніцтва ==
{{Ukraine Labelled Map|float=right}}
{{main|Насельніцтва Украіны}}

=== Колькасць, рассяленне ===

=== Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура ===

Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

=== Гарады ===

{{main|Гарады Украіны}}

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
&lt;br /&gt;[[Кіеў]]

[[Харкаў]]
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

=== Нацыянальны склад ===
[[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|thumb|right|270px|Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.]]
[[Файл:ЕтнічнаПриналежністьРосійськомовних-2001.png|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная этнічная прыналежнасць сярод насельніцтва Украіны, якое паводле перапісу 2001 года назвала рускую мову роднай.]]
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
&lt;table&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;Народы&lt;/td&gt;&lt;td&gt;2001 г.&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1989 г.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Украінцы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;77,8&lt;/td&gt;&lt;td&gt;72,7&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Рускія]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;17,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;22,1&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Беларусы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Малдаване]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Крымскія татары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Балгары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Венгры]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Румыны]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Палякі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Яўрэі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,2&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

=== Мовы ===
{{main|Украінская мова|Мовы Украіны}}
{{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}}
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне&lt;br /&gt;(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)'''
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод ўсяго насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод сельскага насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод гарадскога насельніцтва.
 |
 |Змяненне долі насельніцтва,&lt;br /&gt;якое лічыць украінскую мову&lt;br /&gt;роднай, з перапісу ў перапіс.
 |
 |}
У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}&lt;/ref&gt;, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю.
[[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]]
[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %.
[[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]]
З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]&lt;ref name=&quot;мова 2014-1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt; і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи &quot;ДНР&quot;: як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Луганскай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в &quot;ЛНР&quot;? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}&lt;/ref&gt; абласцей падвяргаюцца русіфікацыі.

З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з’яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}&lt;/ref&gt;. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэлігійны склад ===

{{main|Рэлігія ва Украіне}}

Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %.

== Эканоміка ==
Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды).

Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008).
  
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі.

З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі.

Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры.

=== Кінематограф ===

{{main|Кінематограф Украіны}}

Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]].

Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]].

Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]».

[[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету.

== Дачыненні з Беларуссю ==
{{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}}
Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуска-ўкраінская граніца]]
* [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]]
* [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6

{{ВС}}
{{Адміністрацыйны падзел Украіны}}
{{Геаграфічныя вобласці Украіны}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Усходняе партнёрства}}
{{Краіны ў Чорнага мора}}

{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Украіна| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>6hxutudk5o1v3p27gexdys8o1qagtd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212744</id>
      <parentid>5212739</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ґайдечахв74Лпадаоо</username>
        <id>134599</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5212744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107175" sha1="04aaz15b0pofy105sv09evka0mpau8w" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Беларуская назва = Украіна
| Арыгінальная назва = Україна
| Родны склон = Украіны
| Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля
| Дата1 = [[IX стагоддзе]]
| Дата2 = [[1253]]
| Дата3 = [[1362]]
| Дата4 = [[1649]]
| Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]]
| Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]]
| Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]]
| Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]]
| Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]]
| Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]]
| Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 49
| lat_min = 29
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 30
| lon_min = 50
| lon_sec = 
| region = UA
| CoordScale = 5000000
| Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]]
| Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 • [[24 жніўня]] [[1991]]
| sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]]
| Этап1 = [[Кіеўская Русь]]
| Этап2 = [[Каралеўства Русь]]
| Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]]
| Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]]
| Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]]
| Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]]
| Этап7 = [[Украінская дзяржава]]
| Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]]
| Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]]
| Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]]
| Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]
| Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']]
(ад [[СССР]]) &lt;br/&gt;
| Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Сімферопаль]], [[Севастопаль]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]]
| Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] &lt;br/&gt; [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] &lt;br/&gt; [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]]
| Месца па плошчы = 44
| Плошча = 603&amp;nbsp;549
| Працэнт вады = 7
| Этнахаронім = [[Украінцы]]
| Месца па насельніцтву = 30
| Насельніцтва = {{спад}} 45&amp;nbsp;553&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2013
| Насельніцтва па перапісу = 48&amp;nbsp;457&amp;nbsp;102
| Год перапісу = 2001
| Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48
| Месца па шчыльнасці = 90
| ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;pr1.x=38&amp;pr1.y=10&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]&lt;/ref&gt;
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012
| Месца па ВУП (ППЗ) = 39
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598
| ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2012
| Месца па ВУП (намінал) = 52
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971
| ІРЧП = {{рост}} 0,740&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 78
| Узровень ІРЧП = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;высокі&lt;/span&gt;
| Заўвагі = {{reflist}}
| дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны
}}
'''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}).

Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова).

З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]].

== Геаграфія ==
{{асноўны|Геаграфія Украіны}}
Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19 °C на поўначы да +24 °C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8 °C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0 °C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы.

У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні).

Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Украіны}}

=== Даславянскі перыяд (да VIII ст.) ===
Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура.

Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды.

На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.).

=== Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар.

=== Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) ===

З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства.

=== Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) ===

З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння.

Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна.

=== Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) ===
Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада.

=== Савецкі перыяд (1920—1991) ===
[[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]]
[[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]]
[[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]]
У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія.

У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў.

Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку.

У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым.

У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]].

26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза.

Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]].

16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Незалежны перыяд (з 1991) ===
Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай.

Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава.

8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным.

Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад.

У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч.

На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка.

=== Крызіс 2014 года ===
{{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}}
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта.

Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў.

Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013—2014 годов на Украине]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}}
Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}&lt;/ref&gt;. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}}
У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванне Парашэнкі ===
На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях.

Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады.

Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі».

19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;/&gt;
[[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Кіраванне Зяленскага ===
21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

==== Уварванне Расіі ====
{{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}}

== Дзяржаўны лад і палітыка ==
{{main|Палітыка Украіны}}
Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}}
У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння.

Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі.

== Насельніцтва ==
{{Ukraine Labelled Map|float=right}}
{{main|Насельніцтва Украіны}}

=== Колькасць, рассяленне ===

=== Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура ===

Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

=== Гарады ===

{{main|Гарады Украіны}}

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
&lt;br /&gt;[[Кіеў]]

[[Харкаў]]
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

=== Нацыянальны склад ===
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:UaFirstNationality2001.PNG|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:ЕтнічнаПриналежністьРосійськомовних-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Найбуйнейшая этнічная група ў абласцях, гарадах і гарадскіх саветах Украіны, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Доля этнічных украінцаў з роднай мовай украінскай сярод агульнай колькасці насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў ва Украіне, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Найбольш распаўсюджаная этнічная прыналежнасць сярод насельніцтва Украіны, якое паводле перапісу 2001 года назвала рускую мову роднай.
 |
 |}
[[|thumb|right|270px|]]
[[Файл:|thumb|right|270px|]]
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
&lt;table&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;Народы&lt;/td&gt;&lt;td&gt;2001 г.&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1989 г.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Украінцы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;77,8&lt;/td&gt;&lt;td&gt;72,7&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Рускія]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;17,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;22,1&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Беларусы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Малдаване]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Крымскія татары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Балгары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Венгры]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Румыны]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Палякі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Яўрэі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,2&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

=== Мовы ===
{{main|Украінская мова|Мовы Украіны}}
{{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}}
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне&lt;br /&gt;(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)'''
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод ўсяго насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод сельскага насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод гарадскога насельніцтва.
 |
 |Змяненне долі насельніцтва,&lt;br /&gt;якое лічыць украінскую мову&lt;br /&gt;роднай, з перапісу ў перапіс.
 |
 |}
У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}&lt;/ref&gt;, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю.
[[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]]
[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %.
[[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]]
З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]&lt;ref name=&quot;мова 2014-1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt; і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи &quot;ДНР&quot;: як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Луганскай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в &quot;ЛНР&quot;? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}&lt;/ref&gt; абласцей падвяргаюцца русіфікацыі.

З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з’яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}&lt;/ref&gt;. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэлігійны склад ===

{{main|Рэлігія ва Украіне}}

Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %.

== Эканоміка ==
Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды).

Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008).
  
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі.

З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі.

Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры.

=== Кінематограф ===

{{main|Кінематограф Украіны}}

Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]].

Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]].

Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]».

[[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету.

== Дачыненні з Беларуссю ==
{{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}}
Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуска-ўкраінская граніца]]
* [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]]
* [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6

{{ВС}}
{{Адміністрацыйны падзел Украіны}}
{{Геаграфічныя вобласці Украіны}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Усходняе партнёрства}}
{{Краіны ў Чорнага мора}}

{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Украіна| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>04aaz15b0pofy105sv09evka0mpau8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212745</id>
      <parentid>5212744</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:15:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ґайдечахв74Лпадаоо</username>
        <id>134599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Нацыянальны склад */</comment>
      <origin>5212745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107171" sha1="b4bp466dkp50w3o4mvl43s12f8co76i" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Беларуская назва = Украіна
| Арыгінальная назва = Україна
| Родны склон = Украіны
| Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля
| Дата1 = [[IX стагоддзе]]
| Дата2 = [[1253]]
| Дата3 = [[1362]]
| Дата4 = [[1649]]
| Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]]
| Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]]
| Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]]
| Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]]
| Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]]
| Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]]
| Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 49
| lat_min = 29
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 30
| lon_min = 50
| lon_sec = 
| region = UA
| CoordScale = 5000000
| Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]]
| Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 • [[24 жніўня]] [[1991]]
| sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]]
| Этап1 = [[Кіеўская Русь]]
| Этап2 = [[Каралеўства Русь]]
| Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]]
| Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]]
| Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]]
| Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]]
| Этап7 = [[Украінская дзяржава]]
| Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]]
| Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]]
| Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]]
| Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]
| Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']]
(ад [[СССР]]) &lt;br/&gt;
| Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Сімферопаль]], [[Севастопаль]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]]
| Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] &lt;br/&gt; [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] &lt;br/&gt; [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]]
| Месца па плошчы = 44
| Плошча = 603&amp;nbsp;549
| Працэнт вады = 7
| Этнахаронім = [[Украінцы]]
| Месца па насельніцтву = 30
| Насельніцтва = {{спад}} 45&amp;nbsp;553&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2013
| Насельніцтва па перапісу = 48&amp;nbsp;457&amp;nbsp;102
| Год перапісу = 2001
| Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48
| Месца па шчыльнасці = 90
| ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;pr1.x=38&amp;pr1.y=10&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]&lt;/ref&gt;
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012
| Месца па ВУП (ППЗ) = 39
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598
| ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2012
| Месца па ВУП (намінал) = 52
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971
| ІРЧП = {{рост}} 0,740&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 78
| Узровень ІРЧП = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;высокі&lt;/span&gt;
| Заўвагі = {{reflist}}
| дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны
}}
'''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}).

Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова).

З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]].

== Геаграфія ==
{{асноўны|Геаграфія Украіны}}
Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19 °C на поўначы да +24 °C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8 °C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0 °C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы.

У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні).

Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Украіны}}

=== Даславянскі перыяд (да VIII ст.) ===
Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура.

Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды.

На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.).

=== Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар.

=== Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) ===

З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства.

=== Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) ===

З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння.

Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна.

=== Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) ===
Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада.

=== Савецкі перыяд (1920—1991) ===
[[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]]
[[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]]
[[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]]
У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія.

У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў.

Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку.

У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым.

У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]].

26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза.

Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]].

16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Незалежны перыяд (з 1991) ===
Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай.

Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава.

8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным.

Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад.

У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч.

На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка.

=== Крызіс 2014 года ===
{{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}}
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта.

Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў.

Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013—2014 годов на Украине]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}}
Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}&lt;/ref&gt;. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}}
У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванне Парашэнкі ===
На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях.

Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады.

Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі».

19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;/&gt;
[[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Кіраванне Зяленскага ===
21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

==== Уварванне Расіі ====
{{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}}

== Дзяржаўны лад і палітыка ==
{{main|Палітыка Украіны}}
Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}}
У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння.

Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі.

== Насельніцтва ==
{{Ukraine Labelled Map|float=right}}
{{main|Насельніцтва Украіны}}

=== Колькасць, рассяленне ===

=== Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура ===

Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

=== Гарады ===

{{main|Гарады Украіны}}

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
&lt;br /&gt;[[Кіеў]]

[[Харкаў]]
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

=== Нацыянальны склад ===
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:UaFirstNationality2001.PNG|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:ЕтнічнаПриналежністьРосійськомовних-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Найбуйнейшая этнічная група ў раёная, гарадах і гарадскіх саветах Украіны, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Доля этнічных украінцаў з роднай мовай украінскай сярод агульнай колькасці насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў ва Украіне, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Найбольш распаўсюджаная этнічная прыналежнасць сярод насельніцтва Украіны, якое паводле перапісу 2001 года назвала рускую мову роднай.
 |
 |}
[[|thumb|right|270px|]]
[[Файл:|thumb|right|270px|]]
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
&lt;table&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;Народы&lt;/td&gt;&lt;td&gt;2001 г.&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1989 г.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Украінцы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;77,8&lt;/td&gt;&lt;td&gt;72,7&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Рускія]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;17,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;22,1&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Беларусы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Малдаване]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Крымскія татары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Балгары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Венгры]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Румыны]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Палякі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Яўрэі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,2&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

=== Мовы ===
{{main|Украінская мова|Мовы Украіны}}
{{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}}
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне&lt;br /&gt;(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)'''
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод ўсяго насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод сельскага насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод гарадскога насельніцтва.
 |
 |Змяненне долі насельніцтва,&lt;br /&gt;якое лічыць украінскую мову&lt;br /&gt;роднай, з перапісу ў перапіс.
 |
 |}
У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}&lt;/ref&gt;, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю.
[[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]]
[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %.
[[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]]
З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]&lt;ref name=&quot;мова 2014-1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt; і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи &quot;ДНР&quot;: як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Луганскай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в &quot;ЛНР&quot;? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}&lt;/ref&gt; абласцей падвяргаюцца русіфікацыі.

З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з’яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}&lt;/ref&gt;. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэлігійны склад ===

{{main|Рэлігія ва Украіне}}

Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %.

== Эканоміка ==
Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды).

Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008).
  
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі.

З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі.

Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры.

=== Кінематограф ===

{{main|Кінематограф Украіны}}

Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]].

Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]].

Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]».

[[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету.

== Дачыненні з Беларуссю ==
{{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}}
Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуска-ўкраінская граніца]]
* [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]]
* [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6

{{ВС}}
{{Адміністрацыйны падзел Украіны}}
{{Геаграфічныя вобласці Украіны}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Усходняе партнёрства}}
{{Краіны ў Чорнага мора}}

{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Украіна| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>b4bp466dkp50w3o4mvl43s12f8co76i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212746</id>
      <parentid>5212745</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ґайдечахв74Лпадаоо</username>
        <id>134599</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Нацыянальны склад */</comment>
      <origin>5212746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107146" sha1="ix8osq5g4efnaqaebn6lcuuyy5p9rvb" xml:space="preserve">{{Дзяржава
| Беларуская назва = Украіна
| Арыгінальная назва = Україна
| Родны склон = Украіны
| Назва гімна = Ще не вмерла України і слава, і воля
| Дата1 = [[IX стагоддзе]]
| Дата2 = [[1253]]
| Дата3 = [[1362]]
| Дата4 = [[1649]]
| Дата5 = [[20 лістапада]] [[1917]]
| Дата6 = [[22 студзеня]] [[1918]]
| Дата7 = [[29 красавіка]] [[1918]]
| Дата8 = [[19 кастрычніка]] [[1918]]
| Дата9 = [[1 лістапада]] [[1918]]
| Дата10 = [[22 студзеня]] [[1919]]
| Форма кіравання = [[Парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 49
| lat_min = 29
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 30
| lon_min = 50
| lon_sec = 
| region = UA
| CoordScale = 5000000
| Дата11 = [[10 сакавіка]] [[1919]]
| Дата12 = [[16 ліпеня]] [[1990]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 • [[24 жніўня]] [[1991]]
| sovereignty_type = [[Гісторыя Украіны|Фарміраванне]]
| Этап1 = [[Кіеўская Русь]]
| Этап2 = [[Каралеўства Русь]]
| Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]]
| Этап4 = [[Гетманшчына|Войска Запарожскае (Гетманшчына)]]
| Этап5 = [[Украінская Народная Рэспубліка]]
| Этап6 = [[Універсалы Украінскай цэнтральнай рады|Абвяшчэнне незалежнасці УНР]]
| Этап7 = [[Украінская дзяржава]]
| Этап8 = [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]]
| Этап9 = [[Лістападаўскі чын|Абвяшчэнне незалежнасці ЗУНР]]
| Этап10 = [[Акт Злучэння|Акт Злучэння УНР і ЗУНР]]
| Этап11 = [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]]
| Этап12 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны|'''Незалежнасць''']]
(ад [[СССР]]) &lt;br/&gt;
| Найбуйнейшыя гарады = [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Адэса]], [[Дніпро]], [[Сімферопаль]], [[Севастопаль]], [[Данецк]], [[Запарожжа]], [[Львоў]], [[Крывы Рог]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм'ер-міністр]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|Старшыня Вярхоўнай Рады]]
| Кіраўнікі = [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] &lt;br/&gt; [[Юлія Анатольеўна Свірыдзенка|Юлія Свірыдзенка]] &lt;br/&gt; [[Руслан Аляксеевіч Стэфанчук|Руслан Стэфанчук]]
| Месца па плошчы = 44
| Плошча = 603&amp;nbsp;549
| Працэнт вады = 7
| Этнахаронім = [[Украінцы]]
| Месца па насельніцтву = 30
| Насельніцтва = {{спад}} 45&amp;nbsp;553&amp;nbsp;000&lt;ref&gt;[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/fin/ds/kn/kn_u/kn0113_u.html Колькасць насельніцтва па дадзеных Дзяржкамстата Украіны на 1 студзеня 2013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2013
| Насельніцтва па перапісу = 48&amp;nbsp;457&amp;nbsp;102
| Год перапісу = 2001
| Шчыльнасць насельніцтва = {{спад}} 75,48
| Месца па шчыльнасці = 90
| ВУП (ППЗ) = {{рост}} 344,727 млрд&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=%2C&amp;br=1&amp;pr1.x=38&amp;pr1.y=10&amp;c=926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= World Economic Outlook Database. [[Міжнародны валютны фонд]].]&lt;/ref&gt;
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2012
| Месца па ВУП (ППЗ) = 39
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = {{рост}} 7598
| ВУП (намінал) = {{рост}} 180,174 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2012
| Месца па ВУП (намінал) = 52
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = {{рост}} 3971
| ІРЧП = {{рост}} 0,740&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|title=HDR 2013 - Confidential|access-date=2013-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328214550/http://hdr.undp.org/hdr4press/press/index.html|archive-date=28 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 78
| Узровень ІРЧП = &lt;span style=&quot;color:#090&quot;&gt;высокі&lt;/span&gt;
| Заўвагі = {{reflist}}
| дата13 = Дэкларацыя аб суверэнітэце Украіны
}}
'''Украі́на''' ({{Lang-uk|Україна}} {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — краіна ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] на поўначы, [[Расія]]й на ўсходзе, [[Венгрыя]]й, [[Польшча]]й і [[Славакія]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Абмываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Бесперапынна дзяржаўнасць існуе з 1917 года. Незалежнасць адноўлена ў 1991 годзе. Сталіца — [[Кіеў]] ({{lang-uk|Київ}}).

Па плошчы Украіна займае 44-е месца ў свеце і першае месца — сярод краін, цалкам размешчаных у [[Еўропа|Еўропе]] ([[Расія]], еўрапейская плошча якой значна большая, размешчана ў Еўропе толькі часткова).

З [[20 лютага]] [[2014]] года Украіна абараняецца ад узброенага ўварвання [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], складнікамі якога з’яўляюцца [[Анексія Крыма Расіяй|анексія Крыму]] і [[Расійская акупацыя Данецкай вобласці|акупацыя часткі Данецкай і Луганскай абласцей]]. Новы этап расійска-украінскай вайны пачаўся [[24 лютага]] [[2022]] года з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|маштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]].

== Геаграфія ==
{{асноўны|Геаграфія Украіны}}
Украіна знаходзіцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гаверла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м).

Найважнейшымі мінеральнымі багаццямі Украіны з’яўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, [[Крамянчуг]], Запарожжа, [[Керчанскі паўвостраў]]) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых металаў (Запарожская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацці ёсць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжання (заліў Сіваш у [[Азоўскае мора|Азоўскім моры]]) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласці). На поўдні краіны ёсць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

Клімат Украіны — умерана кантынентальны, толькі на паўднёвай ускраіне — чарнаморскім узбярэжжы [[Крым]]а, агароджаным з поўначы гарамі, — субтрапічны. Лета ўсюды цёплае — ад +19 °C на поўначы да +24 °C на поўдні. Больш халодныя зімы (да −8 °C) на паўночным усходзе; паўднёва-заходняе ўзбярэжжа Крыма перасякае ізатэрма 0 °C. Колькасць ападкаў памяншаецца з паўночнага захаду на поўдзень і паўднёвы ўсход ад 700 мм у [[Карпаты|Карпатах]] і 550 мм на [[Палессе|Палессі]] да 450 мм на нізінах Прычарнамор’я. Для ўсёй тэрыторыі, акрамя субтропікаў, характэрны летні максімум; дажджы выпадаюць у выглядзе ліўняў. Снегавое покрыва бывае паўсюдна, але ў Крыме выпаўшы снег звычайна адразу растае. Лета і зіма ва Украіне наступаюць хутчэй, чым на захадзе Еўропы. Ранняй вясной снег хутка растае, і расталыя воды размываюць складзеныя рыхлымі пародамі схілы ўзвышшаў; бурныя летнія ліўні паглыбляюць [[яр]]ы.

У кліматычных адносінах раўнінную тэрыторыю Украіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палессі, дзе размяшчаецца зона змяшаных лясоў, лета халаднаватае, зіма снежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозніваецца спрыяльным умерана-кантынентальным кліматам з халаднаватай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражывання людзей і вядзення гаспадаркі. Размешчаная на поўдні зона стэпу адрозніваецца найбольшай кантынентальнасцю, гарачым сухім летам і маласнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат у горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат з вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозніваюцца ўмерана кантынентальным кліматам з вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшая — Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Украіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Украіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Украіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Украіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёр, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка размешчана ў [[Палессе|Палессі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Украіны|група азёр]], якія сфармаваліся як затопленыя вусця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Украіны — [[Сасык (Кундук)]] (210 км²) у [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Свіцязь (возера, Украіна)|Свіцязь]] (58 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]]. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы ([[Кіеўскае вадасховішча]] і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасць, рэкі Украіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і [[Крымскі паўвостраў]]. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзве трэці тэрыторыі Украіны пакрыты ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]].

На раўніннай частцы краіны выдзяляюць тры прыродныя зоны: [[лес|лясную]] (на поўначы), [[лесастэп]]авую (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авую (на поўдні).

Лясной зоне ўласцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы з [[піхта|белай піхтай]], [[сасна|сасной]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флоры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш.

Ва Украіне жывуць каля 28 тысяч розных відаў жывёл, у тым ліку 101 від [[млекакормячыя|млекакормячых]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзведзь|мядзведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[рысь|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Украіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Украіны}}

=== Даславянскі перыяд (да VIII ст.) ===
Тэрыторыя сучаснай Украіны пачала асвойвацца першабытнымі людзьмі яшчэ ў каменным веку — сама старажытнай стаянкай на сённяшні дзень лічыцца Каралёва ў Закарпацці. Адносна шчыльна былі заселены таксама сярэдняе Паднястроўе, раён дняпроўскіх парогаў і прадгор’і Крыму. У часы максімальнага аледзянення каля 100 тыс. гадоў таму паўночна-заходняя частка тэрыторыі Украіны была пакрыта ледавіковым шчытом. Падчас апошняга зледзянення паўднёвая мяжа ледавіка праходзіла па Палессі. Астатняя тэрыторыя была пакрыта тундрай і халоднымі стэпамі. Перыяд [[неаліт]]у і энеаліту ([[медны век]]) прадстаўлены Трыпольскай культурай, помнікі і перыяды якой даследчыкі падзяляюць на тры этапы: ранні (4500-3500), сярэдні (3500-2750) і позні (2750—2000 да н.э.). Гэтая культура Правабярэжнай Украіны лічыцца адной з самых развітых раннеземляробчых археалагічных культур Усходняй Еўропы. Для перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]] для тэрыторый паўднёва-заходняй часткі характэрна белагрудаўская культура.

Усяго на тэрыторыі Украіны вядома некалькі дзесяткаў дагістарычных археалагічных культур [[палеаліт]]у, [[мезаліт]]у, [[неаліт]]у, бронзавага, меднага і жалезнага вякоў. Знаходкі археолагаў дазваляюць меркаваць, што менавіта на гэтых землях быў упершыню выкарыстаны конь для верхавой язды.

На ўзбярэжжы Крыму з 8 стагоддзя да н.э. ўзнікаюць грэчаскія калоніі, галоўныя з якіх — Херсанес (каля Севастопаля) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных утварэнняў. Гэтыя землі з 1 стагоддзя да н.э. трапілі пад уплыў [[Старажытны Рым|Рыму]]. На стэпавай частцы Украіны пануюць качавыя плямёны: [[кімерыйцы]] (9 ст. да н.э.— 7 ст. да н.э.), [[скіфы]] (7 — 3 стст. да н.э.), [[сарматы]] (3 ст. да н.э.— 3 ст. н.э.).

=== Перыяд Кіеўскай Русі і Візантыйскай імперыі (VIII—XIV стст.) ===
З IV ст. пачынаецца эпоха Вялікага Перасялення народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагоддзя Паўночную і цэнтральную Украіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі [[паляне (усходнеславянскае племя)|паляне]], [[драўляне]], [[севяране]], [[валыняне]] ды інш. Паступова на гэтых землях фарміруецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэнне. З 862 года Кіеўскай Руссю кіруе варажская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X ст., калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасці, а потым і цалкам знішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікнення качавых плямёнаў: [[Печанегі|печанегаў]], [[Торкі (племя)|торкаў]] ды [[Полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынеслі старажытнарускай дзяржаве багата клопатаў. З XII стагоддзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Украіны галоўнымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае. У XIII ст. праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся феадальнай раздробленасцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. Антычныя гарады чарнаморскага ўзбярэжжа пасля распаду Рымскай імперыі трапляюць пад палітычны і культурны ўплыў Візантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У XII стагоддзі ў горнай частцы Крыму ўзнікла дзяржава Феадора, на базе насельнікаў якой узнікла народнасць крымскіх грэкаў, або феадарытаў. Яе помнікамі з’яўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды інш. Стэпавы Крым з XIII стагоддзя трапляе пад уладу татар.

=== Польска-літоўскі і турэцкі перыяд (XIV ст.— канец XVIII ст.) ===

З XIV стагоддзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам праз міжусобіцы, аслабляецца. Затое [[Вялікае Княства Літоўскае]], якое ўзнікла ў XIII ст., значна ўзмацняцца ад часоў княжання [[Гедзімін]]а (пачатак XIV ст.) Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У [[1362]] годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разбіў татар у [[Бітва на Сініх Водах (1362)|бітве на Сініх Водах]] і прыяднаў Кіеў да Вялікага Княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сімвалічнае значэнне, бо ВКЛ, як і Масква, прэтэндавала на званне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідарам у «збіранні» рускіх земляў. З канца XIV ст. пачынаецца палітычная і культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захоплівае Галічыну. З канца XV ст. узмацняецца [[Вялікае Княства Маскоўскае]], якое ў канцы XV — пачатку XVI стст. захапіла ў ВКЛ частку земляў. З XV ст. на літоўска-крымскім памежжы ўзнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на ўтварэнне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Украіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між ВКЛ і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам ВКЛ, якая вяла вайну з Масквой, Польшча захоплівае Валынь, Падляшша, украінскае Палессе і Кіеўшчыну, г.зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі ВКЛ. У 1596 годзе Кіеўская мітраполія заключыла з Рымска-каталіцкаю царквой [[Берасцейская унія|Берасцейскую царкоўную вунію]], паводле якой перайшла пад уладу рымскага папы. Палітыка [[апалячванне|апалячвання]] ды [[акаталічванне|акаталічвання]] прывяла да антыпольскіх паўстанняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае з іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў [[1648]] годзе. Пасля шэрагу паразаў [[гетман]] Хмяльніцкі быў вымушаны перайсці пад пратэктарат Масквы, што адбылося ў [[1654]] годзе на [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Радзе]]. Гэтая падзея выклікала «[[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|руска-польскую вайну]]», у выніку якой да [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] адыйшлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з XV стагоддзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату Турцыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасцей, тут утвараецца крымска-татарскі этнас, які складаў большасць на паўвостраве аж да дэпартацыі 1944. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоў’я, а таксама вялікую частку сённяшняга Краснадарскага края Расіі. У XVIII ст. як Польшча, так і Крымскае ханства аслаблі і сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795 гг.) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расіі, акрамя Галічыны, якая адыйшла да Аўстрыі. У 1783 г. Расійская імперыя заваявала Крымскае ханства.

=== Перыяд Расійскай і Аўстрыйскай імперыяў (канец XVIII ст.— 1917) ===

З канца XVIII ст. і да [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расія і Аўстрыя. На ўкраінскіх землях з канца XVIII ст. пачынаецца рух украінскага адраджэння. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — праз меншую жорсткасць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] і іншыя выбітныя дзеячы ўкраінскага адраджэння.

Да канца 18 — пачатку 19 стагоддзя Украіна была пераважна сялянскім краем, а з сярэдзіны 19 стагоддзя цяперашнія ўсходнія рэгіёны Украіны, а затым і Кіеўшчына пачынаюць развівацца як прамысловыя. Вялікую ролю ў індустрыялізацыі Украіны сыграў еўрапейскі капітал, у тым ліку — знакаміты французскі «рускі заём» у мільярд франкаў. У наладжванні вытворчасці на поўдні Украіны таварнага збожжа, якое масава экспартавалася праз чарнаморскія парты, вялікую ролю адыгралі не толькі ўкраінскія сяляне, але і нямецкія каланісты, колькасць якіх ва Украіне складала каля паўмільёна.

=== Перыяд Цэнтральнай Рады (1917—1920) ===
Першая сусветная вайна прывяла да краху некалькіх імперый, у ліку якіх былі расійская і аўстрыйская і, такім чынам, дала падняволеным народам шанс на самавызначэнне. 17 сакавіка 1917, хутка пасля Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. [[20 лістапада]] [[1917]] была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка]], а [[22 студзеня]] 1918 была абвешчаная яе Незалежнасць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная [[Заходне-Украінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР [[22 студзеня]] 1919. У той жа час, 25 снежня 1917 у Харкаве бальшавікі стварылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а пасля [[1919]] — на палякаў. У выніку Галічына і Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацце — да Чэхаславакіі, Букавіна і Бесарабія — да Румыніі, а на большай частцы Украіны ўсталявалася савецкая ўлада.

=== Савецкі перыяд (1920—1991) ===
[[Файл:Ukraine-growth.png|thumb|Тэрытарыяльнае развіццё Украіны]]
[[Файл:Europe location UkrSSR 1922.png|thumb|Украінская ССР на момант утварэння Савецкага Саюза]]
[[Файл:Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic.svg|thumb|[[Сцяг Украінскай ССР]]]]
У [[1922]] УССР ўвайшла ў склад СССР. У 1934 сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У [[1938]] у выніку падзелу Чэхаславакіі Карпацкая Украіна абвясціла Незалежнасць [[15 сакавіка]] [[1939]]. Карпацкая Украіна была акупаваная Венгрыяй. У верасні 1939 украінскія землі, што належалі Польшчы, былі заняты савецкай арміяй і прыяднаны да УССР. У 1940 да УССР была далучана Паўночная Буковіна і Паўднёвая Бесарабія.

У 1941—1942 тэрыторыя Украіны была акупавана нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Нямецкія нацысты знішчылі сотні тысяч мірных жыхароў. У 1943—1944 Украіна была вызвалена ад нацыстаў.

Вайна прынесла Украіне каласальныя разбурэнні і мільёны ахвяр. Насельніцтва скарацілася з 41,7 млн чалавек на чэрвень 1941 да 27,4 млн чалавек на пачатак 1945. Практычна ўся яе тэрыторыя была арэнай жорсткіх баёў. Пры адступленні абодва варожыя бакі выкарыстоўвалі тактыку «выпаленай зямлі». Прадпрыемствы былі эвакуіраваны ці разбураны, некалькі мільёнаў украінцаў загінула на фронце ці ў акупацыі, каля трох мільёнаў жыхароў Украіны немцы ўгналі ў Германію на прымусовую працу. Чвэрць жыхароў апынулася да канца вайны без прытулку.

У 1960-я-1970-я чатыры гарады УССР былі ўдастоены звання [[Горад-герой]]: Кіеў, Адэса, Севастопаль і Керч.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] да Украіны было далучанае Закарпацце. Частка Галічыны была перададзена Польшчы. У [[1954]] ў склад Украіны быў перададзены Крым.

У першыя пасляваенныя гады ў Савецкай Украіне актыўна ішло аднаўленне разбуранай вайной гаспадаркі, адбудоўваўся буйнейшы ў свеце прамысловы рэгіён ва Усходняй Украіне. Пасля смерці Сталіна да ўлады ў СССР прыйшоў былы першы сакратар кампартыі Украіны М.Хрушчоў. Пасля яго змяшчэння з вышэйшай пасады ў дзяржаве кіраўніком СССР стаў другі выхадзец з Украіны — былы першы сакратар Днепрапятроўскага абкаму кампартыі Украіны Л.Брэжнеў. Колькасць украінцаў у складзе вышэйшага калегіяльнага органа ўлады ў СССР — Палітбюро ЦК КПСС дасягнула паловы штатнага складу. У афіцыйнай іерархіі саюзных рэспублік УССР займала ганаровае другое месца — пасля [[РСФСР]] і перад [[БССР]].

26 красавіка 1986 года, праз памылкі праектавання і будаўніцтва, ігнараванне праблемы, здарылася [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофа на Чарнобыльскай АЭС]]. Тым часам 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, кіраўніцтва СССР прымусіла кіраўнікоў Украінскай ССР правесці яго, каб не выклікаць паніку.&lt;ref&gt;[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&amp;nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пасля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджвання была запланавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэнні ўрада СССР і ЦК КПСС. Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадска-палітычнае жыццё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Саюза.

Працэс адраджэння [[Украінская Грэка-Каталіцкая Царква|УГКЦ]] пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзідэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя.

22 кастрычніка 1989 г. на Саборы святароў і свецкіх у Львове было абвешчана адраджэнне Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Баднарчук), епіскап Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Украіны афіцыйна зарэгістравалі [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|УАПЦ]].

16 ліпеня [[1990]] года абвешчана Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Украіне адбылася '''[[Рэвалюцыя на граніце]]''', асноўнай мэтай акцыі было не дапусціць падпісання новай саюзнай дамовы СССР. Патрабаванні студэнтаў былі задаволены падпісаннем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананне.&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&amp;nbsp;402-XII]&lt;/ref&gt;

=== Незалежны перыяд (з 1991) ===
Пасля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. Вярхоўная Рада Украіны прыняла [[Акт абвяшчэння Незалежнасці Украіны]]. Тэкст акту быў напісаны і абвешчаны [[Ляўко Рыгоравіч Лук’яненка|Леўкам Лук’яненкам]]. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла існаванне, стаўшы сучаснай Украінай.

Па выніках [[Усеўкраінскі рэферэндум (1991)|Усеўкраінскага рэферэндуму 1991 г.]] 90,32 % грамадзян Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасці Украіны,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|access-date=2019-07-29}}&lt;/ref&gt; і быў абраны першы [[прэзідэнт Украіны]] — [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасля рэферэндуму Украіну прызналі [[Канада]] і [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 года — 91 дзяржава.

8 снежня ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] прэзідэнт Украіны Леанід Краўчук, [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнт РСФСР]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Борыс Ельцын]] і старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]] падпісалі пагадненне аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. Але Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, такім чынам Украіна не ўвайшла ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''&lt;/ref&gt;, а мела асацыяванае членства, спыненае ў 2018 годзе ўказам прэзідэнта Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]&lt;/ref&gt; 25 студзеня 1991 г. [[Прэзідэнт СССР]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку і роспуск Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік стаў канечным.

Унутраны стан СССР перад роспускам стаў прычынай глыбокага крызісу ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку ва Украіне — збядненню насельніцтва, гіперінфляцыі, масаваму беспрацоўю. У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы [[мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт (Дзянісенка)|Філарэт]] абвясціў сябе [[Кіеўскі патрыярх|Кіеўскім патрыярхам]]. Ніводны праваслаўны патрыярх не прызнаў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|Кіеўскі патрыярхат]], але яго падтрымаў украінскі ўрад.

У 1994 г. на датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах перамог [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў. [[28 чэрвеня]] [[1996]] года [[Вярхоўная Рада]] ўхваліла Канстытуцыю Украіны. У лістападзе [[2004]] г. адбыліся прэзідэнцкія выбары, на якіх перамог [[Віктар Януковіч]]. Але яго супернік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікаў выбараў, заявіўшы пра іх фальсіфікацыю. Яго падтрымалі шырокія колы грамадства, асабліва на захадзе краіны, а таксама [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як '''[[Аранжавая рэвалюцыя]]'''. Яе вынікам стала скасаванне вынікаў выбараў і правядзенне паўторнага галасавання, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла змены да Канстытуцыі, змяніўшы выбарчую сістэму і пазбавіўшы прэзідэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фарміравання ўрада. У сакавіку 2006 г. адбыліся парламенцкія выбары, на якіх найбольшую колькасць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]]. Але партыі Віктара Юшчанкі («[[Наша Украіна]]») ды яго паплечніцы падчас «Памаранчавай рэвалюцыі» [[Юлія Цімашэнка|Юліі Цімашэнка]] разам набралі прыкладна такую ж колькасць галасоў. У выніку вырашальнай стала пазіцыя больш дробных партый. Калі перагаворы пра стварэнне кааліцыі між «памаранчавымі» партыямі зайшлі ў тупік, Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «памаранчавага» блоку да Партыі рэгіёнаў і разам з імі ды камуністамі стварыла Антыкрызісную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч.

На [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне, 2010|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]] перамог Віктар Януковіч, які ў другім туры перамог Юлію Цімашэнка.

=== Крызіс 2014 года ===
{{Асноўны артыкул|Еўрамайдан}}
[[Файл:Euromaidan_01.JPG|справа|міні|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]]
21 лістапада 2013 года прэзідэнт Віктар Януковіч адмовіўся падпісаць [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі Украіны з Еўрапейскім саюзам]] на маючым адбыцца [[Віленскі саміт Усходняга партнёрства|саміце «Усходняга партнёрства» ў Вільні]]. У адказ у краіне пачаліся масавыя вулічныя акцыі. У ноч на 30 лістапада [[Беркут (спецпадраздзяленне)|спецпадраздзяленне МУС «Беркут»]] разагнала пратэстоўцаў у цэнтры Кіева. Пасля чаго акцэнт мітынгаў зрушыўся на патрабаванні адстаўкі ўрада і прэзідэнта.

Масавыя беспарадкі перараслі ў сутыкненні радыкальна настроеных апазіцыянераў з праваахоўнікамі. У ноч на 22 лютага 2014 года актывісты «Еўрамайдана» захапілі ўрадавы квартал і ўзялі пад кантроль будынкі парламента, адміністрацыі прэзідэнта і ўрада, і запатрабавалі неадкладнай адстаўкі кіраўніка дзяржавы. Віктар Януковіч пакінуў Кіеў.

Вярхоўная рада прыняла пастанову аб «самаўхіленні» Януковіча ад выканання сваіх паўнамоцтваў. Выканаўцам абавязкаў прэзідэнта Украіны быў прызначаны [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандр Турчынаў]], сфармаваны [[Урад Яцанюка|новы ўрад]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20141121/1034090111.html Евромайдан]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/info/20055915 История политического кризиса 2013—2014 годов на Украине]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Расійскае ўварванне ў Крым}}
Расія скарысталася крызіснай сітуацыяй ва Украіне і ўвяла свае войскі ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sullivan|first=Tim|title=Russian troops take over Ukraine's Crimea region|url=https://news.yahoo.com/russian-troops-over-ukraines-crimea-region-200052097.html|newspaper=Associated Press|date=1 March 2014}}&lt;/ref&gt;. Пасля чаго рэгіён быў [[Анексія Крыма Расіяй|анексаваны Расіяй]] 18 сакавіка 2014 года&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], [[BBC News]]&lt;/ref&gt;.

{{Асноўны артыкул|Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Вайна на ўсходзе Украіны}}
У той жа час, на ўсходзе і на поўдні Украіны пачаліся прарасійскія хваляванні&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;. У красавіку 2014 года прарасійскія сепаратысты самаабвесцілі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкую Народную Рэспубліку]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскую Народную Рэспубліку]]. Баі паміж украінскай арміяй і праўкраінскімі добраахвотніцкімі батальёнамі супраць сіл, якія падтрымлівалі ДНР і ЛНР, перараслі ў вайну на Данбасе&lt;ref name=&quot;Ukraine crisis timeline BBC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-30414955 Ukraine underplays role of far right in conflict], [[BBC News]] (13 December 2014)&lt;/ref&gt;.

=== Кіраванне Парашэнкі ===
На датэрміновых прэзідэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 года перамог Пётр Парашэнка. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасійскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасля чаго пачалося вызваленне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсіяй Расіі. З дапамогай заходніх краін Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі размежавання, а Расіі замацаваць стан нявызначанасці на Данбасе ў Мінскіх пагадненнях.

Эканамічная частка Пагаднення аб [[Пагадненне аб асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім Саюзам|асацыяцыі паміж Украінай і Еўрапейскім саюзам]] была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзідэнтам Пятром Парашэнкам.&lt;ref name=&quot;EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)&lt;/ref&gt; 1 студзеня 2016 года Украіна далучылася да зоны свабоднага развіцця з ЕС. Грамадзяне Украіны атрымалі дазвол на бязвізавы ўезд у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]] на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага перыяду 11 чэрвеня 2017 года, а Пагадненне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасня 2017 года.&lt;ref name=&quot;2017-assoc&quot;&gt;{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)&lt;/ref&gt;

З дапамогай МВФ і жорсткай грашова-крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны і запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спецыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзідэнт Грузіі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазіцыю да прэзідэнта і значна знізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных змен, за выключэннем нацыяналізацыі банка «Надра» Дзмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэння сістэмы буйной уласнасці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сепаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасці ў 1990-я гады.

Значныя дасягненні на знешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманне бязвізавага рэжыму з краінамі Еўрасаюза ў спалучэнні з неабходнасцю пераадолення надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэкларацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэннем старых, скампраметаваных суддзяў. Расследаванне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяння масавай глабальнай расійскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэннем забароны [[Лабараторыя Касперскага|Лабараторыі Касперскага]], Dr.Web, 1С, Mail.ru, [[Яндэкс]], расійскіх сацыяльных сетак «[[У Кантакце]]», «[[Аднакласнікі (сацыяльная сетка)|Аднакласнікі]]» і прапагандысцкіх СМІ, не паказала эфектыўнай працы. У 2017 годзе прэзідэнт падпісаў закон «Аб адукацыі».

19 мая 2018 года Парашэнка падпісаў Указ, які ўвёў у дзеянне рашэнне Савета нацыянальнай бяспекі і абароны пра канечнае спыненне ўдзелу Украіны ў статутных органах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|access-date=2018-05-19}}&lt;/ref&gt; Станам на люты 2019 года Украіна звела да мінімуму ўдзел у СНД і фактычна завяршыла свой выхад. Вярхоўная Рада Украіны не ратыфікавала пагадненне, то бок Украіна ніколі не была членам СНД.&lt;ref name=&quot;radiosvoboda.org&quot;/&gt;
[[Файл:Ukraine – NATO Commission chaired by Petro Poroshenko (2017-07-10) 05.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ukraine_%E2%80%93_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|міні|Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] і Пётр Парашэнка, 10 ліпеня 2017 г.]]
21 лютага 2019 года ў '''Канстытуцыю Украіны''' былі ўнесены змены, нормы пра стратэгічны курс Украіны на сяброўства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзе]] і [[НАТА]] замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэннях.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|access-date=2021-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928024828/https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|archive-date=28 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Кіраванне Зяленскага ===
21 красавіка 2019 г. у [[Прэзідэнцкія выбары ва Украіне (2019)|другім туры прэзідэнцкіх выбараў]] перамог акцёр і шоўмен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць галасы выбаршчыкаш розных палітычных спектраў і атрымаць 73,23 % галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасля чаго Зяленскі абвясціў пра роспуск Вярхоўнай Рады і прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парламенцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзідэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Спікерам парламента абраны старшыня партыі Дзмітрый Разумкоў. Большасць змагла сфарміраваць урад самастойна, без стварэння кааліцый, і зацвердзіць Аляксея Ганчарука прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&amp;nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; 4 сакавіка 2020 года з-за падзення ВУП на 1,5 % (замест павелічэння на 4,5 % на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt; стаў новым прэм’ер-міністрам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2020-07-06}}&lt;/ref&gt;

28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Літва]], [[Польшча]] і Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трохвугольнік]]», якая накіравана на спрыянне далейшаму супрацоўніцтву паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Украіны і ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[НАТА]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}&lt;/ref&gt;

2 лютага 2021 года ўказ прэзідэнта забараніў тэлевізійнае вяшчанне прарасійскіх тэлеканалаў 112 Ukraine, NewsOne і ZIK.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌&quot;вимкнув&quot;‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|access-date=2021-02-06}}&lt;/ref&gt; Рашэннем Савета нацыянальнай бяспекі і абароны і Указам прэзідэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзены санкцыі супраць 8 фізічных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку супраць прарасійскага палітыка і кума Пуціна — [[Віктар Уладзіміравіч Медзвядчук|Віктара Мядзведчука]] і яго жонкі Аксаны Марчанка.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|access-date=2021-02-20}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|міні|[[Прэзідэнт Грузіі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзідэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі і старшыня Еўрапейскай рады [[Шарль Мішэль]] падчас Батумскай міжнароднай канферэнцыі 2021 года. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]]
На саміце ў Бруселі ў чэрвені 2021 года лідары НАТА паўтарылі рашэнне, прынятае на саміце ў Бухарэсце 2008 года, паводле якога Украіна стане членам Альянсу з Планам дзеянняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу і правам Украіны вызначаць сваю будучыню і знешнюю палітыку без умяшання звонку.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]&lt;/ref&gt;

17 мая 2021 года асацыяцыя «Трыа» была ўтворана падпісаннем сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных спраў Грузіі, Малдовы і Украіны. Асацыяцыя «Трыа» — трохбаковы фармат для пашырэння супрацоўніцтва, каардынацыі і дыялогу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС) па пытаннях агульнага інтарэсу, звязаных з еўрапейскай інтэграцыяй, Усходнім партнёрствам і абавязацельствамі па далучэнні да Еўрапейскага саюза.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}&lt;/ref&gt; Станам на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленне ў ЕС у 2024 годзе, каб далучыцца да Еўрапейскага Саюза ў 2030-я гады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}&lt;/ref&gt;

==== Уварванне Расіі ====
{{асноўны артыкул|Уварванне Расіі ва Украіну (2022)}}

== Дзяржаўны лад і палітыка ==
{{main|Палітыка Украіны}}
Украіна — парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзідэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парламентам, Вярхоўнай Радай. Парламент фарміруе ўрад, Кабінет міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сістэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыццяўляе Канстытуцыйны суд.

== Адміністрацыйны падзел ==
{{main|Адміністрацыйны падзел Украіны}}
У адміністрацыйных адносінах тэрыторыя дзеліцца на 24 вобласці і адну аўтаномную рэспубліку, [[Крым]]. Гарады [[Кіеў]] і [[Севастопаль]] маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласці і Крым, у сваю чаргу, дзеляцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёна 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкавання Кіева і Севастопаля) могуць быць падпарадкаваны абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасці ад колькасці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэння.

Усяго ва Украіне налічваецца 457 гарадоў, з якіх 176 — абласнога значэння, 279 — раённага значэння і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадскога тыпу і 28 552 вёскі.

== Насельніцтва ==
{{Ukraine Labelled Map|float=right}}
{{main|Насельніцтва Украіны}}

=== Колькасць, рассяленне ===

=== Тэмпы росту, узроставая і гендэрная структура ===

Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай смяротнасцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У перыяд 1991—2004 імігравала ва Украіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

=== Гарады ===

{{main|Гарады Украіны}}

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадах. Буйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Днепрапятроўск]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасць насельніцтва ў [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай абласцях]].

{| style=&quot;text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%&quot;
|-
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Месца
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Горад
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Вобласць
! align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; | Насельніцтва
! rowspan=11 |
&lt;br /&gt;[[Кіеў]]

[[Харкаў]]
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 1 ||align=left | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 11 ||align=left | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласць|Луганская]] || 463 097
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 2 ||align=left | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 12 ||align=left | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 389 589
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 3 ||align=left | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 13 || align=left | '''[[Сімферопаль]]''' || [[Крым]] || 358 108 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 4 ||align=left | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 14 ||align=left | '''[[Вінніца]]''' || [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] || 356 665 ||
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 5 ||align=left | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 15 ||align=left | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 6 ||align=left | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запарожская вобласць|Запарожская]] || 815 256 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 16 ||align=left | '''[[Херсон]]''' || [[Херсонская вобласць|Херсонская]] || 328 360
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 7 ||align=left | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 17 ||align=left | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласць|Палтаўская]] || 317 998
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 8 ||align=left | '''[[Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 18 ||align=left | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] || 304 994
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 9 ||align=left | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 19 ||align=left | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласць|Чаркаская]] || 295,414
|-
|align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 10 ||align=left | '''[[Марыупаль]]''' || [[Данецкая вобласць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style=&quot;background:#f0f0f0;&quot; | 20 ||align=left | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласць|Сумская]] || 293,141
|-
|colspan=&quot;11&quot; align=center style=&quot;background:#f5f5f5;&quot; |
|}

=== Нацыянальны склад ===
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:UaFirstNationality2001.PNG|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:ЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЕтнічніУкраїнціРайони-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:ЕтнічнаПриналежністьРосійськомовних-2001.png|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Найбуйнейшая этнічная група ў раёная, гарадах і гарадскіх саветах Украіны, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Доля этнічных украінцаў сярод насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў Украіны, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Доля этнічных украінцаў з роднай мовай украінскай сярод усяго насельніцтва раёнаў, гарадоў і гарадскіх саветаў ва Украіне, паводле перапісу 2001 года.
 |
 |Найбольш распаўсюджаная этнічная прыналежнасць сярод насельніцтва Украіны, якое паводле перапісу 2001 года назвала рускую мову роднай.
 |
 |}
[[|thumb|right|270px|]]
[[Файл:|thumb|right|270px|]]
Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):
&lt;table&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;Народы&lt;/td&gt;&lt;td&gt;2001 г.&lt;/td&gt;&lt;td&gt;1989 г.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Украінцы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;77,8&lt;/td&gt;&lt;td&gt;72,7&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Рускія]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;17,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;22,1&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Беларусы]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Малдаване]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,6&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Крымскія татары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,0&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Балгары]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,5&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Венгры]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Румыны]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Палякі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,3&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,4&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
  &lt;tr&gt;&lt;td&gt;[[Яўрэі]]&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,2&lt;/td&gt;&lt;td&gt;0,9&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

=== Мовы ===
{{main|Украінская мова|Мовы Украіны}}
{{seealso|{{нп3|Русіфікацыя Украіны||uk|Русифікація України}}}}
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ '''Распаўсюджанасць украінскай мовы ва Украіне&lt;br /&gt;(паводле перапісаў 1926, 1959, 1970, 1979, 1989 і 2001 гадоў)'''
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:Українськомовні1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніСільські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніМіські1926—2001.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;23%&quot;|[[Файл:УкраїнськомовніЧастка1959—2001ДП.gif|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод ўсяго насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод сельскага насельніцтва.
 |
 |Украінская мова як родная&lt;br /&gt;сярод гарадскога насельніцтва.
 |
 |Змяненне долі насельніцтва,&lt;br /&gt;якое лічыць украінскую мову&lt;br /&gt;роднай, з перапісу ў перапіс.
 |
 |}
У пасляваенны перыяд русіфікацыя этнічных ўкраінцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians’ assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60’s-70’s of the XXth century|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2015|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|publisher=Sumy State University|author=Ilnytskyi, V.I., Talalay, Y.O.|date=2025 |lang=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|author=Nadia Kindrachuk|date=2022|lang=en}}&lt;/ref&gt;, а таксама іміграцыя вялікай колькасці этнічных рускіх&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |lang=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|author=Зайончковская Ж.А.|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, значна змянілі этнамоўны склад [[насельніцтва Украіны]]. Гэтая змена была асабліва відавочнай на [[Данбас]]е, дзе тыя, хто лічыць украінскую мову роднай, сталі меншасцю.
[[Файл:ЗСО-Українською-1991—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў дзённых устаноў агульнай сярэдняй адукацыі ў класах з украінскай мовай навучання ў перыяд з 1991/92 па 2025/26 навучальны год.]]
[[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвала роднай 67,5 % насельніцтва, што на 2,8 % болей за даныя перапісу 1989 года. [[Руская мова|Рускую мову]] вызначылі як родную 29,6 % насельніцтва, на 3,2 % меней за даныя мінулага перапісу. Доля іншых моў склала 2,9 %, гэты паказчык вырас на 0,4 %.
[[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і гарадскіх радах, 2001 г.]]
З 2014 года [[Расійскае ўварванне ў Крым|захоплены Расіяй Крым]]&lt;ref name=&quot;мова 2014-1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |title=«Ми втратили покоління». Як Росія знищувала українську мову в Криму |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=2024-02-02 |lang=uk |access-date=2024-06-24 |archive-date=2024-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602160715/https://ua.krymr.com/a/rosia-ukrainska-mova-krym-znyschennia-icerd-mizhnarodnyi-sud-oon/32802526.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/29219102.html|title=Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский язык|lang=ru|website=ru.krymr.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|title=В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники|website=ru.krymr.com|date=2019-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html|archive-date=2022-05-09|access-date=2022-05-09}}&lt;/ref&gt; і {{нп3|Часова акупаваныя тэрыторыі Украіны|акупаваныя часткі|uk|Тимчасово окуповані території України}} Данецкай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89|title=Donetsk faces a creeping Russification|publisher=[[Financial Times]]|date=2016-06-05|lang=en|access-date=2024-12-14|archive-date=2016-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820041145/http://www.ft.com/cms/s/0/1425647c-297f-11e6-8ba3-cdd781d02d89.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|title=Школи &quot;ДНР&quot;: як вивчають українську історію і мову?|publisher=[[BBC]]|date=2016-10-27|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091043/https://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/10/161026_ukrainian_in_donetsk_om|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|title=Без львовского шоколада, но еще с украинскими указателями. Как «мова» исчезает из Донецка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2019-12-04|lang=ru|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091242/https://www.radiosvoboda.org/a/30307465.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Луганскай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|title=Про українську мову в окупованому Луганську|publisher={{нп3|Главком (анлайн-медыя, Украіна)|Главком|uk|Главком}}|date=2017-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091346/https://glavcom.ua/columns/viktorova/pro-ukrajinsku-movu-v-okupovanomu-lugansku-417456.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|title=Як зникає українська мова у школах Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-05-29|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-52850982|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|title=Чи звучить українська мова в &quot;ЛНР&quot;? Блог з Луганська|publisher=[[BBC]]|date=2020-01-25|lang=uk|access-date=2024-12-14|archive-date=2024-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090949/https://www.bbc.com/ukrainian/blog-from-lugansk-51191036|url-status=live}}&lt;/ref&gt; абласцей падвяргаюцца русіфікацыі.

З 2022 года палітыка прымусовай русіфікацыі працягваецца на іншых акупаваных Расіяй тэрыторыях Украіны: у школах навучанне вядзецца толькі на рускай мове, нават у выключна ўкраінскамоўных населеных пунктах. Украінскія падручнікі забаронены, і тыя, хто жадае вучыцца па-ўкраінску, вымушаны рабіць гэта ў сакрэце ад акупацыйных улад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |title=Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=2023-12-14 |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527122649/https://www.dw.com/ru/kak-v-rossijskoj-okkupacii-deti-ucatsa-v-ukrainskih-skolah/a-67713633 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |title=Маніпуляція пропаганди про підтримку української мови на ТОТ Запорізької області |date=2024-05-17 |lang=uk |archive-date=2024-05-26 |access-date=2024-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526111910/https://without-lie.info/factcheck/manipuliatsiia-propahandy-pro-pidtrymku-ukrainskoi-movy-na-tot-zaporizkoi-oblasti/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |title=Русификация оккупированных регионов Украины |publisher=[[Euronews]] |lang=ru |access-date=2024-10-03 |archive-date=2024-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240417120801/https://ru.euronews.com/2023/11/20/russification-of-occupied-regions-in-ukraine |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Паводле [[Human Rights Watch]], Расія прасоўвае сярод школьнікаў на акупаваных тэрыторыях антыўкраінскія наратывы, у тым ліку пра «штучнасць» і «няіснаванне» Украіны, украінскай мовы і [[Украінцы|ўкраінскага народа]] як асобнага ад рускіх. Расійскія ўлады прымалі і працягваюць прымаць меры па ліквідацыі ўкраінскай мовы, што з’яўляецца парушэннем шэрагу палажэнняў міжнароднага права&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.hrw.org/uk/news/2024/06/20/ukraine-forced-russified-education-under-occupation |title = Україна: Примусова русифікація освіти на окупованих територіях |publisher = [[Human Rights Watch]] |date = 2024-06-20 |lang = uk}}&lt;/ref&gt;. {{нп3|Выкраданне дзяцей падчас расійскага ўварвання ва Украіну|Украінскія дзеці, якія былі прымусова дэпартаваныя ў Расію|uk|Викрадення дітей під час російського вторгнення в Україну}}, таксама падвяргаюцца русіфікацыі&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Bubola |first1=Emma |date=2022-10-22 |title=Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War |url=https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |url-status=live |work=[[The New York Times]] |language=en |issn=1553-8095 |oclc=1645522 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318140623/https://www.nytimes.com/2022/10/22/world/europe/ukraine-children-russia-adoptions.html |archive-date=2023-03-18 |access-date=2023-03-20 |quote=Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.}}&lt;/ref&gt;.

=== Рэлігійны склад ===

{{main|Рэлігія ва Украіне}}

Дамінуючай рэлігіяй ва Украіне з’яўляецца [[Хрысціянства]]. Большасць вернікаў належаць да Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхата (каля 26,1 %) і Украінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхата (50 %). Да Украінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8 %, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7 %, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2 %.

== Эканоміка ==
Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш развітымі галінамі прамысловасці з’яўляюцца металургія, энергетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаванне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасць (здабыча вугалю, руды).

Найбольш развітыя ў эканамічным дачыненні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласць і Луганская вобласць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласць і Запарожская вобласць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэння кааперацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозненне ад заходніх краін, не мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Украіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Член Сусветнай гандлёвай арганізацыі (з мая 2008).
  
Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласць, уключаючы чарнаморскі шэльф. (Уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасці эканомікі на 15-20 %, газу — на 25 %). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70 % шахтаў падлягаюць закрыццю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ралля, шмат садоў. Спецыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчванне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасці для развіцця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінеральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі з’яўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месцяцца вядомыя на ўвесь свет марскія і горныя курорты.

== Культура ==
Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асноватворнай і базіснай ёсць народная культура, на аснове якой паступова сфармаваліся прафесійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеянне з іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам развіцця культуры стала прыняцце хрысціянства ў 10 стагоддзі.

З прычыны цяжкасцяў гістарычнага шляху Украіны (мангола-татарскае заваяванне ў 13 стагоддзі, польска-літоўская экспансія ў 14 — 16 стагоддзях, залежнасць ад Расійскай і Аўстрыйскай імперый ў 19 — пачатку 20 стагоддзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося, таму што ў 16 стагоддзі, калі феадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва і польскую культуру, і да канца 18 стагоддзя, калі вярхушка казацкай старшыны была русіфікаванай, ўкраінскае грамадства развівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі і носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадства — сяляне, казакі, рамеснікі. Украінская культура на працягу працяглых перыядаў сваёй гісторыі развівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклор]], народныя традыцыі, якія дабаўлялі ёй асаблівыя зачараванне і каларыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захаванню і працягу традыцый, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым ўкраінскай культуры ў 16 — 17 стагоддзях і культурнае адраджэнне ў 19 стагоддзі.

Развіццю нацыянальнай культуры сучаснай Украіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існавання. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданняў, камерцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расіі. З’явілася раздзяленне культуры на элітарную і масавую, краіна сутыкнулася з такой з’явай як амерыканізацыя культуры.

=== Кінематограф ===

{{main|Кінематограф Украіны}}

Украіна аказала ўплыў на гісторыю [[кінематограф]]а. Вядомыя ўкраінскія рэжысёры ўключаюць у сябе [[Аляксандр Даўжэнка|Аляксандра Даўжэнку]] і [[Сяргей Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даўжэнка часта згадваецца як адзін з самых важных ранніх кінавытворцаў [[СССР]], а таксама з’яўляецца піянерам [[Тэорыя мантажу СССР|тэорыі мантажу СССР]] і адным з заснавальнікаў [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кінастудыі Даўжэнкі]]. Параджанаў быў [[Арменія|армянскім]] рэжысёрам, які ўнёс значны ўклад ва ўкраінскае, [[Кінематограф Арменіі|армянскае]] і [[Кінематограф Грузіі|грузінскае]] кіно і вынайшаў свой уласны стыль, украінскі паэтычны кінематограф, які моцна адрозніваўся ад кіруючых прынцыпаў [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]].

Іншыя важныя рэжысёры Украіны ўключаюць [[Кіра Муратава|Кіру Муратаву]], [[Ларыса Шэпіцька|Ларысу Шэпіцька]], [[Сяргей Бандарчук|Сяргея Бандарчука]], [[Леанід Быкаў|Леаніда Быкава]], [[Юрый Ілленка|Юрыя Ілленку]], [[Леанід Асыка|Леаніда Асыку]], [[Ігар Падальчак|Ігара Падальчака]] і [[Марына Врода|Марыну Вроду]]. Многія ўкраінскія акцёры дамагліся міжнароднай вядомасці і прызнання кінакрытыкаў, у тым ліку [[Вера Халодная]], [[Багдан Ступка]], [[Міла Ёвавіч]], [[Вольга Курыленка]], [[Рэната Літвінава]] і [[Міла Куніс]].

Нягледзячы на вялікі ўклад у сусветны кінематограф, украінская кінапрамысловасць часта характэрызуецца дэбатамі аб сваёй ідэнтычнасці і ўзроўню расійскага і еўрапейскага ўплыву. Украінскія дзеячы прымаюць актыўны ўдзел у той час, як украінскія акцёры і рэжысёры рэгулярна працуюць у [[Кінематограф Расіі|расійскім]] (раней СССР) кіно. Шмат паспяховых фільмаў былі заснаваныя на ўкраінскіх падзеях і гісторыях, у тым ліку «[[Браняносец «Пацёмкін» (фільм)|Браняносец Пацёмкін]]», «[[Чалавек з кінаапаратам]]» і «[[Усё асветлена, фільм|Усё асветлена]]».

[[Дзяржаўнае агенцтва Украіны па пытаннях кіно]] валодае [[Нацыянальны цэнтр Аляксандра Даўжэнкі|Нацыянальным цэнтрам Аляксандра Даўжэнкі]], дзяржаўным кінаархівам і капіявальнай лабараторыяй, а таксама прымае ўдзел у правядзенні [[Адэскі міжнародны кінафестываль|Адэскага міжнароднага кінафестывалю]]. Іншы фестываль, «[[Маладосць, кінафестываль|Маладосць]]» у [[Кіеў|Кіеве]], з’яўляецца адзіным міжнародным кінафестывалем ва Украіне, акрэдытаваным [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсераў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцый кінапрадзюсераў]] ({{lang-fr|Fédération Internationale des Associations de Producteurs de Films (FIAPF)}}), і штогадова праходзіць у кастрычніку. Яго конкурсная праграма ўключае ў сябе секцыі студэнцкіх фільмаў, кароткаметражных фільмаў і поўнаметражных фільмаў з усяго свету.

== Дачыненні з Беларуссю ==
{{Асноўны артыкул|Беларуска-ўкраінскія адносіны}}
Пасля [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|расійскага ўварвання ва Украіну з тэрыторыі Беларусі]] адносіны паміж краінамі былі зведзены да мінімуму&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20221228/ukraina-1841894143.html Киев односторонне демонтирует отношения с Минском]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуска-ўкраінская граніца]]
* [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]]
* [[Пасольства Украіны ў Рэспубліцы Беларусь]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання / Н. У. Навуменка, М. Л. Страха; пад рэд. Н. У. Навуменка; пер. з рус. мовы М. Л. Страхі. — 2-е выд., перапрац. — Мінск: Нар. асвета, 2011. — 229 с. : іл. ISBN 978-985-03-1594-6

{{ВС}}
{{Адміністрацыйны падзел Украіны}}
{{Геаграфічныя вобласці Украіны}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Усходняе партнёрства}}
{{Краіны ў Чорнага мора}}

{{Славянскія краіны}}

[[Катэгорыя:Украіна| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>ix8osq5g4efnaqaebn6lcuuyy5p9rvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лондан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3226</id>
    <revision>
      <id>5212617</id>
      <parentid>5201869</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158724" sha1="quw0hentam7mcubcslb3p9zxdb7kbpt" xml:space="preserve">{{іншыя значэнні}}
{{НП
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Лондан
 |арыгінальная назва      = {{lang-en|London}}
 |краіна                  = Вялікабрытанія
 |шырыня герба            = 100
 |выява                   = London Montage 2016.png
 |lat_dir = N |lat_deg= 51 |lat_min= 30 |lat_sec=26
 |lon_dir = W |lon_deg= 00  |lon_min= 07  |lon_sec=39
 |CoordAddon              = type:city(7500000)_region:GB
 |CoordScale              = 100000
 |Яндэкскарта             = http://maps.yandex.ru/?text=Вялікабрытанія%2C%20Лондон&amp;sll=-0.078989%2C51.49006&amp;sspn=0.887176%2C0.384618&amp;l=map%2Cstv
 |памер карты краіны      = 200
 |памер карты рэгіёна     = 0
 |памер карты раёна       = 
 |від рэгіёна             = Адміністрацыйна-палітычная частка
 |рэгіён                  = Англія
 |рэгіён у табліцы        = Англія
 |від раёна               = Рэгіён
 |раён                    = Вялікі Лондан
 |раён у табліцы          = Вялікі Лондан
 |від абшчыны             = 
 |абшчына                 = 
 |абшчына ў табліцы       = 
 |унутранае дзяленне      = 33 акругі
 |від главы               = Мэр Лондана{{!}}Мэр 
 |глава                   = [[Садзік Хан]]
 |дата заснавання         =
 |першае згадванне        = 43
 |ранейшыя імёны          = Ландыніум, Люндэнбург
 |статус з                =
 |плошча                  = 1706,8
 |від вышыні              =
 |вышыня цэнтра НП        =
 |клімат                  = [[умераны клімат]]
 |афіцыйная мова          = Англійская
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            = 
 |шчыльнасць              = 4761
 |агламерацыя             = ад 12 300 000 да 13 945 000
 |нацыянальны склад       = [[англічане]] (57,7 %), [[ірландцы]] (2,4 %), мігранты (індыйцы, нігерыйцы, пакістанцы, бангладэшцы, кенійцы і інш.) 30,9%
 |канфесійны склад        = [[хрысціяне]] (58,2 %), [[атэізм|атэісты]] (15,8 %),&lt;br /&gt; [[мусульмане]] (8,5 %)
 |этнахаронім             = лонданец, лонданка, лонданцы
 |часавы пояс             = 0
 |DST                     = ёсць (1)
 |тэлефонны код           = +44 20
 |паштовы індэкс          =
 |паштовыя індэксы        =
 |аўтамабільны код        =
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |сайт                    = http://www.london.gov.uk/
 |мова сайта              = en
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = [[FIPS]]
 |add1                    = UKH9{{efn|name=&quot;ReferenceA&quot;|Асобны код існуе для кожнай акругі Лондана, тут прыводзіцца код Сіці}}
 |add2n                   = [[ISO]]
 |add2                    = GB-LND{{efn|name=&quot;ReferenceA&quot;}}
}}
'''Ло́ндан''' ({{lang-en|London}} {{Audio-IPA|En-uk-London.ogg|[ˈlʌndən]}}) — [[сталіца]] [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі|Вялікабрытаніі]], а таксама [[адміністрацыйны цэнтр]] [[Англія|Англіі]], ядро ​​[[Канурбацыя|канурбацыі]] [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]].

Насельніцтва больш за 8 млн чал — найбуйнейшы [[горад]] на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]] і другі па колькасці насельніцтва горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]). Плошча мегаполіса складае 1 706,8 км².

Размешчаны на паўднёвым усходзе Англіі, у нізоўях ракі [[Тэмза]]. Галоўны транспартны вузел краіны, найбуйнейшы брытанскі марскі порт і цэнтр авіязносінаў. Чыгуначныя і аўтамабільныя зносіны з краінамі Еўропы — праз [[Еўратунэль]]&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/geography/text/2157436 Лондон]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Шматлікія сусветна вядомыя славутасці: [[Вэстмінстэрскае абацтва]], комплекс [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] з [[Біг-Бэн|гадзіннікавай вежай]], [[сабор Святога Паўла]], крэпасць [[Таўэр]], [[Брытанскі музей]] і іншыя.

Лондан размяшчаецца на [[нулявы мерыдыян|нулявым мерыдыяне]], які таксама часта завуць грынвіцкім (па назве раёна [[Грынвіч]], які ён перасякае).

Адлегласць па прамой паміж Лонданам і [[Мінск]]ам — {{nobr|1 924}} км&lt;ref&gt;[http://wyznacz.pl/odleglosci-drogowe Адлегласці паміж гарадамі]&lt;/ref&gt;.

== Назва ==

=== Паходжанне назвы ===
Сучасная назва горада — Лондан — узыходзіць да яго лацінскага наймення «Ландыніум» ({{lang-la|Londinium}})&lt;ref name=london_001&gt;{{cite web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|title=Roman|publisher=The [[Музей Лондана|Museum of London]]|access-date=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20060709214651/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Permanent/RomanLondon.htm|archive-date=9 ліпеня 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Адзінага меркавання адносна паходжання гэтага слова няма, але вучонымі неаднаразова высоўваліся гіпотэзы пра яго этымалогію. Вось чатыры найбольш папулярных здагадкі:
# Назва — лацінскага паходжання, і ўтворана ад рымскага асабістага імя, які пазначае «апантаны»&lt;ref name=&quot;nazv&quot;&gt;http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120629111843/http://geosfera.info/evropa/velikobritaniya/40-london-finansovyj-centr-evropy.html |date=29 чэрвеня 2012 }} Лондан — Фінансавы цэнтр Еўропы&lt;/ref&gt;;
# Назва — лацінскага паходжання, і паходзіць ад слова Lond, што азначае «Дзікае (гэта значыць зарослае лесам) месца»&lt;ref name=&quot;nazv&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|title=Лондон - столица Великобритании|publisher=ТОП Туризм,Отдых,Путешествия|access-date=2010-08-01|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jau7zs?url=http://www.top-mir.ru/strany/evropa/velikobritanija/london.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;;
# Назва — кельцкага паходжання, і складаецца з двух слоў: Llyn (возера) і Dun («[[дун, крэпасць|дун]]», умацаванне): у кельцкі перыяд горад зваўся Llyndid; корань «-дун» таксама сустракаецца ў назве шматлікіх іншых кельцкіх тапонімаў&lt;ref&gt;http://planeta-imen.narod.ru/toponim/eurmaincity.html НАЗВАНИЯ СТОЛИЦ ЕВРОПЕЙСКИХ ГОСУДАРСТВ&lt;/ref&gt;;
# Назва паходзіць ад слова Plowonida, што азначае «Разлітая рака»&lt;ref&gt;[http://chr.org.uk/legends.htm Legends of London’s Origins&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

=== Неафіцыйныя назвы Лондана ===
Калісьці [[англічане]] звалі Лондан ''The Big Smoke'' (або ''The Great Smog''). Гэта назва можна літаральна перавесці як «Вялікі дым». Звязана гэта вызначэнне, зразумела, са знакамітым [[Вялікі смог 1952 года|лонданскім смогам XIX—XX стагоддзяў]].&lt;ref&gt;http://planetashkol.ru/articles/4409/ Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;narost&quot;&gt;http://www.privet-london.ru/150/info.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161003175609/http://www.privet-london.ru/150/info.html |date=3 кастрычніка 2016 }} Гід па Лондане&lt;/ref&gt;

Іншая неафіцыйная назва горада — ''The Great Wen''. ''Wen'' — гэта старое англійскае слова, якое перакладаецца літаральна як «фурункул», што ў гэтым кантэксце азначае «перанаселены горад»&lt;ref name=&quot;narost&quot; /&gt;. Што да мянушак раёнаў, то [[Сіці (Лондан)|Сіці]] часта таксама завуць «квадратнай міляй», паколькі раён па плошчы ледзь перавышае квадратную мілю. Гэтыя два [[троп]]ы таксама выкарыстоўваюцца для абагульненага абазначэння фінансавага сектара брытанскай эканомікі, паколькі большасць фінансавых кампаній і банкаў на працягу некалькіх стагоддзяў па традыцыі канцэнтраваліся ў Сіці &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|title=City of London still tops finance league|publisher=This is Money|date=2011-03-25|access-date=2011-10-30|archive-url=https://www.webcitation.org/67yAaNJwK?url=http://www.thisismoney.co.uk/money/markets/article-1716751/City-of-London-still-tops-finance-league.html|archive-date=27 мая 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя Лондана ==

=== Заснаванне горада і рымскі перыяд ===
[[Файл:RomanRemainsLondon.JPG|thumb|180 px|злева|Рэшткі Рымскай сцяны]]
{{See also|Ландыніум}}

Лондан быў заснаваны ў [[43]] годзе н.э.&lt;ref name=&quot;roman&quot;&gt;{{cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=0203231333|page=1}}&lt;/ref&gt;, падчас уварвання ў [[востраў Вялікабрытанія|Брытанію]] [[Старажытны Рым|рымлян]] на чале з імператарам [[Клаўдзій|Клаўдзіем]]. Існуе тэорыя, што ўжо да часу ўварвання на гэтай тэрыторыі існавала буйнае паселішча, але падчас археалагічных раскопак нічога падобнага не было выяўлена. Зрэшты, большая частка гістарычнага цэнтра раскопкам не падвяргалася, і існаванне паселішча да ўварвання цалкам адмаўляць нельга.

Спачатку Лондан займаў вельмі невялікую тэрыторыю. У [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] археолагамі было ўстаноўлена, што даўжыня горада з усходу на захад складала прыкладна 1 мілю (каля 1,6 км), а з поўначы на поўдзень — прыкладна 0,5 мілі (каля 0,8 км).&lt;ref&gt;http://www.tartaria.ru/dikobr74.html Тартария. Ру — родовые поместья и родовые поселения&lt;/ref&gt;

Прыкладна ў [[60]] годзе н.э. горад падвергся нападу брыцкай каралевы [[Баўдзіка|Баўдзікі]] (Баадыцэі) і значная частка Лондана была аддана агню. Рымляне адказалі на гэта захопам прыкладна 80 000 брытаў&lt;ref&gt;http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130119094117/http://www.istorya.ru/book/womenofrome/22.php |date=19 студзеня 2013 }} Жанчыны ў гісторыі Рыма. Баўдзіка&lt;/ref&gt;. Неўзабаве пасля гэтага адбылася бітва паміж брытамі і рымлянамі&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;Тацыт. Аналы. Кніга XIV&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Па ўстояным меркаванні, бітва адбылася на месцы сучаснага вакзала [[Кінгс-Крос]], а Баўдзіка, пацярпеўшы паражэнне, скончыла жыццё самагубствам, прыняўшы яд.
[[Файл:Map Londinium 400 AD-de.svg|thumb|Карта [[Ландыніум]]а]]

Рымляне аднавілі горад за некалькі гадоў, па выразным гарадскім плане. Неўзабаве Ландыніум стаў адным з найважнейшых населеных пунктаў [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]]. У [[II стагоддзе|II стагоддзі]] ён дасягнуў росквіту — да [[100]] годзе Ландыніум стаў сталіцай Брытаніі, змяніўшы [[Колчэстэр]], насельніцтва складала каля 60 000 чалавек. У горадзе знаходзіліся найважнейшыя адміністрацыйныя будынкі&lt;ref name=&quot;lonstol&quot;&gt;http://www.russianvoyage.ru/index.php/velikob/2010-08-22-16-09-50/6244-2010-08-22-16-03-30{{Недаступная спасылка}} ЛОНДОН&lt;/ref&gt;.

Прыкладна ў [[200]] годзе Брытанія была падзелена на дзве часткі — Верхнюю і Ніжнюю. Ландыніум стаў сталіцай Верхняй Брытаніі. Прыкладна ў той жа час была пабудавана так званая Рымская сцяна — абарончае ўмацаванне па перыметры горада, рэшткі якой захаваліся ў цэнтры сучаснага Лондана. У канцы [[IV]] стагоддзя [[Брытанія]] была падзелена нанова, і Ландыніум стаў сталіцай правінцыі Максіма Цэзарэнсіс. У [[V]] стагоддзі [[Старажытны Рым|рымляне]] пакінулі Ландыніум, і горад стаў паступова засяляцца [[брыты|брытамі]]&lt;ref name=&quot;lonstol&quot;/&gt;.

=== Саксонскі перыяд і Сярэднявечча ===
[[Файл:001SFEC TOWER OF LONDON-200705.JPG|thumb|right|Таўэр, закладзены пры Вільгельме Заваёўніку]]
У сярэдзіне [[VI]] стагоддзі Люндэнбург («Лонданскае ўмацаванне», [[Саксы|саксонская]] назва Ландыніума) быў уключаны ў склад [[каралеўства Эсекс|Усходнесаксонскага каралеўства]]. У [[604|604 годзе]] кароль [[Саберт|Саеберт]] прыняў [[хрысціянства]], і ў горадзе ўпершыню з’явіўся біскуп. Першага лонданскага біскупа клікалі [[біскуп Меліт|Мелітыус]]. Тады ж быў пабудаваны [[сабор Святога Паўла]]. Меркавана, першапачаткова гэта была досыць сціплая капэла. Пазней сабор быў разбураны [[язычнік]]амі-спадчыннікамі Саеберта.

У канцы [[VII]] стагоддзі прыкладна ў паўтары кіламетрах ад Люндэнбурга было заснавана саксонскае паселішча Люндэвік (гэта значыць Лонданскае паселішча)&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;Трыз, Джэфры — «Лондан. Кароткая гісторыя»&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Мабыць, у Люндэвіку знаходзілася гавань для гандлёвых караблёў і байдаў.

З [[730]] года горад перайшоў пад уладу [[Мерсія|Мерсіі]], буйнога англійскага каралеўства. У [[IX]] стагоддзі Люндэнбург падвергся нападу [[Вікінгі|вікінгаў]]. Яны кантралявалі горад на працягу дваццаці гадоў, пасля чаго кароль [[Альфрэд Вялікі]] заключыў з захопнікамі мір. Аднак у [[1013|1013 годзе]] Люндэнбург быў ізноў акупаваны [[Вікінгі|вікінгамі]] і знаходзіўся пад іх уладай да [[1042]] года.
[[Файл:Map of London, 1300.svg|thumb|right|Лондан у 1300 годзе]]
У [[1066|1066 годзе]] пасля перамогі [[Бітва пры Гастынгсе|пры Гастынгсе]] [[Кароль Англіі|каралём Англіі]] стаў [[Вільгельм Заваёўнік]]. Каранацыя прайшла ў толькі што дабудаваным [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскім абацтве]]. Вільгельм даў жыхарам Лондана некаторыя прывілеі ў параўнанні з жыхарамі іншых гарадоў. Пры яго кіраванні на паўднёвым усходзе горада было пабудавана ўмацаванне, цяпер вядомае як [[Таўэр]]. У [[1097]] яго сын [[Вільгельм II Руды|Вільгельм II]] пачаў будаўніцтва Вэстмінстэр-хола, які паслужыў асновай [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]]. У [[1176|1176 годзе]] пачалося будаўніцтва знакамітага [[Лонданскі мост|Лонданскага моста]], які праіснаваў каля 600 гадоў.

У [[Май|маі]] [[1216]] года Лондан быў у апошні раз акупаваны замежнымі войскамі — горад захапіў [[Кароль Францыі|французскі кароль]] [[Людовік VIII]], спыніўшы панаванне [[Іаан Беззямельны|Іаана Беззямельнага]]. Пазней супраць Людовіка паўсталі яго ўласныя бароны, і ўлада ў краіне з іх дапамогай ізноў перайшла ў рукі англічан. Такім чынам, Лондан з’яўляецца адзінай еўрапейскай сталіцай якая не была захоплена ворагам ні разу за апошнія амаль 8 стагоддзяў.

[[Чума]], якая лютавала ў [[XIV]] стагоддзі ў [[Еўропа|Еўропе]], не абышла бокам і Лондан. ''«[[Чорная смерць]]»'' прыйшла ў [[Англія|Англію]] ў [[1348]] годзе. Дакладная колькасць памерлых у Лондане невядома, але мяркуецца, што ахвярамі чумы сталі ад 30 да 50 тысяч чалавек.

[[Эпідэмія]] стала ўскоснай прычынай сялянскага паўстання пад правадырствам [[Уот Тайлер|Уота Тайлера]] ([[1381]]), падчас якога Лондан падвергся рабаванню і спусташэнню&lt;ref name=&quot;B&quot;&gt;Новы энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Ефрона&lt;/ref&gt;. Сяляне штурмам узялі [[Таўэр]], забілі [[Лорд-канцлер|лорда-канцлера]] (важная дзяржаўная пасада ў [[Сярэднявечная Англія|сярэднявечнай Англіі]]), [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупа кентэрберыйскага]] [[Сімон Садберы|Сімона]] і хавальніка каралеўскай скарбніцы. Паўстанне было ў выніку падушана каралеўскімі войскамі, а сам Тайлер забіты падчас перамоў набліжанымі караля&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00082/36900.htm?text=%D0%A3%D0%BE%D1%82%20%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80&amp;stpar3=1.1 Вялікая савецкая энцыклапедыя]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] Лондан падзяліўся на дзве асноўных часткі — адміністрацыйны і палітычны [[Вэстмінстэр]] і гандлёвы [[Сіці (Лондан)|Сіці]]. Гэты падзел захоўваецца і дагэтуль. Для Сярэднявечча Лондан мог лічыцца вялікім горадам — у [[1300|1300 годзе]] ў ім пражывала прыкладна 80 000 чалавек. Склалася і гарадское самакіраванне — главой Лондана стаў лорд-мэр.

=== Лондан у XVI—XVIII стагоддзях ===
[[Файл:Siege of London (MS 1168).jpg|thumb|180px|злева|Аблога Лондана [[Ланкастэр]]амі ў [[1471]] годзе]]
З прыходам да ўлады дынастыі [[Цюдоры|Цюдораў]] у [[Англія|Англіі]] пачалася эпоха [[Абсалютная манархія|абсалютнай манархіі]]. Цэнтралізацыя ўлады ў руках караля прывяла да таго, што сталіца стала развівацца і багацець яшчэ хутчэй, чым раней. Спрыяльна адбіліся на горадзе часы кіравання [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] і [[Эдуард VI|Эдуарда VI]] — былі заснаваны знакамітыя лонданскія паркі [[Гайд-парк]] і [[Кенсінгтонскія сады|Кенсінгтон-гардэн]] і адкрыта некалькі буйных бальніц&lt;ref name = &quot;A&quot;&gt;Пеўснер, Нікалаус — «Лондан. Сіці і Вэстмінстэр»&lt;/ref&gt;.

[[Рэфармацыя]], якая адбылася ў Англіі пры Генрыху VIII, не скончылася, у адрозненне ад іншых краін, кровапраліццем: тут царкоўныя пераўтварэнні кантраляваліся каралём і былі ініцыяваны «зверху», а не «знізу», як у большасці іншых краін. Пасля [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] каля паловы плошчы Лондана было занята рэлігійнымі збудаваннямі і прыкладна трэць насельніцтва складалі манахі. Сітуацыя змянілася ў [[1538]]—[[1541|41 гадах]], пасля таго, як Генрых VIII выдаў закон аб вяршэнстве караля над царквой. Пасля гэтага значная частка царкоўнай маёмасці была канфіскавана і перададзена ў рукі каралю і яго найбліжэйшым [[васал]]ам.
[[Файл:London - John Norden's map of 1593.jpg|thumb|right|Карта Лондана 1593 года]]

Лондан развіўся да аднаго з найбуйнейшых гандлёвых цэнтраў [[Еўропа|Еўропы]]. У горадзе квітнелі малыя прадпрыемствы, а буйныя англійскія ўладальнікі вялі свой гандаль па ўсім свеце — ад [[Расія|Расіі]] да [[Амерыка|Амерыкі]]. У прыватнасці, каралева [[Елізавета I]] прымала паслоў з [[Царства Рускае|Масковіі]] ў садах прыгарадаў Лондана [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]]&lt;ref name=&quot;D&quot;&gt;Романюк С. К. [http://nkj.ru/archive/articles/3167/ «Русский» Лондон]//Наука и жизнь. № 7, 2003.&lt;/ref&gt;. Ствараліся гіганцкія кампаніі, такія як [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская]] ў [[1600|1600 годзе]]. Пасля таго, як у [[1572]] годзе [[іспанцы]] захапілі і разрабавалі буйны галандскі горад [[Антверпен]], Лондан стаў найбуйнейшым цэнтрам гандлю на [[Паўночнае мора|Паўночным моры]]. Імкліва павялічвалася насельніцтва сталіцы — з 50 000 чалавек у [[1530]] годзе да 225 000 у [[1605]] годзе&lt;ref name=&quot;A&quot;/&gt;. Таксама ў [[XVI]] стагоддзі з’явіліся першыя карты Лондана. З’явіліся першыя публічныя тэатры, самым папулярным з якіх стаў «[[тэатр Глобус|Глобус]]», у якім ішлі п’есы [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]].

У XVI стагоддзі ў [[Вест-Энд]]зе пачалі сяліцца арыстакраты і прыдворныя. Неўзабаве раён стаў адным з самых прэстыжных месцаў горада. Дагэтуль дом у Вест-Эндзе з’яўляецца пропускам у вышэйшы свет Лондана.
[[Файл:Chelsea lots road power station 1.jpg|thumb|180px|злева|Індустрыяльны Лондан: электрастанцыя ў Чэлсі]]
Падчас [[Англійская грамадзянская вайна|Англійскай грамадзянскай вайны]] Лондан заняў бок [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламента]]. Былі створаны войскі апалчэння і збудаваны абарончыя ўмацаванні, каб абараніць горад ад раялістаў, якія чым далей, тым бліжэй прасоўваліся да сталіцы — бітва пры [[Брэнтфард]]зе адбылася ўсяго ў некалькіх [[міля]]х ад Лондана. Аднак добра арганізаваная абарона не дазволіла каралеўскім войскам узяць горад, што і сыграла вырашальную ролю ў вайне — захоўваемыя ў Лондане багацці дапамаглі Парламенту атрымаць перамогу.

У Лондане, як і ва ўсіх еўрапейскіх гарадах таго часу, адсутнічалі [[каналізацыя]] і сістэма [[Ахова здароўя|аховы здароўя]], да таго ж, горад быў вельмі перанаселены, і таму там рэгулярна ўспыхвалі эпідэміі са шматлікімі сотнямі, а парой і тысячамі ахвяр. Але самая страшная здарылася ў сярэдзіне [[XVII]] стагоддзя, у [[1665]]—[[1666]] гадах. У [[Англія|Англіі]] яе завуць [[Вялікая эпідэмія чумы ў Лондане|Вялікай Чумой]] ({{lang-en|The Great Plague}}). У Лондане ахвярамі эпідэміі сталі прыкладна 60 000 чалавек (пятая частка горада). [[Сэмюэл Піпс]], хранікёр горада, запісаў [[4 верасня]] [[1665]] года наступнае: ''«За тыдзень памерла больш за 7 400 чалавек, з іх 6 000 — ад чумы. Дзень ноч амаль без перапынку з вуліцы даносіцца пахавальны звон царкоўных званоў''»&lt;ref&gt;Хронікі Лондана Сэмюэла Піпса&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Great Fire London.jpg|thumb|[[Вялікі лонданскі пажар]] увечары 4 верасня, карціна невядомага мастака.]]

Адразу пасля заканчэння эпідэміі здарылася яшчэ адна катастрофа — [[Вялікі лонданскі пажар]] [[1666]] года. Калі Вялікая Чума пакасіла насельніцтва Лондана, то пажар нанёс сур’ёзную матэрыяльную шкоду, знішчыўшы 13 200 дамоў (каля 60 % горада) і 87 цэркваў (у тым ліку стары [[сабор Святога Паўла]]). Як ні дзіўна, але ў агні загінула ўсяго восем чалавек&lt;ref name=&quot;B&quot;/&gt;, затое многія засталіся без жытла і пазбавіліся ўсіх сродкаў да існавання.

Пасля аднаўлення Лондан канчаткова ператварыўся ў фінансавую сталіцу свету. У [[1694]] годзе адкрыўся [[Банк Англіі]], які дазволіў краіне яшчэ больш павялічыць свой уплыў на сусветную эканоміку. У [[1700]] годзе 80 % імпарту і 69 % экспарту [[Англія|Англіі]] прыпадала на Лондан, а насельніцтва горада перавышала 500 000 чалавек.
[[Файл:Plan London 1767 9104.jpg|thumb|План Лондана, 1770]]

У [[XVIII]] стагоддзі, у [[Эпоха Асветніцтва|эпоху Асветніцтва]] атрымалі шырокае распаўсюджванне [[прэса]] і [[літаратура]]. З тых часоў цэнтрам выдавецкага жыцця Лондана стала вуліца [[Фліт-стрыт]]. У тым жа стагоддзі быў адзначаны рост злачыннасці ў сталіцы, з-за чаго пакаранні сталі больш жорсткім: нават за малаважнае злачынства цяпер пагражала смяротная кара. У канцы [[XVII]] стагоддзі Лондан стаў адным з тэхналагічных цэнтраў Еўропы, пра што сведчыць наведванне горада [[Вялікае пасольства|вялікім пасольствам]], членам якога быў пад імем Пятра Міхайлава і цар [[Пётр I]], які ў прыватнасці наведаў там некалькі заводаў і [[грынвіч|грынвіцкую]] абсерваторыю&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108014336/http://www.russianculture.ru/brit/brit11.htm |date=8 студзеня 2018 }}&lt;/span&gt; Руска-брытанскія культурныя сувязі ў XVIII стагоддзі. Пачатак стагоддзя. Падарожжа Пятра I&lt;/ref&gt;.

У [[1707]] годзе Лондан набыў статус сталіцы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], новай дзяржавы, створанай пасродкам аб’яднання Англіі і [[Шатландыя|Шатландыі]]. У тым жа XVIII стагоддзі былі пабудаваны новы [[сабор Святога Паўла]] і [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]] — сімвалы сучаснага Лондана, — а таксама [[Вэстмінстэрскі мост]], які стаў усяго толькі другім мостам у Лондане праз [[Тэмза|Тэмзу]]. Да канца XVIII стагоддзя насельніцтва Лондана дасягнула мільёна чалавек.

=== Лондан у XIX стагоддзі ===
[[Файл:1806 Mogg Pocket or Case Map of London, England - Geographicus - London-mogg-1806.jpg|right|thumb|Лондан у 1806]]
[[Файл:Londres - Tower Bridge.JPG|thumb|[[Таўэрскі мост]]]]
[[Файл:Crystal Palace.PNG|thumb|right|[[Крыштальны палац]] у 1851 годзе]]

Лондан XIX стагоддзя — горад кантрастаў. З аднаго боку, ён быў сталіцай найбуйнейшай дзяржавы ў свеце — [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]], эканамічным і палітычным цэнтрам свету, а з іншай — горадам, дзе ў трушчобах, практычна без сродкаў да існавання, жылі мільёны беднякоў.

[[XIX]] стагоддзе — эпоха імклівай [[Індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і [[Урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў краінах [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. У гэтым стагоддзі ў Лондане была пабудавана велізарная колькасць новых фабрык і заводаў, а насельніцтва павялічылася ў 6 разоў. У XIX стагоддзі Лондан быў самым вялікім горадам свету, да [[1900]] годзе яго насельніцтва складала каля 6 млн чалавек&lt;ref name=&quot;B&quot;/&gt;. У сталіцы з’явіліся цэлыя прамысловыя раёны, і самы вядомы з іх — [[Іст-Энд]], які стаў супрацьлегласцю фешэнэбельнага [[Вест-Энд]]а.

У XIX стагоддзі ў абліччы Лондана адбыліся кардынальныя змены. У [[1836]] годзе была адкрыта першая чыгунка, якая злучыла [[Лонданскі мост]] і [[Грынвіч]], і менш чым за 20 гадоў адкрылася 6 вакзалаў. У [[1863]] годзе ў Лондане з’явілася [[Лонданскае метро|першае ў свеце метро]]. Акрамя таго, у XIX стагоддзі былі пабудаваны [[Біг-Бэн]], [[Альберт-Хол]], комплекс [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Таўэрскі мост]]. Упершыню за ўсю гісторыю існавання Лондана з’явілася [[каналізацыя]] (гл. [[Вялікі смурод]]).

У XIX стагоддзі была рэфармавана сістэма гарадскога самакіравання, бо старая сістэма, якая існавала яшчэ са [[Сярэднявечча]], відавочна не адказвала патрабаванням разрослага [[Гарадская агламерацыя|мегаполіса]]. У [[1855]] годзе быў створаны Сталічны камітэт па працах ({{lang-en|Metropolitan Board of Works}}), які кантраляваў гарадское будаўніцтва і стварэнне інфраструктуры. У [[1888]] годзе гэты орган ліквідавалі, а адміністрацыйныя функцыі былі ўпершыню ўскладзены на выбарны орган — Лонданскі акруговы савет ({{lang-en|London County Council}}).

У [[1851]] годзе Лондан прыняў [[Сусветная выстаўка (1851)|сусветную выстаўку]]&lt;ref&gt;Павлов К. А. Международные ярмарки и выставки. М., 1962, с. 12-13.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне стагоддзя Лондан упершыню сутыкнуўся з масавай [[Іміграцыя насельніцтва|іміграцыяй]]. Асабліва вялікі прыток прыезджых ішоў з [[Ірландыя|Ірландыі]]. Таксама ў горадзе ўтварылася вялікая [[Яўрэі|яўрэйская]] абшчына.

=== Лондан у XX — пачатку XXI стагоддзяў ===
[[Першая сусветная вайна]] на час прыпыніла развіццё Лондана. Горад упершыню падвергся авіяналётам. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі Лондан працягваў павялічвацца, але больш па плошчы, а не па насельніцтве.

[[Вялікабрытанія]] стала прыстанкам для эмігрантаў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ў [[XX]] стагоддзі. У [[1903]] годзе ў Лондане прайшоў другі з’езд забароненай партыі [[РСДРП]], на якім яна падзялілася на [[Бальшавікі|бальшавікоў]] і [[Меншавікі|меншавікоў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|title=II съезд РСДРП 1903|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616JeCWJh?url=http://www.stel.ru/museum/lenin_rsdlp_rus.htm|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Таму, пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917]] года ў Лондан прыехалі такія эмігранты, як [[Павел Мікалаевіч Мілюкоў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|title=Новый исторический вестник|access-date=2010-10-04|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jenucw?url=http://www.nivestnik.ru/2002_2/11.shtml|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:London Blitz 791940.jpg|thumb|Першы налёт на лонданскія докі. Від з берагоў Тэмзы]]

У [[1930-я]] гады шматлікія жыхары горада пацярпелі з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]: моцна ўзрос узровень беспрацоўя, упаў узровень жыцця. Няздольнасць улад зрабіць штосьці прывяла да з’яўлення мноства радыкальных партый як левага, так і правага кірунку. Большасць з іх грунтавалася ў працоўным [[Іст-Энд]]зе. У [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламенце Вялікабрытаніі]] атрымалі некалькі месцаў [[Камуністычная партыя Вялікабрытаніі, 1920|камуністы]], шырокай падтрымкай карыстаўся і [[Брытанскі саюз фашыстаў]]. Кульмінацыяй барацьбы паміж левымі і правымі стала так званая ''«Бітва на Кэбл-стрыт»'' — вулічныя баі паміж [[Палітыка|палітычнымі]] экстрэмістамі абодвух флангаў і паліцыяй.

[[Файл:LondonBombedWWII full.jpg|thumb|Лонданская вуліца, пацярпелая падчас [[Лонданскі бліц|бамбардзіроўкі]] горада [[Люфтвафэ|нямецкай авіяцыяй]]]]

У тыя ж 30-я ў Лондан з [[Трэці Рэйх|нацысцкай Германіі]] беглі многія [[яўрэі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сталіца Вялікабрытаніі падвяргалася неаднаразовым авіябамбёжкам, самыя цяжкія з якіх прыйшліся на [[верасень]] [[1940]] года і [[май]] [[1941]] года. Многія жыхары былі эвакуіраваны са сталіцы. Бамбасховішчамі служылі станцыі метрапалітэна. Усяго падчас вайны ў Лондане яе ахвярамі сталі 30 000 мірных жыхароў, 50 000 атрымалі раненні, дзясяткі тысяч дамоў былі разбураны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|title=Air Raid Precautions - The Blitz|publisher=Peter N. Risbey|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616Jg3cSc?url=http://myweb.tiscali.co.uk/homefront/arp/arp4.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Адразу пасля вайны Лондан у другі раз прыняў [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|Алімпійскія гульні]] ([[1948]]).

У пасляваенны час Лондан страціў статус найбуйнейшага порта [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], бо абсталяванне докаў састарэла і порт не мог абслугоўваць вялікія грузавыя караблі. Водныя тэрміналы Лондана былі перанесены ў бліжэйшыя гарады Фелікстау і Тылберы, а раён [[Доклендс]] у [[1980-я]] быў перабудаваны — зараз там знаходзяцца офісы і шматкватэрныя дамы.

У [[1952]] годзе [[Вялікі смог 1952 года|Вялікі смог]], вельмі шкодная сумесь смугі і дыму прамысловага паходжання, на пяць дзён спусціўся на Лондан. Неўзабаве канцэнтрацыя ў паветры прадуктаў гарэння стала такой высокай, што за наступныя тыдні ў горадзе ад [[смог]]у загінула каля 4 000 чалавек, а яшчэ 8 000 сталі ахвярамі катастрофы ў наступныя некалькі месяцаў.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2545747.stm Historic smog death toll rises] — BBC&lt;/ref&gt; Тое, што адбылося прымусіла ўлады сур’ёзна заняцца гэтай праблемай, у выніку чаго былі выдадзены агульнадзяржаўны закон «Аб чыстым паветры» ([[1956]]), а таксама аналагічны гарадскі закон ([[1954]])

У [[1960-я]], дзякуючы папулярным музычным калектывам накшталт [[The Beatles|Beatles]] і [[Rolling Stones]], горад стаў адным з сусветных цэнтраў моладзевай [[Субкультура|субкультуры]] (атрымаўшы мянушку «Свінгуючы Лондан»). У [[1966]] годзе [[Зборная Англіі па футболу|зборная Англіі]] выйграла ў фінале на стадыёне «[[Уэмблі, 1923|Уэмблі]]» [[Чэмпіянат свету па футболу]].

Мішэнню для тэрарыстаў Лондан стаў у [[1970-я]], калі горад упершыню падвергся нападам [[Ірландская Рэспубліканская Армія|Ірландскай Рэспубліканскай Арміі]]. Гэтыя напады рэгулярна паўтараліся да канца [[XX]] стагоддзя, пасля чаго на змену [[Ірландцы|ірландцам]] прыйшла групоўка [[Аль-Каеда]], якая арганізавала [[Выбухі ў Лондане 7 ліпеня 2005|серыю выбухаў]] у лонданскім публічным [[транспарт|транспарце]] [[7 ліпеня]] [[2005]] года.

З сярэдзіны стагоддзя, нягледзячы на прыток імігрантаў з краін [[Садружнасць|Садружнасці]] (асабліва з [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]а і [[Бангладэш]]), насельніцтва горада пачало скарачацца, паменшыўшыся з амаль 9 да 7 млн чалавек у [[1980-я]], пасля чаго яно стала павольна расці.
[[Файл:The London Eye (April 2005).jpg|thumb|180px|right|«[[Лонданскае вока]]», кола агляду, адкрытае на пачатку трэцяга тысячагоддзя]]

Новае тысячагоддзе Лондан сустрэў адкрыццём некалькіх новых будынкаў, такіх як Купал міленіума (''Millennium Dome'') і [[Лонданскае вока]] (''London Eye''), кола агляду, якое стала новым сімвалам горада.

Напачатку [[XXI]] стагоддзя Лондан дамогся права на правядзенне [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульняў 2012 года]]. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] стане першым горадам, які тройчы прыняў [[Алімпійскія гульні|Алімпіяду]].

У [[2004]] годзе быў прыняты план па развіцці горада. Паводле яго, да [[2016]] годзе насельніцтва Лондана павінна дасягнуць 8,1 млн чалавек, павінна павялічыцца колькасць [[небаскроб]]аў. Улады таксама маюць намер удасканаліць сістэму грамадскага [[транспарт]]у.

У ліпені [[2005]] года Лондан стаў аб’ектам [[Выбухі ў Лондане, 2005|тэрарыстычных нападаў]] з боку ісламскіх фундаменталістаў.

У жніўні [[2011]] года на ўскраінах горада адбыліся буйныя [[Беспарадкі ў Лондане, жнівень 2011 года|беспарадкі]], якія суправаджаюцца падпаламі аўтамабіляў і пагромамі.

== Фізіка-геаграфічная характарыстыка ==

=== Тапаграфія ===
[[Файл:London, United Kingdom.JPG|thumb|Спадарожнікавы здымак Лондана]]
Лондан займае плошчу ў 1706,8 км².

З паўднёвага захаду да ўсходу горад перасякае [[Тэмза]], суднаходная рака, якая ўпадае ў [[Паўночнае мора]]. Даліна [[Тэмза|Тэмзы]] — урадлівая і досыць плоская, што дазволіла Лондану пашырацца раўнамерна. Першапачаткова рака была шырэйшай, а берагі яе былі багністымі і гразкімі, але з-за дзейнасці чалавека ўсё гэта знікла. Тэмза — прыліўна-адліўная рака, і таму ў Лондане існуе небяспека паводкі&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://for-ua.com/incident/2006/04/06/161636.html Брытанія рыхтуецца да патопу&lt;/ref&gt;. У апошнія гады гэта небяспека павялічылася з-за ўзняцця ўзроўню вады ў рацэ.
[[Файл:A London View - geograph.org.uk - 303994.jpg|thumb|180px|злева|Тэмза]]

Паняцце «каардынаты горада» ўмоўныя. Традыцыйна лічыцца, што намінальны цэнтр Лондана размешчаны на скрыжаванні [[:en:Eleanor Cross|Eleanor Cross]] і [[Чарынг-Крос]]. Гэта месца размешчана непадалёк ад [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]. Такім чынам, каардынаты горада прыблізна складаюць{{Coord|51|30|26|N|00|07|39|W|type:city(7,000,000)_region:GB}}.&lt;ref name=london_039&gt;{{Citation|url=http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/08/15/charingcross_feature.shtml|title=London — Features — Where is the Centre of London?|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|access-date=2008-06-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Клімат ===
{{main|Клімат Лондана}}
[[Файл:Nelsons Column in the clounds.jpg|thumb|right|Калона Нэльсана і неба, зацягнутае аблокамі]]
Клімат у Лондане — умерана-марскі. Ён адрозніваецца мяккасцю і ўмеранасцю на працягу ўсяго года. Улетку тут цёпла, але рэдка горача. Дзённая тэмпература ўлетку рэдка паднімаецца вышэй 33 °C, хоць у апошнія гады адзначаецца гарачэйшае летняе надвор’е. Рэкордная спякота назіралася ў [[2003]] годзе, калі тэмпература дасягнула 38,1 °C.&lt;ref name=&quot;AverageWeatherLondon&quot;&gt;{{Citation
  |url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790
  |title=Average Conditions, London, United Kingdom
  |publisher=[[British Broadcasting Corporation]]
  |access-date=2010-09-30
  |archive-date=10 снежня 2005
  |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210191554/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790
  |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Узімку халаднавата, але не марозна (прыкладна як у кастрычніку ў Мінску), уначы тэмпература, як правіла, не апускаецца ніжэй −7 °C. Снегапады рэдкія. Снежны полаг захоўваецца толькі каля 5 дзён у годзе і вышыня снежнага полага малаважная (каля 25 мм). Сярэднегадовая колькасць ападкаў складае 584 мм, што менш, чым у [[Рым]]е ці [[Сідней|Сіднеі]]. Гарадскі масіў стварае ўласны мікраклімат. Мяккасць кліматычных умоў звязана з наяўнасцю цёплага Севера-Атлантычнага цячэння, якое абмывае заходняе ўзбярэжжа Еўропы. Вятры, якія дзьмуць з Атлантычнага акіяна, улетку прыносяць прахалоду, а ўзімку — цяпло.

Асаблівасцю лонданскага клімату з’яўляецца вельмі невялікая міжсезонная амплітуда ваганняў: ад +5,1 °C у студзені да +18,1 °C у ліпені (розніца складае 13 °C). Такім чынам, зіма ў Лондане такая ж мяккая, як у горадзе поўначы субтрапічнага пояса (напрыклад, [[Сочы]]), а лета па сярэдняй тэмпературы нават больш халаднаватае, чым у [[Мінск]]у і [[Талін]]е, і такім чынам, з’яўляецца ўмерана-цёплым, але не гарачым.

==== Табліца месячных кліматычных нормаў ====
{{Клімат горада
|Горад_род=Лондана
|Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/03772.htm Надвор'е і Клімат]
| Сту_сяр=5.0            | Сту_сяр_апад=56
| Лют_сяр=4.9            | Лют_сяр_апад=41
| Сак_сяр=7.1            | Сак_сяр_апад=42
| Кра_сяр=9.2            | Кра_сяр_апад=42
| Май_сяр=12.6           | Май_сяр_апад=51
| Чэр_сяр=15.6           | Чэр_сяр_апад=45
| Ліп_сяр=17.9           | Ліп_сяр_апад=44
| Жні_сяр=17.6           | Жні_сяр_апад=49
| Вер_сяр=14.9           | Вер_сяр_апад=48
| Кас_сяр=11.4           | Кас_сяр_апад=69
| Ліс_сяр=7.7            | Ліс_сяр_апад=57
| Сне_сяр=5.3            | Сне_сяр_апад=55
| Год_сяр=10.8           | Год_сяр_апад=599
| Сту_сяр_мін=2.4        | Сту_сяр_макс=7.7
| Лют_сяр_мін=2.1        | Лют_сяр_макс=8.0
| Сак_сяр_мін=4.0        | Сак_сяр_макс=10.9
| Кра_сяр_мін=5.3        | Кра_сяр_макс=13.8
| Май_сяр_мін=8.3        | Май_сяр_макс=17.3
| Чэр_сяр_мін=11.3       | Чэр_сяр_макс=20.4
| Ліп_сяр_мін=13.4       | Ліп_сяр_макс=22.9
| Жні_сяр_мін=13.3       | Жні_сяр_макс=22.5
| Вер_сяр_мін=11.1       | Вер_сяр_макс=19.2
| Кас_сяр_мін=8.2        | Кас_сяр_макс=14.9
| Ліс_сяр_мін=4.8        | Ліс_сяр_макс=10.7
| Сне_сяр_мін=2.6        | Сне_сяр_макс=7.9
| Год_сяр_мін=7.2        | Год_сяр_макс=14.7
| Сту_а_макс=14.9       | Сту_а_мін=-16.6
| Лют_а_макс=18.5       | Лют_а_мін=-16.1
| Сак_а_макс=22.2       | Сак_а_мін=-11.1
| Кра_а_макс=27.1       | Кра_а_мін=-4.9
| Май_а_макс=30.6       | Май_а_мін=-2.4
| Чэр_а_макс=34.3       | Чэр_а_мін=1.4
| Ліп_а_макс=35.0       | Ліп_а_мін=2.4
| Жні_а_макс=37.3       | Жні_а_мін=0.2
| Вер_а_макс=33.4       | Вер_а_мін=-0.4
| Кас_а_макс=28.2       | Кас_а_мін=-5.7
| Ліс_а_макс=18.9       | Ліс_а_мін=-9.1
| Сне_а_макс=15.2       | Сне_а_мін=-16.1
| Год_а_макс=37.3       | Год_а_мін=-16.6
|}}
{{Клімат горада
|Горад_род=Лондана (Хітрау) за перыяд 2001 - 2011 гг 
|Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&amp;FYY=2001&amp;LMM=12&amp;LYY=2011&amp;WMO=03772&amp;CONT=ukuk&amp;REGION=0003&amp;LAND=UK&amp;ART=TMX&amp;R=0&amp;NOREGION=1&amp;LEVEL=162&amp;LANG=en&amp;MOD=tab www.weatheronline.co.uk]
| Сту_сяр=5.8            | Сту_сяр_апад=57
| Лют_сяр=6.1           | Лют_сяр_апад=50
| Сак_сяр=7.9            | Сак_сяр_апад=41
| Кра_сяр=11.0             | Кра_сяр_апад=33
| Май_сяр=13.8             | Май_сяр_апад=46
| Чэр_сяр=17.1             | Чэр_сяр_апад=53
| Ліп_сяр=18.8            | Ліп_сяр_апад=50
| Жні_сяр=18.5            | Жні_сяр_апад=57
| Вер_сяр=16.2             | Вер_сяр_апад=35
| Кас_сяр=12.8             | Кас_сяр_апад=59
| Ліс_сяр=8.9            | Ліс_сяр_апад=69
| Сне_сяр=5.5            | Сне_сяр_апад=53
| Год_сяр=11.9             | Год_сяр_апад=602
| Сту_сяр_мін=3.5      | Сту_сяр_макс=8.0
| Лют_сяр_мін=3.4      | Лют_сяр_макс=8.8
| Сак_сяр_мін=4.3       | Сак_сяр_макс=11.5
| Кра_сяр_мін=6.5       | Кра_сяр_макс=15.6
| Май_сяр_мін=9.3        | Май_сяр_макс=18.3
| Чэр_сяр_мін=12.3        | Чэр_сяр_макс=21.9
| Ліп_сяр_мін=14.1       | Ліп_сяр_макс=23.5
| Жні_сяр_мін=14.1        | Жні_сяр_макс=23.0
| Вер_сяр_мін=12.0        | Вер_сяр_макс=20.4
| Кас_сяр_мін=9.5        | Кас_сяр_макс=16.1
| Ліс_сяр_мін=6.3       | Ліс_сяр_макс=11.5
| Сне_сяр_мін=3.3       | Сне_сяр_макс=7.7
| Год_сяр_мін=8.2       | Год_сяр_макс=15.5
| Сту_а_макс=       | Сту_а_мін=
| Лют_а_макс=       | Лют_а_мін=
| Сак_а_макс=       | Сак_а_мін=
| Кра_а_макс=       | Кра_а_мін=
| Май_а_макс=       | Май_а_мін=
| Чэр_а_макс=       | Чэр_а_мін=
| Ліп_а_макс=       | Ліп_а_мін=
| Жні_а_макс=       | Жні_а_мін=
| Вер_а_макс=       | Вер_а_мін=
| Кас_а_макс=       | Кас_а_мін=
| Ліс_а_макс=       | Ліс_а_мін=
| Сне_а_макс=       | Сне_а_мін=
| Год_а_макс=       | Год_а_мін=
|}}
Цікава, што з-за цяпла, выпрацоўваемага горадам, тэмпература ў Лондане можа быць прыкладна на 5 °C вышэй, чым за горадам&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;Крыніца даных пра клімат — http://www.svali.ru/climat/100000/3772/index.htm&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Экалогія ===
[[Файл:Qantas b747 over houses arp.jpg|240px|thumb|Нізкалётныя самалёты зблізку Хітрау]]
Лондан пакутаваў ад задымлення паветра з часоў Сярэднявечча. Пасля катастрафічных наступстваў [[Вялікі смог 1952 года|Вялікага смогу]] 1952 гады былі прыняты заканадаўчыя меры, якія прывялі да паляпшэння якасці атмасфернага паветра. Тым не менш, па стане на 2011 год Лондан заставаўся адным з самых забруджаных гарадоў Еўропы&lt;ref&gt;{{cite web| datepublished=7 верасня 2011| url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| title=London ranks among worst European cities for air pollution| publisher=// guardian.co.uk| access-date=2012-10-12| archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkhuKh5?url=http://www.guardian.co.uk/environment/2011/sep/07/london-worst-european-cities-air-pollution| archive-date=14 кастрычніка 2012| url-status=live}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Асноўнай крыніцай забруджвання атмасферы з’яўляецца аўтамабільны транспарт, каля 1/3 якога прыпадае на знос шын і тармазоў. Як і шматлікія іншыя еўрапейскія гарады, Лондан не адказвае нарматывам ЕС па канцэнтрацыі найбольш шкодных забруджвальных рэчываў, да якіх адносяцца аксід азоту (NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) і ўзважаныя часціцы (PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;). Выкіды аксіду вугляроду (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) у 2008 годзе былі на 17 % ніжэй, чым у сярэднім па краіне. За перыяд з 2000 па 2011 гады шкодныя выкіды ў цэлым скараціліся на 11 %. Каля 40 % канцэнтрацыі PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; (як і істотная доля канцэнтрацыі NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) у цэнтры горада пераносіцца ветрам з прыгараднай зоны. Найбольшыя канцэнтрацыі NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; адзначаюцца ва Унутраным Лондане і ў раёне аэрапорта Хітрау. Дрэнная якасць гарадскога паветра можа з’яўляцца прычынай больш чатырох тысяч смерцяў у год.&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Clearing the air. Executive Summary|спасылка=http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|выданне=The Mayor’s Air Quality Strategy|месца=Лондан|год=2010|старонкі=1—2, 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf|archive-date=12 кастрычніка 2012|archivedate=12 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012131937/http://www.london.gov.uk/sites/default/files/MAQS%20Executive%20Summary%20FINAL.pdf}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Тэмза з’яўляецца адной з самых чыстых рэк у свеце, якія праходзяць праз сталіцы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=Greener London|спасылка=http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/environment/soereport/full-report.pdf|выданне=The Mayor’s State Of Environment Report For London|месца=Лондан|год=2007|старонкі=14}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Шкоду эстуарыю ракі наносіць скід ліўневай каналізацыі ў перыяд праліўных дажджоў.

Каля 42 % насельніцтва схільныя да шумавога ўздзеяння на ўзроўні 55 дБ і вышэй, якое вырабляецца аўтамабільным транспартам, і каля 6 % — чыгуначным транспартам. Аб’ём бытавых адыходаў за перыяд з 2000 па 2008 гады скараціўся.&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Адміністрацыя Вялікага Лондана.|загаловак=London's Environment Revealed|спасылка=http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|выданне=Даклад пра стан навакольнага асяроддзя Лондана|месца=Лондан|год=2011|старонкі=7—9, 52|старонак=86|isbn=978-1-84781-449-4|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf|archive-date=6 кастрычніка 2012|archivedate=6 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121006221819/http://data.london.gov.uk/documents/SOE-2011-report.pdf}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Палітыка і адміністрацыйны падзел ==

=== Палітыка ===
[[Файл:Foreign.office.london.arp.jpg|thumb|злева|Міністэрства замежных спраў Вялікабрытаніі]]
Лондан ужо амаль два тысячагоддзя з’яўляецца сталіцай краіны: спачатку [[Рымская Брытанія|Рымскай Брытаніі]], затым [[Англія|Англіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Усё [[Каралі Англіі|англійскія]] і [[Каралі Вялікабрытаніі|брытанскія]] каралі кіравалі галоўным чынам з Лондана, і горад заўсёды быў цэнтрам палітычнага жыцця краіны. Тым не менш само найменне горада як «сталіцы» нідзе не замацавана ў пісьмовай форме. Паводле слоўніка англійскай мовы Колінса Лондан лічыцца месцам размяшчэння ўрада&lt;ref&gt;(1994) ''Collins English Dictionary'', Collins Education plc.&lt;/ref&gt;. Паводле Оксфардскага слоўніка Лондан — самы важны горад&lt;ref&gt;''Oxford English Reference Dictionary'', Oxford English.&lt;/ref&gt;.

Усе органы дзяржаўнай улады [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] размяшчаюцца ў Лондане, у раёне [[Вэстмінстэр]]а. [[Парламент Вялікабрытаніі|Парламент]] краіны засядае ў знакамітым [[Вэстмінстэрскі палац|будынку Парламента]], [[Кабінет міністраў Вялікабрытаніі|Кабінет міністраў]] і міністэрствы знаходзяцца непадалёк у раёне вуліцы [[Уайтхол]] — у прыватнасці, рэзідэнцыя [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі|прэм’ер-міністра]] размяшчаецца на [[Даўнінг-стрыт, 10]].
[[Файл:Boris Johnson -opening bell at NASDAQ-14Sept2009-3c cropped.jpg|thumb|140px|Мэр Лондана [[Борыс Джонсан]]]]

Вярхоўны Суд краіны знаходзіцца насупраць Парламента ў будынку Мідлсекс-Гілдхал. Яго будаўніцтва абышлася прыкладна ў 56 мільёнаў [[Фунт стэрлінгаў|фунтаў]], а яго ўтрыманне па некаторых даных абыдзецца краіне ў 14 мільёнаў фунтаў штогод. Такую лічбу агучыла адміністратар суда Джэні Роу&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;[http://www.pravo.ru/interpravo/news/view/18795/ У Вялікабрытаніі прайшла цырымонія адкрыцця будынка Вярхоўнага суда.] [[The Associated Press]] &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

З [[5 мая]] [[2008]] г. — [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]] [[Борыс Джонсан]]. Папярэдні мэр — [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыст]] [[Кен Лівінгстан]] — займаў крэсла главы горада два тэрміны: у [[2000]] годзе ён быў выбраны на пасаду як незалежны кандыдат, у [[2004]] перамог на выбарах, высоўваючыся ад партыі [[Вігі|лейбарыстаў]].

Лондан прадстаўлены ў палаце абшчын [[Парламент Вялікабрытаніі|брытанскага Парламента]] 74 дэпутатамі, з якіх 44 [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]], 21 [[Кансерватыўная партыя Вялікабрытаніі|кансерватар]], 8 [[Ліберальныя дэмакраты (Вялікабрытанія)|ліберал-дэмакратаў]] і 1 член партыі RESPECT.

=== Адміністрацыйны падзел і гарадское самакіраванне ===
[[Файл:Ken Livingstone 2007.jpg|thumb|left|Кен Лівінгстан]]
Гарадское самакіраванне Лондана мае досыць складаную структуру. Яно мае два ярусы — першы гэта гарадское кіраванне, другі — мясцовае. Гарадскім кіраваннем займаецца [[Адміністрацыя Вялікага Лондана]] ({{lang-en|Great London Authority}}, скарочана ''GLA''), мясцовым — лакальныя адміністрацыі муніцыпальных акруг. Гарадская адміністрацыя адказвае за стратэгічнае планаванне, эканамічнае развіццё горада, паліцыю, пажарную службу і транспарт, лакальныя — за мясцовае планаванне, школы, сацыяльныя службы і г. д.

Адміністрацыя Вялікага Лондана, у сваю чаргу, складаецца з дзвюх частак. Першая — гэта [[Мэр Лондана|мэр горада]], які прадстаўляе выканаўчую ўладу, другая — [[Лонданская асамблея|Лонданская гарадская асамблея]], якая абмяжоўвае паўнамоцтвы мэра і зацвярджае гарадскі гадавы бюджэт. Адміністрацыя Вялікага Лондана з’явілася нядаўна, у [[2000]] годзе, замест скасаванага ў [[1986]] годзе [[Савет Вялікага Лондана|Савета Вялікага Лондана]] (такім чынам, 14 гадоў горад існаваў без цэнтральнай улады).
Адміністрацыйна Лондан раздзельны на 33 раёны, у лік якіх уваходзіць 32 муніцыпальныя акругі, якія пазначаюцца спецыяльным словам бора ({{lang-en|borough}}) і Сіці. У кожнай з акруг ёсць уласная адміністрацыя і акруговы савет, выбары ў які праходзяць кожныя чатыры гады. У Сіці раённай адміністрацыі няма, але ў раёне існуе традыцыйны орган улады — [[Лонданская гарадская карпарацыя|Лонданскі муніцыпалітэт]] ({{lang-en|Corporation of London}}), практычна без змен захаваны яшчэ з Сярэднявечча. Акрамя таго, у Сіці існуе ўласная паліцыя, незалежная ад гарадской.

[[Файл:A typical london street.jpg|thumb|180 px|right|Вуліца Мэл у цэнтры Лондана (удалечыні — Мемарыял Вікторыі на фоне Бакінгемскага палаца).]]
{|class=&quot;toccolours&quot;
|width=&quot;170&quot; |1 — [[Сіці (Лондан)|Сіці]]
|rowspan=17 align=center|{{Раёны Лондана (Карта выяў)|400px|center}}
&lt;small&gt;''(Пры націску на нумар або выяву якой-небудзь акругі будзе ажыццёўлены пераход на адпаведны артыкул.)''&lt;/small&gt;
|width=&quot;150&quot;|18 — [[Сатан, Лондан|Сатан]]
|-
|2 — [[бора Вэстмінстэр|Вэстмінстэр]]||19 — [[Кройдан, Лондан|Кройдан]]
|-
|3 — [[Кенсінгтон і Чэлсі]]||20 — [[Бромлі]]
|-
|4 — [[Хамерсміт]] і [[Фулем]]||21 — [[Луішэм]]
|-
|5 — [[Вандсварт]]||22 — [[Грынвіч]]
|-
|6 — [[Ламбет]]||23 — [[Бекслі]]
|-
|7 — [[Саўтварк]]||24 — [[Хаверынг]]
|-
|8 — [[Таўэр Хэмлетс]]||25 — [[Баркінг і Дагенхэм]]
|-
|9 — [[Хэкні]]||26 — [[Рэдбрыдж]]
|-
|10 — [[Іслінгтан]]||27 — [[Ньюхэм]]
|-
|11 — [[Кэмдэн]]||28 — [[Уолтхэм Форэст]]
|-
|12 — [[Брэнт, Лондан|Брэнт]]||29 — [[Хэрынгі]]
|-
|13 — [[Ілінг]]||30 — [[Інфілд, Лондан|Інфілд]]
|-
|14 — [[Хаўнслау]]||31 — [[Барнет, Лондан|Барнет]]
|-
|15 — [[Рычманд, Лондан|Рычманд]]||32 — [[Харау]]
|-
|16 — [[Кінгстан-апан-Тэмс|Кінгстан на Тэмзе]]||33 — [[Хілінгдан]]
|-
|17 — [[Мертан, Лондан|Мертан]]
|}

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Лондана}}

Лондан — найважнейшы эканамічны і фінансавы цэнтр [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Еўропа|Еўропы]], адзін з [[Сусветныя фінансавыя цэнтры|сусветных фінансавых цэнтраў]]. Валавы рэгіянальны прадукт горада ў [[2004]] годзе склаў 365 млрд [[Долар ЗША|$]] (17 % [[ВУП]] Вялікабрытаніі). Эканамічнае значэнне ж усёй Лонданскай агламерацыі яшчэ вышэй — рэгіянальны прадукт у [[2004]] годзе склаў 642 млрд $.
[[Файл:City of London skyline from London City Hall - Oct 2008.jpg|thumb|[[Лонданскі Сіці]] — адзін з сусветных [[фінансавы цэнтр|фінансавых цэнтраў]] нароўні з [[Нью-Ёрк]]ам]]

Найважнейшая галіна эканомікі горада — фінансы, уключаючы банкаўскі сэрвіс, страхаванне, кіраванне актывамі; у Лондане размешчаны штаб-кватэры найбуйнейшых банкаў і фінансавых кампаній, уключаючы такія як [[HSBC]], [[Reuters]], [[Barclays]]. Адзін з найбуйнейшых сусветных цэнтраў валютнага і фондавага гандлю — [[Лонданская фондавая біржа]]. На працягу стагоддзяў цэнтрам гарадскога фінансавага жыцця з’яўляецца дзелавы раён [[Сіці (Лондан)|Сіці]], аднак з 1990-х гадоў за званне фінансавага і дзелавога цэнтра Лондана змагаецца [[Кэнэры-Уорф]] ва ўсходняй частцы горада.
[[Файл:City.hall.london.arp.jpg|thumb|right|[[Сіці-хол, Лондан|Сіці-Хол]]]]

Другой па значнасці галіной у эканоміцы Лондана з’яўляецца інфармацыйная&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;«Месца Лондана ў эканоміцы Вялікабрытаніі», — Оксфардскі ўніверсітэт, 2005&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. У сталіцы размяшчаецца штаб кватэра [[Бі-Бі-Сі]], адной з найбуйнейшых медыякарпарацый у свеце. У Лондане выдаюцца найпапулярныя газеты, у ліку якіх [[The Times]], якая выдаецца амаль 700-тысячным тыражом штодня&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Times#The_Times_today Артыкул пра Times у англійскім раздзеле Wikipedia]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, [[The Sun]], [[The Daily Mirror]] і іншыя.
[[Файл:Gracechurch street.jpg|thumb|180 px|left|Сэрца Лондана (Gracechurch street)]]
У Лондане размяшчаюцца штаб-кватэры мноства англійскіх і транснацыянальных кампаній, сярод якіх [[BP]], [[Royal Dutch Shell]], [[Unilever]], [[Corus Group]], [[SABMiller]], [[Cadbury Schweppes]] і інш. Цэнтральныя офісы больш 100 з 500 найбуйнейшых еўрапейскіх кампаній размешчаны ў брытанскай сталіцы.
[[Файл:PiccadillyCircusAdverts.jpg|thumb|right|Рэклама на плошчы Пікадзілі]]
Лондан застаецца адным з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Брытаніі. Прамысловасць горада і прыгарадаў прадстаўлена машынабудаваннем (аўтамабілебудаванне, электронная прамысловасць, станкабудаванне, суднабудаванне і суднарамонт і інш.), шырока развіта лёгкая, харчовая, нафтаперапрацоўчая і нафтахімічная галіны, паліграфія і інш.

Адной з найважнейшых крыніц прыбытку для Лондана з’яўляецца [[турызм]]. У [[2005]] годзе гэта галіна забяспечвала сталай працай 350 000 чалавек&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.personneltoday.com/Articles/2005/02/15/27958/London+is+the+HR+centre+of+opportunity+in+the+UK.htm|title=London is the HR centre of opportunity in the UK|publisher=Personneltoday|lang=en|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JgZpgb?url=http://www.personneltoday.com/articles/2005/02/15/27958/london-is-the-hr-centre-of-opportunity-in-the-uk.html|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. За год прыезджыя пакідаюць у Лондане 10 млрд [[Фунт стэрлінгаў|£]]&lt;ref&gt;http://www.travel.ru/news/2008/08/05/125606.html Усё менш турыстаў едзе ў Лондан&lt;/ref&gt;. Лічылася, што па папулярнасці ў турыстаў горад саступае толькі [[Парыж]]у&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&amp;id=145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110914101942/http://www.posetili.ru/index.php?cur=region&amp;id=145 |date=14 верасня 2011 }} &lt;/span&gt;Вялікабрытанія &quot; Лондан&lt;/ref&gt;, аднак апошнія даныя паказалі, што ў 2010 годзе ў Лондан было прададзена 45 млн пуцёвак, тады як у Парыж — усяго 33,9 млн&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111061148/http://blozek.ru/2010/07/01/parizh-ustupil-londonu-v-populyarnosti-nadolgo-li.html |date=11 студзеня 2012 }} &lt;/span&gt;Парыж саступіў Лондану ў папулярнасці- ці надоўга&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на тое, што калісьці Лондан быў адным з найбуйнейшых партоў [[Еўропа|Еўропы]], цяпер ён нават у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] знаходзіцца толькі на трэцім месцы. Штогадовы грузаабарот — 50 млн тон грузаў&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;Штогадовая справаздача адміністрацыі лонданскага порта&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Сэрца эканамічнага Лондана — [[Лонданскі Сіці|Сіці]]. Таксама мноства офісаў розных кампаній знаходзіцца ў раёне [[Плошча Пікадзілі|плошчы]] [[Пікадзілі]].

Нерухомасць у Лондане лічыцца адной з [http://www.longrad.com/news/2011/01/22/samye-dorogie-raiony-londona/ самых дарагіх у свеце]. У 2011 годзе ў Лондане было прададзена больш за 3,000 [http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ дамоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} коштам вышэй 1 мільёна фунтаў — больш, чым у якім або іншым горадзе свету &lt;ref name =&quot;Лондан&quot;&gt;http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063230/http://www.longrad.com/news/2012/01/22/london-v-razreze/ |date=11 ліпеня 2015 }} Лонград | Лондан у Разрэзе&lt;/ref&gt;

== Дэмаграфія ==

=== Колькасць насельніцтва ===
Хутчэй усяго насельніцтва Лондана павялічвалася ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX]] стагоддзяў, у перыяд урбанізацыі. Прыкладна з [[1825]] па [[1925]] год Лондан быў самым населеным горадам у свеце, пасля чаго яго апярэдзіў [[Нью-Ёрк]]. Найвышэйшага ўзроўню ў сваёй гісторыі насельніцтва Лондана дасягнула ў [[1939]] годзе (каля 8,6 млн чал.). Цяпер гэта другі па насельніцтве горад [[Еўропа|Еўропы]] (пасля [[Масква|Масквы]]) і [[Гарады свету па колькасці насельніцтва|дваццаць першы горад свету]].

Першы перапіс жыхароў адбыўся ў [[1801]] годзе. Больш раннія лічбы вылічаны гісторыкамі і археолагамі.

{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Год !! Прыблізная&lt;br /&gt;колькасць&lt;br /&gt;жыхароў !! Год !! Прыблізная&lt;br /&gt;колькасць&lt;br /&gt;жыхароў
|-
| [[50]] || 5—10 тыс. || [[1801]] || 959 тыс.
|-
| [[140]] || 45—60 тыс. || [[1831]] || 1,655 млн
|-
| [[300]] || 10—20 тыс. || [[1851]] || 2,363 млн
|-
| [[400]] || Менш 5 тыс. || [[1891]] || 5,572 млн
|-
| [[500]] || Некалькі сотняў || [[1901]] || 6,507 млн
|-
| [[700]] || Некалькі тысяч || [[1911]] || 7,161 млн
|-
| [[900]] || Некалькі тысяч || [[1921]] || 7,387 млн
|-
| [[1000]] || 5—10 тыс. || [[1931]] || 8,110 млн
|-
| [[1100]] || 10—20 тыс. || [[1939]] || 8,615 млн
|-
| [[1300]] || 50—100 тыс. || [[1951]] || 8,197 млн
|-
| [[1350]] || 25—50 тыс. || [[1961]] || 7,993 млн
|-
| [[1500]] || 50—75 тыс. || [[1971]] || 7,453 млн
|-
| [[1600]] || 200 тыс. || [[1981]] || 6,805 млн
|-
| [[1650]] || 350 тыс. || [[1991]] || 6,829 млн
|-
| [[1700]] || 550 тыс. || [[2001]] || 7,322 млн
|-
| [[1750]] || 700 тыс. || [[2003]] || 7,388 млн
|}

=== Этнічны склад ===
{{Main|Этнічныя групы Лондана}}
{| align=&quot;right&quot;
!Этнічныя групы Лондана, 2011 год&lt;ref&gt;{{cite web|date=18 мая 2011|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7&amp;b=276743&amp;c=london&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=325264&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1349699531075&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1812&amp;nsjs=&amp;nsck=&amp;nssvg=false&amp;nswid=1599|title=???|description=Адзнака колькасці пастаяннага насельніцтва па этнічных групах (у працэнтах)|publisher=???|access-date=2012-10-8|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkon4bM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=Cl2BQyHLxP1CGht1HxbcphTT4mmLnWx20lhTrTBYJ9LGqS2BSYym!1836994905!1349699531075?a=7|archive-date=14 кастрычніка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:360 height:auto barincrement:30
PlotArea = left:100 top:0 right:0 bottom:0
AlignBars = late

Period = from:1 till:59
TimeAxis = orientation:horizontal

BarData=
  bar:1 text:Белыя брытанцы
  bar:2 text:Іншыя белыя
  bar:3 text:Індыйцы
  bar:4 text:Іншыя азіяты
  bar:5 text:Негроіды
  bar:6 text:Метысы
  bar:7 text:Іншыя групы

PlotData=
  color:green width:15
  bar:1 from:start till:59.0
  bar:2 from:start till:10.0
  bar:3 from:start till: 6.0
  bar:4 from:start till: 7.0
  bar:5 from:start till:10.0
  bar:6 from:start till: 3.0
  bar:7 from:start till: 3.0

TextData=
  fontsize:9 textcolor:black
  pos:(180,167) text:&quot;59 %&quot; textcolor:white
  pos:(180,142) text:10 %
  pos:(180,117) text:6 %
  pos:(180,90)  text:7 %
  pos:(180,65)  text:10 %
  pos:(180,39)  text:3 %
  pos:(180,13)  text:3 %
&lt;/timeline&gt;
|}
[[File:London ethnic demographics from 1961 to 2021.gif|right|thumb|300px|Змены ў расавым складзе насельніцтва Лондана паміж 1960 і 2021 гадамі. Доля белага насельніцтва знізілася з 97,7 % да 53,8 %.]]
Падчас перапісу [[2001]] года 71 % лонданцаў аднеслі сябе да белай ([[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай]]) расы, з іх 60 % лічылі сябе [[брытанцы|брытанцамі]] (гэта значыць [[англічане]], [[шатландцы]], [[валійцы]]), 3 % — [[ірландцы]] (астатнія белыя — 8,5 %); 10 % лонданцаў — выхадцы з [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]; 11 % — прадстаўнікі [[Негроідная раса|негроіднай расы]] (5,5 % — [[афрыка]]нцы, 5 % — [[Карыбскае мора|карыбцы]], 1 % — астатнія); 1 % — [[Хань, народ|кітайцы]], 2 % прыпадае на астатнія нацыянальнасці (па большай частцы, гэта [[філіпінцы]], [[японцы]], [[В'еты|в’етнамцы]]). 27 % лонданцаў нарадзілася па-за межамі [[Еўрасаюз]]а&lt;ref name = &quot;C&quot;&gt;«Лондан: усе расы, колеры, народы і рэлігіі свету» — Guardian ад 21 студзеня 2005&lt;/ref&gt;.
Для кожнага трэцяга лонданскага школьніка роднай мовай з’яўляецца не англійская.

Пры ацэнцы 2007 года сітуацыя ў цэлым засталася ранейшай: 69,0 % жыхароў аднеслі сябе да белай расы. 57,7 % — да брытанцаў, 2,4 % — да ірландцаў, і 8,9 % былі класіфікаваны як «астатнія белыя». Выхадцаў з Паўднёвай Азіі і Блізкага Усходу налічвалася 13,3 %. 10,6 % — прадстаўнікі негроіднай расы ўключаючы 5,5 % — выхадцаў з Афрыкі&lt;ref name = &quot;2007 ethnicity&quot;&gt;{{Citation|url = http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&amp;b=276743&amp;c=london&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=325264&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1280577856710&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1812|title = Neighbourhood Statistics|publisher = Neighbourhood Statistics|access-date = 2010-07-31|archive-url = https://www.webcitation.org/5yo0zAWsM?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7|archive-date = 19 мая 2011|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Па даных 2008, 40 % жыхароў горада належалі да т.з. «этнічных меншасцей»&lt;ref name=london_093&gt;[https://web.archive.org/web/20081204105439/http://www.londoncouncils.gov.uk/media/pressreleases/2008Jantodate/PressReleaseLondonsblackandminoritycommunitieshelpedtohaveagreatervoicebyLondonCou.htm London’s black and minority communities helped to have a greater voice]. londoncouncils.gov.uk&lt;/ref&gt;.

=== Рэлігійны склад ===
[[Файл:St Paul's Cathedral, London, England - Jan 2010.jpg|thumb|right|Сабор Св. Паўла]]

З вераванняў найбольшай папулярнасцю карыстаецца [[хрысціянства]] — 58,2 %. Следам за ім ідуць [[іслам]] — 7,8 %; [[індуізм]] — 4,1 %; [[іўдаізм]] — 2,1 % і [[сікхізм]] — 1,5 %&lt;ref name=&quot;C&quot;/&gt;. Даволі шмат у Лондане [[атэізм|атэістаў]] — 15,8 %.

Месцы кампактнага пражывання лонданскіх мусульман — [[Таўэр-Хэмлетс]] і [[Ньюхэм]]. Буйная індуісцкая абшчына размешчана ў паўночна-заходніх акругах [[Харау]] і [[Брэнт, Лондан|Брэнт]], сікхі пражываюць галоўным чынам ва ўсходніх і заходніх раёнах, а іўдзеі — у [[Стэмфард-Хіл]]е і [[Голдэрс-Грын]], якія размяшчаюцца ў паўночнай частцы Лондана.

=== Беларуская абшчына ў Лондане ===
Лондан — адзін з важнейшых асяродкаў нацыянальна-культурнага жыцця беларусаў Вялікабрытаніі. У 1947 заснаваны лонданскі аддзел [[ЗБВБ|Згуртавання беларусаў Вялікабрытаніі]] (ЗБВБ). У 1954 членамі ЗБВБ, дзеячамі беларускай эміграцыі і англійскімі вучонымі-беларусістамі для пашырэння ведаў пра Беларусь сярод англічан створана [[Англа-беларускае таварыства]]. У 1965—1988 таварыства выпускала «[[The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»). Для ўсіх, хто цікавіцца беларусістыкай адчынены [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны]]. Гэты грамадска-культурны асяродак у 1979 атрымаў статус «незалежнай навукова-харытатыўнай установы» і з’яўляецца «ўласнасцю ўсіх беларусаў». У Лондане існуе місія [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]. У 1947 створана Беларуская каталіцкая місія; пры Доме марыянаў у Лондане дзейнічае царква Св. Пятра і Паўла, у 1961—1975 тут працавала беларуская школа для хлопчыкаў імя Св. Кірылы Тураўскага. У 1989 створаны Беларускі камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі, які ўзначаліў айцец [[Аляксандр Надсан]]. Дзейнічае нядзельная школа св. Кірылы Тураўскага, а пры ёй бацькоўска-настаўніцкая асацыяцыя&lt;ref&gt;[http://zbsb.org/node/9879 zbsb.org]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе была пабудавана [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]].

У Лондане нарадзіліся:

* [[Вера Рыч]] (1936—2009) — англійская паэтэса, перакладчыца з беларускай мовы, журналістка і гісторык;
* [[Гай Пікарда]] (1931—2007) — музыказнаўца і даследчык беларускай культуры;
* [[Пітэр Джон Мэё]] (1944—2004) — англійскі мовазнавец-славіст і папулярызатар беларусістыкі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].

У Лондане пахаваны шэраг выбітных беларускіх дзеячоў (гл. [[Могілкі Святога Панкрата]]).

== Транспарт ==
[[Файл:Природа и люди 40 Лондонский вокзал Черинг-Кросс.jpg|thumb|Чэрынг-Крос у [[1915]] годзе]]
[[Файл:Charing сross station.jpg|thumb|Станцыя Чэрынг Крос (Charing Cross) — адна з цэнтральных чыгуначных станцый Лондана ў [[2012]] годзе]]
[[Файл:Dabbldecker.jpg|thumb|Двухпавярховыя лонданскія [[Лонданскі даблдэкер|даблдэкеры]], якія прыйшлі на змену знакамітаму [[Рутмастэр]]у на вуліцах Лондана]]
Большасць госцяў Лондана трапляюць у горад праз чыгуначныя вакзалы. Шматлікія з іх былі пабудаваны ў XIX стагоддзі і паслужылі правобразам вакзалаў па ўсёй Еўропе. Сярод найбольш загружаных вакзалаў Лондана — [[вакзал Ватэрлоа|Ватэрлоа]] (цягнікі з паўднёва-заходніх графстваў), [[вакзал Вікторыя|Вікторыя]] (цягнікі з прыгарадных графстваў), [[вакзал Падынгтан|Падынгтан]] (цягнікі з заходніх графстваў і [[Уэльс]]а), [[вакзал Сент-Панкрас|Сент-Панкрас]] (цягнікі з Еўропы) і [[Кінгз Крос]] (цягнікі з [[Шатландыя|Шатландыі]]).

Сістэма грамадскага транспарту Лондана — адна з самых загружаных у свеце, і таму яе прыходзіцца ўвесь час павялічваць і тым самым ускладняць. Наступны віток павелічэння транспартнай сеткі горада звязаны з падрыхтоўкай да [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летняй Алімпіядзе 2012 года]]. Тры асноўныя віды грамадскага транспарту ў Лондане — гэта [[аўтобусы]], [[Лонданскі метрапалітэн|метро]] і [[таксі]]. Улетку 2010 года пачала развівацца муніцыпальная сістэма [[веласіпед|веласіпеднага транспарту]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml
 |title       = Лондон запустил городскую систему «велосипед напрокат»
 |date        = 2010-07-30
 |publisher   = BBC Русская служба
 |access-date  = 2010-10-04
 |lang        = ru
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/616Ji6phr?url=http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2010/07/100730_london_bike_hire.shtml
 |archive-date = 21 жніўня 2011
 |url-status     = live
}}&lt;/ref&gt;.

За гарадскі транспарт Лондана адказвае муніцыпальная служба [[Transport for London]]. У прыватнасці, яна эксплуатуе метро, аўтобусы і [[Трамвай Лондана|трамваі]] Лондана і ліцэнзуе гарадскія таксі і водны грамадскі транспарт.

Аўтобусы служаць для лакальных перамяшчэнняў. Існуе 700 маршрутаў, па якіх аўтобусы перавозяць у будныя дні да 6 мільёнаў пасажыраў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|title=Транспартная сістэма Лондана|lang=ru|access-date=2010-08-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616JjB2f0?url=http://www.jazztour.ru/united_kingdom/england/london/info/transport/|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Лонданскі даблдэкер|Знакамітыя аўтобусы]] мадэлі [[Routemaster]], якія сталі адным з сімвалаў не толькі Лондана, але і ўсёй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], былі зняты з лінейнай эксплуатацыі ў [[2005]] годзе і цяпер ходзяць толькі па экскурсійных маршрутах. Ім на змену ў лютым 2012 года, у пераддзвер’і [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]], прыйшоў «Новы лонданскі аўтобус» (у арыгінале — New bus 4 London).

Адна паездка ў аўтобусе абыходзіцца ў два з лішнім фунта стэрлінгаў, квіткі трэба купляць загадзя на прыпынку ў аўтаматычнай касе. Можна зэканоміць на кошце паездкі, калі купіць [[:en:Oyster card|Oyster card]] у спецыялізаваным ларку. Паездка па гэтай карце будзе каштаваць ужо трохі больш аднаго фунта. Пры афармленні карты на дэпазіт утрымліваецца 5 фунтаў стэрлінгаў. Па заканчэнні карыстання карту можна здаць і вярнуць дэпазіт.
[[Файл:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|Станцыя найстарэйшага ў свеце [[Лонданскі метрапалітэн|Лонданскага метро]]]]

[[Лонданскі метрапалітэн]] — найстарэйшы ў свеце. Ён бесперапынку працуе з [[1863]] года і штодня перавозіць 3 мільёны пасажыраў, што ў год складае колькасць, прыкладна роўную 1 мільярду чалавек&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.prometro.ru/kartalondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120817004350/http://www.prometro.ru/kartalondon.html |date=17 жніўня 2012 }}&lt;/span&gt; Лонданскі метрапалітэн&lt;/ref&gt;. [[Лонданскае метро]] складаецца з 12 ліній, большасць з якіх злучае цэнтр горада з яго ўскраінамі. Лонданцы часта завуць метрапалітэн ''«трубой»'' з-за вельмі невялікага дыяметра тунэляў глыбокага залажэння. За апошнія дзесяць гадоў попыт на метро вырас на 70 %. Абслугоўвае метро парадку 16000 чалавек.
[[Файл:Dlr emu at tower gateway.jpg|thumb|right|Цягнік [[Docklands Light Railway]]]]

Акрамя «класічнага» метро, у Лондане з [[1987]] года дзейнічае сістэма [[Docklands Light Railway]]&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.tfl.gov.uk/dlr/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041217090102/http://www.tfl.gov.uk/dlr/ |date=17 снежня 2004 }}&lt;/span&gt; Docklands Light Railway&lt;/ref&gt;, якую можна назваць [[лёгкарэйкавы транспарт|лёгкім метро]]. У адрозненне ад «класічнага» [[Лонданскі метрапалітэн|лонданскага метро]] траса Docklands Light Railway пракладзена галоўным чынам не ў тунэлях, а на эстакадах. Цягнікі Docklands Light Railway ідуць у аўтаматычным рэжыме. Існуе некалькі станцый перасадак паміж лонданскім метрапалітэнам і Docklands Light Railway.

Раней у Лондане мелася разгалінаваная трамвайная сістэма, але яна была зачынена ў [[1952]] годзе. З [[2000]] года ў [[Кройдан]]е, прыгарадзе Лондана, дзейнічае сучасная трамвайная сістэма Tramlink&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.tfl.gov.uk/trams/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060519144311/http://www.tfl.gov.uk/trams/ |date=19 мая 2006 }} London Trams&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Маюцца планы будаўніцтва новых трамвайных ліній бліжэй да цэнтра горада: напрыклад [[:en:West London Tram|West London Tram]], які падтрымалі большасць жыхароў раёна&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.thisislocallondon.co.uk/news/topstories/503788.majority_support_for_west_london_tram_poll Большасць падтрымалі будаўніцтва West London Tram&lt;/ref&gt;. Аднак затым план быў адкладзены і вырашана была надаць большую ўвагу развіццю аўтобуснага парку&lt;ref&gt;http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/6929064.stm План развіцця West London Tram адкладзены&lt;/ref&gt;.Таксама планавалася адкрыць [[:en:Cross River Tram|Cross River Tram]], аднак і гэты праект быў згорнуты з прычыны недахопу сродкаў&lt;ref&gt;http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110928025758/http://www.tfl.gov.uk/corporate/projectsandschemes/2043.aspx Праект Cross River Tram спынены&lt;/ref&gt;.

Апроч трамваяў у Лондане існавалі тралейбусныя зносіны, якія былі спынены ў 1962 годзе.

[[Файл:Hackney carriage.jpg|thumb|left|[[Black Cab]] [[Austin FX4]] з’яўляецца «класічным» таксі ў Лондане]]
[[Файл:Heathrow T5.jpg|thumb|left|У аэрапорце [[Хітрау]]]]
Таксама ў Лондане маецца грамадскі водны транспарт. Сістэма гарадскіх водных маршрутаў вядомая як London River Services&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.tfl.gov.uk/tfl/press-centre/metro/article.asp?id=1012&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Некаторыя маршруты накіраваны на турыстаў, іншыя часцей выкарыстоўваюцца самімі лонданцамі як звычайны грамадскі транспарт, напрыклад для паездак на працу. Хоць London River Services ліцэнзуюцца Transport for London, эксплуатацыя ажыццяўляецца прыватнымі фірмамі, і на водных маршрутах Лондана праязныя на аўтобус і метро не дзейнічаюць (хоць могуць даваць зніжкі).

Знакамітыя лонданскія чорныя таксі выглядаюць абсалютна гэтак жа, як семдзесят гадоў назад, калі не лічыць рэкламы, якая пакрывае зараз шматлікія з гэтых аўтамабіляў. Зараз у Лондане ў якасці таксі таксама выкарыстоўваюцца і аўтамабілі навейшых мадэляў, якія выглядаюць больш сучасна. Варта заўважыць, што, у адрозненне ад большасці буйных гарадоў, у Лондане ўсе таксі кантралююцца гарадской адміністрацыяй, дакладней муніцыпальнай службай Transport for London.
Бліжэй да ўскраін горада рух на вуліцах пераважна аўтамабільнае. У Лондане дзейнічае некалькі высакаскорасных трас, унутраная кальцавая аўтадарога. За ўезд прыватных аўтамабіляў у цэнтр горада спаганяецца [[Плата за праезд у цэнтр Лондана|плата]] (з [[2003]] года — 8 ф.стэр.)&lt;ref&gt;[http://auto.lenta.ru/news/2007/08/07/tax/ Auto.lenta.ru: Автожизнь: Уезд у цэнтр Лондана падаражэе ў тры разу&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;
У Лондане знаходзіцца пяць аэрапортаў: адзін з самых загружаных у свеце [[Хітрау]]&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;[http://www.heathrowairport.com/portal/site/heathrow/menuitem.888f49c6cf8f83feac81cb109328c1a0/?lang_code=ru Інфармацыя пра Хітрау на афіцыйным сайце аэрапорта]&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, яшчэ адзін буйны аэравакзал [[Гэтвік]], невялікія [[Станстэд]] і [[аэрапорт Лутан|Лутан]], а таксама [[аэрапорт Лондан Сіці|Лондан-Сіці]], прызначаны галоўным чынам для чартарных рэйсаў бізнесменаў. Напачатку [[2012]] года было высунута прапанова аб будаўніцтве ў горадзе яшчэ аднаго аэрапорта&lt;ref&gt;[http://riarealty.ru/news_infrastructure/20120119/397103368.html РІА Навіны: У Лондане можа быць пабудаваны яшчэ адзін аэрапорт за $77 млрд]&lt;/ref&gt;.

== Сацыяльная сфера ==

=== Ахова здароўя ===
У Лондане дзейнічае нацыянальная сістэма аховы здароўя ([[:en:National Health Service|NHS]]), якой 5 ліпеня 2008 года споўнілася 60 гадоў.&lt;ref name=&quot;zdravo&quot;&gt;http://news.bbc.co.uk/hi/russian/talking_point/newsid_7486000/7486911.stm Бі-бі-сі | Ваша меркаванне | 60 гадоў NHS: вачамі відавочцаў&lt;/ref&gt;. Гэта сістэма падае бясплатную медыцынскую дапамогу ўсім жыхарам Лондана. На сённяшні дзень гэта сістэма падвяргаецца крытыцы за нізкі ўзровень прафесіяналізму, недастатковы догляд, дрэнныя ўмовы і доўгае чаканне аперацыі. Карыстальнікі гэтай сістэмы тлумачаць гэтыя недахопы рознымі прычынамі, у прыватнасці, тым, што сістэма была «на хуткае выздараўленне або на хуткую смерць» пацыента і не прыстасавана да вялікай колькасці хранічных захворванняў, якая маецца цяпер&lt;ref name=&quot;zdravo&quot;/&gt;.

=== Адукацыя ===
[[Файл:Grinvich university.jpg|thumb|left|Грынвіцкі ўніверсітэт. 2012г]]
У Лондане навучаецца каля 400 000 студэнтаў&lt;ref&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 90 %;&quot;&gt;http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128113743/http://www.londonhigher.ac.uk/helondon.html |date=28 студзеня 2012 }}&lt;/span&gt; About London’s HE&lt;/ref&gt;, прычым 120 000 з іх — у [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэце]]&lt;ref&gt;http://www.london.ac.uk/aboutus {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170126204859/http://www.london.ac.uk/aboutus |date=26 студзеня 2017 }} University of London: About Us&lt;/ref&gt;. Гэты ўніверсітэт з’яўляецца найбуйнейшым у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і складаецца з 20 каледжаў і некалькі інстытутаў. Іншыя буйныя вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Лонданскі ўніверсітэт Метраполітэн]], [[Універсітэт Усходняга Лондана]], [[Вэстмінстэрскі ўніверсітэт]], [[Універсітэт Саўт-Банк]], [[Лонданскі гарадскі ўніверсітэт|Універсітэт Сіці]], [[Універсітэт Грынвіч]], [[Універсітэт Мідлсекс]], [[Нью-Лондан-Каледж]], [[Каралеўская акадэмія драматычнага мастацтва]].

== Культура і вольны час ==
[[Файл:British Museum from NE 2.JPG|thumb|[[Брытанскі музей]]]]

=== Музеі і бібліятэкі ===
{{main|Музеі Лондана}}
Цэнтрам лонданскіх музеяў з’яўляецца раён [[Паўднёвы Кенсінгтон|Паўднёвага Кенсінгтона]], у якім знаходзяцца [[Музей прыродазнаўства, Лондан|Музей прыродазнаўства]], [[Музей навукі, Лондан|Музей навукі]], [[Музей Вікторыі і Альберта]] (найбуйнейшы ў свеце збор дэкаратыўна-прыкладнага мастацтва і дызайну). Іншыя вядомыя музеі — [[Брытанскі музей]], калекцыя якога складае каля 7,5 мільёнаў экспанатаў; [[Лонданская нацыянальная галерэя]], адзін з найбольш паважаных спецыялістамі мастацкіх музеяў свету, [[галерэя Тэйт]] (самы буйны ў свеце збор англійскага мастацтва); знакаміты [[Музей васковых фігур мадам Цюсо]]; [[Музей Шэрлака Холмса]].
[[Файл:Nationalgallery.jpg|thumb|злева|Лонданская Нацыянальная Галерэя]]

Можна назваць музеем і дзеючую каралеўскую рэзідэнцыю — [[Букінгемскі палац|Бакінгемскі палац]], частка памяшканняў якога адкрыта для наведвальнікаў звычайна адзін месяц у годзе (жнівень-верасень). Таксама экскурсійныя туры праводзяцца па [[Будынкі Парламента, Лондан|Будынкам Парламента]], [[Таўэр]]у, лонданскім саборам. У Лондане знаходзіцца нацыянальная [[Брытанская бібліятэка]].

=== Тэатры ===
{{main|Тэатры Лондана}}
[[Файл:Royal Albert Hall, London.jpg|thumb|[[Альберт-Хол]] уначы]]
Некалькі буйных камерцыйных тэатраў, якія спецыялізуюцца на пастаноўцы [[мюзікл]]аў, [[Камедыя|камедый]] і [[Драма (жанр)|драм]], знаходзяцца ў раёне [[Вест-Энд]]. Існуе нават адмысловы тэрмін ''вест-эндскі тэатр'' ({{lang-en|West End theatre}}), які выкарыстоўваецца ў Англіі для абазначэння забаўляльных камерцыйных тэатраў [[Брадвейскі тэатр|брадвейскага]] тыпу&lt;ref name=&quot;cgt&quot;&gt;Christopher Innes, 'West End' in ''The Cambridge Guide to Theatre'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1998), pp.1194-1195, ISBN 0-521-43437-8&lt;/ref&gt;. З класічных тэатраў варта адзначыць [[Нацыянальны Тэатр, Лондан|Нацыянальны Тэатр]] у раёне [[Саўт Бэнк]], новы тэатр «[[тэатр Глобус|Глобус]]» і [[Тэатр пры каралеўскім двары]].

Шырока вядомыя ў свеце лонданскія тэатры класічнай музыкі: знакаміты [[Каралеўскі тэатр оперы]] ў [[раён Ковент-Гардэн|Ковент Гардэне]], [[Альберт-Хол|Каралеўскі Альберт-Хол]], [[Тэатр Елізаветы II]].

=== Знакамітыя вуліцы і плошчы ===
* [[Пікадзілі]] (вуліца і [[Плошча Пікадзілі|плошча]]) — эканамічны цэнтр горада. Сцены дамоў на плошчы завешаны рэкламай. У сярэдзіне (але не ў геаметрычным цэнтры) плошчы [[Пікадзілі]] знаходзіцца фантан і знакамітая скульптура [[Антэрас]]а, званая ў народзе [[Эрас]]ам.
* [[Трафальгарская плошча]] прысвечана [[Трафальгарская бітва|разгрому]] [[Іспанія|іспанска]]-[[Францыя|французскага]] флоту ў [[1805]] годзе. Пасярэдзіне плошчы знаходзіцца манумент у гонар [[Гарацыа Нэльсан]]а, [[адмірал]]а, які камандаваў англійскім флотам у [[Трафальгарская бітва|Трафальгарскай бітве]]. На [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]] знаходзіцца [[Лонданская Нацыянальная Галерэя]].
* [[Оксфард-стрыт]] — гэта вуліца магазінаў. Тут знаходзяцца буцікі і гандлёвыя цэнтры.
* [[Харлі-стрыт]] — вуліца ў [[Вэстмінстэр]]ы, якая праславілася як вуліца ўрачоў — шматлікія дактары дагэтуль вядуць практыку менавіта на гэтай Харлі-стрыт.
* [[вуліца Эбі-роўд|Эбі-роўд]] знакамітая аднайменнай [[Студыя Эбі Роўд|гуказапісной студыяй]], на якой рабілі свае запісы шматлікія легендарныя музыканты: [[The Beatles]], [[Pink Floyd]], [[Manfred Mann]] і іншыя. [[The Beatles]] у [[1969]] годзе выпусцілі альбом пад назвай «[[Abbey Road|Эбі Роўд]]» ({{lang-en|Abbey Road}}).
* [[Бэйкер-стрыт]] — вуліца, на якой размешчаны музей [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]].

=== Храмы ===
[[Файл:Westminster Abbey London 900px.jpg|thumb|200px|right|Заходні фасад [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]]]

Дамінантная рэлігія ў Лондане — [[хрысціянства]], яго вызнае больш паловы насельніцтва горада. Таму большасць храмаў сталіцы — хрысціянскія, галоўным чынам, [[Англіканская царква|англіканскія]]. Сярэднявечных цэркваў амаль не захавалася — большасць была знішчана [[Вялікі лонданскі пажар|Вялікім пажарам]] [[1666]] года. Сімваламі Лондана даўно сталі [[сабор Святога Паўла]], пабудаваны напачатку [[XVIII]] стагоддзя і [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. У гэтых храмах вядуцца службы па [[Англіканская царква|англіканскім]] абрадам. Не варта блытаць [[Вэстмінстэрскае абацтва]] з [[Вэстмінстэрскі сабор|Вэстмінстэрскім саборам]], які знаходзіцца недалёка і з’яўляецца найбуйнейшым у Англіі [[Каталіцызм|каталіцкім]] храмам. Варта таксама згадаць [[Саўтваркскі сабор]] — галоўную англіканскую царкву лонданскага раёна Саўтварк, размешчаную адразу за Лонданскім мостам. Статус сабора яна атрымала ў 1905 годзе. [[Царква Святы Этэльдрэды]], пабудаваная ў другой палове XIII стагоддзя ў гонар [[Святая Этэльдрэда|Святой Этэльдрэды]], з’яўляецца найстарэйшай па часе пабудовы дзеючай каталіцкай царквой Англіі.

У [[Рыджэнтс-парк]]у знаходзіцца [[Цэнтральная Лонданская мячэць]]. Храм [[Неасдэн]] у [[Брэнт, Лондан|Брэнце]] з’яўляецца адным з найбуйнейшых культавых [[Індуізм|індуісцкіх]] збудаванняў у [[Еўропа|Еўропе]].

Дзейнічаюць дзве рускія [[Праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы. Цэнтральным з’яўляецца сабор Унебаўзяцця Божай Маці і ўсіх Святых, які знаходзіцца побач са станцыяй метро «Найтсбрыдж»&lt;ref&gt;http://drevo-info.ru/articles/4363.html Лонданскі ўспенскі сабор&lt;/ref&gt;. Раней тут размяшчаўся англіканскі прыхадскі храм усіх святых. Ён быў пабудаваны ў XIX стагоддзі ў псеўдараманскім стылі. У комплекс уваходзяць яшчэ пяць будынкаў акрамя сабора&lt;ref&gt;http://drevo-info.ru/news/6260.html Апісанне храма&lt;/ref&gt;.

Таксама ёсць уніяцкая царква Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Узначальвае ўніяцкую дыяспару Лондана апостальскі візітатар для беларусаў-каталікоў замежжа айцец [[Аляксандр (Надсан)]].

=== Забавы ===
[[Файл:Harrods, London - June 2009.jpg|thumb|180px|злева|Harrod’s]]
Самым вядомым месцам для шопінгу ў Лондане з’яўляецца [[Оксфард-стрыт]], але гэта не адзіная гандлёвая вуліца горада: у лонданцаў і турыстаў карыстаюцца таксама папулярнасцю [[Бонд-стрыт]] у [[Мэйфейр]]ы і Найтсбрыдж, у якім размяшчаецца знакаміты гандлёвы цэнтр «[[Harrod’s]]». Магазіны моднай адзежы можна знайсці ў тым жа [[Мэйфейр]]ы, на [[Карнабі-стрыт]] у [[Соха]] і на вуліцы Кінгс-роўд у [[Чэлсі]].

У Лондане можна знайсці мноства рэстаранаў на любы густ. Самыя дарагія знаходзяцца ў [[Вэстмінстэр]]ы, больш дэмакратычныя — у [[Соха]]. Па ўсім горадзе раскіданы рэстараны, якія спецыялізуюцца на нацыянальнай кухні розных народаў, найбольш вядомыя з іх — кітайскія ў лонданскім [[Чайна-таўн, Лондан|Чайна-таўне]] і бангладэшскія на вуліцы Брыклейн.

Адным з самых вядомых месцаў Лондана з’яўляецца [[Соха]] — маленькі раён, у якім знаходзяцца бары, рэстараны, пабы і магазіны. Акрамя ўсяго іншага, Соха вядома дзякуючы пажыўным установам, у тым ліку [[Бардэль|бардэлям]] і начным клубам. У Соха таксама знаходзіцца некалькі клубаў і пабаў для [[гомасексуал]]аў.

=== Мода ў Лондане ===
[[Файл:Dandys 1830.jpg|thumb|180 px|right|Дэндзі]]
Лондан стаў адным з цэнтраў сусветнай моды ў [[XIX]] стагоддзі. Сталіца [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у адрозненне ад [[Парыж]]а або [[Мілан]]а набыла вядомасць дзякуючы мужчынскай модзе. Вуліцай модных майстэрняў стала [[Сэвіл-Роу]]. Да пачатку пазамінулага стагоддзя адносіцца з’яўленне стылю [[Дэндзі, франт|дэндзі]], які распаўсюдзіўся па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]].

Другі віток папулярнасці англійскай моды прыйшоўся на пачатак 1960-х гадоў, калі ў заходнееўрапейскім грамадстве адбылася культурная рэвалюцыя. На першае месца выйшлі дысгармонія, асіметрыя, якія выказвалі пратэст супраць кансерватыўнага буржуазнага ўкладу жыцця. Атрымлівае развіццё стыль [[casual]], ён хутка становіцца папулярным у коле розных моладзевых рухаў: [[моды]], [[скінхэды]], [[футбольныя хуліганы]]. Наватарам стылю выступіў [[Бен Шэрман]], акрамя таго, вялікай папулярнасцю карыстаўся тэнісіст у адстаўцы [[Фрэд Пэры]], брытанскі аналаг француза [[Рэнэ Лакост]]а, які таксама калісьці з ракеткай наперавес заваёўваў разнастайныя тэнісныя ўзнагароды, а на пенсіі прысвяціў сябе модзе. Вядучымі дызайнерамі моладзевай моды сталі [[Мэры Куант]] і [[Барбара Хуланіцкі]]. [[1970-я]] сталі эпохай [[Панкі|панкаў]]. Лідарам сярод англійскіх дызайнераў стала [[Віўен Вэствуд]]. Сучасныя вядучыя дызайнеры [[Вялікабрытанія|брытанскай]] моды — [[Пол Сміт, дызайнер|Пол Сміт]], [[Аляксандр Мак-Куін]], [[Джуліян Макдональд]], [[Стэла Макартні]].

У Лондане штогод праходзіць Тыдзень высокай моды з пачатку [[1990-я|1990-х]] колькасць паказаў падчас тыдня павялічылася з 15 да 47&lt;ref&gt;http://www.fashiontime.ru/news/977.html Неделя Высокой Моды в Лондоне (London Fashion Week): цель — российский потребитель&lt;/ref&gt;.

== Субкультура Лондана ==
Насельніцтва Лондана настолькі вялікае, што ў ім непазбежна павінны былі з’явіцца ўнутраныя традыцыі, плыні і дыялекты, што разам складае з’ява [[Субкультура|субкультуры]]. Роля Лондана ў жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] такая, што ён заўсёды станавіўся цэнтрам нефармальных моладзевых рухаў краіны.

=== Свінгуючы Лондан ===
{{main|Свінгуючы Лондан}}
[[Файл:Mini.bristol.750pix.jpg|thumb|180 px|right|Аўтамабіль «Міні-купер»]]
[[Свінгуючы Лондан]] ({{lang-en|Swinging London}}) — гэта лонданская моладзевая [[субкультура]] ў [[1960-я]] гады. Тэрмін нарадзіўся ў [[1966]] годзе дзякуючы артыкулу ў часопісе «[[Time]]». Гэты перыяд характарызуецца адмовай моладзі ад традыцыйных каштоўнасцей, [[геданізм]]ам і [[аптымізм]]ам. Перыяд ''«свінгуючага Лондана»'' адбіўся на [[Музыка|музыцы]], [[Літаратура|літаратуры]], [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]], не гаворачы ўжо пра стыль жыцця. Сапраўднымі [[поп-ікона|культурнымі іконамі]] гэтага часу сталі [[рок-музыкант]]ы [[The Beatles]], літаратурны персанаж [[Ян Флемінг|Яна Флемінга]] [[Джэймс Бонд]], [[аўтамабіль]] [[MINI|Міні]]. Перыяд свінгуючага Лондана скончыўся прыкладна ў [[1967]] годзе, калі на змену яму з’явілася субкультура [[хіпі]], якая прыйшла з заходняга ўзбярэжжа [[ЗША]].

=== Cool Britannia ===
[[Файл:Geri Halliwell in concert cropped.jpg|thumb|злева|Выступленне салісткі [[Spice Girls]] [[Джэры Холіўэл]], сукенка якой уяўляе сабой [[Юніян Джэк]] — сцяг Вялікабрытаніі.]]

&lt;!-- Гэта наогул тады трэба ў артыкул пра Брытанію, а не пра Лондан, а то пра Лондан тут сказана толькі ў адной прапанове--&gt;
Значнай з’явай у культурным жыцці [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[1990-я]] стаў перыяд [[Cool Britannia]] («Клёвая Брытанія»). Яго пачатак (магчыма, невыпадкова) супаў з прыходам да ўлады ў краіне [[Лейбарысцкая партыя Вялікабрытаніі|лейбарыстаў]] на чале з [[Тоні Блэр]]ам. Перыяд характарызуецца ўздымам [[патрыятызм]]у, а таксама агульнай цікавасці да брытанскай культуры, што адбілася, у прыватнасці, у музыцы, модзе, кіно, а таксама ў архітэктуры горада. Сусветную вядомасць набылі шматлікія новыя героі Лондана: мадэль [[Мос]], групы [[Blur]], [[Oasis]], [[Suede]], якія выконвалі музыку ў стылі [[брыт-поп]], які здабыў шырокую папулярнасць, новыя [[поп-музыка|поп-зоркі]] [[Робі Уільямс]], [[Spice Girls]], [[East 17]], кінарэжысёр [[Гай Рычы]].

=== Лонданскія дыялекты ===
Найбольш вядомае лонданскае прастамоўе, распаўсюджанае сярод ніжэйшых сацыяльных пластоў насельніцтва горада — [[кокні]]. Для [[кокні]] характэрна спрошчанае вымаўленне слоў, няправільнае выкарыстанне ці пропуск некаторых гукаў. Дыялект [[кокні]] ў [[Англія|Англіі]] часта служыць тэмай для анекдотаў і жартаў.

Іншы вядомы від мясцовага вымаўлення — ''Estuary English'', распаўсюджаны не толькі ў Лондане, але і ў басейне [[Тэмза|Тэмзы]] ў цэлым. Акрамя таго, з наплывам імігрантаў з [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] атрымаў распаўсюджванне [[Ямайка|ямайскі]] [[Крэолы|крэольскі дыялект]].

== Архітэктура Лондана ==
{{гл. таксама|Архітэктура Вялікабрытаніі}}
[[Файл:St Pauls Cathedral from West adj.JPG|thumb|180 px|right|Сабор святога Паўла, архітэктар — Крыстафер Рэн]]
[[Файл:Nelsons Column.JPG|thumb|180 px|Калона віцэ-адмірала Нэльсана на [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]]]]
Архітэктура Лондана прадстаўлена амаль усімі стылямі ад [[Нармандскі стыль|нармандскага]] да [[постмадэрнізм]]у. Шматлікія сярэднявечныя пабудовы, аднак, не захаваліся, галоўным чынам, з-за Вялікага пажару [[1666]] года, які знішчыў больш за 13 000 будынкаў, і авіябамбаванняў падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

[[Нармандская архітэктура|Нармандскую архітэктуру]] ў [[Англія|Англію]] прынёс [[Вільгельм Заваёўнік]]. Са збудаванняў нармандскага стылю ў Лондане вядомы [[Таўэр]], які пачаў будавацца пры [[Вільгельм Заваёўнік|Вільгельме]] і шматкроць дабудоўваўся іншымі каралямі. Акрамя таго, у тым жа стылі выкананы пабудаваны ў 1097 годзе [[Вэстмінстэрская зала]] прыёмаў&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cescinsky|first1=Herbert|last2=Gribble|first2=Ernest R.|date=February 1922|title=Westminster Hall and Its Roof|journal=The Burlington Magazine for Connoisseurs|volume=40|issue=227|pages=76–84|url=http://www.jstor.org/pss/861585|access-date=2010-09-28}}&lt;/ref&gt;. На той момант гэта была самая вялікая зала ў Еўропе.

[[XIII стагоддзе]] стала стагоддзем ранняй [[Англійская готыка|англійскай готыкі]]. Адным з найярчэйшых узораў гэтага стылю служыць [[Вэстмінстэрскае абацтва]]. Іншыя ўзоры гэтага перыяду ў Лондане не захаваліся. Следам за ранняй наступіла эпоха дэкараванай англійскай готыкі, але яе прыкладаў у сучасным Лондане няма, як і прыкладаў вертыкальнай готыкі — трэцяга гатычнага перыяду [[Англія|англійскай]] [[Архітэктура|архітэктуры]].

У [[XIV]] стагоддзі для захоўвання казны Эдуарда III была пабудавана вежа Каштоўнасцей, як частка тагачаснага Вэстмінстэрскага палаца.

{{не перакладзена 3|Цюдорская архітэктура|Цюдорскі перыяд|en|Tudor_period_architecture}} лагічна завяршыў Сярэднявечча. Архітэктура эпохі [[Цюдоры|Цюдораў]] падобная на [[Готыка|гатычную]], але са значнымі зменамі накшталт глыбокіх і высокіх вокнаў. Капліца Генрыха VII у [[Вэстмінстэр]]ы і палац [[Хэмптан-корт]] у [[Рычманд, Лондан|Рычмандзе]] — помнікі архітэктуры цюдорскага перыяду. Пры каралі Якаве I пачалося ўладкаванне [[Грынвіцкі парк|Грынвіцкага парку]].
[[Файл:Westminster.cathedral.frontview.london.arp.jpg|thumb|180 px|left|Вэстмінстэрскі каталіцкі сабор]]
[[Файл:Lloyds rogers.jpg|thumb|180 px|left|Будынак страхавой кампаніі Lloyd у Лондане, архітэктар [[Рычард Джордж Роджэрс|Рычард Роджэрс]]. 1978—1986гг]]
[[Файл:SwissReHQ.jpg|thumb|180 px|right|[[Сент-Мэры Экс 30]] («Агурок»), архітэктар — [[Норман Фостэр]].]]
Напачатку [[XVII]] стагоддзя ў Лондане працаваў родапачынальнік англійскай архітэктурнай традыцыі [[Ініга Джонс]]. Ён прышчапіў брытанскаму дойлідству ідэі [[Андрэа Паладзіа|паладыянства]] ([[класіцызм]]у), у аснове якіх — строгая геаметрычнасць, лаканічнасць, функцыянальнасць, элегантнасць, адсутнасць дробных дэталяў і іншых архітэктурных празмернасцей. З твораў Джонса ў Лондане захаваліся толькі два — [[Банкетынг-хаус|Банкетная зала]] ва [[Уайтхол]]е і капэла [[Сент-Джэймскі палац|Сент-Джэмскага палаца]].

У другой палове [[XVII]] стагоддзя на змену Джонсу прыйшоў [[Крыстафер Рэн]]. Менавіта ён склаў план аднаўлення Лондана пасля Вялікага пажару. Акрамя таго, [[Крыстафер Рэн|Рэн]] спраектаваў шпіталі ў [[Грынвіч]]ы і [[Чэлсі]], знакаміты [[сабор Святога Паўла]] і яшчэ некалькі дзясяткаў будынкаў.

[[Геаргіянская архітэктура]], эра якой наступіла ў сярэдзіне [[XVIII]] стагоддзі, у цэлым адпавядала агульнаеўрапейскаму [[класіцызм]]у. У ёй галоўным былі выразныя формы і прапорцыі. Гэты перыяд не прадстаўлены ў Лондане нейкімі вядомымі будынкамі, але ў геаргіянскім стылі пабудаваны шматлікія жылыя і адміністрацыйныя будынкі горада. Варта адзначыць цэрквы, спраектаваныя [[Нікалас Хоўксмур|Нікаласам Хоўксмурам]], палац [[Сомерсет-хаус]] ([[Уільям Чэмберс|сэр Уільям Чэмберс]]) з і забаўляльны цэнтр «Пантэон» на [[Оксфард-стрыт]] архітэктара [[Джэймс Уает|Джэймса Уаета]]. У першыя гады [[XVIII]] стагоддзя бацькам і сынам [[Крыстафер Рэн|Рэнамі]] для [[Сара Чэрчыль|Сары Чэрчыль]] — найбліжэйшай сяброўкі і канфіданткі [[Ганна Сцюарт|каралевы Ганны]] быў пабудаваны [[Мальбара-хаус]]— асабняк на [[Пэл-Мэл]]. У 1759 годзе былі заснаваны [[каралеўскія батанічныя сады К'ю]]— [[Садова-паркавы комплекс|комплекс]] [[батанічны сад|батанічных садоў]] і [[аранжарэя|аранжарэй]] плошчай 121 гектар&lt;ref&gt;[http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf Royal Botanic Gardens, Kew: History and Heritage: World Heritage Site&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |date=29 жніўня 2008 }}&lt;/ref&gt;. На тэрыторыі гэтага комплексу ў 1761-62 гадах была збудавана [[Вялікая пагада, Лондан|вялікая пагада]] — першы ўзор кітайскай архітэктуры ў Еўропе. Насупраць гэтых садоў была пабудавана сядзіба [[Саян-хаус]]— старадаўні асабняк герцагаў Нартумберлендаў, выкананы ў стылі чыстага класіцызму, выдатны майстэрскім чаргаваннем геаметрычных форм і тонкім каларыстычным майстэрствам. Праца над інтэр’ерамі Саян-хауса працягвалася да 1769 года, калі ў герцага скончыліся сродкі.

[[XIX]] стагоддзе адрозніваецца ад папярэдніх разнастайнасцю стыляў. У [[Неаготыка|неагатычным]] ключы пабудаваны знакаміты будынак Парламента з вежамі [[Біг-Бэн]] і [[Вежа Вікторыі|Вікторыі]] на ім. Гэты будынак быў пабудаваны пасля пажару [[16 кастрычніка]] [[1834]] года на месцы старога [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскага палаца]] па праекце [[Чарльз Бэры|Ч. Бэры]] і [[Аўгустус Уэлбі П'юджын|А. У. П’юджына]]. Варта таксама адзначыць [[Каралеўскі судны двор]], пабудаваны 1873—1882 гг. па праекце былога адваката Джорджа Эдмунда Стрыта. У ліку знамянальных манументаў гэтага стылю вылучаецца [[Мемарыял прынца Альберта]] (англ. Albert Memorial) — манумент у [[Кенсінгтонскі парк|Кенсінгтонскім парку]]. Манумент быў спраектаваны Георгам Гілбертам Скотам і адкрыты ў [[1875]] годзе. У [[1839]] годзе, як частка плану па стварэнні сямі вялікіх, сучасных могілак былі створаны [[Хайгейцкія могілкі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|title=Кароткая гісторыя Хайгейцкіх могілак|access-date=2010-10-06|archive-url=https://www.webcitation.org/616JkId9X?url=http://www.highgate-cemetery.org/index.php/history|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Першапачатковы дызайн быў распрацаваны архітэктарам і перакладчыкам Стывенам Гіры. Астатнія 6 могілак былі пабудаваны прыкладна ў той жа час і таксама атрымалі значную вядомасць:
* Кенсальскія зялёныя могілкі — 1832
* Могілкі Заходняга Норвуда — 1837
* Могілкі парку Эбні — 1840
* Нанхэдскія могілкі — 1840
* Бромптанскія могілкі — 1840
* Могілкі Таўэр Хэмлетс — 1841

У стылі класіцызму працаваў вядомы [[Джон Нэш]], аўтар комплексу [[Трафальгарская плошча|Трафальгарскай плошчы]], [[Букінгемскі палац|Бакінгемскага палаца]] і [[Мармуровая арка|Мармуровай аркі]]; [[Вэстмінстэрскі сабор]] з’яўляецца ўзорам [[Неавізантыйскі стыль|неавізантыйскага стылю]]. Цяпер неіснуючы [[Крыштальны палац]] адносіўся да {{не перакладзена 3|Індустрыяльны стыль|індустрыяльнага стылю|en|Industrial_style}}.

У [[XX]] стагоддзі ў горадзе з’явіліся небаскробы: будынак [[Lloyd’s of London]] у [[Сіці (Лондан)|Сіці]], комплекс [[Канары Ворф]] у [[Доклендс]], [[One Canada Square]] і [[The Shard]] (самы высокі). У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя вядучым брытанскім архітэктарам стаў [[Норман Фостэр]], які пабудаваў у Лондане небаскроб «[[Сент-Мэры Экс 30]]» і [[Сіці-хол, Лондан|Нью-сіці-хол]], будынак мэрыі. Таксама да знамянальных пабудоў можна аднесці [[Буш-хаус]], які будаваўся з 1923 па 1935 год, спраектаваны і пабудаваны амерыканцамі і амерыканскімі кампаніямі.

== Традыцыі і цырымоніі ==
[[Файл:Queens.guard.buck.palace.arp.jpg|thumb|left|Змена варты]]
[[Вялікабрытанія]] вядомая як краіна традыцый. Шматлікія з іх захаваліся з даўніх часоў, і лонданцы нязменна паважаюць іх.
* Змена варты ў каралеўскага [[Букінгемскі палац|Бакінгемскага палаца]] з’яўляецца адной з самых вядомых і папулярных у турыстаў лонданскіх традыцый. Гэта цырымонія праходзіць штодня ў 11:30 з [[красавік]]а да [[жнівень|жніўня]], у іншыя поры года — у той жа час, але праз дзень. Практычнай карысці ад змены варты, вядома, няма, але гэта традыцыя — адна з самых прыгожых у Лондане.
* Цырымонія ключоў — гэта 700-гадовы рытуал закрыцця [[Таўэр]]а, якую выконвае яго галоўным вартавы роўна ў 21:50 кожны дзень.
[[Файл:Speakers Corner London.jpg|thumb|right|Куток аратараў]]
* Каралеўскія гарматныя салюты ажыцяўляюцца па асаблівым выпадкам, да якіх адносяцца дзень узыходжання каралевы на трон ([[6 лютага]]), дзень нараджэння каралевы ([[21 красавіка]]), дзень каранацыі ([[2 чэрвеня]]), дзень нараджэння [[Герцаг Эдынбургскі|герцага Эдынбургскага]] ([[10 чэрвеня]]). Калі свята выпадае на [[нядзеля|нядзелю]], то салют здзяйсняецца на наступны дзень.
* Фестываль Тэмзы праходзіць у сярэдзіне верасня і складаецца з параднага паходневага шэсця, кірмашу, феерверку і канцэрту.
* Куток аратараў ({{lang-en|Speakers' corner}}) знаходзіцца ў [[Гайд-парк]]у. Кожны жадаючы там можа забрацца на якое-небудзь узвышэнне і папрактыкавацца ў прамоўніцкім мастацтве на любую тэму. Цяпер гэта традыцыя ў заняпадзе — яна стала звычайнай турыстычнай славутасцю, а нешматлікіх выступоўцаў-аратараў амаль не чуваць з-за шуму машын на суседняй вуліцы Парк-лейн (выкарыстанне мікрафонаў у кутку аратараў забаронена традыцыяй).
* Акрамя [[Вялікдзень|Вялікадня]], [[Ражство|Ражства]] і [[Новы год|Новага года]], усе святы ў Англіі прыпадаюць строга на панядзелак. Новы год — [[1 студзеня]], святкуецца ў сямейным асяроддзі з традыцыйным яблычным пірагом. Вялікдзень заўсёды адзначаецца ў красавіку, у каталіцкіх храмах у гэты дзень праводзяцца канцэрты арганнай музыкі. Велікодны панядзелак — у гэты дзень прынята віншаваць адзін аднаго з Вялікаднем, дарыць падарункі, дзецям на вуліцах даваць цукеркі і цацкі.

== Спорт ==
[[Файл:Trophy presentation Highbury 2004.JPG|thumb|right|Футбольны клуб «Арсенал» — чэмпіён Англіі]]
Лондан тройчы прымаў летнія Алімпійскія гульні ([[Летнія Алімпійскія гульні 1908|1908]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|1948]], [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|2012]]). Сталіца Вялікабрытаніі стала першым горадам свету, які прыняў тры алімпіяды.

У самым папулярным у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і свеце відзе [[спорт]]у — [[футбол]]е — лонданскія клубы дамагліся вялікіх поспехаў. Нягледзячы на тое, што традыцыйна наймацнейшымі камандамі [[Англія|Англіі]] заўсёды былі «[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]», сталіца найбольш шырока — адразу шасцю клубамі — прадстаўлена ў [[Англійская Прэм'ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. Вось гэтыя каманды: «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», «[[Вест Хэм Юнайтэд]]», «[[Куінз Парк Рэйнджэрс]]», «[[Тотэнхэм Хотспур]]», «[[ФК Фулхэм|Фулхэм]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]». На гэты момант лонданскія клубы «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» і «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» уваходзяць у лік наймацнейшых клубаў [[Еўропа|Еўропы]] і свету. «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» за апошнія гады тройчы выйграваў [[Англійская Прэм'ер-ліга|Прэм’ер-лігу]], а таксама выйграў Лігу чэмпіёнаў УЕФА ў 2012 годзе, а «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]» 13 раз станавіўся чэмпіёнам Англіі і ўдзельнічаў у фінале розыгрышу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] ў 2006 годзе. Чатырма клубамі Лондан прадстаўлены ў чэмпіянаце Англіі па [[рэгбі]].
[[Файл:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|Стадыён «Уэмблі»]]
Найбуйнейшы стадыён горада — «[[стадыён Уэмблі|Уэмблі]]» — быў ізноў адкрыты ў маі 2007 года пасля доўгай рэканструкцыі. Першы матч на абноўленым стадыёне адбыўся 19 мая паміж камандамі «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і «[[Манчэстэр Юнайтэд]]». На «Уэмблі» праходзяць фіналы розыгрышаў [[Кубак Англіі па футболу|Кубка Англіі па футболу]] і [[Кубак выкліку|Кубка выкліку]] (буйнога нацыянальнага турніру па [[рэгбі]]). Таксама «Уэмблі» з’яўляецца хатнім стадыёнам [[Зборная Англіі па футболу|англійскай футбольнай зборнай]]. Першы гол за нацыянальную [[Зборная Англіі па футболу|зборную Англіі]] на новым стадыёне забіў [[Джон Тэры]], быўшы тады капітанам. Матчы ў крыкет праходзяць на стадыёнах «[[Оўвал]]» і «[[Lord’s Cricket Ground|Лордс]]» у раёне [[Сент-Джонс-Вуд]].

У Лондане, а дакладней, у яго прыгарадзе [[Уімблдан]]е, штогод праходзіць аднайменны [[тэніс]]ны [[Уімблданскі турнір|турнір]]. Таксама ў Лондане праводзіцца знакаміты Лонданскі марафон.

== У нумізматыцы ==
* У 2010 годзе Каралеўскі манетны двор выпусціў манету вартасцю ў 1 фунт стэрлінгаў у гонар Лондана. Манета выпушчана як частка серыі з чатырох аднафунтовых манет, сярод якіх, таксама будуць манеты ў гонар гарадоў Ірландыі, Шатландыі і Уэльса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|title=Музей грошай &gt;&gt; Тэматычныя навіны|access-date=2010-10-04|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109233335/http://www.museum-of-money.org/world_news/2009.12.21/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]]&lt;ref&gt;[http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html Städtepartnerschaften] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100908235902/http://www.berlin.de/rbmskzl/staedteverbindungen/staedtepartnerschaft_ueberblick.de.html |date=8 верасня 2010 }} {{ref-de}}&lt;/ref&gt;
* {{Сцяг|Кітай}} [[Пекін]], [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітай]] ([[10 красавіка]] [[2006]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |title=Beijing, London establish sister city ties |publisher=Gov.cn |date=2006-04-10 |lang=en |access-date=2010-05-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/5yoKM2Hdx?url=http://www.gov.cn/misc/2006-04/10/content_250542.htm |archive-date=20 мая 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* {{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-url=https://www.webcitation.org/5mxnSYQPt?url=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archive-date=22 студзеня 2010|title=The New York City-London sister city partnership|last=Barfield|first=M|date=2001-03|format=PDF|publisher=Greater London Authority|lang=en|access-date=2009-10-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{сцяг|Егіпет}} [[Каір]], [[Егіпет]]

== Выдатныя асобы ==
* [[Айла Арлеанс]] (1897—1962) — [[юрыст]] і [[паэт]].
* [[Джэфры Чосер]]
* [[Гільберт К. Чэстэртан]]
* [[Аляксандр Поп]]
* [[Вірджынія Вульф]]
* [[Мэры Шэлі]]
* [[Рэйчэл Вайс]]
* [[Хелена Бонэм Картэр]]
* [[Джордж Арліс]]
* [[Хелен Мірэн]]
* [[Джэйн Біркін]]
* [[Алан Паркер|А. Паркер]] (1944—) — брытанскі кінарэжысёр і сцэнарыст, старшыня Брытанскай рэжысёрскай гільдыі
* [[Адэль (спявачка)|Адэль]]
* [[Кара Дэлевінь]]
* [[Джон Генры Ньюман]]

== Гл. таксама ==
* [[Лонданскі заапарк]]
* [[Каралеўскі тэатр Ковент-Гардэн]]
* [[Spice Girls]]
* [[Лонданская каралеўская біржа]]

{|class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;20%&quot;|[[Файл:London Thames Sunset panorama - Feb 2008.jpg|center|380px]]
| width=&quot;10%&quot;|[[Файл:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|center|190px]]
| width=&quot;20%&quot;|[[Файл:London 2010 Tower Bridge.jpg|center|190px]]
|-
| align=&quot;center&quot;|Заход Сонца на Тэмзе
| align=&quot;center&quot;|Краявід [[Вэстмінстэрскі палац|будынка Парламента]]
| align=&quot;center&quot;|[[Таўэрскі мост]]
|}

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Акройд, Питер — «Лондон. Биография»; Москва, 2005
* Мортон, Генри В. — «Лондон. Красота и величие столицы мира»; 2006
* Цзян И — «Молчаливый странник в Лондоне»; Москва, 2005
* {{Cite book | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | url=https://archive.org/details/londonbiography0000ackr | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=978-0-09-942258-7 | page=[https://archive.org/details/londonbiography0000ackr/page/n880 880] }}
* {{Cite book | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0-19-280106-7 | oclc=45406491 }}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.london.gov.uk Афіцыйны сайт горада]
* [http://www.bbc.co.uk/london/ Хатняя старонка Лондана на сайце Бі-Бі-Сі]
* [https://archive.today/20120801063630/www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395103,00.html Карта нацыянальнасцей Лондана]
* [https://web.archive.org/web/20050123033531/http://www.guardian.co.uk/graphic/0,5812,1395106,00.html Карта рэлігій Лондана]
* [http://tfl.gov.uk Афіцыйны сайт муніцыпальнай арганізацыі «Транспарт для Лондана»]
* [http://www.thetube.com Афіцыйны сайт лонданскага метро]
* {{placemark|http://googis.info/load/0-0-0-724-20|Лондан у часе (анімацыя)}} ([[Трохмерная графіка|3D]] мадэль — выява [[KMZ]] для [[Google Earth]])

{{Сталіцы Еўропы}}
{{Сталіцы летніх Алімпіяд}}
{{Лондан}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{Добры артыкул|Горад}}

[[Катэгорыя:Лондан| ]]
[[Катэгорыя:Гарады Англіі]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>quw0hentam7mcubcslb3p9zxdb7kbpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Докшыцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14886</id>
    <revision>
      <id>5212520</id>
      <parentid>5211830</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* У складзе Расійскай імперыі */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5212520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42975" sha1="p1r1gjom6v3umfcsvoqbpk3vlhhhlpz" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Докшыцы
 |арыгінальная назва      = Докшыцы
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Докшыцкі
 |першае згадванне        = 1407
}}
'''До́кшыцы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
[[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»&lt;ref&gt;В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.&lt;/ref&gt;.

У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''&lt;ref name=&quot;pamiać&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}&lt;/ref&gt;, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»).

== Гісторыя ==
''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]'''''

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''&quot;даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]&quot;'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  

У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}&lt;/ref&gt;.

З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]].  

[[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}&lt;/ref&gt;.

У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Вецяра|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 

У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}&lt;/ref&gt;. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}&lt;/ref&gt;. 

Не пазней за другую палову XVII стагоддзя частка Докшыц на левым беразе Бярэзіны (''Докшыцкая Слабада'') стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}&lt;/ref&gt;. Не пазней за першую палову XVIII стагоддзя ў Докшыцкай Слабадзе пачалі сяліцца яўрэі: у 1756 годзе там жылі 18 яўрэйскіх сем'яў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|title=Описания|website=Архіў гісторыка Анішчанкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905075954/http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|archive-date=2019-09-05}}&lt;/ref&gt;.  

У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}&lt;/ref&gt;. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. 
[[Файл:Dokšycy, Trajecki. Докшыцы, Траецкі (1920-29).jpg|міні|Касцёл Святой Тройцы.]]
У час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1708 годзе праз Докшыцы праходзіў корпус шведскага генерала [[А. Левенгаўпт|Адама Левенгаўпт]]а. Шведскія войскі спалілі касцёл. Новы касцёл быў збудаваны ў 1745 годзе, асвечаны ў 1754 годзе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=28-30|isbn=83-87229-02-4}}&lt;/ref&gt;. У 1781 годзе са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пры рыма-каталіцкай парафіі заснаванае [[брацтва]] Святой Тройцы&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

У 1750 годзе згадваецца рыма-каталіцкая парафіяльная школа. У 1777 годзе ў ёй было 16 вучняў, у 1781 - 12 (2 - мяшчанскіх, 10 - сялянскіх), у 1782 - 17 (2 - шляхецкіх, 5 - мяшчанскіх, 10 - сялянскіх). Навучальны год доўжыўся ад свята Усіх Святых да Вялікадня&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=32-33|isbn=83-87229-02-4}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У 1793 годзе ў выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] Докшыцы далучаныя да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам заснаванага ў маі 1793 года [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. 

У 1795 годзе Докшыцы атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 года — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі [[Вілія|Вілію]] і Бярэзіну. У 1797 годзе павет ліквідаваны, Докшыцы ўвайшлі як заштатны горад у склад [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], Докшыцкая Слабада - у склад [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]].

Докшыцкія ўладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру Васілю Мілашэвічу, але праз некаторы час вернутыя ў казну.
[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (1836).jpg|міні|План горада ў 1836 годзе.]]
У 1800 годзе ў Докшыцах - 152 двары, з якіх Васілю Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх). 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) ў Докшыцкай Слабадзе належалі Людвіцы Гутаровічавай. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). 

У Докшыцах існавалі дзве грэка-каталіцкія царквы, касцёл і сінагога. Штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвышэння Святога Крыжа.

[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар у Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]]
У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ|Яўгена Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала Карла-Філіпа фон Врэдэ. Горад падвяргаўся марадзёрству. 21 ліпеня з-за неасцярожнасці салдатаў узнік пажар у Докшыцкай Слабадзе, у выніку якога згарэлі 34 дамы, сінагога, царква святога Іллі (не аднаўлялася), валавы млын&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Akty_Vilenskoj_archieohraficieskoj_komissii_AVAK,_1865-1915_pdf.zip.html#AVAK_37.pdf_|загаловак=Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею для разбора древних актов. Т. 37. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 г|год=1912|месца=Вильна|старонкі=215-216}}&lt;/ref&gt;. 

У 1824 годзе ў Докшыцах дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі.  

У 1843 годзе зачыненая парафіяльная школа&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=38|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=17-18}}&lt;/ref&gt;. 

Пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|скасавання прыгоннага права]] ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам [[Докшыцкая воласць|воласці]]. 
[[Файл:Dokšycy, Докшыцы, царква св. Казьмы і Дзям'яна, Докшицы церковь св. Косьмы и Дамиана (Космодемьяновская), Dokszyce, cerkiew (1868) (2).jpg|міні|Царква св. Казьмы і Дзям'яна (чарцёж).]]
У 1863 годзе на месцы драўлянай царквы на сродкі ўрада была пабудавана мураваная праваслаўная царква святых Косьмы і Дзям'яна&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Opisanie_cerkvej_i_prichodov_Minskoj_Eparchii.zip/02_Barysauski.pdf|загаловак=Описание церквей и приходов Минской епархии. Т. 2. Борисовский уезд|год=1879|месца=Минск|старонкі=248-249}}&lt;/ref&gt;. Яна была разабраная з прычыны дрэннага тэхнічнага стану ў 1899 годзе. 

У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 мусульман, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, царква, касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары, паравы млын. Дзейнічалі гарадское ўпраўленне, валасное праўленне, кватэра паліцэйскага прыстава, паштовая станцыя, народнае вучылішча. У канцы ХІХ ст. пачалі дзейнічаць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы.

Штотыднёва праходзілі кірмашы (найбольш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш.

Паводле перапісу насельніцтва 1897 года, у Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мяшчане, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 мусульман, 2762 іўдзеі. Пісьменнымі былі 40,6% жыхароў. У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае).

У 1900-1903 гадах у паўднёвай частцы горада збудаваная мураваная [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]]. У 1906 годзе могілкавая царква св. Яна Багаслова перанесеная на месца старой царквы (сучасная вул. Горкага)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.org/be/object/4686.html|title=Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы|author=Чысцякоў, Мікалай|website=Radzima.org}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XX стагоддзя ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]].

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад на кароткі час займалі германскія войскі. 

=== Найноўшая гісторыя ===
У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе.

==== Польская Рэспубліка ====
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]].

У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі.

==== Другая сусветная вайна ====
У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў.

Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года.

==== Пасляваенны перыяд ====
У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot; caption=&quot;Гістарычныя выявы Докшыц&quot;&gt;
Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога
Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г.
Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1800 from:0 till:1118 
  bar:1868 from:0 till:1613 
  bar:1897 from:0 till:3642 
  bar:1904 from:0 till:4103 
  bar:1921 from:0 till:3004 
  bar:1939 from:0 till:3600 
  bar:1959 from:0 till:2100 
  bar:1971 from:0 till:3900
  bar:1991 from:0 till:7200
  bar:2004 from:0 till:7000
  bar:2009 from:0 till:6628
  bar:2017 from:0 till:6827
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал.
* '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі.
* '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VES&quot;/&gt;; 1993 год — 7,4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;
* '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)&lt;ref name=&quot;belstat&quot;/&gt;; 2016 год — 6 906 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6 827 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай прамысловасці.
* [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў»
* Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК»
* Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам»

== Ахова здароўя ==
У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]].

== Транспарт ==
Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]).

Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш.

== Культура ==
Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі.

У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»&lt;ref&gt;[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
У Докшыцах працуюць:
* [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]];
* сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 1 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 2 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 3 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 4 г. Докшыцы;
* ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі».

== Мас-медыя ==
У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]».

== Забудова ==
{{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}}
Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў.

== Турыстычная інфармацыя ==
У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы».

=== Славутасці ===
* Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты)
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994)
* Млыны (1920-я)
* Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя
* Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд
* Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903)
* Св. Апостала Іаана Багаслова (1863)
* Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}}
* Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608)
* Сінагога
* Сядзіба
* Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.)
* [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.)

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Докшыц&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада
Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў
Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}}
* [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі.
* {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}.
* [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху.
* [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец.
* [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік.
* [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец.
* {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}.
* [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік.
* [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык.
* {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}.
* {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}.

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vr&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamiać&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VES&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ehb&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}}
{{OSM relation|6722293|Докшыцы}}
* [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]]
* [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}

{{Докшыцкі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Докшыцы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>p1r1gjom6v3umfcsvoqbpk3vlhhhlpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212523</id>
      <parentid>5212520</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* У складзе Расійскай імперыі */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5212523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43105" sha1="1x24pqd0r8dfakh0vichgfn0gwo44tj" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Докшыцы
 |арыгінальная назва      = Докшыцы
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Докшыцкі
 |першае згадванне        = 1407
}}
'''До́кшыцы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
[[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»&lt;ref&gt;В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.&lt;/ref&gt;.

У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''&lt;ref name=&quot;pamiać&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}&lt;/ref&gt;, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»).

== Гісторыя ==
''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]'''''

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''&quot;даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]&quot;'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  

У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}&lt;/ref&gt;.

З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]].  

[[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}&lt;/ref&gt;.

У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Вецяра|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 

У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}&lt;/ref&gt;. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}&lt;/ref&gt;. 

Не пазней за другую палову XVII стагоддзя частка Докшыц на левым беразе Бярэзіны (''Докшыцкая Слабада'') стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}&lt;/ref&gt;. Не пазней за першую палову XVIII стагоддзя ў Докшыцкай Слабадзе пачалі сяліцца яўрэі: у 1756 годзе там жылі 18 яўрэйскіх сем'яў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|title=Описания|website=Архіў гісторыка Анішчанкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905075954/http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|archive-date=2019-09-05}}&lt;/ref&gt;.  

У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}&lt;/ref&gt;. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. 
[[Файл:Dokšycy, Trajecki. Докшыцы, Траецкі (1920-29).jpg|міні|Касцёл Святой Тройцы.]]
У час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1708 годзе праз Докшыцы праходзіў корпус шведскага генерала [[А. Левенгаўпт|Адама Левенгаўпт]]а. Шведскія войскі спалілі касцёл. Новы касцёл быў збудаваны ў 1745 годзе, асвечаны ў 1754 годзе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=28-30|isbn=83-87229-02-4}}&lt;/ref&gt;. У 1781 годзе са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пры рыма-каталіцкай парафіі заснаванае [[брацтва]] Святой Тройцы&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

У 1750 годзе згадваецца рыма-каталіцкая парафіяльная школа. У 1777 годзе ў ёй было 16 вучняў, у 1781 - 12 (2 - мяшчанскіх, 10 - сялянскіх), у 1782 - 17 (2 - шляхецкіх, 5 - мяшчанскіх, 10 - сялянскіх). Навучальны год доўжыўся ад свята Усіх Святых да Вялікадня&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=32-33|isbn=83-87229-02-4}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (1840-49).jpg|міні|Герб Докшыц у часы Расійскай імперыі.]]
У 1793 годзе ў выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] Докшыцы далучаныя да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам заснаванага ў маі 1793 года [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. 

У 1795 годзе Докшыцы атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 года — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі [[Вілія|Вілію]] і Бярэзіну. У 1797 годзе павет ліквідаваны, Докшыцы ўвайшлі як заштатны горад у склад [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], Докшыцкая Слабада - у склад [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]].

Докшыцкія ўладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру Васілю Мілашэвічу, але праз некаторы час вернутыя ў казну.
[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (1836).jpg|міні|План горада ў 1836 годзе.]]
У 1800 годзе ў Докшыцах - 152 двары, з якіх Васілю Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх). 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) ў Докшыцкай Слабадзе належалі Людвіцы Гутаровічавай. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). 

У Докшыцах існавалі дзве грэка-каталіцкія царквы, касцёл і сінагога. Штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвышэння Святога Крыжа.

[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар у Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]]
У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ|Яўгена Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала Карла-Філіпа фон Врэдэ. Горад падвяргаўся марадзёрству. 21 ліпеня з-за неасцярожнасці салдатаў узнік пажар у Докшыцкай Слабадзе, у выніку якога згарэлі 34 дамы, сінагога, царква святога Іллі (не аднаўлялася), валавы млын&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Akty_Vilenskoj_archieohraficieskoj_komissii_AVAK,_1865-1915_pdf.zip.html#AVAK_37.pdf_|загаловак=Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею для разбора древних актов. Т. 37. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 г|год=1912|месца=Вильна|старонкі=215-216}}&lt;/ref&gt;. 

У 1824 годзе ў Докшыцах дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі.  

У 1843 годзе зачыненая парафіяльная школа&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=38|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=17-18}}&lt;/ref&gt;. 

Пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|скасавання прыгоннага права]] ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам [[Докшыцкая воласць|воласці]]. 
[[Файл:Dokšycy, Докшыцы, царква св. Казьмы і Дзям'яна, Докшицы церковь св. Косьмы и Дамиана (Космодемьяновская), Dokszyce, cerkiew (1868) (2).jpg|міні|Царква св. Казьмы і Дзям'яна (чарцёж).]]
У 1863 годзе на месцы драўлянай царквы на сродкі ўрада была пабудавана мураваная праваслаўная царква святых Косьмы і Дзям'яна&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Opisanie_cerkvej_i_prichodov_Minskoj_Eparchii.zip/02_Barysauski.pdf|загаловак=Описание церквей и приходов Минской епархии. Т. 2. Борисовский уезд|год=1879|месца=Минск|старонкі=248-249}}&lt;/ref&gt;. Яна была разабраная з прычыны дрэннага тэхнічнага стану ў 1899 годзе. 

У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 мусульман, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, царква, касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары, паравы млын. Дзейнічалі гарадское ўпраўленне, валасное праўленне, кватэра паліцэйскага прыстава, паштовая станцыя, народнае вучылішча. У канцы ХІХ ст. пачалі дзейнічаць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы.

Штотыднёва праходзілі кірмашы (найбольш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш.

Паводле перапісу насельніцтва 1897 года, у Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мяшчане, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 мусульман, 2762 іўдзеі. Пісьменнымі былі 40,6% жыхароў. У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае).

У 1900-1903 гадах у паўднёвай частцы горада збудаваная мураваная [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]]. У 1906 годзе могілкавая царква св. Яна Багаслова перанесеная на месца старой царквы (сучасная вул. Горкага)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.org/be/object/4686.html|title=Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы|author=Чысцякоў, Мікалай|website=Radzima.org}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XX стагоддзя ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]].

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад на кароткі час займалі германскія войскі. 

=== Найноўшая гісторыя ===
У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе.

==== Польская Рэспубліка ====
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]].

У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі.

==== Другая сусветная вайна ====
У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў.

Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года.

==== Пасляваенны перыяд ====
У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot; caption=&quot;Гістарычныя выявы Докшыц&quot;&gt;
Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога
Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г.
Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1800 from:0 till:1118 
  bar:1868 from:0 till:1613 
  bar:1897 from:0 till:3642 
  bar:1904 from:0 till:4103 
  bar:1921 from:0 till:3004 
  bar:1939 from:0 till:3600 
  bar:1959 from:0 till:2100 
  bar:1971 from:0 till:3900
  bar:1991 from:0 till:7200
  bar:2004 from:0 till:7000
  bar:2009 from:0 till:6628
  bar:2017 from:0 till:6827
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал.
* '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі.
* '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VES&quot;/&gt;; 1993 год — 7,4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;
* '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)&lt;ref name=&quot;belstat&quot;/&gt;; 2016 год — 6 906 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6 827 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай прамысловасці.
* [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў»
* Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК»
* Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам»

== Ахова здароўя ==
У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]].

== Транспарт ==
Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]).

Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш.

== Культура ==
Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі.

У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»&lt;ref&gt;[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
У Докшыцах працуюць:
* [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]];
* сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 1 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 2 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 3 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 4 г. Докшыцы;
* ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі».

== Мас-медыя ==
У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]».

== Забудова ==
{{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}}
Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў.

== Турыстычная інфармацыя ==
У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы».

=== Славутасці ===
* Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты)
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994)
* Млыны (1920-я)
* Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя
* Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд
* Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903)
* Св. Апостала Іаана Багаслова (1863)
* Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}}
* Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608)
* Сінагога
* Сядзіба
* Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.)
* [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.)

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Докшыц&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада
Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў
Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}}
* [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі.
* {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}.
* [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху.
* [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец.
* [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік.
* [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец.
* {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}.
* [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік.
* [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык.
* {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}.
* {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}.

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vr&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamiać&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VES&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ehb&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}}
{{OSM relation|6722293|Докшыцы}}
* [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]]
* [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}

{{Докшыцкі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Докшыцы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>1x24pqd0r8dfakh0vichgfn0gwo44tj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212525</id>
      <parentid>5212523</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* У складзе Расійскай імперыі */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5212525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43122" sha1="kciu2w1oy7yutefffwysfdbxapeuwnv" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Докшыцы
 |арыгінальная назва      = Докшыцы
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Докшыцкі
 |першае згадванне        = 1407
}}
'''До́кшыцы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
[[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»&lt;ref&gt;В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.&lt;/ref&gt;.

У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxyczane''&lt;ref name=&quot;pamiać&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://crispa.uw.edu.pl/object/files/291745/display/Default|загаловак=Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty wileńskiego i testament jego syna Jana Monidowicza|год=1923|мова=pl|выданне=Ateneum Wileńskie : czasopismo naukowe poświęcone badaniom przeszłości ziem W. X. Litewskiego|тып=часопіс|том=2|старонкі=256-258}}&lt;/ref&gt;, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»).

== Гісторыя ==
''Асноўны артыкул: '''[[Гісторыя Докшыцаў]]'''''

=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў прывілеі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзеным 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ім Вітаўт пацвярджаў правы ўласнасці [[Войцех Манівід|Войцеха Манівіда]] на сёлы і ''&quot;даннікаў мядовых, інакш [[Бортніцтва|бортнікаў]]&quot;'' у [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], сярод якіх названы ''«доксычане»'' (''doxyczane'')&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nasevich.net/page/pamyac-gist-dakum-khronika-dokshyckaga-r-na-2004|title=Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Докшыцкага р-на (2004)|author=Насевіч, Вячаслаў|website=Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

У 1475 годзе докшыцкія даннікі былі падзеленыя паміж дзвюмя ўнучкамі Войцеха Манівіда - Соф'яй (жонкай [[Мікалай Радзівіл Стары|Мікалая Радзівіла Старога]]) і Ганнай (жонкай [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]). Да сярэдзіны XVI стагоддзя частка Докшыц са спадчыны Соф'і належала Радзівілам, спадчына Ганны - [[Гальшанскія|Гальшанскім]], [[Пацы|Пацам]], [[Осцікі|Осцікам]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  

У 1514 годзе ўпершыню згадваецца праваслаўная царква. Паводле [[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Яўстаха Тышкевіча]], пасля перамогі ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікі гетман літоўскі [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]] зрабіў ахвяраванні для шэрагу цэркваў, у тым ліку ў Докшыцах&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=174|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=149}}&lt;/ref&gt;.

З сярэдзіны XVI стагоддзя Докшыцы належалі Ганне Радзівілаўне, дачцэ [[Падчашы вялікі літоўскі|падчашага вялікага літоўскага]] [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Яна Радзівіла]], жонцы [[Ваяводы віцебскія|віцебскага ваяводы]] [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 годзе ў яе докшыцкіх уладаннях было 48 службаў, згадваецца праваслаўная царква&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]].  

[[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Ганна з Радзівілаў Кішка актыўна падтрымлівала пратэстанцтва, а ў 1606 годзе яе сын Станіслаў і ўнук [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшлі з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва. Станіслаў Кішка-малодшы пазней стаў каталіцкім святаром і [[Біскупы жамойцкія|жамойцкім біскупам]]. 27 снежня 1608 года ён падпісаў фундацыйны дакумент на заснаванне ў Докшыцах касцёла і парафіяльнай школы, прызначыўшы на гэтую мэту фальварак [[Туркі (Докшыцкі раён)|Туркі]]&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=20-22}}&lt;/ref&gt;.

У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Вецяра|Дамашы]] і [[Таргуны]] капітуле [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 

У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] Докшыцы з 1654 да 1658 года былі акупаваныя маскоўскімі войскамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/7ff5fbbf-a3c6-4a59-8b3c-3f84ab13263f?page=39|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Głębokie (szkic dziejów)|год=1935|месца=Wilno|старонкі=32-33}}&lt;/ref&gt;. У час вайны касцёл быў сур'ёзна пашкоджаны пажарам&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://polona.pl/item-view/9d03ed0d-d74d-494a-a2d0-33cb54fa52e5?page=41|аўтар=Kurczewski, Jan|загаловак=Stan kościołów parafjalnych w djecezji wileńskiej po najściu nieprzyjacielskiem 1655 - 1661 r.|год=1912|мова=pl|выданне=Litwa i Ruś|тып=зборнік|том=I|нумар=3|старонкі=164}}&lt;/ref&gt;. 

Не пазней за другую палову XVII стагоддзя частка Докшыц на левым беразе Бярэзіны (''Докшыцкая Слабада'') стала ўласнасцю [[Кашталяны менскія|менскага кашталяна]] [[Аляксандр Юдзіцкі|Аляксандра Юдзіцкага]]. У 1690 годзе там былі карчма і водны млын на Бярэзіне&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/Andzej_Rachuba/Metryka_litewska_rejestry_podymnego_Wielkiego_Ksiestwa_Litewskiego,_wojewodztwo_wilenskie_1690_r.html|загаловак=Metryka litewska: rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, województwo wileńskie 1690 r.|адказны=адпрацаваў Andrzej Rachuba|год=1989|месца=Warszawa|выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|старонкі=111-112|isbn=83-01-08170-8}}&lt;/ref&gt;. Не пазней за першую палову XVIII стагоддзя ў Докшыцкай Слабадзе пачалі сяліцца яўрэі: у 1756 годзе там жылі 18 яўрэйскіх сем'яў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|title=Описания|website=Архіў гісторыка Анішчанкі|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905075954/http://arhisan.com/istochniki/opisaniya|archive-date=2019-09-05}}&lt;/ref&gt;.  

У 1682 годзе ў Докшыцах - дзве грэка-каталіцкія царквы: царква Святой Тройцы ў правабярэжнай частцы і царква святога Іллі - у левабярэжнай&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/lis/01/%D0%B2%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%86%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_1680-1682_%D0%B3%D0%B3..html|загаловак=Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680-1682 гг.|адказны=складальнік Дзяніс Лісейчыкаў|год=2009|месца=Мінск|выдавецтва=І. П. Логвінаў|старонкі=67|isbn=978-985-6901-23-5}}&lt;/ref&gt;. Першая знаходзілася на сучаснай вул. Горкага, другая - на сучаснай вул. Савецкай каля скрыжавання з вул. Карла Маркса. 
[[Файл:Dokšycy, Trajecki. Докшыцы, Траецкі (1920-29).jpg|міні|Касцёл Святой Тройцы.]]
У час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1708 годзе праз Докшыцы праходзіў корпус шведскага генерала [[А. Левенгаўпт|Адама Левенгаўпт]]а. Шведскія войскі спалілі касцёл. Новы касцёл быў збудаваны ў 1745 годзе, асвечаны ў 1754 годзе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=28-30|isbn=83-87229-02-4}}&lt;/ref&gt;. У 1781 годзе са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пры рыма-каталіцкай парафіі заснаванае [[брацтва]] Святой Тройцы&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

У 1750 годзе згадваецца рыма-каталіцкая парафіяльная школа. У 1777 годзе ў ёй было 16 вучняў, у 1781 - 12 (2 - мяшчанскіх, 10 - сялянскіх), у 1782 - 17 (2 - шляхецкіх, 5 - мяшчанскіх, 10 - сялянскіх). Навучальны год доўжыўся ад свята Усіх Святых да Вялікадня&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.yumpu.com/xx/document/view/15791077/wskrzeszenia-na-pograniczu-dwoch-swiatow-iwieniec|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Wskrzeszenia na pograniczu dwóch światów. Dzieje Kościoła rzymsko-katolickiego w dorzeczu Berezyny i Wilji w granicach Dekanatu Dokszyckiego w Diecezji Witebskiej na Białorusi 1395–2009 r.|год=2011|месца=Nowe Miasto nad Pilicą|старонкі=32-33|isbn=83-87229-02-4}}&lt;/ref&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (1840-49).jpg|thumb|злева|200px|Герб Докшыц у перыяд Расійскай імперыі.]]
У 1793 годзе ў выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] Докшыцы далучаныя да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам заснаванага ў маі 1793 года [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. 

У 1795 годзе Докшыцы атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 года — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі [[Вілія|Вілію]] і Бярэзіну. У 1797 годзе павет ліквідаваны, Докшыцы ўвайшлі як заштатны горад у склад [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], Докшыцкая Слабада - у склад [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]].

Докшыцкія ўладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру Васілю Мілашэвічу, але праз некаторы час вернутыя ў казну.
[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (1836).jpg|міні|План горада ў 1836 годзе.]]
У 1800 годзе ў Докшыцах - 152 двары, з якіх Васілю Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх). 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) ў Докшыцкай Слабадзе належалі Людвіцы Гутаровічавай. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). 

У Докшыцах існавалі дзве грэка-каталіцкія царквы, касцёл і сінагога. Штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвышэння Святога Крыжа.

[[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар у Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]]
У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ|Яўгена Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала Карла-Філіпа фон Врэдэ. Горад падвяргаўся марадзёрству. 21 ліпеня з-за неасцярожнасці салдатаў узнік пажар у Докшыцкай Слабадзе, у выніку якога згарэлі 34 дамы, сінагога, царква святога Іллі (не аднаўлялася), валавы млын&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://knihi.com/none/Akty_Vilenskoj_archieohraficieskoj_komissii_AVAK,_1865-1915_pdf.zip.html#AVAK_37.pdf_|загаловак=Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею для разбора древних актов. Т. 37. Документы и материалы, относящиеся к истории Отечественной войны 1812 г|год=1912|месца=Вильна|старонкі=215-216}}&lt;/ref&gt;. 

У 1824 годзе ў Докшыцах дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі.  

У 1843 годзе зачыненая парафіяльная школа&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://polona.pl/item-view/2f5451fc-ac35-4779-aae1-dac37ad6e87e?page=38|аўтар=Tyszkiewicz, Eustachy|загаловак=Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd|год=1847|месца=Wilno|старонкі=17-18}}&lt;/ref&gt;. 

Пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|скасавання прыгоннага права]] ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам [[Докшыцкая воласць|воласці]]. 
[[Файл:Dokšycy, Докшыцы, царква св. Казьмы і Дзям'яна, Докшицы церковь св. Косьмы и Дамиана (Космодемьяновская), Dokszyce, cerkiew (1868) (2).jpg|міні|Царква св. Казьмы і Дзям'яна (чарцёж).]]
У 1863 годзе на месцы драўлянай царквы на сродкі ўрада была пабудавана мураваная праваслаўная царква святых Косьмы і Дзям'яна&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/uploaded09/Opisanie_cerkvej_i_prichodov_Minskoj_Eparchii.zip/02_Barysauski.pdf|загаловак=Описание церквей и приходов Минской епархии. Т. 2. Борисовский уезд|год=1879|месца=Минск|старонкі=248-249}}&lt;/ref&gt;. Яна была разабраная з прычыны дрэннага тэхнічнага стану ў 1899 годзе. 

У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 мусульман, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, царква, касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары, паравы млын. Дзейнічалі гарадское ўпраўленне, валасное праўленне, кватэра паліцэйскага прыстава, паштовая станцыя, народнае вучылішча. У канцы ХІХ ст. пачалі дзейнічаць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы.

Штотыднёва праходзілі кірмашы (найбольш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш.

Паводле перапісу насельніцтва 1897 года, у Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мяшчане, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 мусульман, 2762 іўдзеі. Пісьменнымі былі 40,6% жыхароў. У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае).

У 1900-1903 гадах у паўднёвай частцы горада збудаваная мураваная [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы]]. У 1906 годзе могілкавая царква св. Яна Багаслова перанесеная на месца старой царквы (сучасная вул. Горкага)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.radzima.org/be/object/4686.html|title=Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы|author=Чысцякоў, Мікалай|website=Radzima.org}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XX стагоддзя ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]].

Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад на кароткі час займалі германскія войскі.

=== Найноўшая гісторыя ===
У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе.

==== Польская Рэспубліка ====
Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]].

У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі.

==== Другая сусветная вайна ====
У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў.

Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года.

==== Пасляваенны перыяд ====
У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot; caption=&quot;Гістарычныя выявы Докшыц&quot;&gt;
Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога
Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г.
Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду.
Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1800 from:0 till:1118 
  bar:1868 from:0 till:1613 
  bar:1897 from:0 till:3642 
  bar:1904 from:0 till:4103 
  bar:1921 from:0 till:3004 
  bar:1939 from:0 till:3600 
  bar:1959 from:0 till:2100 
  bar:1971 from:0 till:3900
  bar:1991 from:0 till:7200
  bar:2004 from:0 till:7000
  bar:2009 from:0 till:6628
  bar:2017 from:0 till:6827
TextData=
  fontsize:10px pos:(25,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал.
* '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі.
* '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;VES&quot;/&gt;; 1993 год — 7,4 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;ehb&quot;/&gt;
* '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)&lt;ref name=&quot;belstat&quot;/&gt;; 2016 год — 6 906 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 6 827 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай прамысловасці.
* [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў»
* Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК»
* Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам»

== Ахова здароўя ==
У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]].

== Транспарт ==
Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]).

Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш.

== Культура ==
Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі.

У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»&lt;ref&gt;[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}&lt;/ref&gt;.

== Адукацыя ==
У Докшыцах працуюць:
* [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]];
* сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 1 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 2 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 3 г. Докшыцы;
* яслі-сад № 4 г. Докшыцы;
* ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі».

== Мас-медыя ==
У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]».

== Забудова ==
{{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}}
Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў.

== Турыстычная інфармацыя ==
У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы».

=== Славутасці ===
* Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты)
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994)
* Млыны (1920-я)
* Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя
* Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд
* Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.)
* [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903)
* Св. Апостала Іаана Багаслова (1863)
* Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}}
* Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)&lt;ref name=&quot;bel17&quot;/&gt;

=== Страчаная спадчына ===
* Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная
* [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608)
* Сінагога
* Сядзіба
* Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.)
* [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.)

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Краявіды Докшыц&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада
Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў
Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}}
* [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі.
* {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}.
* [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху.
* [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец.
* [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік.
* [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец.
* {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}.
* [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік.
* [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык.
* {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}.
* {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}.

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vr&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;pamiać&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VES&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ehb&quot;&gt;[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;belstat&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bel17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}}
{{OSM relation|6722293|Докшыцы}}
* [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]]
* [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}

{{Докшыцкі раён}}
{{Віцебская вобласць}}

[[Катэгорыя:Докшыцы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]]</text>
      <sha1>kciu2w1oy7yutefffwysfdbxapeuwnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Івацэвічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16217</id>
    <revision>
      <id>5212606</id>
      <parentid>5206501</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17789" sha1="or20c4h5h9wtgor81ng6jmvpwj4zn2q" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Івацэвічы
 |арыгінальная назва      = Івацэвічы
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Івацэвіцкі
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1508]]
 |ранейшыя назвы          = 
 |статус з                = 1966
}}
'''Івацэ́вічы'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Ivacevičy'') — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]], на правым беразе [[Грыўда|р. Грыўда]]. За 135 км ад [[Брэст]]а. [[станцыя Івацэвічы|Чыгуначная станцыя]] на лініі Брэст—[[Баранавічы]].

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца пад 1508 у [[Зэльва|зэльвенскай]] касцёльнай кнізе. Вядомы як двор, шляхецкае ўладанне на тэрыторыі [[ВКЛ]]. Першыя вядомыя ўладальнікі [[Іллінічы]]. Пасля смерці Мікалая Іллініча ў 1540 годзе яго заступнікам стаў сын Ян. У 1555 годзе Івацэвічы, згодна дакументам, з’яўляюцца ўласнасцю слонімскага суддзі Яна Віктарына, які атрымаў маёнтак за жонкай Ганнай, дачкой Яна Іллініча.

Пасля смерці Яна Віктарына ў 1566 годзе, яго жонка Ганна прадае частку маёнтка Івацэвічы пану Яну Юр’евічу Багуматку. У 1631 годзе г. Івацэвічы — уладанне пана Стэфана Кандзежаўскага.

[[Файл:Catholic Church in Ivacevičy.jpg|200px|thumb|Касцёл Узвышэння Св. Крыжа ў Івацэвічах, зруйнаваны бальшавікамі ў [[1949]]]]
З 2-ой паловы XVI стагоддзя Івацэвічы ў Боркінскай воласці [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскага павета]] [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]. Каля 1750 года тут быў узведзены касцёл Святога Крыжа, які ў 1860 годзе быў перароблены пад праваслаўную царкву, але ў 1922 годзе зноў вернуты католікам.

У 1784 годзе маёнтак Івацэвічы — уласнасць пана Яна Сяплюцкага, працаваў [[бровар]], [[смалакурня]].

З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 12.12.1796 года ў [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 28.8.1802 года ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях.

З пачатку XIX стагоддзя Івацэвічы належаць магнацкаму роду [[Юндзілы (род)|Юндзілаў]]. У 1845 годзе Гродзенскім губернскім камітэтам быў зацверджаны інвентар маёнтка Івацэвічы, што належаў у гэты час памешчыку Івану Юндзілу. У дакуменце даецца маёмаснае і дэмаграфічнае становішча сельбішча, пералічваюцца абавязкі прыгонных сялян перад панам.

З адкрыццём 1 снежня 1846 года [[Маскоўска-Варшаўская шаша|Маскоўска-Варшаўскай шашы]] пачала дзейнічаць Івацэвіцкая паштовая станцыя (1848 год). З будаўніцтвам чыгункі Варшава — Масква (уведзена ў эксплуатацыю 28 лістапада 1871 года) адкрылася чыгуначная станцыя, узнікла паселішча пры ёй.

У канцы XIX стагоддзя ў Івацэвічах былі бровар і цагельня, сукнавальня і [[вадзяны млын]], царква. У 1905 годзе маёнтак Івацэвічы знаходзіўся ў Боркінскай воласці Слонімскага павета.

У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Івацэвічы знаходзіліся пад акупацыяй [[Германія|Германіі]]. З Івацэвіч у целяханскія лясы была пракладзена вузкакалейка, па якой вывозілі лес, працаваў [[тартак]]. З 1921 да 1939 года — мястэчка ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Боркі — Гічыцкай гміне [[Косаўскі павет|Косаўскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]].

У 1935 годзе ў Івацэвічах 1860 жыхароў, чыгуначная станцыя, пры ёй буфет. Была пошта, тэлеграф, аптэка, амбулаторыя, запраўка для аўтамабіляў, некалькі гатэляў, дваровая капліца графаў Юндзілаў, уладальнікаў вялікіх лясных абшараў у Косаўскім і Слонімскім паветах. Паравы рухавік забяспечваў электрычнасцю не толькі тартак, але і пасёлак, працавала пачатковая школа.

З 1939 года ў складзе [[БССР]]. З 1940 года ў Косаўскім раёне Брэсцкай вобласці, МТС, лесазавод, спіртзавод, смалакурня, электрастанцыя, млын, абутковая арцель, 7-гадовая школа, пошта, бальніца. Яўрэйскае насельніцтва Івацэвічаў папоўнілася бежанцамі з раёнаў Польшчы, захопленых немцамі ў верасні 1939 года, і склала каля 300 чалавек.

З 24 чэрвеня 1941 года па 12 ліпеня 1944 год Івацэвічы знаходзіліся пад акупацыяй фашысцкай Германіі. Неўзабаве пасля акупацыі было арганізавана [[гета ў Івацэвічах]]. У вайну загінулі больш за 1000 мірных грамадзян. Значная колькасць ахвяр — жыхары яўрэйскай нацыянальнасці, расстраляныя ў 1942—1943 гадах ва ўрочышчы Жвіроўня. 25 жыхароў мястэчка не вярнуліся з фронту.

Вызвалялі Івацэвічы часці 20-га стралковага корпуса 28-й арміі 1-га Беларускага фронту з удзелам партызан 8-й партызанскай брыгады Брэсцкага злучэння. У баях за горад загінулі 162 савецкія воіны і партызаны (пахаваны ў брацкіх магілах на гарадскіх могілках і ў скверы па вул. Савецкай).

Пасля вайны насельніцтва Івацэвічаў хутка павялічвалася: з рабочага пасёлка ў 1945 годзе да гарадскога (1947) і затым горада (23.5.1966).

У 1948 годзе на брацкай магіле пастаўлены абеліск, у 1956 годзе помнік — скульптура воіна.

З 20.9.1947 года — гарадскі пасёлак, цэнтр Івацэвіцкана раёна.

З 28 мая 1966 года — горад&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб аднясенні гарадскога пасёлка Івацэвічы да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання ад 28 мая 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 17 (1137).&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:30000
ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1921 from:0 till:430
  bar:1940 from:0 till:2415
  bar:1945 from:0 till:3700
  bar:1959 from:0 till:5200
  bar:1971 from:0 till:8000
  bar:1979 from:0 till:10870
  bar:1981 from:0 till:12600
  bar:1995 from:0 till:19800
  bar:1997 from:0 till:19700
  bar:2005 from:0 till:24200
  bar:2006 from:0 till:24200
  bar:2008 from:0 till:26200
  bar:2016 from:0 till:23280
  bar:2017 from:0 till:23440
TextData=
  fontsize:10px pos:(10,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;

* '''XX стагоддзе''': 1921 год — 430 чал., 144 двары; 1940 год — 2&amp;nbsp;415 чал., 600 двароў; 1945 год — 3,7 тыс. чал.; 1959 год — 5,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1971 год — 8 тыс. чал.; 1979 год — 10&amp;nbsp;870 чал.; 1981 год — 12,6 тыс. чал.; 1995 год — 19,8 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 19,7 тыс. чал.
* '''XXI стагоддзе''': 2005 год — 24,2 тыс. чал.; 2006 год — 24,2 тыс. чал.; 2008 год — 26,2 тыс. чал.; 2016 год — 23&amp;nbsp;280 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 23&amp;nbsp;440 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
У горадзе даволі шпарка развівалася прамысловасць. У 1970 г. працавалі лесазавод, леспрамгас, хімлясгас, спіртзавод, маслазавод, раённае аб’яднанне «Сельгастэхніка», камбінат бытавога абслугоўвання.

Дзейнічалі 2 сярэднія школы, школа рабочай моладзі, музычная і дзіцячая спартыўная школы, дзіцячы сад і 2 дзіцячых ясляў — садоў, Дом піянераў, кінатэатр, 2 клубы, 3 масавыя бібліятэкі, бальніца, аптэка, магазіны.

Некаторыя дробныя прадпрыемствы перарасталі ў буйныя. У 1973 годзе ў Івацэвічах пабудаваны ільнозавод. Для патрэб будаўніцтва быў створаны завод жалезабетонных вырабаў. Галоўная яго прадукцыя — панэлі і жалезабетонныя канструкцыі для будаўніцтва жылых дамоў і гаспадарчых пабудоў. У горадзе працуе спіртзавод. Трэба адзначыць, што ў 1990-я гады прадпрыемствы горада сутыкнуліся з многімі праблемамі і цяжкасцямі — часткова альбо нават поўнасцю былі парушаны эканамічныя сувязі як унутры рэспублікі, так і з краінамі СНД. Вырасла запазычанасць прадпрыемствам гандлёвымі арганізацыямі, не хапала сыравіны і камплектуючых вырабаў. Усё гэта вымушала працаваць з вялікімі перабоямі, адчуваўся недахоп рабочых месцаў.

І ўсё ж жыццё не стаяла на месцы: ішло інтэнсіўнае жыллёвае будаўніцтва, з’явіліся ў горадзе новыя сучасныя школы, іншыя грамадскія будынкі. Шырыцца прадпрымальніцкі рух, з’явілася шмат новых гандлёвых кропак, пунктаў па аказанні бытавых паслуг.

== Культура ==
З 2 кастрычніка 1947 года пачала выходзіць раённая газета «Чырвоная звязда», з 28 кастрычніка 1956 года называлася «Зара камунізму». З 26 красавіка 1962 года да 31 сакавіка 1965 года быў перапынак у выданні раёнкі ў сувязі з далучэннем Івацэвіцкага раёна да суседняга Бярозаўскага.

У 1965 годзе Івацэвіцкі раён аднаўляецца, і ўжо 1 красавіка таго ж года выйшаў першы нумар газеты «Кастрычнік», з 1991 года — «Івацэвіцкі веснік», вядзецца раённае радыёвяшчанне.

З 12 верасня 1995 года па 2010 год &lt;ref name=&quot;Ostrowska&quot;/&gt; выдавалася мясцовая недзяржаўная «Газета для Вас».

У 2006 годзе ў Івацэвічах прайшлі абласныя дажынкі. Да гэтага свята рыхтаваліся, шмат зрабілі, каб горад памаладзеў, папрыгажэў. У 2009 годзе Івацэвічы адзначылі свой юбілей — 490 годдзе з дня першага ўпамінання ў пісьмовых крыніцах. Наперадзе — пяцьсотгадовы юбілей. [[Івацэвіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей]].

== Славутасці ==
[[Файл:Ivacevičy. Івацэвічы (2011).jpg|thumb|злева|Палац Юндзілаў]]
[[Файл:Івацэвічы. Царква.jpg|thumb|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Дзяржаўны»]]
* [[Палац Юндзілаў, Івацэвічы|Палац Юндзілаў]] (канец XVIII стагоддзя), вул. Талочкі, 10 — {{ГККРБ 4|113Г000734}}
* [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Івацэвічы)|Касцёл Святых Пятра і Паўла]]
* [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Дзяржаўны» (Івацэвічы)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Дзяржаўны»]] (1990-я)
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. Савецкая, у скверы — {{ГККРБ 4|113Д000283}}
* Брацкая магіла (1941—1944), вул. 60 год Кастрычніка, на могілках — {{ГККРБ 4|113Д000284}}

== Вядомыя асобы ==
{{main|Вядомыя асобы Івацэвічаў}}

== Гл. таксама ==
* [[Гарады Брэсцкай вобласці]]
* [[Гарады Беларусі]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostrowska&quot;&gt;[http://dzedzich.org/wp/2010/12/31/zachynilasya-ivacevickaya-gazeta-dlya-vas/#more-5226 «Зачынілася івацэвіцкая „Газета для вас“»] // «[[Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне)|Дзедзіч]]»&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Івацэвічы|343—344}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Ivacevičy|Івацэвічы}}
{{OSM relation|5602737|Івацэвічы}}
* [http://kamunikat.org/hazeta_dla_vas.html «Газета для вас»]{{Недаступная спасылка}} на [[Kamunikat.org]]
* {{ГБ|http://globustut.by/ivacevichi/index.htm}}

{{Івацэвіцкі раён}}
{{Брэсцкая вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Івацэвічы| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]]</text>
      <sha1>or20c4h5h9wtgor81ng6jmvpwj4zn2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзісна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16231</id>
    <revision>
      <id>5212546</id>
      <parentid>5202717</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перыяд Полацкага княства */ выдаліў пра 1461 год, бо гэта згадка датычыла двара Дзісна на тэрыторыі сучаснай Літвы</comment>
      <origin>5212546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24097" sha1="3u01bi2ogbv7sbhwg6q9gqx9pv1clfu" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Перыяд Полацкага княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
Першы пісьмовы ўспамін пра Дзісну як умацаваны замак ''Капец-гарадок'' (ад слова «капа́ць») датуецца [[1374]] г. Замак выконваў ролю фарпоста [[Полацкае княства|Полацка]] на Дзвіне, кантраляваў увесь рачны рух і подступы да сталіцы Полацкай зямлі. 

=== Перыяд Вялікага Княства Літоўскага ===
У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot;/&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>3u01bi2ogbv7sbhwg6q9gqx9pv1clfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212548</id>
      <parentid>5212546</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перыяд Полацкага княства */ дапаўненне, удакладненне</comment>
      <origin>5212548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24368" sha1="qntjngnmvo454rsl5xm2botqaofx5as" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1: Абаленскі - Кадэнцыя|год=2007|частка=Дзісенскі замак|спасылка частка=https://orda.of.by/.lib/vkl/t1/585|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонкі=585-586|isbn=978-985-11-0393-1}}&lt;/ref&gt;. 

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>qntjngnmvo454rsl5xm2botqaofx5as</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212551</id>
      <parentid>5212548</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */</comment>
      <origin>5212551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23931" sha1="cbjp3zoru90x23zv680jgqbdirxlixa" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EHB&quot; /&gt;. 

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>cbjp3zoru90x23zv680jgqbdirxlixa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212552</id>
      <parentid>5212551</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */</comment>
      <origin>5212552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23934" sha1="1d3x9qhjjh3c9fxkzzp9ovf4npesq5h" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>1d3x9qhjjh3c9fxkzzp9ovf4npesq5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212558</id>
      <parentid>5212552</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24698" sha1="rbsxg0gdks9vrvfryj63z9e9uv0s1yt" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>rbsxg0gdks9vrvfryj63z9e9uv0s1yt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212559</id>
      <parentid>5212558</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* У складзе Польскай Рэспублікі */ выдаліў пра цэнтр павета. У міжваенны перыяд цэнтрам Дзісенскага павета было Глыбокае.</comment>
      <origin>5212559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24543" sha1="nxcdtvjaydrjbzcbix4cj92ptpvwxpz" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>nxcdtvjaydrjbzcbix4cj92ptpvwxpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212567</id>
      <parentid>5212559</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25523" sha1="ek8az1x842neemfffifw8p983wuurco" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

Пасля таго як у лютым 1563 года ў ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] [[Полацк]] быў захоплены маскоўскім войскам, [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў заснаваны горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>ek8az1x842neemfffifw8p983wuurco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212574</id>
      <parentid>5212567</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25835" sha1="7lgmom6cjijgog8hez4wn9dv4acdlw4" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], пасля таго як у лютым 1563 года ў ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] [[Полацк]] быў захоплены маскоўскім войскам, [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў заснаваны горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, Дзісна згадваецца пад назвай ''&quot;Копец городок&quot;''.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1993 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>7lgmom6cjijgog8hez4wn9dv4acdlw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212581</id>
      <parentid>5212574</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5212581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25865" sha1="qyzedsy15wuhf1ckowf6fmmtm213pt3" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], пасля таго як у лютым 1563 года ў ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] [[Полацк]] быў захоплены маскоўскім войскам, [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў заснаваны горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, Дзісна згадваецца пад назвай ''&quot;Копец городок&quot;''.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>qyzedsy15wuhf1ckowf6fmmtm213pt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212583</id>
      <parentid>5212581</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */ гл. пра раку</comment>
      <origin>5212583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25655" sha1="q7yegztdvs9106iwyu48xuxzk6wxk7c" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], пасля таго як у лютым 1563 года ў ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] [[Полацк]] быў захоплены маскоўскім войскам, [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў заснаваны горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, Дзісна згадваецца пад назвай ''&quot;Копец городок&quot;''.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>q7yegztdvs9106iwyu48xuxzk6wxk7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212585</id>
      <parentid>5212583</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ абнаўленне звестак, дапаўненне</comment>
      <origin>5212585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26123" sha1="swbldthoo9b7g7sdmgc7x44306gfc81" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], пасля таго як у лютым 1563 года ў ходзе [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] [[Полацк]] быў захоплены маскоўскім войскам, [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў заснаваны горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>swbldthoo9b7g7sdmgc7x44306gfc81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212587</id>
      <parentid>5212585</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ удакладненне</comment>
      <origin>5212587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26932" sha1="mvb25dn3hi02dh0z2xm8rb2pkbhwyfo" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], пасля захопу маскавітамі Полацка [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў закладзены горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>mvb25dn3hi02dh0z2xm8rb2pkbhwyfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212692</id>
      <parentid>5212587</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27061" sha1="6yefyxob3isjnxk64zzfe4ppzivjhwi" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], пасля захопу маскавітамі Полацка [[Баркулаб Корсак]] заклаў на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну, на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа]], [[Дзісенскі замак|замак]]. На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў закладзены горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>6yefyxob3isjnxk64zzfe4ppzivjhwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212696</id>
      <parentid>5212692</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28052" sha1="81kvzxmfnzhs4orrh0xn8r56huiy9y9" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] На зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;'', быў закладзены горад&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>81kvzxmfnzhs4orrh0xn8r56huiy9y9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212707</id>
      <parentid>5212696</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:06:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне, удакладненне</comment>
      <origin>5212707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28538" sha1="adhwiwekei2003ikx041zru6io5b7t9" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года [[Каралі польскія|кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;.   

У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»&lt;ref name=&quot;knihi&quot; /&gt;. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>adhwiwekei2003ikx041zru6io5b7t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212711</id>
      <parentid>5212707</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне, удакладненне</comment>
      <origin>5212711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28181" sha1="aixm8ltlf68qqitytl6ufe2r42s7zml" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка.    

У 1579 г. Дзісненскі замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>aixm8ltlf68qqitytl6ufe2r42s7zml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212716</id>
      <parentid>5212711</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Полацкае княства */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28369" sha1="o9wz4tdciidpchrecunxh6phhmnxsr4" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 г. Дзісненскі замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]].

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>o9wz4tdciidpchrecunxh6phhmnxsr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212762</id>
      <parentid>5212716</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28477" sha1="mmbummj2hwvjbs4ois17ciw74r4118o" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. У пачатку жніўня 1579 года ён вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>mmbummj2hwvjbs4ois17ciw74r4118o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212767</id>
      <parentid>5212762</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28774" sha1="r752ywmmxvxd5q556lx0234iokj0j7t" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>r752ywmmxvxd5q556lx0234iokj0j7t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212770</id>
      <parentid>5212767</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28902" sha1="8tyxbvn1iiba88zlzcli46sldsaxgzs" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў. 15 ліпеня 1581 года Стэфан Баторый вырушыў з Дзісны з войскам на [[Пскоў]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>8tyxbvn1iiba88zlzcli46sldsaxgzs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212787</id>
      <parentid>5212770</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29685" sha1="0782mbddzvbv5yyyqmkxja1fenggjwv" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў. 15 ліпеня 1581 года Стэфан Баторый вырушыў з Дзісны з войскам на [[Пскоў]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1581 годзе Стэфан Баторый пабудаваў у Дзісне драўляны касцёл, у 1583 годзе - даручыў полацкім [[Езуіты|езуітам]] заснаваць пры ім місію. Пазней езуіты перадалі касцёл і фальварак Паўловічы [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] дзеля заснавання самастойнай парафіі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=52-56}}&lt;/ref&gt;.

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>0782mbddzvbv5yyyqmkxja1fenggjwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212794</id>
      <parentid>5212787</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* Полацкае княства */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29939" sha1="5uwq5kpskrh0az7s7jar7z2slidxzz5" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў. 15 ліпеня 1581 года Стэфан Баторый вырушыў з Дзісны з войскам на [[Пскоў]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1581 годзе Стэфан Баторый пабудаваў у Дзісне драўляны касцёл, у 1583 годзе - даручыў полацкім [[Езуіты|езуітам]] заснаваць пры ім місію. Пазней езуіты перадалі касцёл і фальварак Паўловічы [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] дзеля заснавання самастойнай парафіі&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=52-56}}&lt;/ref&gt;.

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

У 1775 годзе згадваецца парафіяльная школа пры рымска-каталіцкім парафіяльным касцёле, у якой было больш за дзясятак вучняў&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>5uwq5kpskrh0az7s7jar7z2slidxzz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212817</id>
      <parentid>5212794</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>K.shytal</username>
        <id>58227</id>
      </contributor>
      <comment>/* У складзе Расійскай імперыі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30577" sha1="2kq68daeyckd91hk8idk99a9oggypfm" xml:space="preserve">{{значэнні2|Дзісна (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Дзісна
 |арыгінальная назва      = Дзісна
 |краіна                  = Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg
 |сцяг                    = Flag of Dzisna.svg
 |апісанне сцяга          = Сцяг Дзісны
 |шырыня герба            = 
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46
 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33
 |CoordAddon              = 
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = 
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   = 
 |дата заснавання         = 
 |першае згадванне        = [[1374]]
 |ранейшыя назвы          = '''Капец-гарадок'''
 |статус з                = 
 |плошча                  = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  = 
 |шчыльнасць              = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        = 
 |часавы пояс             = +2
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           = +375 2152
 |паштовы індэкс          = 211950
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        = 
 |від ідэнтыфікатара      = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = Dzisna
 |сайт                    = 
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
 |OpenStreetMap           = 130206091
}}
'''Дзісна́'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&amp;nbsp;500 чал. (2017)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання.

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Полацкае княства ===
Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;/&gt;.

[[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]]
=== Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая ===
Частка даследчыкаў атаясамлівае з Дзісной &quot;Новы замак рускіх&quot;, што згадваецца ў хроніках [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў 1374 і 1377 гадах&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot; /&gt;. 

Двор Дзісна згадваецца ў [[Полацкая рэвізія 1552 года|Полацкай рэвізіі 1552 года]] як спадчынны маёнтак полацкага [[Харунжы|харунжага]] [[Іван Міхайлавіч Корсак|Івана Міхайлавіча Корсака]]. Да двара належалі 33 гаспадаркі слугаў, агароднікаў і даннікаў&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://dn760001.eu.archive.org/0/items/Lappo/Polotskaia_revizija_1552.pdf|загаловак=Полоцкая ревизия 1552 года|адказны=К изданию подготовил И. И. Лаппо|год=1905|месца=Москва|старонкі=81}}&lt;/ref&gt;.  

[[Дзісенскі замак]] і горад Дзісна былі закладзеныя ў перыяд [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]], калі 15 лютага 1563 года войскі [[Цары маскоўскія|маскоўскага цара]] [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] захапілі [[Полацк]]. Дзісна стала важным умацаваннем, месцам пасялення ўцекачоў з акупаванай маскоўскімі войскамі часткі Падзвіння, сядзібай судоў Полацкага ваяводства&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=15-26}}&lt;/ref&gt;.  

Паводле гісторыка [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]], замак на востраве пры ўпадзенні Дзісны ў Дзвіну заклаў [[Баркулаб Корсак]] на зямлі [[Епіскапы полацкія|полацкага архіепіскапа.]] Па іншых звестках, [[кароль польскі]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] накіраваў Баркулаба Корсака ў Дзісну не раней за верасень 1565 года, калі замак ужо існаваў&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

У маскоўскіх дакументах, складзеных у чэрвені 1563 года, згадваецца  ''&quot;Копец городок&quot;'' у сутоку Дзвіны і Дзісны&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moscha-regia/page/n1/mode/2up|загаловак=Писцовые книги XVI века. Ч. 1. Отделение II|адказны=под редакцией Н. В. Калачова|год=1877|месца=Санкт-Петербург|старонкі=421}}&lt;/ref&gt;, што можа сведчыць аб існаванні ў гэтым месцы ўмацаванага паселішча.  

У 1564 годзе &quot;Замак Дзісна&quot; згадваецца ў дакументах ВКЛ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.   

25 сакавіка 1566 года кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Аўгуст прызначыў Баркулаба Корсака дзісненскім [[Староста|старастам]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/121802549/Urz%C4%99dnicy_Wielkiego_Ksi%C4%99stwa_Litewskiego_spisy_t_V_Ziemia_po%C5%82ocka_i_wojew%C3%B3dztwo_po%C5%82ockie_XIV_XVIII_wiek_red_Henryk_Lulewicz_oprac_Henryk_Lulewicz_Andrzej_Rachuba_Andrzej_Haratym_Andrej_Macuk_i_Andrej_Radaman_przy_wsp%C3%B3%C5%82pracy_Witala_Ha%C5%82ubowicza_i_Przemys%C5%82awa_P_Romaniuka|загаловак=Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego : spisy, t. V : Ziemia połocka i województwo połockie XIV–XVIII wiek|адказны=pod redakcją Henryka Lulewicza|год=2018|месца=Warszawa|выдавецтва=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk|старонкі=257|isbn=978-83-65880-49-9}}&lt;/ref&gt;.   

Горад Дзісна быў закладзены на левым беразе ракі Дзісна, на зямлі, вядомай як ''&quot;Окатаева и Лукианова доля&quot;''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://adverbum.org/ru/materialy-disn-vil|аўтар=Сапунов, Алексей|загаловак=Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии|год=1896|месца=Витебск|старонкі=77-78}}&lt;/ref&gt;. У 1566 годзе Жыгімонт Аўгуст вызваліў дзісненскіх мяшчан ад выплаты [[мыта]]. 28 лютага 1567 года кароль надаў гораду герб ''&quot;тры вежы з муру&quot;.'' 12 студзеня 1569 года Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне [[Магдэбургскае права]], а таксама новы герб, на якім выяўленая ладдзі з парусам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; - сюжэт, які раней быў на гербе Полацка. Таксама кароль пацвердзіў права дзіснян мець існуючыя і будаваць новыя праваслаўныя цэрквы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.    

У 1579 - 1581 гадах Дзісна была месцам канцэнтрацыі войск Рэчы Паспалітай. Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] шмат часу праводзіў у Дзісне. 4 жніўня 1579 года ў Дзісне ўрачыста вызнаў васальную залежнасць перад Баторыем [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцаг Курляндыі]] [[Готхард Кетлер]]. У пачатку жніўня таго ж года кароль вырушыў з войскам з Дзісны для адбіцця Полацка з рук маскоўскіх войскаў. 15 ліпеня 1581 года Стэфан Баторый вырушыў з Дзісны з войскам на [[Пскоў]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1581 годзе Стэфан Баторый пабудаваў у Дзісне драўляны касцёл, у 1583 годзе - даручыў полацкім [[Езуіты|езуітам]] заснаваць пры ім місію. Пазней езуіты перадалі касцёл і фальварак Паўловічы [[Віленскае біскупства|Віленскай дыяцэзіі]] дзеля заснавання самастойнай парафіі&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/49067/edition/55931/dzisna-i-druja-magdeburskie-miasta-hedemann-otton-1887-1937|аўтар=Hedemann, Otton|загаловак=Dzisna i Druja magdeburskie miasta|год=1934|месца=Wilno|старонкі=52-56}}&lt;/ref&gt;.

У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам.

У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;/&gt;. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў.

У 1775 годзе згадваецца парафіяльная школа пры рымска-каталіцкім парафіяльным касцёле, у якой было больш за дзясятак вучняў&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== У складзе Расійскай імперыі ===
У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 

У 1819 - 1820 гадах пабудаваны новы драўляны парафіяльны касцёл&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Fibek, Jan|загаловак=Dzieje parafii i klasztorów katolickich na Białorusi. Część I - Diecezja Witebska. T. 2|год=2016|месца=Łomża|старонкі=261-280|isbn=978-83-87229-14-6}}&lt;/ref&gt;. 

23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек занялі горад.

У 1840 годзе расійскія ўлады забралі парафіяльны касцёл, ён быў перароблены на праваслаўную Мікалаеўскую царкву. Былы францішканскі касцёл стаў парафіяльным&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні.

=== У складзе Польскай Рэспублікі ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]].

=== Перыяд Беларускай ССР ===
У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]].

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.&lt;/ref&gt;

З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Горад на старых выявах&quot;&gt;
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч.
Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882)
Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама
Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.)
Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г.
Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.)
Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.)
Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду).
Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;
&lt;center&gt;&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27
PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:8000
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:15
  bar:1811 from:0 till:1405
  bar:1825 from:0 till:2801
  bar:1897 from:0 till:6756
  bar:1909 from:0 till:7138
  bar:1921 from:0 till:4413
  bar:1939 from:0 till:6073
  bar:1959 from:0 till:2500
  bar:1995 from:0 till:2700
  bar:2007 from:0 till:2747
  bar:2017 from:0 till:1500
  bar:2026 from:0 till:1339
TextData=
  fontsize:10px pos:(20,195)
  text:
&lt;/timeline&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&amp;nbsp;405 чал.; 1825 — 2&amp;nbsp;801 чал.; 1897 — 6&amp;nbsp;756 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&amp;nbsp;113 чал.; 1909 — 7&amp;nbsp;138 чал.; 1921 — 4&amp;nbsp;413 чал.; 1939 — 6&amp;nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.&lt;ref name=&quot;EHB&quot;/&gt;; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&amp;nbsp;747 чал.; 2016 — 1&amp;nbsp;537 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 — 1&amp;nbsp;500 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2026 — 1&amp;nbsp;339 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці.
{| class=&quot;wikitable standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;border: none; width: 100%; background-color: transparent;&quot;
!Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
|-
|
* Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка»
* Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання
* Кансервавы завод
* Камбінат будаўнічых матэрыялаў
* Лясная гаспадарка
|}

== Інфраструктура ==
У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Медыцынскія паслугі аказвае бальніца.

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў.

Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы&lt;ref name=&quot;TEB&quot;/&gt;.

== Славутасці ==
* Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.)
* Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну
* [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773)
* [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904)
* [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}}
* Руіны бальніцы (пачатак XX ст.)
* Гасцініца «Рыга»
* Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.)
* Сінагога (XIX ст.)
* Сядзіба Кастравіцкіх
* Каталіцкая царква на могілках
* Мост цераз раку Дзісну

=== Страчаная спадчына ===
[[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]]
* Званіца
* Кляштар францысканцаў (1816)
* Фарны касцёл

== Памятныя мясціны ==
* Могілкі яўрэйскія
* Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]]
 |- 
 |Адноўлены касцёл
 |Сінагога
 |Руіны бальніцы 
 |}

== Вядомыя асобы ==
* [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант.
* {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}}
* [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у.
* {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг.
* [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч.
* [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі.
* [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач.
* [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар.
* [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог.
* [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык.
* [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат.
* [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні.

== Гл. таксама ==
* [[Спіс вуліц Дзісны]]

== Заўвагі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-1&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;knihi&quot;&gt;[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EVKL-2&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EHB&quot;&gt;[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TEB&quot;&gt;{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}
* ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
* {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}}
{{OSM relation|6722318|Дзісна}}
* {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}}
* [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]]
* [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }}
* [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}}
* [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}}
* [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}}

{{Міёрскі раён}}
{{Віцебская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дзісна| ]]
[[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]]</text>
      <sha1>2kq68daeyckd91hk8idk99a9oggypfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзісна (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16798</id>
    <revision>
      <id>5212584</id>
      <parentid>4876935</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9980" sha1="j5wwg0zk1zj3vi7ff3tt8qp3rvynmcd" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Дзісна}}
{{Рака
 |Назва                     = Дзісна
  |Нацыянальная назва       = lt/Dysna
 |Выява                     = Рака Дзісна.jpg
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 178
 |Плошча вадазбору          = 8180
 |Расход вады               = 
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = 
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        =
 |Вусце                     = Дзвіна
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 
  |Каардынаты вусця         =
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Літва/Беларусь
  |Рэгіён                   = Віцебская вобласць
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
}}
'''Дзісна''' ({{lang-lt|Dysna}}; у верхнім цячэнні '''Дзісенка''') — рака ў [[Літва|Літве]] і [[Беларусь|Беларусі]] (у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]), левы прыток [[Дзвіна|Дзвіны]]. Даўжыня 178 км, у межах Беларусі каля 149 км. Вадазбор 8180 км², у межах Беларусі каля 7730 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 52,4 м³/с. Агульнае падзенне ракі 39,7 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,2 [[праміле|‰]].

== Назва ==
Назва Дзісны балцкага паходжання&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 87.&lt;/ref&gt;.

Сваёй структурай назва Дзісна блізкая назвам возера [[Лісна (возера)|Лісна]] (на ўсходзе ад возера [[Асвейскае|Асвея]]), рэк [[Цна]] (&lt; ''Tus-n-'', ад балцкага ''*taus- / *tus-'' «ціхі»), Лусня (прыток пскоўскай ракі [[Кунья (прыток Ловаці)|Кунья]]).

У гэтых назвах карані пашыраныя пашыральнікам ''-n-''. Ён жа ў назвах тыпу [[Стабна (прыток Дняпра)|Стабна]], Стабня (&lt; ''Stab-in-'', ад пруск. ''stabis'' «камень»)&lt;ref&gt;В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 209.&lt;/ref&gt;.

Карані ''Dis-, Tus-'' асобна не засведчаныя. Асобна карані ''Lis-'', ''Lus-'' у гідронімах ''Lissa'' (цяпер польск. ''Liza'', левы прыток [[Нараў|Нарава]] ля [[Сураж (Польшча)|Суража]])&lt;ref&gt;Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. V. Warszawa, 1884. C. 321.&lt;/ref&gt;, Ліс(с)а (прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]])&lt;ref&gt;П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.&lt;/ref&gt;, Лус(с)а (рака на памежжы Цвярской і Смаленскай абласцей).

Рачныя назвы тыпу ''Ліс(с)а'' адносяцца да групы гідронімаў з канчаткам ''-(с)са'': ''[[Іса (рака)|Іса]]'', ''Ліса'', ''Уса'', ''[[Эса (рака)|Эса]]'', ''[[Дрыса (рака)|Дрыса]]'', ''[[Пліса]]'', ''{{нп5|Неса (прыток Нярусы)|Неса|ru|Несса (приток Неруссы)}}'', ''Труса'', ''Таса'', ''Рэса'', ''Выса'', ''Васа'' (на Падняпроўі, Падзвінні, Панёманні, Павісленні, Павоччы)&lt;ref&gt;''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.&lt;/ref&gt;.

З іх некаторыя этымалагізуюцца больш-менш надзейна: [[Уса (прыток Бярэзіны)|Уса]] ад ''*aus-/*us-'' «блішчэць», [[Іса (рака)|Іса]] ад ''*eis-/*is-'' «імкнуцца»&lt;ref&gt;H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 55—57.&lt;/ref&gt;. Балцкае паходжанне вызначаецца і калі корань пашыраецца з дапамогай вядомых балцкіх гідранімічных пашыральнікаў: Іса — *Ісла (&lt; [[Іслач (рака)|Іслач]] &lt; ''Is-l-, ak-''), Уса — Усія (''Us-ij-''), Неса — [[Няслаўка|Несла]], [[Нясета]] (''Nes-, -l-, -et-''), Дрыса — Дрысела (''Dris-, -el-''), Рэса — {{нп5|Рэсята|Рэсята́|ru|Рессета}} (''Res-, -et-'').

У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (&gt; літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]].

== Гідраграфія ==
Выцякае з [[возера Дзіснай]] («Дзісны») у Літве, цячэ па тэрыторыі [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]] (у т.л. па мяжы з Літвой), [[Пастаўскі раён|Пастаўскага]], [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]] і [[Мёрскі раён|Мёрскага]] раёнаў па [[Дзісенская нізіна|Дзісенскай нізіне]] — заходняй частцы [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіны]].

[[Даліна]] трапецападобная, шырыня яе 400—600 м, месцамі да 1,5 км. [[Пойма]] ў вярхоўі чаргуецца па берагах (шырыня 200—400 м), на астатнім працягу двухбаковая, шырыня яе ў сярэднім цячэнні 80—100 м, у ніжнім да 500 м.

Рэчышча звілістае, на працягу 7,7 км (1 км на ўсход ад вёскі [[Германоўшчына (Браслаўскі раён)|Германоўшчына]] — 2 км на поўдні ад вёскі [[Марозаўка (Браслаўскі раён)|Марозаўка]] Браслаўскага раёна) каналізаванае; шырыня яго 20—30 м, у сярэднім цячэнні да 60 м, у нізоўях да 100 м. Берагі ў вярхоўях нізкія, часткова забалочаныя, на астатнім працягу стромкія, вышынёй 2—7 м, у месцах выхаду грунтавых водаў забалочаныя.

Максімальны расход вады 710 м³/с, мінімальны — 5 м³/с (в. Пазікі Мёрскага раёна, за 15 км ад вусця; адпаведна 1963, 1960). Рака замярзае ў 2-й дэкадзе снежня, крыгалом у 1-й дэкадзе сакавіка.

=== Асноўныя прытокі ===
'''Справа''': [[Бірвета]], [[Галбіца]], [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]], [[Мнюта (рака)|Мнюта]], [[Плаўня (прыток Дзісны)|Плаўня]], [[Авута]]. '''Злева''': [[Дрысвята]], [[Янка (прыток Дзісны)|Янка]], [[Маціца]], [[Раўкета (рака)|Раўкета]].

== На рацэ ==
'''Гарады''': [[Дзісна]]. '''Гарадскія пасёлкі''': [[Шаркаўшчына]].

У басейне Дзісны азёры [[Асвята]], [[Богінскае возера|Богінскае]], [[Ілава (возера, Шаркаўшчынскі раён)|Ілава]], [[Крывое (возера, басейн Дзісны)|Крывое]], [[Княж]], [[Раўкета (возера)|Раўкета]], [[Старадворскае возера (возера, Браслаўскі раён)|Старадворскае]], [[Сэклы (возера)|Сэклы]], [[Чорнае (возера, Мёрскі раён)|Чорнае]] і інш.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Дзвіна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Рэкі Літвы]]
[[Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Пастаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Браслаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мёрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Шаркаўшчынскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дзісны| ]]</text>
      <sha1>j5wwg0zk1zj3vi7ff3tt8qp3rvynmcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзітва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17550</id>
    <revision>
      <id>5212582</id>
      <parentid>5131186</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="hmcnn14v1nuqpfon33lthp344gnmkpn" xml:space="preserve">{{значэнні|2=Дзітва}}
{{Рака
 |Назва                     = Дзітва
  |Нацыянальная назва       = lt/Ditva
 |Выява                     = Dzitva River.JPG
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = Рака Дзітва паміж Лідай і Радунню
 |Даўжыня                   = 93
 |Плошча вадазбору          = 1220
 |Расход вады               = 8,2
  |Месца вымярэння          = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Літва/Беларусь
  |Рэгіён                   = Гродзенская вобласць
   |Раён                    = 
 |Пазіцыйная карта          = Беларусь
}}
'''Дзітва́''' ({{lang-lt|Ditva}}) — рака ў [[Літва|Літве]] і [[Воранаўскі раён|Воранаўскім]] і [[Лідскі раён|Лідскім]] раёнах [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] [[Нёман]]а.

Даўжыня 93 км, у межах Беларусі каля 90 км. Плошча [[вадазбор]]у 1220 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 8,2 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,4 [[праміле|‰]].

== Назва ==

На думку [[А. Ванагас]]а, той жа корань ''Dit-'' у назве літоўскай ракі ''Dit-upė''. Паходжанне кораня ''dit-'' няяснае. Магчыма звязаны з фрак. ''Διτας'', ''Διτα'', параўн. алб. ''ditë'' «дзень» (калісьці магло азначаць «святло»), якія ад і.-е. ''*dei-'' : ''*dī'' «свяціць»&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.&lt;/ref&gt;.

== Гідраграфія ==
Пачынаецца ў 6 км на паўднёвы ўсход ад [[Эйшышкі|Эйшышак]] у Літве, за 1,2 км ад вёскі [[Даўгердзішкі (Воранаўскі раён)]] перасякае мяжу Беларусі, цячэ ў межах [[Лідская раўніна|Лідскай раўніны]], у нізоўі — па [[Нёманская нізіна|Нёманскай нізіне]]. Вусце за 1,3 км ад вёскі [[Беневічы]] Лідскага раёна.

[[Даліна]] ракі выразная, яе шырыня да ўпадзення ракі [[Крупка (прыток Дзітвы)|Крупка]] 1—2,5 км, ніжэй 0,6—1,1 км. [[Пойма]] двухбаковая, забалочаная, шырынёй ад 500 м да 1 км. Рэчышча ад мяжы з Літвой (50 км) каналізаванае, ніжэй моцна звілістае, дзеліцца на рукавы, шырыня ў межах 20—25 м, у верхнім цячэнні 5—10 м.

На ўчастку [[перахват рэк|перахвату рэк]] Дзітва — [[Пеляса (рака)|Пеляса]] ўтварылася [[скразная даліна]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|4|||523}}&lt;/ref&gt;.

Прытокі справа: [[Радунька]], [[Чарняўка (прыток Дзітвы)|Чарняўка]], [[Бахматка]]; злева: [[Каменка (прыток Дзітвы)|Каменка]], [[Восава (рака)|Восава]], [[Няшкрупа]], [[Каменка (прыток Дзітвы)|Крупка]], [[Лідзея]]. Рака служыць водапрыёмнікам [[Меліярацыя|меліярацыйных]] сістэм.

== Гідралагічны рэжым ==
Рэжым вывучаўся ў 1920—1933 і 1944—1964 гадах на 4 гідралагічных пастах, затым назіранні працягваліся на гідралагічным пасту [[Парачаны]].

На перыяд веснавога разводдзя прыпадае 38 % гадавога сцёку. Найвышэйшы ўзровень разводдзя назіраецца ў пачатку 3-й дэкады сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 1—1,8 м. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у 2-й дэкадзе сакавіка.

== Зноскі ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}
* {{кніга|загаловак=Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т. 2|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|старонак=768|тыраж=50000}}{{ref-ru}}
* Энцыклапедыя прыроды Беларусі: у 5 т. Т. 2: Гатня ― Катынь / Рэдкал.: І. П. Шамякін (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1983. — 520 с.

{{Нёман}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]]
[[Катэгорыя:Рэкі Шальчынінкайскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Воранаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Лідскага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Дзітвы| ]]</text>
      <sha1>hmcnn14v1nuqpfon33lthp344gnmkpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руская мова ва Украіне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17911</id>
    <revision>
      <id>5212737</id>
      <parentid>5165676</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ґайдечахв74Лпадаоо</username>
        <id>134599</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рускамоўная супольнасць Украіны */</comment>
      <origin>5212737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34029" sha1="nhrgmk5mp515l4zpgyqi9twvcgb68j5" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}

[[Файл:Gogol3.jpg|thumb|[[Мікалай Васільевіч Гогаль|Мікалай Васілевіч Гогаль]], рускі пісьменнік-класік, нарадзіўся на [[Палтаўская вобласць|Палтаўшчыне]].]]
[[Файл:1872._Портрет_писателя_Владимира_Ивановича_Даля.jpg|thumb|[[Уладзімір Іванавіч Даль]], складальнік тлумачальнага слоўніка велікарускай мовы, нарадзіўся ў [[Луганск]]у]]
[[Файл:Vladimir Korolenko.jpg|thumb|[[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка]], рускі пісьменнік, нарадзіўся ў [[Жытомір]]ы]]
[[Файл:Kuzma petrov-vodkin, ritratto di anna akhmatova, 1922.JPG|thumb|[[Ганна Андрэеўна Ахматава]], руская паэтэса, нарадзілася ў [[Адэса|Адэсе]]]]
[[Файл:TarasShevchenko.jpg|thumb|[[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка]], вядомы ўкраінскі паэт, аўтар прозы на рускай мове ]]

'''Ру́ская мо́ва''' — другая паводле ўжыванасці мова ва [[Украіна|Украіне]], пасля [[Украінская мова|украінскай мовы]]. Паводле афіцыйных звестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001 {{!}} Русская версия:|website=2001.ukrcensus.gov.ua|access-date=2023-12-12}}&lt;/ref&gt;, рускую мову назвалі роднай 14 млн 273 тыс. грамадзян Украіны, або 29,6 % насельніцтва краіны. З іх этнічныя рускія складаюць 56 %, у гэтым ліку астатнія адсоткі склалі прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.

Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у цэнтральных і паўночна-ўсходніх рэгіёнах краіны, руская — у [[Данбас]]е, [[Крым]]е і на поўдні&lt;ref name=&quot;uabooks.info&quot;&gt;{{Cite web|url=http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386|title=Мовний баланс України - Аналітика - Книжковий ринок України - Портал української книги|website=web.archive.org|date=2013-06-20|access-date=2023-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620131040/http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386|archivedate=20 чэрвеня 2013|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Распаўсюджванне ==

=== Дадзеныя перапісу 2001 года ===
[[Файл:Ukraine census 2001 Russian.svg|thumb|left|400px|Доля жыхароў, якія назвалі рускую мову роднай па перапісе 2001 (па абласцях)]]
[[Файл:UkraineNativeRussianLanguageCensus2001detailed.png|400px|міні|злева|Доля насельніцтва сельскіх, пасялковых і гарадскіх саветаў, па перапісу 2001 года, які назвалі роднай рускую мову]]
[[Файл:RussianUseRu.PNG|thumb|left|400px|Выкарыстанне рускай мовы, апытанне Кіеўскага міжнароднага інстытута сацыялогіі (2003), дадзеныя па макрарэгіёнам [http://www.kiis.com.ua/index.php?id=4&amp;sp=1&amp;num=15 ЛІНГВА-ЭТНІЧНАЯ СТРУКТУРА УКРАІНы]]] Паводле афіцыйных даных перапісу 2001 года&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, рускую мову назвалі роднай 14,273 млн грамадзян Украіны, што складае 29,6 % насельніцтва краіны. З іх этнічныя [[рускія]] складаюць 56 %, тады як астатнія — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей: 5,545 тыс. [[украінцы|украінцаў]], 172 тыс. [[беларусы|беларусаў]], 86 тыс. [[яўрэі|яўрэяў]], 81 тыс. [[грэкі|грэкаў]], 62 тыс. [[балгары|балгараў]], 46 тыс. [[малдаване|малдаван]], 43 тыс. [[татары|татараў]], 43 тыс.і [[армяне|армян]], 22 тыс. [[палякі|палякаў]], 21 тыс. [[немцы|немцаў]], 15 тыс. [[крымскія татары|крымскіх татараў]], а таксама прадстаўнікі іншых этнасаў&lt;ref&gt;[http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Моўны склад насельніцтва Украіны па дадзеных перапісу 2001 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ |date=30 лістапада 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Нацыянальны склад насельніцтва Украіны па дадзеных перапісу 2001 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071124125111/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ |date=24 лістапада 2007 }}&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, згодна з дадзенымі перапісу, рускамоўныя грамадзяне Украіны буйнейшая ў Еўропе моўная супольнасць, чыя мова не прызнана дзяржаўнай ці афіцыйнай і буйнейшая рускамоўная супольнасць за межамі Расійскай Федэрацыі.

Па дадзеных перапісу 2001 года 65,7 % насельніцтва Украіны заявілі, што свабодна валодаюць рускай мовай&lt;ref name=&quot;loza&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070929094246/http://www.franko.lviv.ua/faculty/geography/6Lok_res/1Publik/Period/visn/33/Lozynskyy.pdf Тэндэнцыя моўнай сітуацыі ва Украіне С.224.]&lt;/ref&gt;.

=== Дадзеныя апытанняў ===
Сацыялагічныя апытанні, якія праводзіліся пасля перапісу насельніцтва, паказваюць, што рускай мовай карыстаецца значна большая колькасць грамадзян, чым зафіксавана перапісам 2001 года. Шматлікія грамадзяне Украіны, якія лічаць роднай іншую мову, выкарыстаюць яе ў сілу розных прычын дома або на працы.

Большасць грамадзян Украіны валодае рускай мовай у той або іншай ступені. Як паказваецца ў даследаванні [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны|Інстытута сацыялогіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]] (ИС НАНУ): «усе вынікі апытанняў сведчаць, што Украіна фактычна з’яўляецца двухмоўнай краінай»&lt;ref name=&quot;panina01&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070927040907/http://dif.org.ua/modules/pages/files/us5.pdf Паніна Н. В. Українське суспільство 1994—2005: соціологічний моніторинг. — Київ, ТОВ «Видавництво Софія», 2005. — 69 с. —] ISBN 966-8075-31-5&lt;/ref&gt;.

Паводле дадзеных апытання, праведзенага [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялогіі|Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялогіі]] (КМІС), рускую мову выкарыстоўвае дома 43—46 % насельніцтва Украіны (гэта значыць столькі жа або нават некалькі больш, чым [[Украінская мова|украінскую мову]]).

Па дадзеных апытання, праведзенага кампаніяй ''Research &amp; Branding Group'' 68 % грамадзян Украіны свабодна валодаюць рускай мовай (украінскай — 57 %)&lt;ref&gt;http://www.rdu.org.ua/news.php?content=1165314600&amp;path=main {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080415044304/http://www.rdu.org.ua/news.php?content=1165314600&amp;path=main |date=15 красавіка 2008 }} Обнародованы результаты социологического исследования по языковой проблеме&lt;/ref&gt;.

Найбольшае распаўсюджванне руская мова атрымала '''ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах''', дзе яна з’яўляецца больш звыклай, чым украінская, для 92 % грамадзян&lt;ref name=&quot;zerkalo01&quot;&gt;[http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/603/53764/ Хмелько В. Из-за чего политикам удаётся раскалывать Украину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060708052335/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/603/53764/ |date=8 ліпеня 2006 }}&lt;/ref&gt;. Паводле дадных апытання КМИС 2004 года, рускамоўным з’яўляецца абсалютная большасць насельніцтва паўднёвых і ўсходніх рэгіёнаў:
* [[Крым]] — 97 % усяго насельніцтва
* [[Днепрапятроўская вобласць]] — 72 %
* [[Данецкая вобласць]] — 93 %
* [[Запарожская вобласць]] — 81 % * [[Луганская вобласць]] — 89 %
* [[Мікалаеўская вобласць]] — 66 %
* [[Адэская вобласць]] — 85 %
* [[Харкаўская вобласць]] — 74 %&lt;ref&gt;[http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01e/ Портрет электоратов Ющенко и Януковича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150403101945/http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01e/ |date=3 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;.

Руская мова таксама дамінуе як мова паўсядзённых зносін у сталіцы Украіны — [[Кіеў|Кіеве]].&lt;ref&gt;[http://www.korrespondent.net/main/print/148750 Брюховецкий: Кличко — не сорняк и не бурьян, и ему нужно вырасти // Корреспондент, 22 марта 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929100024/http://www.korrespondent.net/main/print/148750 |date=29 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt;. У той жа час на захадзе краіны доля насельніцтва, якое выкарыстоўвае рускую мову, невялікая (4—5 %, па дадзеных фонду «Грамадская думка» в 2002&lt;ref name=&quot;demoscope01&quot;&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2002/059/panorama01.php#13На Украине русскоязычных больше, чем украиноязычных // Демоскоп Weekly, 18—31 марта 2002, № 59—60]&lt;/ref&gt;.

Па дадзеных фонду «Грамадская думка» ([[2002]]), у абласных цэнтрах Украіны 75 % насельніцтва аддае перавагу зносінам на рускай мове (і толькі 9 % — на ўкраінскай); у сельскай мясцовасці 18 % жыхароў гаворыць па-руску (па ўкраінску — 65 %), суцэльныя арэалы рускай мовы ў сельскай мясцовасці ёсць у [[Крым]]у, [[Данбас]]е, [[Слабажаншчына|Слабажаншчыне]], на поўдні Адэскай і Запарожскай абласцей, астраўныя рускія говары ёсць у цэнтральных абласцях і на [[Паўночная Букавіна|Букавіне]].

Найбольшым масівам дадзеных аб распаўсюджванні рускай мовы ва Украіне валодае лангіцюднае даследаванне, якое праводзіць ІС НАНУ. Паводле гэтых дадзеных, рускую мову лічыць роднай каля траціны насельніцтва Украіны, а выкарыстае ў сям’і (часта нараўне з украінскім) — больш 60 %. Па выніках маніторынгу ІС НАНУ ў 2006 годзе, рускую мову назвалі роднай 38 % апытаных, якія па месцы нараджэння размеркаваліся такім чынам: 71 % — нарадзіліся ва Украіне, 21 % — у Расіі, 7 % — у іншых рэспубліках [[СССР]]&lt;ref name=&quot;shulga&quot;&gt;Шульга Н. А. Русский язык в обыденном, информативном, образовательном и политическом пространстве Украины // Русский мир Украины: Сборник научных статей. Киев: Радуга, 2006. — С. 80-81&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wide&quot; cellpadding=2 style=&quot;background:transparent;&quot;
 |+ '''Родная мова''' (паводле дадзеных даследавання Інстытуту сацыялогіі НАН Украіны)&lt;ref name=&quot;panina02&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070927040907/http://dif.org.ua/modules/pages/files/us5.pdf Паніна Н. В. Українське суспільство 1994—2005: соціологічний моніторинг. - Київ: ТОВ «Видавництво Софія», 2005. - 68 с.]&lt;/ref&gt;
 |
 !1994
 !1995
 !1996
 !1997
 !1998
 !1999 
 !2000
 !2001
 !2002
 !2003
 !2004 
 !2005
 |-
! class=&quot;bright&quot; | Руская мова
|class=&quot;bright&quot;|34,7
|class=&quot;bright&quot;|37,8
|class=&quot;bright&quot;|36,1
|class=&quot;bright&quot;|35,1
|class=&quot;bright&quot;|36,5
|class=&quot;bright&quot;|36,1
|class=&quot;bright&quot;|35,1
|class=&quot;bright&quot;|38,1
|class=&quot;bright&quot;|34,5
|class=&quot;bright&quot;|38,1
|class=&quot;bright&quot;|35,7
|class=&quot;bright&quot;|34,1
 |}

{| class=&quot;wide&quot; cellpadding=2 style=&quot;background:transparent;&quot;
 |+ '''Мова зносін у сям'і (дома)''' (паводле дадзеных даследавання Інстытуту сацыялогіі НАН Украіны)&lt;ref name=&quot;panina02&quot; /&gt;
 |
 !1994
 !1995
 !1996
 !1997
 !1998
 !1999 
 !2000
 !2001
 !2002
 !2003
 !2004 
 !2005
 |-
! class=&quot;bright&quot; | у асноўным руская
|class=&quot;bright&quot;|32,4
|class=&quot;bright&quot;|32,8
|class=&quot;bright&quot;|33,1
|class=&quot;bright&quot;|34,5
|class=&quot;bright&quot;|33,4
|class=&quot;bright&quot;|33,6
|class=&quot;bright&quot;|36,0
|class=&quot;bright&quot;|36,7
|class=&quot;bright&quot;|33,2
|class=&quot;bright&quot;|36,0
|class=&quot;bright&quot;|34,3
|class=&quot;bright&quot;|36,4
 |-
! class=&quot;highlight&quot; | руская і ўкраінская
|class=&quot;highlight&quot;|29,4
|class=&quot;highlight&quot;|34,5
|class=&quot;highlight&quot;|29,6
|class=&quot;highlight&quot;|26,8
|class=&quot;highlight&quot;|28,4
|class=&quot;highlight&quot;|29,0
|class=&quot;highlight&quot;|24,8
|class=&quot;highlight&quot;|25,8
|class=&quot;highlight&quot;|28,0
|class=&quot;highlight&quot;|25,2
|class=&quot;highlight&quot;|26,3
|class=&quot;highlight&quot;|21,6
 |}

== Рускамоўная супольнасць Украіны ==
[[Файл:ЕтнічнаПриналежністьРосійськомовних-2001.png|thumb|320px|right|Найбольш распаўсюджаная этнічная прыналежнасць сярод насельніцтва Украіны, якое паводле перапісу 2001 года назвала рускую мову роднай.]]
Праблематыка ідэнтычнасці рускамоўнага насельніцтва Украіны падрабязна распрацоўвалася Нацыянальным інстытутам украінска-расійскіх адносін (НІУРА). Як паказваў даследчык гэтага інстытута доктар гістарычных навук Віктар Гарадзяненка (1999)&lt;ref&gt;[http://www.niurr.gov.ua/ukr/dialog_1999/Gorodianenko.html В. Городяненко: Особенности языковой ситуации в Украине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927121023/http://www.niurr.gov.ua/ukr/dialog_1999/Gorodianenko.html |date=27 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt;, &lt;blockquote&gt;рускамоўная сацыякультурная супольнасць, якая адрозніваецца нефармальнай цэласнасцю, выступае самастойным суб’ектам сацыяльных паводзін. Базавымі сістэмаўтваральнымі прыкметамі ў дадзеным выпадку з’яўляюцца: этнічнасць (на Украіне пражывае больш за 11 млн рускіх); пасяленчаства (яны кампактна пражываюць у індустрыяльных гарадах усходу і поўдні краіны); амаль стопрацэнтная захаванасць роднай мовы; устойлівая сувязь рускіх Украіны з «матчыным этнасам», нягледзячы на тое, што 57 % рускіх, якія пражываюць у краіне тут і нарадзіліся; высокая ступень захаванасці нацыянальных абрадаў, звычаяў і ў цэлым рускай духоўнай культуры; прыхільнасць адной рэлігійнай канфесіі — [[праваслаўе|праваслаўю]]. Яны пакуль не імкнуцца да [[сепаратызм]]у, вераць у праўдзівыя дэмакратычныя ператварэнні, захоўваюць своеасаблівы [[менталітэт]] і спецыфічны сацыяльны характар.&lt;/blockquote&gt;

Больш таго, як мяркуе іншы даследчык НИУРО, доктар філасофскіх навук Алег Ланавенка, нацыяналістычная частка ўкраінскага грамадства негатыўна ставіцца да рускамоўных суграмадзян і іх культурна-моўным патрабаванням&lt;ref name=&quot;auto_generated_id_668&quot;&gt;[http://www.niurr.gov.ua/ru/publication/culture/lanov_integration.html Лановенко О. П. Украина: перспективы ассимиляции, федерализации или интеграции языков и культур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927120913/http://www.niurr.gov.ua/ru/publication/culture/lanov_integration.html |date=27 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Рускамоўнае насельніцтва Украіны… нярэдка ўспрымаецца моўнымі апанентамі ў якасці своеасаблівай пятай калоны, гатовай у любы момант спрыяць рэстаўрацыі існавалага на працягу больш трохсот гадоў стану спраў… Менавіта гэтым… выклікана вострае, парой якое мяжуе з канфрантацыйным, непрыманне радыкаламі … украінскіх «москалiв» (да апошніх адносяць, як правіла, не толькі этнічных рускіх, але ўсё рускамоўнае насельніцтва Украіны).&lt;/blockquote&gt;

Французскі даследчык Дамінік Арэль &lt;ref&gt;[http://krytyka.kiev.ua/articles/s.3_11_2006.html Арель Д. Залучення відокремленого]&lt;/ref&gt; лічыць, што паўднёва-ўсходняй Украіне ўласціва моцная біэтнічная структура. Яна не спарадзіла новай нацыянальнасці, але толькі ідэнтычнасць, якая ўключае любасць да ўкраінскай нацыянальнасці, выкарыстанне рускай мовы, а таксама адчуванне агульнага лёсу з рускім светам, якое, зрэшты, не ператвараецца ў імкненне стаць часткай расійскай дзяржавы. Рускамоўныя грамадзяне імкнуцца быць не «аб’ектамі рэнацыяналізацыі, а людзьмі, чыё права на ўласную версію ўкраінскай ідэнтычнасці прызнаецца» і, па меркаванні Д. Ареля, прызнанне рускай мовы дзяржаўным або рэгіянальным дало бы ім «сімвалічнае пацверджанне таго, што яны ва ўкраінскай палітыцы значаць столькі жа, колькі ўкраінамоўныя грамадзяне з цэнтра і захаду».

Рускі гісторык Аляксей Мілер адзначае, што ўсходнеўкраінская ідэнтычнасць складалася ў прынцыпова іншых умовах, адрозных ад умоў у анексаваных [[Польшча]]й заходнеўкраінскіх землях: «Ідэалагічнае напаўненне ўсходнеўкраінскай ідэнтычнасці істотна адрознівалася ад заходнеўкраінскага варыянту. Нянавісці да рускіх у школе, зразумела, не вучылі. Рускія і Расія апісваліся ўжо як іншыя, але „сваі“. У школе гаварылі аб „интернационализме і сяброўству народаў“. Якога-небудзь істотнага нацыяналістычнага падполля не было. У гэтых умовах фармуецца ўкраінская ідэнтычнасць, якая не мае такой цвёрдай этнічнай дамінанты, як у яе заходнім варыянце. Образ ваеннага мінулага, адшліфаваны савецкай прапагандай, тут таксама зусім іншы — усходнія ўкраінцы ваявалі на правым боку і разам з рускімі»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.strana-oz.ru/?numid=34&amp;article=1401 |title=Миллер А. Дуализм идентичностей на Украине |access-date=23 верасня 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019094200/http://www.strana-oz.ru/?numid=34&amp;article=1401 |archivedate=19 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Перыяд да 1654 года ===
[[Файл:Azbuka.jpg|thumb|right|300px|Першы буквар — «Азбука» [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], выдадзеная ў 1574 годзе ў [[Львоў|Львове]]&lt;ref&gt;[http://www.edu.ru/index.php?page_id=178 Слово о первом букваре]&lt;/ref&gt;]]Руская (або велікаруская) мова як самастойная мова з’явілася ў [[XIV]] стагоддзі, але адрозненні паміж гаворкамі продкаў сучасных [[рускія|рускіх]], [[украінцы|украінцаў]] і [[беларусы|беларусаў]] у старажытнарускай мове абазначыліся яшчэ ў [[XII]]—[[XIII]] стагоддзях&lt;ref&gt;[http://www.ruscenter.ru/53.html Откуда он родом?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071217070137/http://www.ruscenter.ru/53.html |date=17 снежня 2007 }}&lt;/ref&gt;.

Першыя тэрыторыі з тых, што цяпер прыналежаць Украіне, увайшлі ў склад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] каля 1500 года — [[Севершчына|Северскі край]] (паўночная частка цяперашніх [[Сумская вобласць|Сумскай]] і [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай]] абласцей з гарадамі [[Чарнігаў]], [[Ноўгарад-Северскі]], [[Пуціўль]]) і будучая [[Слабажаншчына]] (усходняя частка сучаснай [[Сумская вобласць|Сумской вобласці]], [[Харкаўская вобласць]], поўнач [[Луганская вобласць|Луганскай]] і [[Данецкая вобласць|Данецкай]] абласцей). На тэрыторыі Севершчыны мелася аўтахтоннае рускамоўнае насельніцтва&lt;ref&gt;[[Радыё Свабода]] [http://www.svoboda.org/programs/civil/2004/civil.022704.asp Россия как цивилизация: горюны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070608122304/http://www.svoboda.org/programs/civil/2004/civil.022704.asp |date=8 чэрвеня 2007 }}&lt;/ref&gt; — ''[[гаруны]]'' (у раёне [[Пуціўль|Пуціўля]]) і ''[[сеўрукі]]'' (у раёне [[Глухаў|Глухава]]), у говары якіх захаваліся таксама рысы палескіх гаворак украінскай і беларускай моў. На далучаных незасвоеных тэрыторыях з’яўляюцца носьбіты велікарускіх гаворак &lt;ref&gt;Абакумов А. У. [http://www.edrus.org/content/view/176/69/ Московитянский ли по своей сути русский язык?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071210084552/http://www.edrus.org/content/view/176/69/ |date=10 снежня 2007 }}&lt;/ref&gt;. Пасля ўваходжання гэтых тэрыторый у склад Маскоўскай дзяржавы ў мясцовых гарадах пераважавць стала вусная і пісьмовая руская мова, якая змяніла западнарускую пісьмовую мову, прынятую ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскам]].

У 1599 годзе ўказам цара [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]] на рацэ [[Аскол]] пачата будаўніцтва крэпасці і першага горада Слабадской Украіны — Царабарысава (цяпер [[Красны Аскол]]). З [[1635]] па 1658 год будуюцца новыя гарады, якія сфарміравалі [[Белгародская абарончая лінія|Белгародскую абарончую лінію]], у раён якой павялічваецца перасяленне [[рускія|рускіх]], выхадцаў з цэнтральных раёнаў Расіі, і пачынаецца міграцыя [[украінцы|украінцаў]], уцякачоў з [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

=== 1654—1800 ===
Пасля [[Пераяслаўская Рада|Пераяслаўскай Рады]] [[1654]] і рашэння [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] «перайсці пад руку маскоўскага цара», пачалося распаўсюджванне рускай мовы на [[Гетманская Украіна|Гетманшчыне]]. Аднак у выніку доўгіх войнаў з [[Рэч Паспалітая|Польшчай]] да Расіі ў [[1667]] годзе па [[Андрусаўскі дагавор|Андрусаўскаму дагавору]] адышла толькі частка тэрыторыі, якую ў [[1654]] годзе кантраляваў Багдан Хмяльніцкі: [[Кіеў]] і Левабярэжжа (сучасныя [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]] і [[Палтаўская вобласць|Палтаўская вобласці]], а таксама асобныя раёны Сумской, левабярэжжа [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай]] і [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай]] абласцей). Да далучэння на гэтай тэрыторыі выкарыстоўваліся ў адміністрацыі [[Польская мова|польская]] і [[старажытнаруская мова]], у [[каталіцызм|каталіцкіх набажэнствах]] — [[латынь]], у праваслаўных набажэнствах — [[царкоўнаславянская мова]], у вуснай мове мясцовага насельніцтва — украінскія гаворкі. Пасля далучэння да Расіі польская мова ў адміністрацыі была заменена рускай, у [[XVII|XVII стагоддзі]] ў пісьмовасць пранік [[суржык]].

Другой [[Маларасійская Калегія|Маларасійскай Калегіі]] (пад кіраўніцтвам [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|П. Румянцава-Задунайскага]]) было даручана ўвесці рускую мову як абавязковую ў школах і друкаваных кнігах замест западнарускай. На рускую мову выкладання была пераведзена [[Кіева-Магілянская акадэмія]], адзіная вышэйшая навучальная ўстанова [[Маларосія|Маларосіі]]. Хадайніцтва [[Кіева-Пячэрская Лаўра|Кіева-Пячэрскай Лаўры]] [[1769]] аб дазволе друкаваць для малароскага насельніцтва азбукі на заходнерускай пісьмовай мове [[Святы Сінод]] адхіліў.

Да канца [[XVIII]] стагоддзя ў выніку войнаў з [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] у склад Расіі ўвайшоў асноўны масіў сучаснай тэрыторыі Украіны (за выключэннем Усходняй Галіцыі, Закарпацця і Паўночнай Букавіны), а ў выніку войнаў з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] і яе васалам [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] — Крым, Паўночнае Прычарнамор’е і Прыазоўе, у якіх практычна адсутнічала славянскае насельніцтва. У апошняй чвэрці [[XVIII]] стагоддзя, з далучэннем прычарнаморскіх і данецкіх стэпаў да Расіі, пачалося стыхійнае сялянскае і дзяржаўнае засваенне гэтых тэрыторый [[усходнія славяне|усходнімі славянамі]], выхадцамі з цэнтральных велікарускіх і ўкраінскіх губерняў, было заснавана большасць буйных гарадоў поўдня і ўсходу сучаснай Украіны: [[Запарожжа]] ([[1770]]), [[Дніпро]] ([[1776]]), [[Херсон]] і [[Марыўпаль]] ([[1778]]), [[Севастопаль]] ([[1783]]), [[Сімферопаль]] і [[Мелітопаль]] ([[1784]]), [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] ([[1789]]), [[Адэса]] ([[1794]]), [[Луганск]] (аснова Луганскага завода — [[1795]]).

=== 1801—1917 ===
[[Файл:Kharkov University old.jpg|thumb|left|250px|[[Харкаўскі ўніверсітэт]], першы рускі ўніверсітэт ва Украіне, быў заснаваны ў [[1804]] годзе]]

[[Файл:Памятник Пушкину в Одессе.jpg|thumb|right|200px|Помнік [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандру Пушкіну]] в [[Адэса|Адэсе]], усталяваны ў [[1888]] годзе на сродкі гаражан]]

[[Файл:Книга Богдана Дедицкого.JPG|thumb|right|200px|Даследаванне пра рускую літаратуру ў [[Галіцыя|Галіцыі]] ([[Аўстра-Венгрыя]]), выдадзена ва [[Львоў|Львове]] ў [[1876]]]]

{{зноскі}}

{{Рускія}}

[[Катэгорыя:Руская мова ва Украіне| ]]</text>
      <sha1>nhrgmk5mp515l4zpgyqi9twvcgb68j5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіпр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18207</id>
    <revision>
      <id>5212562</id>
      <parentid>5199648</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84949" sha1="cusfkp90ajwnlty95b3ybhn81vuhoup" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Кіпр (значэнні)}}
{{Дзяржава
 |Беларуская назва =Рэспубліка Кіпр
 |Арыгінальная назва ={{Іншамоўны тэкст|грэчаская|Κυπριακή Δημοκρατία}}&lt;br /&gt;{{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}
 |Родны склон = Рэспублікі Кіпр
 |Сцяг =Flag of Cyprus.svg
 |Герб =Coat of arms of Cyprus (2006).svg
 |Назва гімна =Гімн волі
 |Форма праўлення =[[Рэспубліка]]
 |Дзяржаўная рэлігія =
 |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 54|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 56|lon_sec = 0
 |CoordScale =1000000
 |Мова =[[Грэчаская мова|грэчаская]] і [[Турэцкая мова|турэцкая]]&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120530023218/www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&amp;ExpandSection=3%23_Section3 Constitution of the Republic of Cyprus (Канстытуцыя Рэспублікі Кіпр)]: &quot;The official languages are Greek and Turkish&quot; (Appendix D, Part 01, Article 3)&lt;/ref&gt;
 |Дата незалежнасці =[[16 жніўня]] [[1960]]
 |Незалежнасць ад =[[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]
 |Сталіца =[[Нікасія|Нікосія]]
 |Найбуйнейшыя гарады =[[Нікасія|Нікосія]], [[Лімасол]], [[Горад Ларнака|Ларнака]]
 |Форма кіравання =[[Унітарная дзяржава|унітарная]] [[прэзідэнцкая рэспубліка]]
 |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнт Кіпра|Прэзідэнт]]
 |Кіраўнікі =[[{{#property:p35}}]]
 |Месца па плошчы = 168
 |Плошча =9&amp;nbsp;251&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;cyprus&quot;&gt;Не ўлічваючы [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра|Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра]].&lt;/ref&gt;
 |Працэнт вады =
 |Этнахаронім =
 |Месца па насельніцтву =159
|Насельніцтва =983 000&lt;ref name=&quot;population2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/demographic-statistics-2024/ |title=Demographic Statistics 2024 |publisher=Statistical Service of the Republic of Cyprus |date=19 снежня 2025 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; |Год ацэнкі =2024 |Насельніцтва па перапісу =923 381&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/census-of-population-and-housing-2021-final-results/ |title=Census of Population and Housing 2021: Final Results |publisher=Statistical Service of the Republic of Cyprus |date=9 жніўня 2024 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; |Год перапісу =2021 |ВУП (намінал) =45,17 млрд долараў ЗША&lt;ref name=&quot;imf2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/CYP |title=Cyprus |publisher=International Monetary Fund |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; |Год разліку ВУП (намінал)=2026 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва=45 409 долараў ЗША&lt;ref name=&quot;imf2026&quot;/&gt; |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва=67 800 міжнародных долараў&lt;ref name=&quot;imf2026&quot;/&gt; |Год разліку ВУП (ППЗ)=2026 |ІРЧП =0,913&lt;ref name=&quot;hdi2023&quot;&gt;{{cite web |url=https://hdr.undp.org/data-center/country-insights |title=Country Insights — Cyprus |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; |Год разліку ІРЧП =2023 |Месца па ІРЧП =32
 |Авіякампанія = [[Cyprus Airways]]
 |Валюта =[[Еўра]]
 |Дамен =[[.cy]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Таксама [[.eu]], як член [[Еўрапейскі саюз|Еўрасаюза]].&lt;/ref&gt;
 |Тэлефонны код =357
 |Часавы пояс =+2&amp;nbsp;&lt;ref&gt;На тэрыторыі краіны дзейнічае [[Усходнееўрапейскі час]], ужываецца [[летні час]].&lt;/ref&gt;
}}
'''Рэспубліка Кіпр''' ({{Іншамоўны тэкст|грэчаская|Κυπριακή Δημοκρατία}}, {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}) — [[астраўная дзяржава]], размешчаная на аднайменным [[Кіпр (востраў)|востраве]] ў [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. Член [[ЕС]]. Кіпр — трэці паводле велічыні востраў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]], плошча — 9 251 км² (240 км з усходу на захад, 100 км з поўначы на поўдзень). У паўночнай частцы вострава знаходзіцца самаабвешчаная [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра]].

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Кіпра}}

=== Старажытны Кіпр ===
На тэрыторыі Кіпра выяўлены рэшткі [[неаліт]]ычных паселішчаў, якія адносяцца да 6-га тысячагоддзя да н. э. У канцы XV—XI стагоддзях да н. э. востраў быў каланізаваны [[Ахейцы|ахейцамі]] і стаў адным з цэнтраў [[Мікенская цывілізацыя|мікенскай культуры]], а ў IX стагоддзі да н. э. на ім пасяліліся [[Фінікія|фінікійцы]].&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;&gt;В. У. Адзярыха. Кіпр // {{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 273.&lt;/ref&gt;

У канцы VIII стагоддзя да н. э. Кіпр трапіў у залежнасць ад [[Асірыя|Асірыі]], каля 560 года да н. э. — ад [[Старажытны Егіпет|Егіпта]], а ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. — ад [[Ахеменіды|дзяржавы Ахеменідаў]]. У 333—323 гадах да н. э. востраў уваходзіў у склад дзяржавы [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], у 294—58 гадах да н. э. — дзяржавы [[Пталамеі|Пталамеяў]]. У 58 годзе да н. э. Кіпр быў заваяваны [[Старажытны Рым|Рымам]].

У канцы IV стагоддзя н. э. востраў адышоў да [[Візантыйская імперыя|Візантыі]]. У 648 годзе Кіпр быў заваяваны [[Арабы|арабамі]], а ў 965 годзе зноў перайшоў пад уладу Візантыі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

=== Сярэднявечча ===

У 1191 годзе падчас [[Трэці крыжовы паход|Трэцяга крыжовага паходу]] Кіпр быў захоплены крыжакамі. На востраве ўзнікла [[Кіпрскае каралеўства]]. З 1192 года ім валодала дынастыя [[Лузіньяны|Лузіньянаў]], пазней — яе галіна Антыёхаў-Лузіньянаў.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

У 1489 годзе Кіпр перайшоў пад непасрэдную ўладу [[Венецыянская рэспубліка|Венецыянскай рэспублікі]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.visitcyprus.com/discover-cyprus/rural/cultural-routes-rural/cyprus-venice-cultural-route-2/
 |title=Cyprus - Venice Cultural Route
 |publisher=Deputy Ministry of Tourism of the Republic of Cyprus
 |accessdate=18 жніўня 2026
 |lang=en
}}&lt;/ref&gt; Венецыянскае панаванне працягвалася да асманскага заваявання вострава ў 1570—1571 гадах.

=== Кіпр пад Асманскай імперыяй ===
У 1571 годзе Кіпр быў канчаткова заваяваны [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]]. У XIX стагоддзі сярод грэкаў-кіпрыётаў зарадзіўся рух за аб’яднанне вострава з [[Грэцыя]]й — [[энозіс]].

Падчас [[Грэчаская рэвалюцыя|Грэчаскай нацыянальна-вызваленчай рэвалюцыі 1821—1829 гадоў]] асманскія ўлады абвінавацілі праваслаўнае духавенства Кіпра ў падтрымцы паўстанцаў. У Нікасіі адбыліся расправы над хрысціянскім насельніцтвам, а маёмасць шэрагу манастыроў была канфіскавана.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

=== Кіпр пад Брытанскай імперыяй ===
Кіпр быў перададзены пад адміністрацыю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на аснове [[Кіпрская канвенцыя|Кіпрскай канвенцыі]] ў 1878 годзе і афіцыйна анексіраваны Вялікабрытаніяй у 1914 годзе. Паводле [[Лазанскі мірны дагавор|Лазанскага мірнага дагавора]] 1923 года Турцыя прызнала брытанскую анексію вострава, а ў 1925 годзе Кіпр атрымаў статус брытанскай калоніі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

У 1930-я гады на востраве адбываліся антыбрытанскія хваляванні, адначасова ўзрастала папулярнасць ідэі ўз’яднання Кіпра з Грэцыяй. У 1950 годзе [[Макарыяс III]] стаў кіраўніком [[Кіпрская праваслаўная царква|Кіпрскай праваслаўнай царквы]] і ўзначаліў рух за энозіс.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

У 1955 годзе была створана [[Нацыянальная арганізацыя кіпрыёцкіх змагароў]] (ЭОКА), мэтай якой была ўзброеная барацьба за вызваленне Кіпра з-пад брытанскай улады і далучэнне вострава да Грэцыі. Дзейнасць арганізацыі суправаджалася ўзброенымі і тэрарыстычнымі акцыямі, пасля чаго брытанскія ўлады ўвялі на Кіпры надзвычайнае становішча. Адначасова абвастрыўся канфлікт паміж грэчаскай і турэцкай супольнасцямі вострава, у які актыўна ўключыліся Грэцыя і Турцыя.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

Барацьба завяршылася заключэннем [[Лонданскае і Цюрыхскае пагадненні|Цюрыхска-Лонданскіх пагадненняў]] 1959 года, якія прадугледжвалі стварэнне незалежнай дзяржавы і вызначалі асновы яе дзяржаўнага ладу. Пры гэтым Грэцыя і Турцыя атрымалі права размяшчаць на востраве свае вайсковыя кантынгенты, а Вялікабрытанія захавала дзве суверэнныя ваенныя базы.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

=== Незалежнасць ===
16 жніўня 1960 года Кіпр быў абвешчаны незалежнай рэспублікай. Першым прэзідэнтам стаў архіепіскап Макарыяс III, а віцэ-прэзідэнтам — прадстаўнік турэцкай супольнасці [[Фазыл Кючук]]. Канстытуцыя 1960 года вызначыла прынцыпы сумеснага ўдзелу грэчаскай і турэцкай супольнасцей у кіраванні дзяржавай.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

Востраў стаў арэнай канфліктаў паміж дзвюма вядучымі этнічнымі супольнасцямі: [[Грэкі-кіпрыёты|грэчаскімі кіпрыётамі]], якія складалі 77 % насельніцтва ў 1960 годзе, і [[Туркі-кіпрыёты|турэцкімі кіпрыётамі]], якія складалі 18 % насельніцтва. З XIX ст. грэчаскае кіпрыёцкае насельніцтва імкнулася да [[энозіс]]у, аб’яднання з Грэцыяй, што стала грэчаскай нацыянальнай палітыкай у 1950-х гадах. Турэцкае кіпрыёцкае насельніцтва ў значнай ступені выступала за працяг брытанскага панавання, затым патрабавала далучэння вострава да Турцыі, а ў 1950-х гадах сумесна з Турцыяй праводзіла палітыку [[Таксім (палітыка)|таксіму]] — падзелу Кіпра і стварэння турэцкай палітычнай адзінкі на поўначы.

Пасля працяглай барацьбы ў 1950-х гадах Кіпр атрымаў незалежнасць у 1960 годзе. 16 жніўня 1960 года Кіпр атрымаў незалежнасць пасля [[Лонданскае і Цюрыхскае пагадненні|пагадненняў у Цюрыху і Лондане]] паміж [[Вялікабрытанія]]й, [[Грэцыя]]й і [[Турцыя]]й. У той час насельніцтва Кіпра складала 573 566 чалавек, з якіх 442 138 (77,1 %) былі грэкамі, 104 320 (18,2 %) — туркамі і 27 108 (4,7 %) — прадстаўнікамі іншых этнічных груп. Вялікабрытанія захавала дзве суверэнныя тэрыторыі [[Акратыры і Дэкелія|Акратыры і Дэкелію]], а дзяржаўныя пасады былі размеркаваны паводле этнічных квот, забяспечваючы турэцкім кіпрыётам пастаяннае права вета, 30 % месцаў у парламенце і адміністрацыі, а таксама гарантуючы правы іншым этнічным групам.

Аднак падзел улады, прадугледжаны канстытуцыяй, прывёў да прававога тупіка і незадаволенасці з абодвух бакоў, а нацыяналістычныя баевікі зноў пачалі падрыхтоўку, атрымліваючы ваенную падтрымку з боку Грэцыі і Турцыі адпаведна. Грэчаскае кіпрыёцкае кіраўніцтва лічыла, што правы, дадзеныя турэцкім кіпрыётам у рамках канстытуцыі 1960 года, занадта шырокія, і распрацавала [[План Акрытаса|план «Акрытас»]], які быў накіраваны на рэфармаванне канстытуцыі. Пры падтрымцы грэчаскіх кіпрыётаў рабіліся спробы пераканаць сусветную супольнасць у неабходнасці змен. Напружанасць узмацнілася, калі прэзідэнт Кіпра архіепіскап Макарыяс III заклікаў да канстытуцыйных змен, якія былі адхілены Турцыяй і сустрэты супрацівам турэцкіх кіпрыётаў.

[[Крывавае Раство (1963)|Міжэтнічны гвалт]] пачаўся 21 снежня 1963 года, калі два турэцкія кіпрыёты былі забітыя ў інцыдэнце з удзелам грэчаскай кіпрыёцкай паліцыі. Крызіс прывёў да спынення ўдзелу турэцкіх кіпрыётаў у адміністрацыі і заяў аб тым, што яна страціла сваю легітымнасць; характар гэтых падзей і цяпер застаецца спрэчным. У некаторых раёнах грэчаскія кіпрыёты не дазвалялі турэцкім кіпрыётам перамяшчацца і ўваходзіць у дзяржаўныя будынкі, у той час як некаторыя турэцкія кіпрыёты добраахвотна падпарадкаваліся заклікам турэцкай кіпрыёцкай адміністрацыі. Турэцкія кіпрыёты пачалі жыць у анклавах. Структура рэспублікі была аднабакова зменена Макарыясам, а [[Нікасія]] была падзелена зялёнай лініяй, уздоўж якой былі размешчаны войскі [[Кантынгент Узброеных сіл ААН па падтрыманні міру на Кіпры|UNFICYP]]. У 1964 годзе ААН размясціла на Кіпры міратворчыя сілы.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

У 1964 годзе Турцыя пагражала ўварваннем на Кіпр у адказ на працяглы міжэтнічны гвалт на востраве, але яно было прадухілена рашучай тэлеграмай прэзідэнта [[ЗША]] [[Ліндан Джонсан|Ліндана Джонсана]] 5 чэрвеня, у якой ён папярэджваў, што ЗША не стануць на бок Турцыі. Тым часам да 1964 года энозіс заставаўся мэтай грэчаскай палітыкі і ад яго не збіраліся адмаўляцца; Макарыяс і грэчаскі прэм’ер-міністр [[Георгіас Папандрэу (старэйшы)|Георгіяс Папандрэу]] пагадзіліся, што энозіс павінен быць канчатковай мэтай, а кароль [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін]] пажадаў Кіпру «хутчэйшага аб’яднання з роднай краінай». Грэцыя адправіла 10 000 вайскоўцаў на Кіпр для супрацьдзеяння магчымаму турэцкаму ўварванню.

З вяртаннем у 1971 годзе на востраў аднаго з кіраўнікоў ЭОКА генерала [[Георгіяс Грывас|Георгіяса Грываса]] узмацніўся палітычны націск з мэтай далучэння Кіпра да Грэцыі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

Крызіс 1963—1964 гадоў прывёў да далейшага міжэтнічнага гвалту паміж дзвюма супольнасцямі, прымусіў больш за 25 000 турэцкіх кіпрыётаў перасяліцца ў анклавы і прывёў да спынення прадстаўніцтва турэцкіх кіпрыётаў у рэспубліцы. 15 ліпеня 1974 года грэчаскімі кіпрыёцкімі нацыяналістамі і прадстаўнікамі грэчаскай ваеннай хунты быў здзейснены дзяржаўны пераварот у спробе дасягнуць энозісу.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt; Гэта дзеянне выклікала турэцкае ўварванне на Кіпр 20 ліпеня, якое прывяло да захопу тэрыторыі сучаснага Паўночнага Кіпра і прымусіла больш за 150 000 грэчаскіх кіпрыётаў і 50 000 турэцкіх кіпрыётаў перасяліцца. Турэцкія войскі занялі каля 37 % тэрыторыі вострава, што прывяло да яго фактычнага падзелу на дзве адасобленыя часткі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

=== Дзяржаўны пераварот і раскол ===
{{Гл. таксама|Турэцкае ўварванне на Кіпр}}

У 1975 годзе на тэрыторыі, кантраляванай турэцкімі войскамі, была абвешчана Турэцкая Федэратыўная Дзяржава Кіпр.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt; У 1977 годзе прэзідэнтам Рэспублікі Кіпр стаў [[Спірас Кіпрыяну]].&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

У 1983 годзе ААН заклікала Турцыю вывесці войскі з Кіпра. У тым жа годзе турэцка-кіпрыёцкае кіраўніцтва абвясціла [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра|Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра]] на чале з [[Раўф Дэнкташ|Рауфам Дэнкташам]]. Абвяшчэнне новай дзяржавы было асуджана [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]. У 1984 годзе турэцка-кіпрыёцкая адміністрацыя ўвяла ўласныя пашпарты, а турэцкая ліра стала афіцыйнай грашовай адзінкай на кантраляванай ёю тэрыторыі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

=== Падзелены Кіпр ===
[[Файл:Cy-map.png|350px|міні|справа|Карта, якая паказвае падзел Кіпра]]

Пасля аднаўлення канстытуцыйнага парадку і вяртання архіепіскапа [[Макарыяс III|Макарыяса III]] на Кіпр у снежні 1974 года турэцкія войскі заставаліся на востраве, акупаваўшы паўночна-ўсходнюю частку вострава. У 1983 годзе [[Асамблея Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра|парламент турэцкага Кіпра]] пад кіраўніцтвам турэцкага кіпрыёцкага лідара Рауфа Дэнкташа абвясціў [[Паўночны Кіпр|Турэцкую Рэспубліку Паўночнага Кіпра]], якую прызнае толькі [[Турцыя]].

Падзеі лета 1974 года дамінуюць у палітыцы на востраве, а таксама ў грэка-турэцкіх адносінах. Турэцкія пасяленцы былі пераселены на поўнач пры падтрымцы Турцыі і Турэцкай Кіпрскай дзяржавы. Рэспубліка Кіпр лічыць іх прысутнасць парушэннем [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскіх канвенцый]], у той час як многія турэцкія пасяленцы з таго часу разарвалі свае сувязі з Турцыяй, а іх другое пакаленне лічыць Кіпр сваёй радзімай.

Турэцкае ўварванне, наступная акупацыя і абвяшчэнне незалежнасці Паўночнага Кіпра былі асуджаны рэзалюцыямі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], якія пацвярджаліся [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі]]. Спробы вырашэння кіпрскага канфлікту працягваюцца. У 2004 годзе [[План Анана]], падрыхтаваны генеральным сакратаром ААН [[Кофі Анан]]ам, быў вынесены на [[Кіпрскія рэферэндумы па плане Анана|рэферэндум]] як на Паўночным Кіпры, так і ў Рэспубліцы Кіпр. 65 % турэцкіх кіпрыётаў прагаласавалі ў падтрымку плана, а 74 % грэчаскіх кіпрыётаў прагаласавалі супраць, сцвярджаючы, што ён несправядліва выгадны для турэцкага боку. У выніку большасць выбаршчыкаў Рэспублікі Кіпр адхіліла план.

1 мая 2004 года Кіпр далучыўся да [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] разам з дзевяццю іншымі краінамі. Кіпр быў прыняты ў ЕС у цэлым, хаця дзеянне заканадаўства ЕС прыпынена ў Паўночным Кіпры да канчатковага вырашэння кіпрскай праблемы.

Рабіліся намаганні па паляпшэнні свабоды перамяшчэння паміж двума бакамі. У красавіку 2003 года Паўночны Кіпр аднабакова змякчыў памежныя абмежаванні, дазволіўшы кіпрыётам перасякаць мяжу паміж двума бакамі ўпершыню за 30 гадоў. У сакавіку 2008 года была разбурана сцяна, якая дзесяцігоддзямі стаяла на мяжы паміж Рэспублікай Кіпр і буфернай зонай ААН. Гэтая сцяна перасякала вуліцу Ледра ў самым цэнтры [[Нікасія|Нікасіі]] і лічылася выразным сімвалам падзелу вострава на працягу 32 гадоў. 3 красавіка 2008 года вуліца Ледра была адкрыта ў прысутнасці грэчаскіх і турэцкіх кіпрыёцкіх афіцыйных асоб. Поўнач і Поўдзень аднавілі перамовы аб уз’яднанні ў 2015 годзе, але яны пацярпелі няўдачу ў 2017 годзе.

Еўрапейскі Саюз папярэдзіў у лютым 2019 года, што Кіпр, які з’яўляецца членам ЕС, прадае пашпарты ЕС расійскім алігархам, адзначаючы, што гэта можа дазволіць арганізаваным злачынным групоўкам пранікнуць у ЕС. У 2020 годзе ўцечка дакументаў раскрыла, што шырокае кола былых і дзейных чыноўнікаў з [[Афганістан]]а, [[Кітай|Кітая]], [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], [[Ліван]]а, [[Расія|Расіі]], [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Украіна|Украіны]] і [[В’етнам]]а набыло кіпрскае грамадзянства да змены закона ў ліпені 2019 года. Кіпр і Турцыя знаходзяцца ў канфлікце адносна меж сваіх выключных эканамічных зон, выкліканым, у прыватнасці, разведкай [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў гэтым рэгіёне.

== Геаграфія ==

=== Рэльеф ===
Вялікую частку вострава займаюць горы. Уздоўж паўночнага берага ў шыротным кірунку цягнецца горны ланцуг Кірэнія. Шырыня яго ў заходняй частцы — 15 км, на ўсходзе пашыраецца да 25—30 км. Заходняя частка хрыбта Кірэнія больш высокая; асобныя вяршыні перавышаюць 1 тыс. м. Самая высокая кропка хрыбта — гара Акраманда (1023 м). Паўднёва-заходнюю палову вострава займае шырокі горны масіў [[Тродас|Троадас]]. Самы высокі пункт Кіпра — гара [[Олімбас]] (1952 м).

=== Геалагічная будова вострава ===
Кіпр складаецца з некалькіх тэктанічных пласцін, насунутых адна на адну. Паўднёва-заходняя і паўночна-ўсходняя часткі вострава складзены [[Крэйдавы перыяд|крэйдавымі]] асадкавымі пародамі, а паміж імі знаходзіцца афіялітавы комплекс Троадас, які ўяўляе сабой фрагмент [[Акіянічная кара|акіянічнай кары]] акіяна [[Тэціс]].

=== Клімат ===
[[Клімат]] на Кіпры — міжземнаморскі, вільготны і цёплы ўзімку, вельмі спякотны і сухі ўлетку. Сярэднегадавая тэмпература дасягае +20,5&amp;nbsp;°C. Сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца (жніўня) +28&amp;nbsp;°C, а самага халоднага (студзеня) +10&amp;nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў невялікая: на раўнінах — 360—400 мм, а ў гарах — 700—1000 мм. У далінах і на ўзбярэжжы вельмі суха. У Месаорыі ападкаў выпадае не больш за 250 мм. Максімум ападкаў выпадае ў горных раёнах. У Троадасе ў асобныя гады іх колькасць перавышае 1000 мм. Самымі вільготнымі месяцамі на востраве лічацца снежань і студзень. Замаразкі на Кіпры з паніжэннем тэмпературы да −4&amp;nbsp;°C — з’ява рэдкая.

=== Гідраграфія ===
Рэк на Кіпры амаль няма. Усе яны адрозніваюцца малаводнасцю, бяруць пачатак у гарах і маюць восеньскія і зімовыя паводкі. Большасць рэк — кароткія, самыя доўгія з іх маюць працягласць 50—70 км. Асноўнай крыніцай сілкавання рэк служаць атмасферныя ападкі. Летам многія рэкі перасыхаюць. Найбольш значнымі рэкамі Кіпра лічацца Акакі з прытокамі, а таксама Педыэас і [[Яліяс]].

=== Карысныя выкапні ===
На Кіпры ёсць радовішчы [[Медныя руды|медных]] і [[Жалезныя руды|жалезных руд]], [[азбест]]у, а таксама розных відаў будаўнічых матэрыялаў.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;&gt;Н. А. Сцепанюга, В. У. Адзярыха. Кіпр // {{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 273.&lt;/ref&gt;

=== Расліннасць ===
Для ніжніх частак схілаў і раўнін характэрны вечназялёныя хмызнякі тыпу [[маквіс]]у і [[фрыгана|фрыганы]]. Вышэй у гарах растуць лясы з [[дуб]]у, [[кіпарыс]]у і [[алепская хвоя|алепскай хвоі]]. На востраве створаны рэзерваты і іншыя ахоўныя тэрыторыі.&lt;ref name=&quot;БелЭн-Кіпр&quot;/&gt;

=== Жывёльны свет ===
Жывёльны свет Кіпра не адрозніваецца багаццем і разнастайнасцю. З рэдкіх жывёл цікавы эндэмічны кіпрскі горны баран — [[муфлон]], які водзіцца ў гарах Троадаса і ў лясістым раёне Пафаса. У апошнія гады паляванне на яго забаронена. У лясной зоне гор водзяцца лісіцы і зайцы. На нізінах уздоўж узбярэжжа і на схілах гор шмат розных відаў яшчарак і змей. У лясных зарасніках каля ўзбярэжжа сустракаецца [[хамелеон]]. Шмат на Кіпры земнаводных і паўзуноў, асабліва чарапах і рапух.

На востраве зарэгістравана больш за 330 відаў птушак (з іх 14 эндэмічных), аднак значная частка іх належыць да пералётных і назіраецца на Кіпры толькі падчас штогадовых міграцый.

== Рэлігія ==
Пераважная большасць насельніцтва Кіпра вызнае [[хрысціянства]], астатняя частка — [[іслам]]. На востраве падчас гістарычнага развіцця атрымалі распаўсюджанне розныя кірункі хрысціянства, якое прадстаўлена тут у першую чаргу [[Праваслаўе|праваслаўнай царквой]], а таксама [[Армянская Апостальская Царква|армянскай апостальскай]], [[Каталіцтва|каталіцкай]] і [[Мараніцкая царква|мараніцкай]] цэрквамі.

[[Памесная царква|Царква]] ўзначальваецца архіепіскапам і падзяляецца на тры епіскапства і вобласць, непасрэдна падпарадкаваную архіепіскапу. Акрамя шматлікіх храмаў, наяўных амаль у кожнай вёсцы, царква валодае на Кіпры 11 кляштарамі, якім належаць значныя і найбольш урадлівыя землі вострава, што штучна арашаюцца круглы год, і іншая буйная ўласнасць. Кіпрская [[праваслаўная царква]] адыгрывае важную ролю ў палітычным і эканамічным жыцці Кіпра.

Канстытуцыя [[1960]] года (артыкул 19) пастанаўляе, што кожны чалавек мае права на свабоду слова, сумлення і рэлігіі. Усе рэлігіі з’яўляюцца роўнымі перад законам, і ніводны заканадаўчы, выканаўчы або адміністрацыйны акт Рэспублікі не можа дыскрымінаваць які-небудзь рэлігійны інстытут або рэлігійную арганізацыю. Кожны чалавек мае права на свабоду веравызнання, ён можа вызнаваць сваю рэлігію індывідуальна або калектыўна. Адзіныя дапушчальныя абмежаванні такой свабоды вызначаны ў Канстытуцыі Рэспублікі і звязаны з бяспекай Рэспублікі і яе грамадзян. Усе гэтыя палажэнні паказваюць на тое, што на востраве няма рэлігіі, прызнанай афіцыйнай. Яны таксама гарантуюць абарону правоў трох рэлігійных груп, якія складаюць меншую частку насельніцтва (каталікі, армяне і мараніты).

== Транспарт ==
Брытанскія каланіяльныя ўлады пабудавалі на востраве чыгунку. Яна адкрылася ў [[1905]] годзе і мела 39 прыпынкаў, у тым ліку Фамагусту і Нікасію. У [[1951]] годзе была зачынена ў сувязі са стратнасцю.

Аўтадарогі на Кіпры дзеляцца на аўтамагістралі (тып A), асноўныя дарогі (тып B), дарогі другаснай сеткі (тып E), мясцовыя дарогі (тып F) і некласіфікаваныя дарогі (тып B ці E). Рух — [[Левабаковы рух|левабаковы]]. Асноўныя аўтамагістралі праходзяць па паўднёвым узбярэжжы ад Пафаса праз Лімасол і [[Ларнака|Ларнаку]] да Айя-Напы і Нікасіі. Адзіным відам грамадскага транспарту з’яўляюцца аўтобусы.

На Кіпры два міжнародныя аэрапорты: у Пафасе (16 км ад горада) і ў Ларнацы. Ёсць таксама аэрапорт у Нікасіі, але з-за грэка-турэцкага канфлікту ён зачынены. Асноўная авіякампанія, якая абслугоўвае востраў, — «Сайпрус Эйрвейс».

Аэрапорт Ларнакі адкрыты ў [[1975]] годзе пасля вымушанага закрыцця аэрапорта ў Нікасіі і часткова размешчаны на тэрыторыі, якая раней выкарыстоўвалася Брытаніяй як ваенная база.

Буйнымі марскімі партамі пасля закрыцця Фамагусты з’яўляюцца Лімасол і Ларнака.

== Турызм ==
Індустрыя турызму — адна з важных галін эканомікі Кіпра. У 2025 годзе краіну наведалі 4 534 073 турысты, што на 12,2 % больш, чым у 2024 годзе. Даходы ад турызму ў 2025 годзе склалі 3,696 млрд еўра, павялічыўшыся на 15,2 % у параўнанні з папярэднім годам.&lt;ref name=&quot;tourism2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/en/economy-and-finance/tourism-statistics-2025/ |title=Tourism Statistics 2025 |publisher=Statistical Service of the Republic of Cyprus |date=4 мая 2026 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Agia napa.jpg|thumb|right|250px|Пляж Айя-Напы]]

Найбуйнейшыя курорты:
* Паўднёвы Кіпр — [[Ларнака]], [[Пафас (Кіпр)|Пафас]], [[Лімасол]], [[Айя-Напа]], [[Протарас]].
* Паўночны Кіпр — [[Фамагуста]], [[Кірэнія]].

Нікасія (Леўкасія) — сталіца і найбуйнейшы горад Кіпра. Ён размешчаны ў цэнтры вострава і падзелены «зялёнай лініяй». Гарадскія кварталы на поўнач ад яе кантралююцца Турэцкай Рэспублікай Паўночнага Кіпра.

Другі паводле велічыні горад Кіпра — марскі порт Лімасол, заснаваны ў візантыйскія часы. На захад ад яго знаходзіцца брытанская суверэнная база Акратыры, але памежнага кантролю там няма.

З курортаў Паўднёвага Кіпра Айя-Напа з’яўляецца цэнтрам клубнага жыцця нароўні з [[Ібіца]]й і арыентавана ў асноўным на моладзь. Для сямейнага адпачынку служаць у асноўным Пафас і Протарас.

Горад Пафас уключаны ў спіс Сусветнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]], а таксама вядомы тым, што непадалёк ад яго знаходзіцца бухта [[Афрадыта|Афрадыты]]. Паводле легенды, у гэтым месцы багіня кахання і прыгажосці нарадзілася з марской пены.

Славутасці Кіпра ўяўляюць сабой сумесь розных эпох — візантыйскі замак Калосі, у якім Ісак Камнін хаваўся ад крыжакоў, царква, у якой [[Рычард I Львінае Сэрца]] браў шлюб з прынцэсай Берэнгарыяй Наварскай, венецыянскія крэпасці, брытанскі [[левабаковы рух]].

Асноўнай славутасцю на поўначы вострава з’яўляецца [[Фамагуста]] з сярэднявечнай Вежай Атэла і «горадам-зданню» — кварталам Вароша.

Пры арэндзе аўтамабіляў прымаюцца кіроўчыя правы стандартнага ўзору, правы міжнароднага ўзору не патрабуюцца. Можа быць устаноўлена ўзроставае абмежаванне, якое залежыць ад кампаніі, што здае аўтамабілі ў арэнду.

Аўтамабілі, якія здаюцца ў арэнду турыстам, маюць чырвоныя нумары, што пачынаюцца з літары Z.

Варта памятаць, што рух на Кіпры левабаковы, а ўсе аўтамабілі маюць правы руль, што патрабуе іншай тэхнікі кіравання (рычаг пераключэння перадач знаходзіцца з іншага боку, рычажок уключэння паваротніка таксама можа знаходзіцца з іншага боку).

Пры пераходзе вуліцы патрабуецца паглядзець спачатку направа, затым налева, гэта значыць наадварот у параўнанні з краінамі з правабаковым рухам. З іншых важных адрозненняў можна назваць наступныя:
* рух па крузе ідзе па гадзіннікавай стрэлцы, а не супраць;
* абгон праводзіцца справа, а не злева;
* прапускаць сустрэчны транспарт варта пры правым, а не левым павароце.

Да брытанскай спадчыны, акрамя левабаковага руху, адносіцца стандарт электрасілкавання — трохштырковыя разеткі (адзін са штыроў — зазямленне, адпаведнік бакавога кантакту еўравілкі). Намінальнае напружанне электрасеткі складае 230 В пры частаце 50 Гц.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moh.gov.cy/Moh/phs/phs2012.nsf/pagem1_en/pagem1_en?OpenDocument |title=General Information |publisher=Pharmaceutical Services, Ministry of Health of the Republic of Cyprus |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Мясцовае насельніцтва традыцыйна прытрымліваецца праваслаўнага хрысціянства. На востраве налічваецца вялікая колькасць праваслаўных цэркваў, у продажы — мноства праваслаўных абразоў. Да ліку славутасцей Кіпра адносяцца і праваслаўныя святыні, такія як магільня Святога Лазара ў Ларнацы.

Гандлёвыя крамы працуюць у будныя дні і суботу да 20:00. У сераду яны працуюць да 15:00. Нядзеля — выхадны. У астатні час можна наведаць шматлікія кіёскі (перыптары), якія могуць працаваць кругласутачна, але кошты там значна вышэйшыя, чым у звычайных крамах.

Фатаграфаваць памежную зону паміж грэчаскім і турэцкім сектарамі, вайскоўцаў і ваенныя аб’екты забараняецца.

Сярод этнічных грэкаў на Кіпры можна сустрэць значную колькасць эмігрантаў з былога СССР ([[Пантыйцы|пантыйскія грэкі]]).

== Валюта ==
Нацыянальнай валютай да [[1 студзеня]] [[2008]] года з’яўляўся [[Кіпрскі фунт]] (CYP). 1 CYP прыкладна быў роўны 2 USD і дзяліўся на 100 цэнтаў. Банкноты мелі надпісы на трох мовах — англійскай, грэчаскай і турэцкай.

Эквівалентам слова «фунт» (pound) з’яўляецца «ліра», на Кіпры звычайна ўжыванае ў турэцкай мове.

Фунт увялі ў [[1879]] годзе. Да [[1960]] года ён прыраўноўваўся да брытанскага фунта стэрлінгаў. Як і фунт стэрлінгаў, ён падзяляўся на 20 шылінгаў. Аднак, у адрозненне ад фунта стэрлінгаў, ён падзяляўся на 9 піястраў (курушаў), што ўсталёўвала сувязь з папярэдняй валютай — турэцкай лірай, якая таксама падзялялася на курушы. На ўзор турэцкай ліры піястры падзяляліся на 40 ''пара''. Пара ніколі не выкарыстоўваліся ў манетах або банкнотах, але пазначаліся на паштовых марках.

Былі ўведзены манеты ў 1/4, 1/2 і 1 піястр. Манета ў чвэрць піястра была названа грэкамі-кіпрыётамі дэкара (ад дэка — «дзесяць»), бо прыраўноўвалася да дзесяці пара, 1/2 піястра — ікосара («ікосі» — дваццаць). Таксама выпускаліся манеты ў 3, 4 1/2, 9 і 18 піястраў, 1 і 2 шылінгі.

У 1959 годзе Кіпр увёў дзесятковую сістэму, падзяліўшы фунт на 1000 мілю («тысячных»). Манета ў 5 мілю атрымала назву «піястр» (прыкладны адпаведнік), а ў 20 мілю — «шылінг» (дакладны адпаведнік). У 1983 годзе было дадаткова ўведзена дзяленне на 100 цэнтаў («сотых»). Найменшай манетай засталася манета ў 5 мілю, пераназваная ў 1/2 цэнта і пазней адмененая.

У цяперашні час манеты ў мілю выведзены з абарачэння. Рэдкасцю з’яўляюцца манеты ў 1 або 2 цэнты. Звычайна прадаўцы імкнуцца акругляць кошты да найбліжэйшых 5 цэнтаў.

З 1 студзеня 2008 года ажыццёўлены пераход на [[еўра]] па фіксаваным курсе 0,585274 CYP за еўра. Рашэнне аб гэтым прынята Еўракамісіяй 16 мая 2007 года (разам з Мальтай), пацверджана Еўрапарламентам 20 чэрвеня 2007 года і лідарамі Еўрасаюза 21 чэрвеня 2007 года. Курс абмену вызначаны на нарадзе міністраў фінансаў Еўрасаюза 10 ліпеня 2007 года.

Фунты заставаліся ў легальным звароце (пры выплаце гатоўкай) да 31 студзеня 2008 года. Банкноты прымаліся банкаўскімі ўстановамі да 30 чэрвеня 2008 года.

Поўны абмен валюты завяршыўся: манет — да 31 снежня 2009 года, банкнот — да 31 снежня 2017 года.

Найбуйнейшы банк — [[Банк Кіпра]].

== Палітычная сістэма ==
Пасля атрымання незалежнасці Кіпр стаў адным з заснавальнікаў [[Рух недалучэння|Руху недалучэння]], нягледзячы на тое, што ўсе тры дзяржавы-гаранты (Брытанія, Грэцыя і Турцыя) былі членамі [[НАТА]]. У 2004 годзе Кіпр выйшаў з Руху недалучэння, каб уступіць у [[Еўрасаюз]], аднак захаваў адмысловы статус назіральніка ў гэтай арганізацыі.

Канстытуцыя 1960 года прадугледжвала прэзідэнцкую рэспубліку з падзелам улады на выканаўчую, заканадаўчую і судовую і квотамі для абароны інтарэсаў этнічных турак. Прэзідэнт і віцэ-прэзідэнт абіраліся адпаведна грэчаскай і турэцкай супольнасцямі на пяцігадовы тэрмін і мелі права вета на вызначаныя ініцыятывы заканадаўчай і выканаўчай улад.

Палата прадстаўнікоў абіралася на аснове асобнага ўліку галасоў у абедзвюх супольнасцях. З 1964 года месцы турэцкай супольнасці заставаліся незанятымі.

Пасля расколу вострава так званая [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра]] ўзначальваецца прэзідэнтам і прэм’ер-міністрам, адказнымі перад Нацыянальнай асамблеяй.

Улады самаабвешчанай ТРСК аспрэчваюць суверэнітэт Рэспублікі Кіпр над усёй тэрыторыяй вострава і называюць яе «грэчаскімі ўладамі Паўднёвага Кіпра». Адпаведна, Рэспубліка Кіпр і міжнародная супольнасць не прызнаюць ТРСК і пазначаюць яе як «тэрыторыі, акупаваныя турэцкімі войскамі».

=== Анклавы і эксклавы ===
На Кіпры налічваецца чатыры эксклавы, якія належаць брытанскім суверэнным базам.

Паміж грэчаскім і турэцкім сектарамі знаходзіцца буферная зона ААН, якая дэ-факта (але не дэ-юрэ) таксама з’яўляецца эксклавам.

=== Міжнародны статус ===
З 1 мая 2004 года Кіпр уваходзіць у Еўрасаюз. Кіпр пакуль не ўваходзіць у [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]], аднак знаходзіцца ў працэсе поўнага далучэння да яе.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/schengen/schengen-area_en |title=Schengen area |publisher=European Commission |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt;

Легальны шлях прыбыцця на востраў — праз аэрапорты Пафаса або Ларнакі альбо марскія парты Ларнакі або Лімасола. Нелегальны — праз Турцыю і парты Паўночнага Кіпра, марскія або паветраныя ([[аэрапорт Эркан]]).

З 1 студзеня 2008 года Кіпр уваходзіць у еўразону.

Рэспубліка Кіпр прытрымліваецца палітыкі недалучэння і не ўваходзіць у НАТА.

Турэцкі сектар пазначаецца на картах як «тэрыторыя, недаступная ў сувязі з турэцкай акупацыяй», тое ж датычыцца карты паўночнай часткі горада Нікасія.

Нерухомасць, размешчаная на Паўночным Кіпры і якая належала да 1974 года этнічным грэкам, працягвае лічыцца іх уласнасцю. Купля такой нерухомасці можа лічыцца легальнай у Турэцкай Рэспубліцы Паўночнага Кіпра, але ўлады грэчаскага сектара могуць расцаніць такі крок як набыццё скрадзенай маёмасці.

Фармальна пад суверэнітэтам Рэспублікі Кіпр знаходзіцца 98 % тэрыторыі вострава, за выключэннем брытанскіх ваенных баз. Дэ-факта 38 % тэрыторыі займае непрызнаная Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра.

Рух паміж дзвюма часткамі вострава свабодны пры наяўнасці легальнай візы Рэспублікі Кіпр. Віза непрызнанай Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра выдаецца пры ўездзе. Дзеянне страхоўкі можа не распаўсюджвацца на турэцкую тэрыторыю.

Пры вяртанні з паўночнай часткі вострава можа быць праведзены мытны дагляд. Кошты на турэцкай тэрыторыі істотна ніжэйшыя, таму ўвоз тавараў з яе абмяжоўваецца.

У Мінску дзейнічае Ганаровае консульства Рэспублікі Кіпр. Адпаведна ў Нікасіі дзейнічае Ганаровае консульства Рэспублікі Беларусь.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/mfa/en/belarus/ |title=Republic of Belarus |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Cyprus |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt;

Асобам з турыстычнай візай забараняецца весці працоўную дзейнасць. Дазвол на працу павінен быць атрыманы да прыбыцця ў Рэспубліку Кіпр.

=== Членства ў міжнародных арганізацыях ===
Рэспубліка Кіпр уваходзіць у наступныя арганізацыі:
{{multicol}}
* [[ААН]]
* [[АБСЕ]]
* [[Арганізацыя па забароне хімічнай зброі]]
* Аўстралійская група па маніторынгу [[Хімічная зброя|хімічнай]] і [[Біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]
* [[Садружнасць нацый|Брытанская Садружнасць нацый]]
* Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця
* [[Еўрапейскі інвестыцыйны банк]]
* [[Еўрасаюз]]
* [[Інтэрпол]]
* Канферэнцыя ААН па гандлі і развіцці (UNCTAD)
* [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]]
* [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]
* [[Міжнародная арганізацыя працы]]
* Міжнародная асацыяцыя развіцця
* [[Міжнародная гідраграфічная арганізацыя]]
* Міжнародная камерцыйная палата
* [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў]]
* Міжнародная фінансавая карпарацыя
* [[Міжнароднае агенцтва па атамнай энергіі]] (МАГАТЭ)
* [[Міжнародны алімпійскі камітэт]]
* [[Міжнародны валютны фонд]]
* [[Міжнародны крымінальны суд]]
* Міжнародны саюз электрасувязі
{{multicol-break}}
* Міжнародны фонд развіцця сельскай гаспадаркі
* Міжпарламенцкі саюз (Inter-Parliamentary Union)
* Multilateral Investment Guarantee Agency (MIGA)
* Nuclear Suppliers Group
* Праграма Агульнай палітыкі ў галіне замежных спраў і бяспекі Еўрасаюза
* Permanent Court of Arbitration
* [[Рух недалучэння]]
* [[Савет Еўропы]]
* [[СГА]]
* [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]]
* [[Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасці]]
* Сусветная канфедэрацыя працы
* [[Сусветная метэаралагічная арганізацыя]]
* Сусветная мытная арганізацыя
* Сусветная турысцкая арганізацыя
* [[Сусветны паштовы саюз]]
* [[Сусветная арганізацыя прафсаюзаў]]
* Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў
* Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН (ФАО)
* [[ЮНЕСКА]]
* ЮНІДА (Арганізацыя ААН па прамысловым развіцці)
{{multicol-end}}

== Эканоміка ==

На эканоміку Кіпра моцна ўплывае падзел вострава на грэчаскі сектар (Рэспубліка Кіпр) і турэцкі (самаабвешчаная [[Турэцкая Рэспубліка Паўночнага Кіпра]]).

Эканоміка Рэспублікі Кіпр мае значны сектар паслуг і залежыць ад знешняга попыту, у тым ліку ў сферах турызму і інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. У 2025 годзе эканоміка захоўвала высокія тэмпы росту, а дзяржаўны доўг знізіўся ніжэй за 60 % ВУП.&lt;ref name=&quot;imfarticle2026&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2026/06/18/pr-26215-cyprus-imf-executive-board-concludes-2026-article-iv-consultation |title=IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Cyprus |publisher=International Monetary Fund |date=23 чэрвеня 2026 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; З 1 студзеня 2008 года Кіпр уваходзіць у [[еўразона|еўразону]], і яго [[манетарная палітыка]] вызначаецца [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскім цэнтральным банкам]].

Турэцкі сектар уяўляе сабой адну пятую насельніцтва і адну траціну ВНП у параўнанні з грэчаскай часткай вострава. У сувязі з тым, што ён прызнаны толькі Турцыяй, Паўночны Кіпр адчувае цяжкасці з міжнародным фінансаваннем, і замежныя фірмы звычайна пазбягаюць інвестыцый у яго. Палова працоўнай сілы занята ў сельскай гаспадарцы, на дзяржаўнай і ваеннай службе. У абарачэнні ў паўночнай частцы вострава знаходзіцца турэцкая ліра. Турцыя таксама аказвае прамую і ўскосную дапамогу турызму, адукацыі, прамысловасці і інш.

У абодвух сектарах існуе праблема забеспячэння вадой, плануецца будаўніцтва апрасняльных станцый.

=== Афшорны сектар ===
Афшорны рэжым для кампаній міжнароднага бізнесу (International Business Companies), які дзейнічаў з 1 студзеня [[1977]] года, спыніўся 1 мая [[2004]] года (з моманту ўступлення Рэспублікі Кіпр у ЕС). Афшорны рэжым Кіпра прадугледжваў прымяненне стаўкі карпаратыўнага падатку 4,25 % для кампаній, якія не ажыццяўлялі дзейнасці на тэрыторыі Рэспублікі. У цяперашні час кампаніі міжнароднага бізнесу не існуюць (яны альбо былі ліквідаваны, альбо былі перарэгістраваны на працягу 2004—2005 гадоў). Падатковае заканадаўства Кіпра пасля ўступлення краіны ў Еўрапейскі Саюз неаднаразова змянялася. З 1 студзеня 2026 года асноўная стаўка падатку на прыбытак кампаній павялічана з 12,5 % да 15 %.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/app/uploads/sites/11/2025/05/CY-APR-2026-Final.pdf |title=Cyprus Annual Progress Report 2026 |publisher=Ministry of Finance of the Republic of Cyprus |date=1 красавіка 2026 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; Прадугледжана існаванне рэзідэнтных і нерэзідэнтных кампаній.

Падатковым рэзідэнтам Кіпра прызнаецца кампанія, менеджмент якой знаходзіцца на Кіпры і эфектыўнае кіраванне якой адбываецца на Кіпры (дастаткова, каб большасць дырэктараў, напрыклад 2 з 3, з’яўляліся падатковымі рэзідэнтамі Кіпра, а лепш і грамадзянамі, а таксама каб усе пасяджэнні рады дырэктараў і прыняцце рашэнняў па здзелках і інш. адбываліся на Кіпры).

Стварэнне, функцыянаванне і ліквідацыя кампаній рэгулююцца Законам Рэспублікі Кіпр «Аб кампаніях» (The Companies Law, Cap. 113). Асноўным матывам куплі кампаніі, зарэгістраванай у Рэспубліцы Кіпр, з’яўляецца тое, што паводле п. 22 арт. 8 «Вызваленні» Закона Рэспублікі Кіпр ад 15.07.2002 № 118(I)/2002 «Аб падаходным падатку» прыбыткі ад рэалізацыі каштоўных папер вызваляюцца ад падаткаабкладання. Пад каштоўнымі паперамі ў Рэспубліцы Кіпр разумеюцца акцыі, аблігацыі, дзяржаўныя аблігацыі або долі ўдзельнікаў кампаній ці іншых юрыдычных асоб, заснаваных як на Кіпры, так і ў любой іншай юрысдыкцыі (вэксалі да іх не адносяцца).

=== Заканадаўства і судовая сістэма ===
Прававая сістэма Кіпра ў сучасным выглядзе склалася ў перыяд брытанскага каланіяльнага панавання на востраве (1878—1960). На фарміраванне большасці галін права вырашальны ўплыў аказала англійскае права, шматлікія прававыя інстытуты нічым не адрозніваюцца ад англійскіх. Да моманту брытанскай акупацыі Кіпра ў 1878 г. на востраве дзейнічала асманскае права, якое да гэтага часу было амаль цалкам кадыфікавана, прычым большасць кодэксаў была запазычана ў Францыі. Новае права, аднак, яшчэ не паспела ўкараніцца да таго часу.

Загадам аб судах справядлівасці Кіпра 1882 г. было ўстаноўлена, што ў справах, дзе хоць бы адзін з адказнікаў не з’яўляўся асманскім падданым, ужываецца англійскае права, а ў іншых выпадках — асманскае.

Асманскае права на Кіпры ўключала 5 кодэксаў, паступова замененых англійскім каланіяльным заканадаўствам. Асманскі Крымінальны кодэкс быў заменены ў 1928 г. кіпрскім Крымінальным кодэксам, уведзеным загадам у Радзе; асманскі Камерцыйны кодэкс — Законам аб партнёрствах 1928 г., Вэксальным законам 1928 г. і Законам аб банкруцтве 1930 г. Асманскі Грамадзянскі кодэкс (Маджалла), які ўяўляў сабой кадыфікацыю нормаў шарыяту, быў таксама паступова адменены і заменены шэрагам буйных актаў. У 1930 г. быў уведзены Закон аб кантрактах (The Contract Law, Cap. 149), які ўяўляў сабой вельмі поўную кадыфікацыю англійскага дагаворнага права. Гэты акт быў заснаваны на індыйскім Законе аб кантрактах 1872 г. і Дэкрэце аб кантрактах Занзібара 1917 г. Закон аб грамадзянскіх правапарушэннях 1933 г. уяўляў сабой кадыфікацыю англійскага дэліктнага права (у цяперашні час Кіпр з’яўляецца адзінай краінай у Брытанскай Садружнасці, дзе дэліктнае права кадыфікавана). Астатнія артыкулы Маджаллы былі заменены іншым заканадаўствам. Асманскі Зямельны кодэкс быў заменены Законам аб нерухомай уласнасці (валоданні, рэгістрацыі і ацэнцы) 1945 г. Нарэшце, Марскі кодэкс дзейнічае дагэтуль у частцы, якая не супярэчыць Акту аб гандлёвым мараплаўстве 1894 г.

Акрамя вышэйназваных кодэксаў, у перыяд брытанскага панавання былі кадыфікаваны і некаторыя іншыя галіны права (напрыклад, крымінальна-працэсуальнае, горнае).

Пасля атрымання незалежнасці Кіпрам палажэнні англійскай прававой сістэмы былі ўведзены ў дзеянне Законам аб судах справядлівасці (Courts of Justice Law) у 1960 г. Паводле тэрміналогіі гэтага Закона грамадзянскім і крымінальным судам загадана выконваць палажэнні англійскага агульнага права, «паколькі яны не супярэчаць законам, якія дзейнічаюць у цяперашні час, або змены ў іх не ўнесены Канстытуцыяй». У выпадках, калі адносіны не ўрэгуляваны законамі Кіпра, суды вострава павінны звяртацца да палажэнняў агульнага права і права справядлівасці.

У незалежным Кіпры складаецца ўласнае прэцэдэнтнае права.

У сямейным праве і некаторых пытаннях асабістага статусу дамінуючая роля была захавана за рэлігійным правам (адпаведна царкоўнае права ў грэчаскай супольнасці і мусульманскае — у турэцкай).

У момант стварэння незалежнай кіпрскай дзяржавы меркавалася, што судовая сістэма павінна будзе адлюстроўваць двухсупольнасны характар краіны. На чале вышэйшых судовых органаў — Вышэйшага канстытуцыйнага суда і Вярхоўнага суда (яны былі аб’яднаны ў студзені 1964 г.) — павінны былі стаяць нейтральныя старшыні, якія не належалі б ні да адной з нацыянальных супольнасцей, але мелі права вырашальнага голасу і павінны былі захоўваць баланс паміж кіпрыётамі-грэкамі і кіпрыётамі-туркамі — членамі вышэйназваных судоў.

Канстытуцыя 1960 г. прадугледжвала, што суд над кіпрыётамі-туркамі павінен быў ажыццяўляць толькі суддзя-турак, а над кіпрыётамі-грэкамі — суддзя-грэк. У выпадку, калі ў судовай справе ўдзельнічалі кіпрыёты-грэкі і кіпрыёты-туркі, справа разглядалася змешаным судом. Былі створаны супольныя органы грэкаў і туркаў, якія мелі заканадаўчыя і адміністрацыйныя паўнамоцтвы ў пытаннях адукацыі, рэлігіі, культуры, спорту, кааператываў і крэдытных таварыстваў. Пасля міжсупольнасных сутыкненняў 1963 г. змешаныя суды спынілі сваё існаванне.

У выніку судовай рэформы, якая ўступіла ў сілу 1 ліпеня 2023 года, ранейшы адзіны Вярхоўны суд быў падзелены на [[Вярхоўны канстытуцыйны суд Кіпра|Вярхоўны канстытуцыйны суд]] і [[Вярхоўны суд Кіпра|Вярхоўны суд]], а таксама быў створаны Апеляцыйны суд. Вярхоўны суд з’яўляецца судом трэцяй і апошняй інстанцыі ў грамадзянскіх і крымінальных справах і можа складацца з сямі суддзяў. Вярхоўны канстытуцыйны суд разглядае канстытуцыйныя і адміністрацыйныя справы і можа складацца з дзевяці суддзяў.&lt;ref name=&quot;courtstructure&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.supremecourt.gov.cy/Judicial/sc.nsf/All/84D18A508E4E1A67C2258DAE0040B461/$file/%CE%9F%CE%BC%CE%B9%CE%BB%CE%AF%CE%B1%20%CF%84%CE%B7%CF%82%20%CE%94%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%8D%20%CF%84%CE%BF%CF%85%20%CE%91%CE%BD%CF%89%CF%84%CE%AC%CF%84%CE%BF%CF%85%20%CE%94%CE%B9%CE%BA%CE%B1%CF%83%CF%84%CE%B7%CF%81%CE%AF%CE%BF%CF%85%20%CE%9B.%20%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%B4%CE%BF%CF%85%20%CE%91%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%AD%CE%BF%CF%85%20%CF%83%CF%84%CE%BF%20%CE%A3%CF%85%CE%BD%CE%AD%CE%B4%CF%81%CE%B9%CE%BF%20%20EUROPEAN%20JUDICIAL%20TRAINING.pdf |title=Cyprus’ Court Structure |publisher=Supreme Court of Cyprus |date=27 лютага 2026 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt;

Грамадзянскія справы і нязначныя злачынствы, за якія прадугледжана пакаранне да 3 гадоў зняволення або да 500 фунтаў штрафу, разглядаюцца ў акруговых судах (District Courts). У юрысдыкцыю судоў асізаў (Assize Courts) уваходзяць больш сур’ёзныя справы. Апеляцыйнай інстанцыяй у адносінах да іх з’яўляецца Вярхоўны суд Кіпра. У Рэспубліцы Кіпр няма судоў, якія разглядаюць асобныя катэгорыі крымінальных спраў (напрыклад, звязаных з дзяржаўнай бяспекай). Аднак ёсць спецыялізаваныя суды па разглядзе некаторых некрымінальных спраў: Суд працоўных спрэчак, Суд арэнднага кантролю і Сямейны суд. Гэтыя суды ажыццяўляюць выключную юрысдыкцыю ў адпаведных пытаннях, іх рашэнні могуць быць абскарджаны толькі з пункту гледжання права ў Вярхоўным судзе.

Генеральны пракурор Рэспублікі Кіпр выступае ў якасці галоўнага юрыдычнага дарадцы Прэзідэнта Рэспублікі і Рады міністраў і адначасова з’яўляецца дырэктарам дэпартамента публічных пераследаў.

У склад Вярхоўнага суда сепаратнай дзяржавы — Турэцкай Рэспублікі Паўночнага Кіпра — уваходзяць старшыня і 4 суддзі. Ён выконвае таксама функцыі канстытуцыйнага суда, вышэйшага адміністрацыйнага суда і касацыйнага суда. Гэтак жа, як і ў Рэспубліцы Кіпр, акруговыя суды ў складзе аднаго суддзі разглядаюць справы, за якія прадугледжана зняволенне на тэрмін не больш за 3 гады, суды асізаў у складзе трох суддзяў разглядаюць больш сур’ёзныя справы.

У 1991 г. у Рэспубліцы Кіпр была заснавана пасада омбудсмана (упаўнаважанага па правах чалавека).

Адвакатура арганізавана ў выглядзе партнёрстваў, якія дзейнічаюць на падставе Закона аб партнёрствах (паўтарае аднайменны англійскі Закон 1890 г.). Пасля атрымання юрыдычнай адукацыі кандыдаты ў адвакаты павінны здаць адвакацкі экзамен, які праводзіцца Прававой радай (Legal Board), і прайсці гадавую стажыроўку ў адваката, які мае не менш за пяць гадоў стажу. Адвакат з не менш чым трохгадовым стажам мае права выступаць у любым судзе краіны.

== Тэлекамунікацыі ==
Найбуйнейшым аператарам тэлекамунікацый на Кіпры ёсць дзяржаўная кампанія [[Cyta]], якая працуе на рынках стацыянарнай і мабільнай сувязі, шырокапалоснага доступу ў Інтэрнэт і тэлебачання. Таксама дзейнічаюць іншыя аператары, у тым ліку Epic, PrimeTel і Cablenet.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/media/sites/13/2024/04/DD-2030-Cyprus-Report_final.docx.pdf |title=National Digital Decade Strategic Roadmap |publisher=Republic of Cyprus |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt;

== Нацыянальныя святы ==
* Новы год — 1 студзеня
* [[Вадохрышча]] — 6 студзеня
* [[Чысты панядзелак]]
* Дзень незалежнасці Грэцыі — 25 сакавіка
* Нацыянальны дзень Кіпра — 1 красавіка
* Страсная пятніца
* Страсная субота
* [[Вялікдзень]]
* [[Светлы панядзелак|Велікодны панядзелак]]
* [[Велікодны аўторак]]
* [[Першага мая|Міжнародны дзень працы]] — 1 мая
* [[Дзень Святога Духа]]
* [[Успенне Багародзіцы]] — 15 жніўня
* Дзень незалежнасці Кіпра — 1 кастрычніка
* [[Дзень Охі]] — 28 кастрычніка
* [[Вігілія]] — 24 снежня
* [[Нараджэнне Хрыстова]] — 25 снежня
* [[Дзень падарункаў]] — 26 снежня

== Кіпрская кухня ==
[[Файл:Turkish Meze Plate.jpg|thumb|Турэцкае мезэ]]

У аснове кухні Кіпра ляжаць міжземнаморскія стравы, у першую чаргу грэчаскія і турэцкія. Да іх ліку адносіцца мезэ (мясное ці рыбнае асарці), распаўсюджанае і ў Грэцыі, і ў Турцыі, і клефтыка — запечанае мяса ягняці. Распаўсюджаны і іншыя стравы грэчаскай кухні.

Да мясцовых страў з морапрадуктаў адносяцца [[кальмары]] і [[васьміногі|васьміног]] у чырвоным [[віно|віне]].

Вядомасцю карыстаецца віно Камандарыя, вытворчасць якога пачалася ў часы крыжакоў.

Брытанская спадчына ў галіне кулінарыі выяўляецца ў традыцыйных «англійскіх сняданках» з яечняй, [[бекон]]ам і [[фасоля]]й. У шэрагу бараў [[піва]] падаецца ў англійскіх [[пінта]]х.

== Узброеныя сілы ==
Асновай Узброеных сіл Рэспублікі Кіпр з’яўляецца Кіпрская нацыянальная гвардыя ({{Іншамоўны тэкст|грэчаская|Εθνική Φρουρά}}), заснаваная ў 1964 годзе і якая складаецца з сухапутных, марскіх і паветраных войск.&lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{cite web|lang=en|url=https://www.gov.cy/army/en/|title=National Guard Cyprus|publisher=National Guard of the Republic of Cyprus|accessdate=18 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;

Сухапутны войскі Нацыянальнай гвардыі ўключаюць пяхотныя і механізаваныя часці, бранятанкавыя, артылерыйскія, інжынерныя падраздзяленні.&lt;ref name=&quot;NG&quot; /&gt;

ЗША на працягу доўгага часу абмяжоўвалі пастаўкі ўзбраенняў Рэспубліцы Кіпр, аднак з 1 кастрычніка 2025 года да 30 верасня 2026 года адмова ў выдачы дазволаў на абаронны гандаль з Рэспублікай Кіпр прыпынена.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.federalregister.gov/documents/2025/09/09/2025-17287/amendment-to-the-international-traffic-in-arms-regulations-prohibited-exports-imports-and-sales-to |title=Amendment to the International Traffic in Arms Regulations |publisher=Federal Register |date=9 верасня 2025 |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt;

У Рэспубліцы Кіпр дзейнічае абавязковая вайсковая служба для мужчын. Тэрмін абавязковай службы складае 14 месяцаў.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.cy/genderequalitycommissioner/documents/national-action-plan-for-the-implementation-of-un-resolution-1325/ |title=National Action Plan for the Implementation of UN Resolution 1325 |publisher=Republic of Cyprus |accessdate=18 жніўня 2026 |lang=en }}&lt;/ref&gt; З 2008 года абавязковая вайсковая служба распаўсюджваецца таксама на мужчын, якія належаць да трох прызнаных Канстытуцыяй рэлігійных груп — армян, маранітаў і лацінян; раней яны былі вызвалены ад абавязковай службы.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.refworld.org/en/download/66976
 |title=Third Report submitted by Cyprus pursuant to Article 25, paragraph 2 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities
 |publisher=Council of Europe
 |date=30 красавіка 2009
 |accessdate=18 жніўня 2026
 |lang=en
}}&lt;/ref&gt; Туркі-кіпрыёты ў Нацыянальную гвардыю Рэспублікі Кіпр не прызываюцца.

== Гл. таксама ==
* [[Кіпрская праваслаўная царква]]
* [[Гісторыя Кіпра]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|аўтар=Адзярыха В. У.|артыкул=Кіпр|старонкі=273|том=8}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cyprus.gov.cy/ Republic of Cyprus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100106033238/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/dmlcitizen_en/dmlcitizen_en?OpenDocument |date=6 студзеня 2010 }}

{{Франкафонія}}
{{Краіны ў Міжземнага мора}}
{{Садружнасць нацый}}
{{Краіны Азіі}}
{{Краіны Еўропы}}

{{Міжземнаморскі Саюз}}

[[Катэгорыя:Кіпр| ]]
[[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]]</text>
      <sha1>cusfkp90ajwnlty95b3ybhn81vuhoup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Быццё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26483</id>
    <revision>
      <id>5212391</id>
      <parentid>5201538</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15493" sha1="svvcok98gebrhti73fyarq922v7uh39" xml:space="preserve">{{Выданне
| Назва          = Быццё
| Арыгінал назвы = בְּרֵאשִׁית (Бэ-рэшыт — «У Пачатку»)
| Выява       = 
| Шырыня            =
| Подпіс            = 
| Аўтар             = [[Майсей]]
| Жанр              = [[Свяшчэннае Пісанне]]
| Мова              = [[старажытнаяўрэйская]]
| Серыя             = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Пяцікніжжа]]
| Выпуск            = &lt;!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --&gt;
| Папярэдняя        = 
| Наступная         = [[Кніга Зыход|Зыход]]
}}
'''Кніга «Быццё»''' ({{lang-he|בְּרֵאשִׁית}}, '''Бэ-рэшы́т''' — «У Пачатку»; {{lang-la|Genesis}}; {{lang-grc|Γένεσις}} — «Паходжанне») — кніга, якой адкрываецца кананічны звод [[Стары запавет|Старога запавету]]. Створана ў 5 ст. да н.э. на [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскай мове]], у 2 ст. да н.э. перакладзена на [[Грэчаская мова|грэчаскую мову]] і названа «Генезіс», г.зн. «Паходжанне».

У гэтай кнізе выкладаецца гісторыя стварэння [[Бог]]ам свету і чалавека, распавядаецца пра [[Адам]]а і [[Ева|Еву]], іх грэхападзенне, пра першых патрыярхаў, Іосіфа Прыгожага і пра егіпецкі палон, у якім знаходзіўся яўрэйскі народ. Апісваецца гісторыя чалавецтва да Патопу і пасля яго, а таксама сам Патоп. Падзеі даведзены да часоў легендарных патрыярхаў [[Аўрам|Аўрама]], [[Ісак|Ісака]] і [[Якаў (патрыярх)|Якава]]. Смерцю апошняга і яго сына Іосіфа завяршаецца апавяданне ў кнізе «Быццё».

Бог стварыў свет за шэсць дзён. У першы дзень было створана святло і аддзелена ад цемры, у другі дзень утворана неба і аддзелена вада нябесная ад вады зямной, у трэці дзень раздзелены суша і мора, а таксама створана расліннасць. У чацвёрты дзень Бог пачаў упрыгожваць, засяляць Зямлю, зрабіўшы яе зручнай для жыцця. Ён стварыў свяцілы (Сонца, Месяц і зоркі) для асвятлення Зямлі і для разліку часу. У пяты дзень Ён засяліў водную стыхію і паветра рыбамі і птушкамі, у шосты дзень стварыў жывёл і чалавека. Бог убачыў, што атрымалася добра, і прызначыў чалавека быць уладаром над усім зямным светам. Закончыўшы працу, Бог аддаў сёмы дзень адпачынку, блаславіў і асвяціў яго. Тут заключаны глыбокі сэнс: рэлігійны сюжэта паказвае паслядоўнасць эвалюцыі Космасу і жыцця, паэтапнасць утварэння розных касмічных, прыродных формаў. А «дзень» Бога неабходна разумець метафарычна: «дзень у Бога як тысяча гадоў», інакш кажучы, «дзень» — нейкі перыяд.

Свет гарманічны і прыгожы, бо створаны Богам. [[Чалавек]]а ж Бог стварае падобным да сябе, чалавек падобны да Бога сваім творчым патэнцыялам, яму даравана свабода выбару, ён свабодны, як і Бог, і гэтым адрозніваецца нават ад анёлаў. Але прырода чалавека дваістая, бо цела яго — матэрыяльнае, ён створаны з зямлі (Адам па-яўрэйску «чырвоная зямля»). Першачалавека [[Адам]]а сімвалічна неабходна разглядаць як увасабленне ўсяго чалавецтва. Жонка яго [[Ева]] — сімвал матэрыяльнага аспекту жыцця, яна маці ўсяго Існага. 3 духоўнага пункту гледжання Ева — антыпод [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], духоўнай Маці ўсіх людзей.

Бог пасяліў першую чалавечую пару ў садзе [[Эдэм]] (у старажытнаславянскай мове перакладзена як Рай), каб чалавек даглядаў яго і ахоўваў, дазволіўшы Адаму і Еве есці любую садавіну з дрэў саду, акрамя плода з Дрэва спазнання дабра і зла. Змей спакушае Еву парушыць забарону. Змей у хрысціянскай традыцыі лічыцца ўвасабленнем зла, спакушальнікам, д'яблам. Бог праклінае змея і выганяе першалюдзей з Эдэма. 3 таго часу наканаванне Адама — у поце здабываць хлеб свой, а Евы — у пакутах нараджаць дзяцей.

Сюжэт пра грэхападзенне, нягледзячы на знешнюю займальнасць, надзвычай складаны ў філасофскім сэнсе, і яго неабходна разумець алегарычна. Грэх першалюдзей у тым, што яны зрабілі ўчынак паводле волі, супрацьлеглай волі Бога, таму выйшлі са сферы закону, пакладзенага Богам у аснову свету. У чалавека з'явілася функцыя спазнання, функцыя розуму, які, аднак, не ўсёмагутны. Першародны грэх сказіў сапраўднасць чалавека, створанага нявінным, бязгрэшным.

Пасля выгнання з раю Адам і Ева сталі жыць на Зямлі і працаваць. У іх нараджаюцца дзеці. Адзін з сыноў, [[Каін]], робіцца земляробам, другі, [[Авель]], — пастухом. Раззлаваўшыся на брата за тое, што яго ахвяра больш падабаецца Богу, Каін забівае Авеля. Гэта другі грэх чалавецтва — братазабойства. Ад яго — усе канфлікты, злачынствы, войны.

Пасля забойства Авеля Адам сто трыццаць гадоў не набліжаўся да Евы. Але аднойчы Анёл параіў яму пачаць зноў жыць з жонкай. Нарадзіўся трэці сын — [[Сіф]], які ўвасабляе шчодрае і любячае чалавечае сэрца.

Нашчадкі Каіна былі пакараны [[Сусветны патоп|Сусветным Патопам]]. Гэта алегарычная карціна пагібелі цывілізацыі, разбурэння культуры. Але сапраўды каштоўнае выратоўваецца ў каўчэгу. У Сіфа быў бязгрэшны нашчадак — [[Ной]], такі ж любімы Богам, як і Сіф. Ной пабудаваў [[Ноеў каўчэг|каўчэг]] і выратаваўся ў ім са сваёй сям'ёю. Пасля выратавання Ной першы заняўся земляробствам. Адам памёр, калі яму было 950 гадоў. Ад яго сыноў паходзяць усе народы Зямлі: ад [[Сім]]а — семіты (аліўкавая раса), ад [[Хам]]а — афрыканцы (чорная раса), ад [[Яфет]]а — еўразійскія народы (белая раса).

Шматлікія нашчадкі Ноя спачатку гаварылі на адной мове. I вырашылі яны пабудаваць вежу да неба ў мясцовасці пад назвай Вавілон (у перакладзе «Брама Бога»). Бог абурыўся такім нахабствам і аднойчы зрабіў так, што ўсе будаўнікі загаварылі на розных мовах. Пачалася неразбярыха, бязладдзе («вавілонскае перамяшэнне», «вавілонскі вэрхал»), і будаўніцтва засталося незакончаным.

Пасля гісторыі пра Патоп і пра [[Вавілонская вежа|Вавілонскую вежу]] ў кнізе «Быццё» распавядаецца пра першапродкаў яўрэйскага народа: Аўраама, яго сына Ісака, унука Іакава. Аповед пра сына Іакава — Іосіфа Прыгожага — сюжэт пра няшчасці, пакуты, прыгоды чалавека, нарэшце ўзнагароджанага за праведнае жыццё. Лёс Іосіфа — парадыгма чалавечага лёсу ўвогуле. Бацька з усіх сыноў найбольш любіў сына ад любімай жонкі — прыгожага, добрага, разумнага Іосіфа. Зайздроснікі-браты прадаюць Іосіфа ў рабства. Ён трапляе ў Егіпет і служыць у доме, дзе жонка гаспадара заляцаецца да яго, а пасля сваёй няўдачы яго ж і абвінавачвае ў згвалтаванні. Іосіфа кідаюць у засценак. У турме ён разгадвае сны іншых вязняў, і яны спраўджваюцца. У гэты час фараон бачыць незвычайны сон пра сем тлустых і сем худых кароў. Ніхто не можа растлумачыць сон, акрамя Іосіфа. Ён прадказвае надыход сямі ўраджайных гадоў і сямі галодных, дае парады, як дзяржаве неабходна падрыхтавацца. Узрадаваны фараон робіць Іосіфа сваім першым міністрам. Калі сапраўды надышоў голад і суседнія народы пацягнуліся ў багаты Егіпет, Іосіф сустрэўся з братамі, дараваў ім і пакінуў іх каля сябе, бо не хацеў памятаць благое. На ім ляжала місія: у цяжкі момант выратаваць свой народ.

Цесна звязаная сваім зместам з усім Пяцікніжжам Майсея, Кніга «Быццё» ўяўляе сабой своеасаблівыя ўводзіны да наступных [[Біблія|біблейскіх]] кніг ([[Кніга Зыход|«Выхад»]], «Левіт», «Лічбы» і «Другі закон»), змест якіх прысвечаны апісанню станаўлення і развіцця жыцця шматпляменнага старажытнаяўрэйскага народа і зараджэнню ў ім прыкмет арганізаванага грамадскага ладу з уласцівай яму сістэмай светапогляду, традыцый і заканадаўства, прасякнутых міфалагічнымі ўяўленнямі, характэрнымі не толькі яму, але і іншым старажытным народам тагачаснага Блізкага Усходу. Змест, вобразы, сюжэты кнігі «Быццё» шырока выкарыстоўваліся ў фальклоры, літаратуры і мастацтве&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф. Творы:... С. 157—158.&lt;/ref&gt;.

==Пераклады==
* [[Кніга Быццё (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260413172506/https://biblia.by/skaryna-b/1/1/ Перъвыи книги Моисеовы рекомыи Бытья])
* [http://casasloviec.co.uk/index.php-newsid=806.htm Першая кніга Масеява - Быцьцё] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter2 Быцьцё] ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija_Piaciknizza_Majsieja.html#chapter1 Кніга Роду] ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]] 
* [https://bible.by/bvc-2017/1/1/ Кніга Роду] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/1/1/ Быцьцё] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
* [https://web.archive.org/web/20231213125430/https://biblia.by/newbible/1/1/ Новая беларуская Біблія. Кніга Роду 1-3] ([[Ірына Дубянецкая]] і іншыя)
* [https://biblia.by/surynovic/1/1/ Кніга Роду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240418110152/https://biblia.by/surynovic/1/1/ |date=18 красавіка 2024 }} ў перакладзе [[Яўген Бартніцкі|Сяргея Сурыновіча]]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|157—158}}
* Шамякіна Т. Біблія // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ: для ст. шк. узросту / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 257—280. ISBN 978-985-02-0925-2.
{{Commons|Category:Book of Genesis}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Пяцікніжжа]]
[[Катэгорыя:Кніга Быццё| ]]</text>
      <sha1>svvcok98gebrhti73fyarq922v7uh39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курт фон Готберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26949</id>
    <revision>
      <id>5212540</id>
      <parentid>4800674</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="rco48hhs4nploe0puwqwu4of2ljlwlu" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| беларускае імя        = Курт фон Готберг
| арыгінальнае імя   = {{lang-de|Curt von Gottberg}}
|партрэт = 
| шырыня партрэта = 180px
| тытул = начальнік уліковага кіравання [[Галоўнае кіраванне СС|Галоўнага кіравання СС]]
| сцяг = Flag Schutzstaffel.svg
| перыядпачатак = [[1 кастрычніка]] [[1940]]
| перыядканец = [[27 чэрвеня]] [[1942]]
| папярэднік =
| пераемнік = [[Карл Цэнер]]

 | тытул_2              = Кіраўнік СС і паліцыі ў Беларусі
 | сцяг_2               = Flag Schutzstaffel.svg
 | перыядпачатак_2       = [[21 ліпеня]] [[1942]]
 | перыядканец_2        = [[15 ліпеня]] [[1943]]
 | папярэднік_2     = [[Карл Шэфер]]
 | пераемнік_2           = [[Вальтэр Шыман]]
| тытул_3 = генеральны камісар Беларусі
| сцяг_3 = Flag of Germany 1933.svg
| перыядпачатак_3 = [[23 верасня]] [[1943]]
| перыядканец_3 = [[верасень]] [[1944]]
| папярэднік_3 = [[Вільгельм Кубэ]]
| пераемнік_3 = —
| дата нараджэння = 11.02.1896
| месца нараджэння = акруга [[Праўдзінск|Фрыдланд]], [[Усходняя Прусія]]
| дата смерці = 31.05.1945
| месца смерці = [[Лейтцхёфт]], акруга [[Фленсбург]], [[Шлезвіг-Гольштэйн]]
| гады службы =
| прыналежнасць =
| род войскаў =
| званне = [[обергрупенфюрар]] [[СС]]
| камандаваў =
| бітвы =
| партыя = [[НСДАП]] (1932)
| дзейнасць =
| прафесія =
| адукацыя =
| навуковая ступень =
| узнагароды =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Жалезны крыж 2-га класа}} {{!}}{{!}} {{Жалезны крыж 1-га класа}} {{!}}{{!}} {{Ганаровы крыж ветэрана вайны}}
{{!}}-
{{!}} {{Нямецкі крыж у золаце}} {{!}}{{!}} {{Медаль За Выслугу гадоў у НСДАП (10 гадоў)}} {{!}}{{!}} {{Медаль «У памяць 1 кастрычніка 1938»}}
{{!}}-
{{!}} {{Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа}}
{{!}}}
}}
'''Курт фон Готберг''' ({{lang-de|Curt von Gottberg}}, {{ДН|11|2|1896}} — {{ДС|31|5|1945}}) — адзін з вышэйшых кіраўнікоў нямецкай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі ў 1942—1944.

== Біяграфія ==
Курт фон Готберг удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У 1919—1924 служыў у добраахвотніцкім корпусе «Брыгада Эрхарда». У 1932 уступіў у НСДАП і СС. З 1937 у Галоўным ведамстве па расавай палітыцы і пасяленнях, з 1939 оберфюрар СС і галоўны камісар ведамства зямлі ў [[Прага|Празе]]. У 1940—1942 начальнік рэгістрацыйнага ведамства ў галоўным упраўленні СС, брыгадэнфюрар СС і генерал-маёр паліцыі.

З восені [[1942]] камандзір «баявой групы Готберг», потым кіраўнік СС і паліцыі ў Беларусі. Пасля гібелі гаўляйтэра [[В. Кубэ]] з верасня [[1943]] да ліпеня [[1944]] Курт фон Готберг выконваў абавязкі генеральнага камісара [[генеральная акруга Беларусь|Беларусі]]. Адначасова з 1943 з’яўляўся прадстаўніком рэйхсфюрара СС у Цэнтральнай Расіі. З чэрвеня 1944 обергрупенфюрар СС.

Готберг лічыў, што [[беларусы]] не нацыя.&lt;ref&gt;Mark Alexander: ''Nazi Collaborators, American Intelligence, and the Cold War. The Case of the Byelorussian Central Council.'' University of Vermont Graduate College Dissertations and Theses, Nr. 424, 2015, с. 55 ([http://scholarworks.uvm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1423&amp;context=graddis PDF] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160730172604/http://scholarworks.uvm.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1423&amp;context=graddis |date=30 ліпеня 2016 }})&lt;/ref&gt; Свайму шэфу Галоўнага ўпраўлення СС Готлабу Бергеру ён пісаў, што «ідэі нацыянальнай Беларусі з’яўляюцца выдумкай беларускіх эмігрантаў і берлінскіх салонных палітыкаў і ў сапраўднасці проста не існуюць»&lt;ref&gt;''Туронак Ю''. Людзі СБМ / [[Юры Туронак]]. — Вільня: Gudas, 2006. — С. 45.&lt;/ref&gt;.

У канцы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] кіраваў барацьбой з французскім рухам супраціўлення. Пасля арышту саюзнікамі скончыў жыццё самагубствам у Фленбургу (Германія) ў маі 1945 года.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Готберг Курт фон}}
[[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:Кіраўнікі акупацыйнага рэжыму Трэцяга рэйха]]
[[Катэгорыя:Нацысцкія злачынцы]]
[[Катэгорыя:Афіцэры СС]]</text>
      <sha1>rco48hhs4nploe0puwqwu4of2ljlwlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Выхад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27228</id>
    <revision>
      <id>5212394</id>
      <parentid>5112896</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9324" sha1="f6e482ekmziwb4n4a27eim59owih27v" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Выхад
 |Арыгінальнае напісанне     = שְׁמוֹת 
 |Ілюстрацыя                = Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_079.jpg
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = [[Майсей, які разбівае Скрыжалі Запавету]], 1659 [[Рэмбрант]]а.
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = [[Пяцікніжжа]]
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[Старажытнаяўрэйская мова|яўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = 
 |Лацінскае напісанне        = 
 |Легендарны аўтар          = 
 |Аўтар (царкоўнае паданне) = [[Майсей]]
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Егіпет, [[Сінайскі паўвостраў]]
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = 
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга Быцця]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга Левіт]]
 |Вікісховішча                  = Book of Exodus
 |Вікікрыніцы                   = Зыход
}}
'''Кніга «Выхад»''', '''кніга «Зыход»''' ({{lang-he|שְׁמוֹת}}, '''Шмот''' — «Вось імёны»; {{lang-la|Exodus}} ад грэч. Ἔξοδος — выхад, зыход) — другая кніга [[Стары Запавет|Старога Запавету]]. Паводле зместу з'яўляецца працягам [[кніга Быццё|кнігі «Быццё»]]. Яе асноўная тэма — выхад ізраільскага народа з егіпецкай няволі і яго вандраванне ў пустыні на чале з [[Майсей|Майсеем]]&lt;ref&gt;[http://www.catholic.by/2/libr/slounik.html#q149 catholic.by]&lt;/ref&gt;.

У кнізе «Выхад» апісваецца лёс 12 кален яўрэйскага народа. Паказваюцца надзвычай жорсткія ўмовы іх паднявольнага жыцця ў Егіпце пасля смерці [[Іосіф (сын Якава)|Іосіфа]] і прыходу да ўлады новага фараона, які, незадаволены хуткім ростам яўрэйскага насельніцтва, выдаў загад для павівальных бабак, каб яны, прымаючы роды ў цяжарных ізраільцянак, бязлітасна знішчалі яўрэйскіх немаўлят мужчынскага полу. Галоўны герой гэтай кнігі — [[Майсей]]. У «Выхадзе» падаецца надзвычай складаная, поўная прыгод і драматызму гісторыя яго жыцця ад нараджэння і да таго часу, калі ён стаў правадыром свайго народа і вывеў яўрэяў з егіпецкай няволі. Толькі на другі год іх блуканняў па пустыні, апавядаецца ў Бібліі, Бог на адной з гор [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскага паўвострава]] даў ім праз Майсея свой закон, паводле якога яны павінны былі жыць і ўсталёўваць свае ўзаемаадносіны з богам. Захаванне гэтага дагавору-запавету стала ўмовай заступніцтва ўсявышняга за яўрэяў, іх будучага лёсу і выратавання. Майсей з гэтага часу стаў фактычным заканадаўцам свайго народа, складальнікам маральнага кодэкса, асноўная сутнасць якога сфармулявана ў славутых [[Дзесяць запаведзяў|10 запаведзях]]. Далей у творы падаецца падрабязны пералік самых разнастайных і дэталёвых настаўленняў і правіл, якія датычаць быту яўрэяў, іх звычаяў і рэлігійных абрадаў. Кніга «Выхад» завяршаецца апісаннем будаўніцтва свяцілішча і асвячэннем яго па даручэнню бога заканадаўцам Майсеем.&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф. Творы:... С. 162—163.&lt;/ref&gt;

== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Кніга Выхад (Скарына)}}
Кніга «Выхад» [[Ф. Скарына|скарынаўскага]] друку пачынаецца тытульным аркушам, на якім змешчана ілюстрацыйная тэматычная гравюра з надпісам: «''Дщера фараонова знашла отроча Моисея у воде''». На яго адвароце пачынаецца прадмова Скарыны. Пасля яе ідзе тлумачальны тэкст наступнага зместу: «''Кто бы пак межи простыми людми братии моей захотел яснее разумети, яковым обычаем был храм уделан, кивот, стол, требник и ризы жреческии, тое все вымалеваное нижей знайдеть''». Перад самім тэкстам кнігі «Выхад» Скарына падае застаўку, якая ўжо была ім выкарыстана ў [[кніга Песня песняў|кнізе «Песня песняў»]]. Апрача гэтых гравюр у кнізе пададзена яшчэ пяць ілюстрацый: у раздзеле 25 на л. 45 адв. з подпісам — «''Взор кивота или скрини завета господьня''», на л. 46 адв. — «''Взор стола, на нем же бѣ хлеб посвященый''», на л. 47 адв. — «''Взор светилника златого с ветием его''», у раздзеле 27 на л. 50 адв. — «''Взор требинка, на нем же приношаху жертвы''» і на л. 52 адв. — партрэтная гравюра Аарона з надпісам «''Взор риз жреческих, еже быша на Ароне''». Апошнія дзве гравюрныя ілюстрацыі [[Францыск Скарына]] паўтарыў у наступнай [[кніга Левіт|кнізе «Левіт»]] з некаторымі адрозненнямі тэксту да гэтых ілюстрацый і асобных дэталей фону ў малюнку [[Аарон]]а. Кніга «Выхад» скарынаўскага выдання захавалася ў 17 асобніках.&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;/&gt;

==Пераклады==
* [[Кніга Выхад (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260607141822/https://biblia.by/skaryna-b/2/1/ Вторыи книги Моисеовы, рекомые от Евреи Геле Смотъ, по-гречески Ексодос, по-латине Екситусъ, а по-руски Исходъ])
* [http://casasloviec.co.uk/index.php-newsid=750.htm Другая кніга Масеява - Выхад] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter53 Выхад] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija_Piaciknizza_Majsieja.html#chapter52 Кніга Выхаду] ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]]
* [https://bible.by/bvc-2017/2/1/ Выхад] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/2/1/ Выхад] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{навігацыя}}
* {{крыніцы/СкарынаТв|162—163}}

{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Кніга Зыход]]</text>
      <sha1>f6e482ekmziwb4n4a27eim59owih27v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Левіт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27587</id>
    <revision>
      <id>5212397</id>
      <parentid>5112905</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7678" sha1="jg5sgmqxahpgk4im6y4vsj1ur6gtf02" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Левіт
 |Арыгінальнае напісанне     = וַיִּקְרָא
 |Ілюстрацыя                = FirtsOfferingAaron.JPG
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = Першае цэласпаленне Аарона. Малюнак Сімяона Саламона.
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = [[Пяцікніжжа]]
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[Старажытнаяўрэйская мова|яўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = 
 |Лацінскае напісанне        = 
 |Легендарны аўтар          = 
 |Аўтар (царкоўнае паданне) = [[Майсей]]
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Егіпет, [[Сінайскі паўвостраў]]
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = 
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга Выхад]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга Лічбаў]]
 |Вікісховішча                  = Book of Leviticus
 |Вікікрыніцы                   = Левіт
}}

'''Кніга «Левіт»''' ({{lang-he|ויקרא}}, '''Ва-ікра''' — «І прызваў»; {{lang-la|Leviticus}}; {{lang-grc|Λευϊτικόν}}) — кніга [[Біблія|Бібліі]], цалкам прысвечаная апісанню шматлікіх абрадавых інструкцый і настаўленняў. Галоўнае месца сярод іх займаюць настаўленні, якія адносяцца да багаслужэння і культу. У прыватнасці, даюцца дакладныя ўказанні, як здзяйсняць абрад ахвярапрынашэння, прычым па кожнаму з відаў ахвяр. Далей ідуць прадпісанні, якія адносяцца да ежы: што і калі можна есці, а чаго нельга. Дазваляецца есці толькі мяса жвачных і парнакапытных жывёл. Вялікая колькасць відаў жывёл аб’яўляецца нячыстымі, і ўжыванне іх мяса ў ежу прызнаецца перад Богам цяжкім грахом. Апавяданне пра падзеі далёкага мінулага яўрэяў у кнізе «Левіт», як і ў іншых кнігах [[Пяцікніжжа Майсея]], увесь час пераплятаецца з павучаннямі, як паводзіць сябе, каб заваяваць і захаваць прыхільнасць Бога. Падаюцца павучэнні на санітарна-гігіенічныя, гаспадарчыя, юрыдычныя, маральна-этычныя і іншыя тэмы. Апрача гэтага, у ёй змяшчаецца багата пазнаваўчага матэрыялу этнаграфічнага характару з жыцця старажытнаяўрэйскага народа.&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф. Творы:… С. 164—165.&lt;/ref&gt;

== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Кніга Левіт (Скарына)}}
Кніга «Левіт» у выданні [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]] захавалася ў 15 асобніках. На тытульным аркушы змешчана тэматычная гравюра, зверху якой надпіс: «''Господь бог глаголеть к Моисею у храму Свѣдення''». Прадмова пачынаецца на адваротным баку тытульнага аркуша і заканчваецца на а. 6 віньеткай, а на л. 6 адв. зноў паўторана гравюра [[Трэбнік]]а. Пад ёй тлумачальны тэкст: «''То ест образ требнинка, на нем же приношаше Арон жертвы господу богу. Он же стоиваше во притворе храмове. И на той крате, еже висить посреди его, паляху жертвы; огнь же всегда горяше зысподу на огнищи его''».&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;/&gt;

Перад пачаткам тэксту кнігі «Левіт» паўтараецца застаўка з [[кніга Песня песняў|кнігі «Песня песняў»]]. На а. 42 адв. паўтораны і гравюрны партрэт [[Аарон|Аарона]] з надпісам: ''&quot;Сей ест Аарон, архиерей найвышший сынов ізраилевых, брат Моисеев, правнук Леувиев. От него же называется книга сня — «Леувит»''. Сама гравюра тут адрозніваецца ад першага варыянта, змешчанага ў [[кніга Выхад|кнізе «Выхад»]], светлымі прасветамі паміж рукамі Арона і слупамі аркі, а таксама чорна-белымі квадратамі падлогі, на якой ён стаіць.&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;/&gt;

==Пераклады==
* [[Кніга Левіт (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260413175818/https://biblia.by/skaryna-b/3/1/ Третие книги Моисеовы, зовемые от Евреи Ва-икра, по-греческии Леувитикосъ, по латине Оферториусъ, по-руски же Леувитъ])
* [http://casasloviec.co.uk/index.php-newsid=751.htm Трэцяя кніга Масеява - Левіт] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter94 Лявіт] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija_Piaciknizza_Majsieja.html#chapter93 Кніга Сьвятарская] ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]] 
* [https://bible.by/bvc-2017/3/1/ Кніга Святарская] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/3/1/ Лявіт] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|164—165}}

{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Пяцікніжжа]]
[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Кніга Левіт| ]]</text>
      <sha1>jg5sgmqxahpgk4im6y4vsj1ur6gtf02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Лічбаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27767</id>
    <revision>
      <id>5212399</id>
      <parentid>5112909</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5836" sha1="401i81j98ug9h3fkp16jwlwtxnmjlc6" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Лічбы
 |Арыгінальнае напісанне     = בְּמִדְבַּר
 |Ілюстрацыя                = P1150002 Cognacq-Jay Rembrandt anesse de Balaam rwk.jpg
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = Валаамава асліца. [[Рэмбрант]].
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = [[Пяцікніжжа]]
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[Старажытнаяўрэйская мова|яўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = 
 |Лацінскае напісанне        = 
 |Легендарны аўтар          = 
 |Аўтар (царкоўнае паданне) = [[Майсей]]
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Егіпет, [[Сінайскі паўвостраў]]
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = 
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга Левіт]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга Другі закон]]
 |Вікісховішча                  = Book of Numbers
 |Вікікрыніцы                   = Лічбы
}}

'''Кніга «Лічбы»''' ({{lang-he|בְּמִדְבַּר‏}}, '''Бэ-мідбар''' — «У пустыні»; {{lang-la|Numeri}}; {{lang-grc|Ἀριθμοί}}) — кніга [[Біблія|Бібліі]] (частка [[Стары Запавет|Старога Запавету]]), якая апісвае гісторыю яўрэяў пасля зыходу з Егіпта.

Распавядаецца пра знаходжанне Ізраэля каля гары Сінай, вандроўкі па пустыні і прыпынак у Кадэшы, дадатковыя законы і прыказанні, войны з суседнімі народамі, нарэшце, паход у Мааб і дзеі прарока [[Валаам]]а. Назва кнігі паходзіць ад перапісу ўсіх, здольных да бою, пра які гаворыцца ў першых раздзелах кнігі, а таксама ў канцы.
== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Кніга Лічбы (Скарына)}}
Надрукаваная [[Ф. Скарына]]м у [[Прага|Празе]] кніга «Лічбы» (1519) захавалася ў 17 асобніках. У гэтым выданні Скарыны змешчана толькі адна арыгінальная гравюра «''Людие ізраилевы с полки своими около храму божия''», якая знаходзіцца на тытульным аркушы кнігі. Астатнія ілюстрацыі ўзятыя з папярэдніх выданняў. Так, застаўка да самога тэксту кнігі запазычана з выдання [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|кнігі «Ісус Сірахаў»]], а віньетка да скарынаўскага пасляслоўя — з прадмовы да [[кніга Левіт (Скарына)|кнігі «Левіт»]].&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф.: Творы... С. 168.&lt;/ref&gt;

==Пераклады==
* [[Кніга Лічбы (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260413181424/https://biblia.by/skaryna-b/4/1/ Четвертые книги Моисеовы, зовемые от Евреи Вайдаберъ, a по-греческы Аритъми, по латине Нумери, по-рускии же Числа])
* [http://casasloviec.co.uk/index.php-newsid=807.htm Чацьвертая кніга Масеява - Лікі] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter122 Лікі] ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]] 
* [https://knihi.com/none/Biblija_Piaciknizza_Majsieja.html#chapter121 Кніга Лічбаў] ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]] 
* [https://bible.by/bvc-2017/4/1/ Кніга Лічбаў] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/4/1/ Лікі] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|168}}
* Шамякіна Т. Біблія // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ: для ст. шк. узросту / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 257—280. ISBN 978-985-02-0925-2.

{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Пяцікніжжа]]
[[Катэгорыя:Кніга Лічбы| ]]</text>
      <sha1>401i81j98ug9h3fkp16jwlwtxnmjlc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Другі закон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27780</id>
    <revision>
      <id>5212396</id>
      <parentid>5112917</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6492" sha1="jfg24else0d2ofgrpwdyjn9nuy7pgu4" xml:space="preserve">{{Выданне
| Назва          = Другі закон
| Арыгінал назвы = דְּבָרִים (Дварым — «Словы»)
| Выява       = Joshua Crossing Jordan (89396850).jpg
| Шырыня            = 200px
| Подпіс           = [[яўрэі|Сыны Ізраіля]] перасякаюць [[Іардан (рака)|Іардан]], [[Гюстаў Дарэ|Дарэ]]
| Аўтар             = прыпісваецца [[Майсей|Майсею]]
| Жанр              = [[Свяшчэннае Пісанне]]
| Мова              = [[старажытнаяўрэйская]]
| Серыя             = [[Біблія]] / [[Стары запавет]] / [[Пяцікніжжа]]
| Выпуск            = каля [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]]
| Папярэдняя        = [[Кніга Лічбы|Лічбы]]
| Наступная         = [[Кніга Ісус Навін]]
}}
'''Другі закон''' ({{lang-he|דְּבָרִים}}, '''Двары{{націск}}м''' — «Словы»; {{lang-la|Deuteronomium}}; {{lang-grc|Δευτερονόμιον}}), або '''Другазаконне''' — кніга [[Біблія|Бібліі]], апошняя кніга з [[Пяцікніжжа Майсея]], своеасаблівы выклад зместу ўсіх папярэдніх кніг Пяцікніжжа Майсея.

Пададзена ў форме прамовы [[Майсей|Майсея]] перад ізраільцянамі напярэдадні іх пераходу праз [[Іардан (рака)|Іардан]] і ўступлення ў [[Зямля Ізраільская|зямлю запаветную]]. Кніга падае паўтарэнне закону, учыненае прарокам перад сваёй смерцю. Гэта апошні запавет перададзены Майсеем свайму народу, які сваім зместам ахоплівае ўвесь закон.

== Назва ==
[[Выява:Book of Deuteronomy Chapter 14-1 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg|thumb|злева|Ілюстрацыя да кнігі Другі закон 14:1]]
Назва «''Другі закон''» паходзіць ад грэчаскага перакладу (у [[Септуагінта|Септуагінце]]) біблейскага выразу {{lang-he|מִשְׁנֵה הַתּוֹרָה}}&lt;ref&gt;Др. 17:18&lt;/ref&gt; (''мішнэ ха-тара''; літар. «рукапіс Торы, перапісаны з іншага рукапісу», «спіс Закону») — {{lang-grc|Δευτερονόμιον}} («другі закон» або «паўтораны закон»). Тым самым змест гэтай кнігі інтэрпрэтаваны ў якасці «другога закону», абвешчанага Майсеем у краіне Мааўскай, і супастаўлены з «першым законам», які быў атрыманы Майсеем ад Бога на гары [[Гара Сінай|Сінай]]. Назва кнігі адпавядае зместу, у Другім законе сапраўды паўтораныя значныя паводле аб’ёму фрагменты рэлігійнага заканадаўства [[Кніга Зыход|кнігі Зыход]].

== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Другі закон (Скарына)}}
Выданы [[Ф. Скарына]]м [[Другі закон (Скарына)|Другі закон]] захаваўся ў 14 асобніках. Як і папярэдняя кніга Пяцікніжжа, яна не вылучаецца багаццем мастацкага аздаблення. Тут змешчаны толькі дзве гравюры, адна з іх — на тытульным аркушы з надпісам: «''Моисей навчает людей ізраилевых втораго закону''» ды паўтораная перад тэкстам кнігі застаўка, перанесеная з [[кніга Ісуса Навіна|кнігі Ісуса Навіна]].&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф.: Творы… С. 168.&lt;/ref&gt;

== Пераклады ==
* [[Другі закон (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260607144847/https://biblia.by/skaryna-b/5/1/ Книги пятыи Моісеовы, рекомыи Вторый Закон, по-евреіски Гель га-дворим, по-греческии Девтерономос, по латине Секунда Лексъ])
* [http://casasloviec.co.uk/index.php-newsid=808.htm Пятая кніга Масеява — Другапраўе] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]]
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter159 Другі закон] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [https://knihi.com/none/Biblija_Piaciknizza_Majsieja.html#chapter158 Кніга Паўторанага Закону] ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]]
* [https://bible.by/bvc-2017/5/1/ Паўтор Закону] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/5/1/ Другазаконьне] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|168}}
* Шамякіна Т. Біблія // Міфалогія і беларуская літаратура: нарысы і эсэ: для ст. шк. узросту / Таццяна Шамякіна. — Мінск: Маст. літ., 2008. — С. 257—280. ISBN 978-985-02-0925-2.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Пяцікніжжа]]
[[Катэгорыя:Кніга Другі Закон| ]]</text>
      <sha1>jfg24else0d2ofgrpwdyjn9nuy7pgu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Руф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27834</id>
    <revision>
      <id>5212401</id>
      <parentid>5112931</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="ay2u2guoouono28m4d8eg4jbkj1e94o" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Кніга Руф
 |Арыгінальнае напісанне     = שמגילת רות‏
 |Ілюстрацыя                = Кніга Руф.jpg
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = «Жніво». Тытульны ліст «Кнігі Руф». Гравюра на дрэве. З пражскай Бібліі Ф. Скарыны. 1517-19.
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = Гістарычныя
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[старажытнаяўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = Ρουθ
 |Лацінскае напісанне        = Liber Ruth
 |Легендарны аўтар          = 
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Ізраіль
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = [[Найвышэйшая песня Саламонава|Шыр га-Шырым]]
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга Суддзяў]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Першая кніга Царстваў]]
 |Вікісховішча                  = Book of Ruth
 |Вікікрыніца                   = Кніга Руф (Скарына)
}}
'''Кніга Руф''' ({{lang-he|שמגילת רות‏}} '''Мэгілат Рут''' — «Скрутак Рут»; {{lang-la|Liber Ruth}}; {{lang-grc|Ρουθ}})
 — 31-я частка [[Танах]]а, 5-я кніга [[Ктувім]], кніга [[Стары Запавет|Старога Запавету]] [[Біблія|Бібліі]].

У «Кнізе Руф» падрабязна выкладзена гісторыя жыцця галоўнай гераіні кнігі, [[Руф]]. «Кніга Руф» — гэта свайго роду [[Пастараль|букалічная]] аповесць, якая яркімі фарбамі малюе патрыярхальны побыт таго часу. Апавяданне пра тое, як бедная Руф збірала каласы на жніве багатага [[Воаз]]а, як апошні, звярнуўшы на яе ўвагу, загадаў рабочым пабольш пакідаць недажатых каласоў, як, па савеце свякрухі, Руф сарамліва прад’явіла свае роднасныя правы на Воаза і як апошні перад старэйшынамі горада пацвердзіў сваё права на яе, выкладзена з непараўнальнай прастатой і шчырасцю.

== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Кніга Руф (Скарына)}}
Кніга «Руф» выдання [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]] захавалася да нашага часу ў 8 асобніках. На тытульным аркушы гэтай кнігі [[Біблія|Бібліі]] змешчана арыгінальная тлумачальная гравюра: «''Руф, прабаба царя Давыдова, подбирает класы за женци''». Перад тэкстам твора пададзена застаўка з [[кніга Ісус Навін|кнігі «Ісус Навін»]], якая часта паўтараецца ў іншых кнігах, выдадзеных Скарынам&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф.: Творы… С. 169.&lt;/ref&gt;.

== Пераклады ==
* [[Кніга Руф (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260607141153/https://biblia.by/skaryna-b/8/1/ КНИГИ РУФЪ ПОЧИНАЮТСЯ, еже суть о понимании Вооза жены Руфъ, от неяже племеня родися Христосъ])
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter241 Кніга Рут] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [https://bible.by/bjs/8/1/ Кніга Руціна] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=858 Кніга Рут] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210606161651/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=858 |date=6 чэрвеня 2021 }} у перакладзе [[Леанід Галяк|Леаніда Галяка]]
* [https://bible.by/bvc-2017/8/1/ Кніга Рут] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/8/1/ Кніга Рут] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
* [https://web.archive.org/web/20240425162943/https://biblia.by/262/8/1/ Книга Рутъ] з Віленскага кодэксу 262&lt;ref&gt;[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br1531245?ysclid=lvfgbbhule847014615 The Five biblical scrolls in a sixteenth-century Jewish translation into Belorussian (Vilnius Codex 262) / with introduction and notes by Moshé Altbauer]&lt;/ref&gt;
* [https://bible.by/bjp/8/1/ Кніга Руты] ў перакладзе [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|169}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Ruth}}
{{Вікікрыніцы|Кніга Руф (Скарына)}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Танах:Пісанні]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>ay2u2guoouono28m4d8eg4jbkj1e94o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новасібірскія астравы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27878</id>
    <revision>
      <id>5212533</id>
      <parentid>5179596</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Новосибирские_острова.png|Новосибирские_острова.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Автор = Latitude|]].</comment>
      <origin>5212533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3290" sha1="8rtwg8rc5wmyu50s7hjkbbwzzo5ttdq" xml:space="preserve">{{Група астравоў
|назва = Новасібірскія астравы
}}
[[Файл:NewSiberianIslands.png|thumb|right|250px|Новасібірскія астравы на карце Расіі]]
'''Новасібірскія астравы''' ({{lang-ru|Новосибирские острова}}) — [[архіпелаг]] у [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым акіяне]] паміж [[Мора Лапцевых|Морам Лапцевых]] і [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]], адміністрацыйна адносіцца да [[Рэспубліка Саха|Рэспублікі Саха]] ([[Расія]]). Плошча каля 38 тыс. км². Складаецца з трох груп астравоў — [[Ляхаўскія астравы]], уласна Новасібірскія астравы (або [[Астравы Анжу|Анжу]]) і [[астравы Дэ-Лонга]].

Першым пра астравы ў пачатку XVIII стагоддзя паведаміў казак {{Не перакладзена 5|Якаў Пермякоў|3=ru|4=Пермяков, Яков}}, які плаваў ад вусця [[Лена|Лены]] да [[Калыма|Калымы]], ён у 1710 годзе знайшоў востраў [[Вялікі Ляхаўскі]] і аб’ехаў яго на сабачай запрэжцы. У 1712 годзе Пермякоў у складзе атрада казакаў, узначаленага {{Не перакладзена 5|Меркурый Вагін|Меркурыем Вагіным|ru|Вагин, Меркурий}}, ужо высадзіўся на востраў Вялікі Ляхаўскі.

Геалагічна на архіпелагу пераважаюць шматгадовамёрзлыя пароды і падземныя льды. Максімальная вышыня — 374 м (востраў Кацельны). На астравах пануе арктычны клімат, яны пакрытыя снегам 9-10 месяцаў у годзе. Пераважныя тэмпературы студзеня −28 °C — −31 °C. У ліпені на ўзбярэжжы тэмпература звычайна да 3 °C, у цэнтральнай частцы — на некалькі градусаў цяплей. Ландшафт астравоў — арктычная [[тундра]], азёры і балоты.

На архіпелагу здабываць [[пясец|пясца]]. На востраве [[Востраў Кацельны|Кацельны]] з 1933 года дзейнічае палярная станцыя.

== Гл. таксама ==
* [[Ілья Ягоравіч Вінакураў]]
* [[Якаў Саннікаў]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11|Новасібірскія астравы||361}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Паўночны Ледавіты акіян}}

[[Катэгорыя:Астравы Расіі]]
[[Катэгорыя:Астравы Паўночнага Ледавітага акіяна]]
[[Катэгорыя:Новасібірскія астравы| ]]</text>
      <sha1>8rtwg8rc5wmyu50s7hjkbbwzzo5ttdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Эсфір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27912</id>
    <revision>
      <id>5212406</id>
      <parentid>5112953</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9232" sha1="6pi3zsd7mc58nxm1zvlzf34bjdg4rr0" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Кніга Эсфір
 |Арыгінальнае напісанне     = מְגִלַּת אֶסְתֵּר
 |Ілюстрацыя                = Duraeuropa-1-.gif
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = Фрэска са сцэнамі з кнігі
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = Гістарычныя кнігі
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[старажытнаяўрэйская]] 
 |Грэчаскае напісанне        = βιβλίο της Εσθήρ
 |Лацінскае напісанне        = Liber Esther
 |Легендарны аўтар          = 
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Персія
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         =  [[Кніга Эклезіяст|Кагэлет]]
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга Юдзіф]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга Іова]]
 |Вікісховішча                  = Book of Esther
 |Вікікрыніца                   = 
}}

'''Кніга «Эсфір»''' ({{lang-he|מְגִלַּת אֶסְתֵּר}}, '''Мэгілат Эстэ́р''' — ''Скрутак Эстэр''; {{lang-la|Liber Esther}}; {{lang-grc|βιβλίο της Εσθήρ}}) — 34-я частка [[Танах]]у, 8-я кніга [[Ктувім]], адна з [[кніга|кніг]] [[Стары Запавет|Старога Запавету]]&lt;ref&gt;За выключэннем некаторых частак, якія захаваліся толькі ў [[Септуагінта|Септуагінце]].&lt;/ref&gt;. У праваслаўным каноне Бібліі змешчана паміж кнігамі [[Кніга Юдзіф|Юдзіф]] і [[Кніга Іова|Іова]]. Аўтар яе дакладна не вядомы, традыцыйна ім лічыцца [[Мардахей]] (Мардэхай) — стрыечны брат [[Эсфір (дачка Амінавада)|Эсфір]] (Эстэр). Яна напісана на [[старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскай мове]], але з даданнем [[Персідская мова|персідскіх]] і [[Арамейская мова|арамейскіх]] словаў.

== Змест ==

Галоўная гераіня кнігі — [[Эсфір]], пляменніца і выхаванка яўрэя Мардэхая, які жыў у персідскім горадзе [[Сузы]] і аднойчы ўратаваў жыццё цару [[Артаксеркс]]у. Калі перад царом паўстала праблема выбару новай жонкі, замест пакінутай ім Вашты, яногы выбор паў на Эсфір.

Адзін з прыдворных Артаксеркса, Аман, амалекіцянін, быў украй раззлаваны тым, што Мардэхай адмаўляўся схіляцца перад ім, і інтрыгамі дамогся згоды на вынішчэнне усяго яўрэйскага народу.

Дазнаўшыся пра гэта, Мардэхай пажадаў, каб Эсфір заступілася перад царом за свой народ. Насуперак сувораму прыдворнаму этыкету, парушэнне якога пагражала ёй стратай свайго становічша і нават жыцця, Эсфір з’явілася да Артаксеркса без запрашэння і пераканала яго адведаць пір, ёю падрыхтаваны, падчас якога і звярнулася да яго з прашэннем пра абарону яўрэяў.

Даведаўшыся пра інтрыгі Амана, Артаксеркс загадаў павесіць яго на той жа шыбеніцы, якую той прыгатаваў для Мардэхана, а ўздагон да ўказу пра вынішчэння яўрэяў быў разасланы новы указ — пра іхняя права працівіцца выкананню папярэдняга. У рэшце рэшт яўрэі са зброяю ў руках паўсталі на абарону свайго жыцця і знішчылі безліч ворагаў, у тым ліку дзесяць сыноў Амана. На памяць пра гэтыя падзеі ў яўрэяў было закладзена свята [[Пурым]].

== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Кніга Эсфір (Скарына)}}
Выданне [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]] кнігі «Эсфір» захавалася ў 9 экземплярах, з іх толькі 4 поўныя. На тытульным аркушы змешчана тэматычная тлумачальная гравюра «''Есьфер-царица пришла пред Асъвера-царя''», якая паўторана ў гэтай кнізе на [[аркуш|а.]] 18 і суправаджаецца тэкстам: «''Сие же речи, нижей положеные, написаны суть во книгах греческаго н латинъскаго языка выкладу посполитого. И абы не было уменъшено в руском языку, положил есм яко и в тых писмах все зуполне''». Пасля сваёй прадмовы перад тэкстам самой кнігі Скарына змясціў, ужо каторы раз, гравюрную застаўку з [[кніга Ісус Навін|кнігі «Ісус Навін»]]. Цікавай своеасаблівасцю скарынаўскага выдання гэтай кнігі [[Біблія|Бібліі]] з’яўляецца наяўнасць у ёй двух пасляслоўяў. Кароткае пасляслоўе пададзена на а. 17 пасля 9 раздзела кнігі, у ім гаворыцца: «''Книги Есфер, зовемые от еврей Мъкгіля, доконаваются зуполне, выложены на руский язык доктором Франциском Скориною с Полоцька. А толико ест сее книги написано еврейским языком''». Разгорнутае пасляслоўе змешчана на а. 26 адразу пасля тэксту біблейскага твора.&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф.: Творы… С. 172.&lt;/ref&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|172}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Esther}}

==Пераклады==
* [https://web.archive.org/web/20260607133449/https://biblia.by/skaryna-b/17/1/ Книга Есъферъ, царици, онаже выбавила естъ сыны Ізраилевы от руки Амановы, иже былъ выпросилъ ихъ у царя Асъвера] ([[Біблія Францыска Скарыны]])
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter444 Кніга Эстэр] ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [https://bible.by/bjs/17/1/ Кніга Эстэрына] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=859 Кніга Эстэры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210605150430/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=859 |date=5 чэрвеня 2021 }} у перакладзе [[Леанід Галяк|Леаніда Галяка]]
* [https://bible.by/bvc-2017/17/1/ Кніга Эстэр] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/17/1/ Кніга Эстэр] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
{{Кнігі Танаха}}
{{Кнігі Старога запавету}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Танах:Пісанні]]
[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Пурым]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Эсфір]]</text>
      <sha1>6pi3zsd7mc58nxm1zvlzf34bjdg4rr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Суддзяў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27927</id>
    <revision>
      <id>5212403</id>
      <parentid>5112926</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6437" sha1="ogc6xuykv0e90opaeaonre1xv8udk6t" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Кніга Суддзяў
 |Арыгінальнае напісанне     = ספר שופטים
 |Ілюстрацыя                = 061.Samson Destroys the Philistines with an Ass' Jawbone.jpg
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = Самсон пабівае філістымлян аслінай сківіцай. Гравюра [[Гюстаў Дарэ|Гюстава Дарэ]]
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = Гістарычныя кнігі
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[старажытнаяўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = 
 |Лацінскае напісанне        = 
 |Легендарны аўтар          = 
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Ізраіль
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = 
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга Ісуса Навіна]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга Руф]]
 |Вікісховішча                  = Book of Judges
 |Вікікрыніца                   = 
}}
'''Кніга Суддзяў''' ({{lang-he|ספר שופטים}} '''Сеф́ер Шафтым'''; {{lang-la|Liber Iudicum}}; {{lang-grc|Κριτές}}) — адна з частак [[Стары Запавет|Старога запавету]], у якой апісваюцца падзеі двухсотгадовага перыяду гісторыі яўрэйскіх плямён пасля [[Кніга Зыход|выхада іх з Егіпту]] (прыблізна 12—11 ст. да н.э.), які папярэднічаў фарміраванню раннефеадальнага рабаўладальніцкага [[Ізраільска-Іўдзейскае царства|Ізраільска-Іўдзейскага царства]].

Паводле [[біблія|біблейскага]] падання, пасля [[Майсей|Майсея]] і [[Ісус Навін|Ісуса Навіна]] старажытныя яўрэі не мелі пастаянных кіраўнікоў, таму часта падвяргаліся прыгнёту з боку суседніх народаў, зазнавалі шмат бед. Менавіта ў гэты перыяд іх гісторыі наступіла эпоха Суддзяў, якія арганізоўвалі народ на барацьбу са знешнімі ворагамі і ажыццяўлялі ўладкаванне ўнутрыплемяннога правапарадку. Іх улада не мела пастаяннай пераемнасці і не была самадзяржаўнай. Сваім зместам гэта кніга ахоплівае перыяд ад смерці Ісуса Навіна да першасвяшчэнніка Ільі, або да смерці суддзі Самсона. Іўдзейскае паданне называе складальнікам гэтай кнігі Бібліі прарока [[Самуіл|Самуіла]]. Мяркуюць, што яна апрацоўвалася на працягу значнага часу і завершана ў 6 ст. да н.э.&lt;ref name=&quot;СкТв&quot;&gt;Скарына Ф.: Творы… С. 173.&lt;/ref&gt;

== [[Біблія Францыска Скарыны]] ==
{{асноўны артыкул|Кніга Суддзяў (Скарына)}}
Кніга Суддзяў (1519) была апошнім пражскім выданнем [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]], захавалася ў 9 асобніках. На тытульным [[аркуш]]ы змешчана тэматычная тлумачальная [[гравюра]]: «''[[Самсон]] пресилный расторгал льва на пути''». У канцы прадмовы Скарыны паўторана віньетка з выдання [[кніга Іова|кнігі Іова]], а на а. 4 — застаўка з прадмовы да [[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|кнігі Прытчы Саламона]].&lt;ref name=&quot;СкТв_2&quot;&gt;Скарына Ф.: Творы… С. 174.&lt;/ref&gt;

== Пераклады ==
* [[Кніга Суддзяў (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260607135822/https://biblia.by/skaryna-b/7/1/ Книга Судей сыновъ Израилевыхъ, зовемая от Евреи Шофтимъ, по-греческии же Критесос, а по латине Юдикумъ])
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter219 Кніга Судзьдзяў] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [https://bible.by/bjs/7/1/ Кніга Судзьдзяў Ізраэлявых] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]]
* [https://bible.by/bvc-2017/7/1/ Кніга Суддзяў] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/7/1/ Кніга Судзьдзяў] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/СкарынаТв|173, 174}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Кнігі Танаха}}
{{Кнігі Старога Запавету}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Танах:Прарокі]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кніга Суддзяў| ]]</text>
      <sha1>ogc6xuykv0e90opaeaonre1xv8udk6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаіза Пашкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30102</id>
    <revision>
      <id>5212405</id>
      <parentid>5139920</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Проза */</comment>
      <origin>5212405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57985" sha1="7iwq0fllk1z7p0ms4rrr00bez4mbfra" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Пашкевіч}}
{{цёзкі2|Кайрыс}}
{{значэнні|2=Цётка}}
{{Пісьменнік}}
'''Алаі́за Пашке́віч''', вядома пад псеўданімам '''Цё́тка''' (у шлюбе '''Кейрыс'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%80%D1%8B%D1%81&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Кейрыс у беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt; або '''Кайрыс''', у беларускай традыцыі таксама '''Пашкевічанка-Кейрысовая'''{{Пераход|Імя}}; [[15 ліпеня|3 (15) ліпеня]] [[1876]], [[Пясчына]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]] — [[18 лютага|5 (18) лютага]] [[1916]], [[Стары Двор (Шчучынскі раён)|Стары Двор]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]]) — беларуская паэтка, грамадская і палітычныя дзяячка, публіцыстка. Адна з заснавальнікаў партыі [[Беларуская сацыялістычная грамада]], якая стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя.

== Імя ==
У беларускіх крыніцах першай паловы XX стагоддзя каталіцкае імя Алаіза ў дачыненні да Алаізы Пашкевіч перадавалася па-рознаму. У публікацыях сустракаюцца такія напісанні: Алёізія&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%90%D0%BB%D1%91%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%8F&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Алёізія ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;, Алёіза&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%90%D0%BB%D1%91%D1%96%D0%B7%D0%B0&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Алёіза ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;, Алёйза&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%90%D0%BB%D1%91%D0%B9%D0%B7%D0%B0&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Алёйза ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;. Напісанні [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]: Alojza&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20Alojzy&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Alojza ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;, Aloiza, Aloizyja, Aloizija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20pa%C5%A1kievi%C4%8Danka&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Aloizija ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt; і інш.

Паводле беларускай традыцыі дзявочае прозвішча часта запісвалі як Пашкевічанка (Paškiewičanka, пазней Paškievičanka), а прозвішча па шлюбе як Кейрысовая&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Кейрысовая ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt; (Kiejrysowaja, пазней Kiejrysovaja), часам Кэйрысовая і Кайрысовая.

У студэнцкім дакуменце Львоўскага ўніверсітэта за 1912 год Алаіза Пашкевіч запісана [[Польская мова|па-польску]] як Alojzya z Paszkiewiczów Kejrys&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B6%D0%BA%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%90._%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%80%D1%8B%D1%81..jpg|title=Заліковая кніжка студэнткі Львоўскага універсітэта А. Пашкевіч-Кейрыс. На лацінскай мове. 1912 г. Арыгінал.|first=|last=|date=1912|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;.

На яе надмагіллі, ўсталяваным сястрой у 1937 годзе, надпіс беларускай лацінкай: Ciotka z Paškiewičaŭ Aloiza Kiejrys (Цётка з Пашкевічаў Алёіза Кейрыс)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

З другой паловы XX стагоддзя праз [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу]] ў публікацыях і літаратуры замацавалася імя Алаіза.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
[[Файл:Karalina Paškievič, Ałaiza Paškievič. Караліна Пашкевіч, Алаіза Пашкевіч (1901-15).jpg|міні|злева|Караліна і Алаіза Пашкевіч (справа)]]
Нарадзілася ў фальварку [[Пясчына]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] ў шматдзетнай каталіцкай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і ў 1876 годзе. Бацька — Стэфан (Стафан, у расійскіх дакументах Сцяпан), маці — Ганна (Анна з Вызгаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-29|date=2020-06-02|lang=be|title=Алаіза Пашкевіч: рэвалюцыянерка, літаратарка і... масажыстка, якая можа стаць брэндам на Гродзеншчыне|url=https://hrodna.life/articles/alaiza-pashkevich/|website=Hrodna.life - навіны Гродна}}&lt;/ref&gt;. Бацька валодаў 200 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінамі]] зямлі, якія перайшлі ў сям’ю праз пасаг маці Алаізы. Алаіза Пашкевіч была ахрышчана ў [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Васілішкі)|касцёле Святога Яна Хрысціцеля]] мястэчка [[Васілішкі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://zviazda.by/ru/node/209924|title=Алаіза Пашкевіч: таямніца шлюбу, перыпетыі навучання і «вясковая манера»|website=zviazda.by|date=2021-02-15|access-date=2024-03-22|archive-date=22 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322143553/https://zviazda.by/ru/node/209924|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У сям’і Пашкевічаў было дванаццаць (паводле іншых звестак, сямнаццаць) дзяцей. Вядомы браты Алаізы: Вацлаў і Юзаф (Язэп) (памёр у 1915 г. на фронце [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]) — афіцэры [[170-ы Маладзечанскі пяхотны полк|170-га Маладзечанскага пяхотнага палка]]; сёстры: Стэфанія, Караліна і Зоф’я (Софія).

Пасля смерці першай жонкі Стэфан Пашкевіч перадаў Алаізу на выхаванне дзеду{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=216}}. Дзяцінства прайшло пад апекай бабулі Югасі ў фальварку Тарэсін і ў маёнтку [[Стары Двор (Шчучынскі раён)|Стары Двор]]. Першыя веды Алаіза Пашкевіч атрымлівала ад «дарэктараў» (прыватных хатніх настаўнікаў). Значны ўплыў на фармаванне асобы зрабіла курсістка Вера Тацішчава, якая год была яе хатняй настаўніцай. У 1892 годзе шаснаццацігадовую Алаізу разам з малодшым братам Юзікам (Язэпам), з якім разам выхоўваліся ў Тарэсіне, бацькі адпраўляюць у [[Вільня|Вільню]] пад апеку старэйшай сястры Марыі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Праз два гады прыватных урокаў, у 1894 годзе, Алаіза паступіла ў чацвёрты клас рускага прыватнага сямікласнага вучылішча Веры Міхайлаўны Прозаравай. Плата за навуку была вельмі высокая — 100 рублёў на год, таму за вельмі старанную і добрую вучобу Алаізе прызначылі стыпендыю&lt;ref&gt;Вітан-Дубейкаўская, Ю. Cor Ardens: Успаміны пра Цётку — Алаізу Пашкевічанку-Кайрыс / Ю. Вітан-Дубейкаўская // Конадні. — 1955. — № 3. — С. 49 — 54: іл. ''Перадрук:'' На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад., прадм. і звесткі пра аўтараў Б. І. Сачанкі; Тэкстал. падрыхт. С. Б. Сачанка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 303 с. — С. 6 — 11. — С. 7. — ISBN 5-340-01158-5.&lt;/ref&gt;. Грошай не хапала, каб зарабіць Алаіза давала прыватныя ўрокі, часта галадала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Праз слабае здароўе на 6-м класе гімназіі перапыніла вучобу, некаторы час жыла на вёсцы і настаўнічала. У 1899 годзе вяртаецца да вучобы ў гімназіі Прозаравай, паступае зноў у 6-ы клас, скончыла вучобу 5 чэрвеня 1901 года і выехала на вёску. 27 чэрвеня 1902 года вытрымала выпрабаванне на званне хатняй настаўніцы арыфметыкі і атрымала адпаведнае пасведчанне&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Два гады настаўнічала на вёсцы.
=== Адукацыя ў Пецярбургу ===
[[Файл:Ałaiza Paškievič. Алаіза Пашкевіч (1904).jpg|thumb|left|Алаіза Пашкевіч (1904)]]
У 1903 годзе паехала ў [[Санкт-Пецярбург]] (сталіцу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), дзе паступіла на Курсы выхавацелек і кіраўніц фізічнай адукацыі [[Пётр Францавіч Лесгафт|Пятра Лесгафта]]. У Санкт-Пецярбургу Алаіза Пашкевіч пасялілася ў незнаёмай дагэтуль асобы — [[Сабіна Іваноўская|Сабіны Ячыноўскай]], нявесты [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлава Іваноўскага]]. Падчас яе вучобы ў Санкт-Пецярбургу аформіўся і дзейнічаў гурток студэнтаў-беларусаў «[[Круг беларускай народнай прасветы і культуры|Круг беларускай народнай прасветы]]», Алаіза Пашкевіч была адной з яго ўдзельнікаў. Ідэямі гуртка была актыўная барацьба з уладамі Расійскай імперыі, сацыяльнае вызваленне працоўных і нацыянальнае вызваленне беларусаў.

Тады ж пачалася і літаратурная творчасць Алаізы Пашкевіч. У 1903 годзе ў Санкт-Пецярбургу выйшла пад выглядам фальклорнага зборніка кніжка «[[s:Пес’ни_(1904)|Песні]]», тут побач з творамі [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], змешчаны яе верш «[[s:Пес’ни_(1904)/Мужыцкая_доля|Мужыцкая доля]]» (пад псеўданімам Банадысь Асака). У гэты ж час [[Гектограф|гектаграфічным]] спосабам былі выдадзены дзве падпольныя брашуры — «Калядная пісанка на 1904 год» (пісаная ад рукі лацінскімі літарамі, 1903 г.) і «Велікодная пісанка» (друкаваная на машынцы кірыліцай, 1904 г.). У абодва выданні ўвайшлі і вершы Пашкевіч: у першае — тая ж «Мужыцкая доля» і «Мужык не змяніўся» (пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка), у другое — «[[s:Нямаш,_але_будзе|Нямаш, але будзе]]» і «[[s:Музыкант_беларускі|Музыкант беларускі]]» (пад псеўданімам Гаўрыла). Творы Алаізы Пашкевіч займалі амаль палову гэтых невялічкіх выданняў.

Паводле звестак літаратуразнаўцы [[Вячаслаў Райгоша|Вячаслава Рагойшы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, Пашкевіч курсаў не скончыла, але здала экстэрнам экзамен за поўны курс пецярбургскай {{нп3|Школа № 211, Санкт-Пецярбург|Аляксандраўскай жаночай гімназіі|ru|Школа № 211 (Санкт-Петербург)}}.

=== Вільня. Палітычная дзейнасць і эміграцыя ===
[[Файл:Chrest na swabodu (1905).pdf|міні|Верш «[[s:Хрэст_на_свабоду_(1906,_кірыліца)/Хрэст_на_свабоду|Хрэст на свабоду]]» (лац. «[[s:Chrest_na_swabodu_(1906)/Chrest_na_swabodu|Chrest na swabodu]]»). Выдадзены ў выглядзе пракламацыі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1905 г.]]
У 1904 годзе А. Пашкевіч пераехала ў [[Вільня|Вільню]], дзе працавала фельчаркай у бальніцы [[Нова Вільня|Новай Вільні]]. Адна з заснавальніц [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], якая стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя. Займела партыйную мянушку «Цётка». У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905 года]] арганізоўвала рабочыя гурткі, пісала вершы, якія распаўсюджваліся як рэвалюцыйныя пракламацыі, выступала з прамовамі па-беларуску на мітынгах і сходах. Была дэлегаткай ад віленскіх работніц на з’ездзе жанчын у Маскве. Узімку 1905 года актыўна ўдзельнічала ў рэвалюцыйных маніфестацыях у Вільні, у падзямеллі бальніцы захоўвала шапірограф{{sfn|ЭГБ|2003|с=101}}.

Каб пазбегнуць судовай адказнасці ў канцы 1905 года эмігравала ў [[Галіцыя|Галіцыю]] ([[Аўстра-Венгрыя]])&lt;ref&gt;Беларуская мова: Энцыклапедыя — Мн.: БелЭн, 1994. С. 602&lt;/ref&gt;. Жыла ў [[Львоў|Львове]], паступае вольнаю слухачкаю на філасофскі факультэт [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэта]]. У 1907—1911 гадах вучылася на гістарычна-філалагічным факультэце Львоўскага ўніверсітэта. На жыццё зарабляла працай масажысткі.
[[Файл:Hasciniec dla małych dziaciej (1906).pdf|міні|злева|page=3|Чытанка «Гасцінец для малых дзяцей» (лац. «[[s:Hasciniec_dla_małych_dziaciej_(1906)|Hasciniec dla małych dziaciej]]»), выдадзены ў Львове пад псеўданімам Тымчасовы, 1906 г.]]
У Львове ў 1906 годзе надрукавала перакладзеную ёй з [[Украінская мова|украінскай мовы]] на беларускую (пад псеўданімам Тымчасовы) дзіцячую чытанку «Гасцінец для малых дзяцей». Кансультавала ўкраінцаў, якія пісалі пра Беларусь і беларускую літаратуру ([[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|Іларыёна Свянціцкага]], [[Іван Крып’якевіч|Івана Крып’якевіча]] і інш.), знаёміла іх з новымі творамі беларускіх пісьменнікаў. У [[Жоўква|Жоўкве]] (каля Львова) у базыльянскай манастырскай друкарні выдала ў 1906 годзе два зборнікі вершаў — «Скрыпка беларуская» (пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка) і «[[s:Хрэст_на_свабоду_(1906,_кірыліца)/Хрэст_на_свабоду|Хрэст на свабоду]]» (пад псеўданімам Гаўрыла). Абодва зборнікі невялікія: у першы ўвайшлі 12 вершаў, у другі — 9, напісаныя, за рэдкім выключэннем, у 1905—1906 гадах. Вершы мелі рэвалюцыйна-гераічны, патрыятычна-аптымістычны пафас, больш спакойны характар маюць тры творы, напісаныя ў 1902—1903 гады («Лета», «Восень», «Мужык не змяніўся»).

Пад чужым пашпартам прыязджала ў Вільню і Санкт-Пецярбург, прымала ўдзел у выпуску першай беларускай газеты «[[Наша доля]]», дзе было надрукавана яе апавяданне «Прысяга над крывавымі разорамі». Пісала розныя творы, дасылала іх у «[[Наша Ніва (1906)|Нашу ніву]]» і іншыя беларускія выданні. Грашовая нястача і напружаная творчая праца абвастраюць хваробу лёгкіх ([[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]]). Праз хваробу выязджала ў [[Закапанэ]].

У 1908—1909 гадах Алаіза Пашкевіч жыла ў [[Кракаў|Кракаве]], вучылася на гуманітарным аддзяленні [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Была сябрам рэвалюцыйнай арганізацыі моладзі ўніверсітэта «Spójnia» («Згуртаванасць»). Пад уплывам [[Ірэна Сольская|Ірэны Сольскай]] зацікавілася тэатрам і пэўны час наведвала драматычную студыю Сольскай&lt;ref&gt;Кайрыс, С. З маіх успамінаў пра Цётку / Стэпонас Кайрыс // Конадні. — 1954. — № 2. — С. 68 — 78. ''Перадрук:'' На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад., прадм. і звесткі пра аўтараў Б. І. Сачанкі; Тэкстал. падрыхт. С. Б. Сачанка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 303 с. — С. 12 — 23. — С. 16 — 17. — ISBN 5-340-01158-5.&lt;/ref&gt;. Займаецца вывучэннем беларускага тэатра і [[Беларускі фальклор|фальклору]]. Дзеля атрымання навуковай ступені выканала працу «Батлейкі на Беларусі і іх сувязь з польскай драматычнай літаратурай». Аўтарка брашуры «Праграма для збірання матэрыялаў аб [[батлейка]]х Беларусі» (Вільня, 1910). Нейкі час жыла ў Закапанэ, выязджала ў [[Германская імперыя|Германію]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італію]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=216}}.

=== Вяртанне на Беларусь. Апошнія гады ===
7 лютага 1911 года Алаіза Пашкевіч выходзіць замуж за літоўскага інжынера і дзеяча [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Літва)|Сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы]] [[Сцяпонас Кайрыс|Сцяпонаса Кайрыса]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Узяўшы прозвішча мужа, Алаіза Кайрыс змагла вярнуцца ў Расійскую імперыю. Паводле ўспамінаў [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]], гэта быў фіктыўны шлюб, хоць пара жыла разам у прадмесці Вільні [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], Алаіза ў кватэры займала асобны сціплы пакой&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Алаіза ўдзельнічала ўва многіх значных мерапрыемствах культурна-асветніцкага характару, іграла ў некаторых спектаклях [[Першая беларуская трупа|трупы Ігната Буйніцкага]], друкавалася ў беларускіх выданнях. У 1912 годзе намаганнямі Алаізы Пашкевіч і [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславы Станкевіч]] былі створаны некалькі нелегальных беларускіх школ у Лідскім павеце і Новай Вільні{{sfn|ЭГБ|2003|с=101}}.
[[Файл:Лучынка (1914). Кніжка 1.pdf|міні|page=5|«[[Лучынка (часопіс)|Лучынка]]», 1914 г. Першая кніжка.]]
Калі ў 1914 годзе ў [[Мінск]]у стварыўся першы дзіцячы беларускамоўны часопіс «[[Лучынка (часопіс)|Лучынка]]» — стала яго галоўным рэдактарам. Займалася арганізацыяй і падрыхтоўкай трупы беларускіх артыстаў-аматараў для гастроляў па мястэчках [[Віленшчына|Віленшчыны]]&lt;ref&gt;Кайрыс, С. З маіх успамінаў пра Цётку… — С. 68 — 78. ''Перадрук:'' На суд гісторыі… — С. 16 — 18.&lt;/ref&gt;. У красавіку 1914 года на некаторы час зноў выязджае ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінляндыю]], у ліпені таго ж года ездзіла на лячэнне ў [[Швецыя|Швецыю]]. Прайшла пешшу больш за дзвесце кіламетраў ад [[Стакгольм]]а да [[Гётэбарг]]а, хацела таксама прайсці Нарвегію, але пачалася [[Першая сусветная вайна]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=217}}.

Ва ўмовах Першай сусветнай вайны з вясны да восені 1915 года А. Пашкевіч як сястра міласэрнасці даглядае хворых у тыфозным бараку Віленскага вайсковага шпіталя. Удзельнічае ў арганізацыі беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў у Вільні, дапамагае ў стварэнні прытулкаў. Была выкладчыцай на першых [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1915)|Віленскіх беларускіх настаўніцкіх курсах (1915)]]. Першая беларуская школа была адкрыта ў Вільні на Юр’еўскай вуліцы 13 лістапада 1915 года дзякуючы намаганням Алаізы Пашкевіч (Цёткі) і [[Баляслаў Пачопка|Баляслава Пачобкі]], з удзелам [[Сабіна Іваноўская|Сабіны Іваноўскай]].

У 1916 годзе памёр бацька, Алаіза паехала на яго пахаванне. У Лідскім павеце лютавала [[эпідэмія]] [[тыф]]у. Алаіза засталася ў [[Стары Двор (Шчучынскі раён)|Старым Двары]], каб дапамагчы хворым, але сама заразілася. Памерла ў ноч на 5 (18) лютага 1916 года. Пахаваная на могілках у Старым Двары. У выніку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру 1921 года]] гэтыя землі апынуліся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (у беларускай гістарыяграфіі — [[Заходняя Беларусь]]). У 1937 годзе сястра Стэфанія (у замужжы Сапоцька; 1860—1947) паставіла помнік на магіле Алаізы Пашкевіч з подпісам па-беларуску [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] (Ciotka z Paškiewičaŭ Aloiza Kiejrys)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-29|title=Pawet: Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце 'Слова', 1938 г.|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka2/%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%8E%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0',_1938_%D0%B3..html|website=pawet.net}}&lt;/ref&gt;. Польскія ўлады хацелі знесці помнік. Прычынай, верагодна, быў беларускі надпіс. Справа асвятлялася ў заходнебеларускай і польскай кансерватыўнай прэсе («[[Słowo (газета, Вільня)|Słowo]]»), помнік захаваўся&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Першае чытанне для дзетак беларусаў (1906).pdf|thumb|page=5|злева|Кірылічнае выданне кнігі «Першае чытанне для дзетак беларусаў», 1906 г.]]
Выкарыстоўвала псеўданімы: ''Цётка'', ''Мацей Крапіўка'', ''Крапіўка'', ''М. Крапівіха'', ''Крапівіха'', ''Гаўрыла з Полацка'', ''Гаўрыла'', ''Тымчасовы'', ''Банадысь Асака'' і інш.

Пачала пісаць у 1902 годзе пад уплывам [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. Менавіта яна ажыццявіла неажыццяўлёнае аўтарам «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]»: выдала зборнік вершаў пад назвай «[[:s:Скрыпка беларуская|Скрыпка беларуская]]» (1906). У прадмове да зборніка яна пісала:
{{Цытата|
Дзякуй табе, [[Мацей Бурачок]]! Чэсць і слава тваему слову! А ты, «Дудка», грай і мне голас дай».
}}
[[Файл:Pierszaje czytannie dla dzietak biełarusoŭ (1906).pdf|міні|page=3|Лацінкавае выданне кнігі «Першае чытанне для дзетак беларусоў» (лац. «Pierszaje czytannie dla dzietak biełarusoŭ»), 1906 г.]]
У творчасці Алаізы Пашкевіч яскрава выявіліся асаблівасці фарміравання нацыянальных моўна-стылістычных сродкаў рамантычнай паэзіі, псіхалагічнай прозы, публіцыстычных артыкулаў і нарысаў.

Аўтарка кніжак і падручнікаў для дзяцей «Гасцінец для малых дзяцей», «Першае чытанне для дзетак беларусаў», некаторыя даследчыкі ([[Якуб Колас]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]], [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзія Арабей]]) лічылі яе аўтарам першага «[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускага лемантара]]». Пісала публіцыстычныя артыкулы і нарысы, даследаванні па гісторыі беларускага тэатра.

Мова Цёткі багатая і самабытная, ёсць індывідуальна-аўтарскія ўтварэнні і арыгінальнае скарыстанне іх у кантэксце, разнастайныя эмацыянальна-экспрэсіўныя адценні, што складае непаўторнасць творчай манеры пісьменніцы. Яе творчасць адлюстроўвае асноўныя працэсы ўзбагачэння вобразна-выяўленчай сістэмы мастацкага твора, сведчыць пра жанрава-стылявую дыферэнцыяцыю і нармалізацыю беларускай літаратурнай мовы ў перыяд яе станаўлення.

=== Паэзія ===

У «Каляднай пісанцы на 1904 год» і «Велікоднай пісанцы» (абедзве 1904) паэтэса надрукавала вершы «[[:s:Мужыцкая доля|Мужыцкая доля]]», «Мужык не змяніўся», «[[:s:Нямаш, але будзе|Нямаш, але будзе]]», «[[:s:Музыкант беларускі|Музыкант беларускі]]», прасякнутыя спачуваннем цяжкай долі селяніна.

У вершах Алаізы Пашкевіч (Цёткі) «Лета» і «Восень» маляўніча перададзены асобныя моманты сялянскай працы, апісваюцца летнія ігрышчы і восеньскі кірмаш. У цэлым зборнік увасабляе [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|адраджэнскую]] плынь у творчасці Цёткі.

Амаль адначасова з ім быў надрукаваны яе другі паэтычны зборнік — «Хрэст на свабоду» (1906), які прадстаўляе рэвалюцыйна-змагарскі напрамак яе творчасці. Уключаныя ў яго вершы «Хрэст на свабоду», «Мора», «Пад штандарам» — узоры рэвалюцыйна-агітацыйнай паэзіі. Упершыню яны былі надрукаваны тысячамі экзэмпляраў і распаўсюджваліся сярод удзельнікаў рэвалюцыі 1905 года.

З дапамогай рамантычна-сімвалічнай тропікі, «вясёлых» харэічных памераў, бадзёрага рытма-інтанацыйнага ладу паэтэса выяўляе настрой рэвалюцыйнай рамантыкі. Як, у прыватнасці, у вершы «Вера беларуса» (1905):
{{Цытата|
:Веру, братцы: людзьмі станем,
:Хутка скончым мы свой сон,
:На свет божы шырэй глянем,
:Век напіша нам закон.
}}

Верш заканчваецца адкрытым заклікам да актыўнага рэвалюцыйнага дзеяння: «Рука цвёрда, грудзь акута, Пара, братцы, парваць пута!»

Рэвалюцыю 1905 года Цётка паказвае ў алегарычным вобразе бурнага мора:
{{Цытата|
:Мора вуглем цяпер стала,
:Мора з дна цяпер гарыць,
:Мора скалы пазрывала,
:Мора хоча горы змыць.
}}

Каб чытачы ці слухачы адназначна ўспрымалі змястоўную сутнасць твора, паэтэса раскрывае сэнс алегорыі ў падзагалоўку: «Мора (Рэвалюцыя народная)» (1905). Стварыць аратарскую інтанацыю гэтага верша (як папярэдняга і многіх іншых) дапамагае не толькі рытміка (чатырохстопны [[харэй]]), але і фігуры паэтычнага сінтаксісу: паўторы (анафары, [[Полісіндэтон|шматзлучнікавасць]], шматпрыназоўнікавасць), градацыі, [[Паралелізм (літаратура)|паралелізм]], рытарычныя воклічы, пытанні і г. д.

У эміграцыі стварыла верш «Суседзям у няволі» (1906), звернуты да [[украінцы|ўкраінцаў]], якія ў той час таксама пачыналі нацыянальнае адраджэнне. У вершы пасля змрочнай выявы тагачаснай беларускай рэчаіснасці, пададзенага з дапамогай яскравых мастацкіх дэталей («нагаек царскіх звон», «у нас там ноч», «мы ацямнелі з страшных мук» і г. д.), гучыць просьба-заклік да «суседзяў у няволі»:
{{Цытата|
:Нас катуюць! Чуйце, людзі!
:Чуйце, чуйце, руку дайце!
:Мы вам родны! Праўду знайце:
:Ці у долі, ці ў нядолі —
:З вамі станем ў адным полі,
:Рука ў руку з вашым братам
:За свабоду перад катам.
}}
Верш гэты стаў асноўнай прычынай забароны ў Расійскай імперыі не толькі зборніка Цёткі «Скрыпка беларуская», але і кнігі [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|Іларыёна Свянціцкага]] «Адраджэнне беларускага пісьменства» (Львоў, 1908 г.), у якой ён быў таксама змешчаны.

Не толькі ўздым, але і ўтаймаванне рэвалюцыйнай хвалі выявіліся ў лірыцы Цёткі, пра што сведчыць верш «Мае думкі». Пачаты ён быў у 1905 годзе, закончаны — у 1906 годзе. Гэта выразна патрыятычны верш. Лірычны герой паэтэсы хацеў бы стаць то «зярном пшаніцы», то «рэчкай быстрай», то «ветрам буйным». Усё — дзеля людзей, каб іх накарміць, напаіць. Урэшце, каб разбудзіць іх, бо «ад цямноты людзі спяць». Заканчваецца верш даволі песімістычным прызнаннем «ветру»:
{{Цытата|
:Я там біўся, я там віўся,
:Я ім хаты паламаў,
:А ўсё ж такі не дабіўся,
:Каб народ свой голас даў!..
}}

Асноўныя матывы паэзіі Цёткі — любоў да Беларусі, да прыроды, самаахвярнае служэнне народу. Рэвалюцыйная палымянасць і тонкі лірызм, спалучэнне імпульснай лірыкі і пяшчотных вобразаў — характэрныя рысы яе лірыкі. Шырока карысталася народна-песеннай сімволікай (вобразы музыкі, скрыпкі, дудкі). Для твораў перыяду рэвалюцыі 1905—1907 гадоў характэрны публіцыстычная завостранасць, рэвалюцыйны пафас, прамоўніцкія інтанацыі, метафарычнасць і алегорыя. Вершы «Мора», «Хрэст на свабоду», «Вера беларуса» і іншыя сталі хрэстаматыйнымі. Упершыню ў беларускай паэзіі стварыла вобраз рабочага («Пад штандарам»).

Асобны перыяд у яе творчасці склалі вершы 1908—1914 гадоў, дзе пераважалі матывы грамадскай журбы і смутку, тугі па радзіме, выявіліся засяроджанасць на долі адзінокага чалавека, зварот да фальклорных вобразаў («З чужыны», «[[:s:Грайка|Грайка]]», «На магіле», «На чужой старонцы», «Арлы-брацця, дайце скрыдлы», «[[:s:Сірацінка|Сірацінка]]», «[[:s:Вясковым кабетам|Вясковым кабетам]]», «[[:s:Гаданьне|Гаданне]]» і інш.).

=== Проза ===
Цётка з’яўляецца адной з пачынальніц беларускай прозы. Яе творы адлюстроўваюць цяжкі вясковы побыт («Навагодні ліст», 1908), настроі студэнцкай моладзі («Зялёнка», 1913), гаротны лёс дзяцей («Міхаська», 1914) і інш. Апавяданні Цёткі прасякнуты гуманізмам, спачуваннем да чалавека працы, непрыняццем несправядлівасці («Зялёнка», «[[:s:Асеннія лісты|Асеннія лісты]]», «Лішняя» і інш.). Апавяданне «[[:s:Прысяга над крывавымі разорамі|Прысяга над крывавымі разорамі]]» таксама, як і яе вершы, друкавалася ў якасці пракламацыі.

У кнігу «Першае чытанне для дзетак беларусаў» увайшлі апавяданні, загадкі, прыказкі, прымаўкі для юных чытачоў.

Асобную старонку яе творчасці складаюць дарожныя нататкі і нарысы, што з’явіліся пад уражаннем падарожжаў у Італію, Фінляндыю, Швецыю і Германію («Успаміны з паездкі ў Фінляндыю», «3 дарогі»). Фальклорна-паэтычная стылістыка, а таксама індывідуальна-аўтарскае ўжыванне слова, выразу ў нарысе «3 дарогі» — прыёмы, што ствараюць эмацыянальнасць, рамантычную ўзнёсласць і лірызм.

Цётка ставіць беларусам фінаў у прыклад — як народ, які «не мае ў натуры сваёй, каб карыстаць болей за тое, чым плаціць», але пры гэтым захаваў і адметнасць, і мову, і культуру. Літаратар [[Альгерд Бахарэвіч]], які агулам невысока ацэньвае паэзію Алаізы Пашеквіч, заўважае, што падарожныя нататкі з паездкі ў фінскую вёску Лотала паказваюць «зусім іншую Цётку, спакойную, удумлівую, назіральную»… Ён дапускае, што адна гэтая кароткая журналісцкая проза Цёткі мае большую мастацкую каштоўнасць за ўсе яе колішнія прапагандысцкія вершы&lt;ref&gt;Бахарэвіч А. Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. — Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012.
&lt;/ref&gt;.

=== Публіцыстыка ===
Публіцыстычная спадчына пісьменніцы выяўляе грамадзянскую пазіцыю аўтара, яе пазіцыю ў нацыянальным адраджэнні Беларусі. Звярталася да моладзі з заклікам шанаваць беларускую мову, рыхтаваць сябе да грамадскай работы:&lt;ref&gt;Цётка. Творы. Мн., 1976. С. 218&lt;/ref&gt;
{{Цытата|
На вас — моладзі — ляжыць вялікая павіннасць: развіваць далей родную мову, узбагачваць свой народ знаннем і культурай. Вы здабываеце навуку для сябе, дык дзяліцеся ёю з тымі, хто для вас цяжкай працай здабывае кусок хлеба. Толькі не кідайце роднай мовы: бо сапраўды для свайго народа тады вы ўмёрлі!
}}

Выступленні пісьменніцы ў перыядычным друку 1914 года («Да вясковай моладзі беларускай», «Шануйце роднае слова!», «Аб душы маладзёжы», «Папараць-кветка») — гэта заклікі да сучаснікаў і нашчадкаў — берагчы родную мову, захаваць яе як вечны скарб душы. Артыкул «Шануйце роднае слова!», які [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпан Александровіч]] назваў «''палымяным гімнам беларускай мове, яе багаццю і сіле''», пераклікаецца з «Пагоняй» [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], з «[[Ворагам Беларушчыны]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], з «У чатырохлецце „Нашай нівы“» [[Алесь Гарун|Алеся Гаруна]]. Выразнасці і эмацыянальнасці выказвання аўтарка дасягае скарыстаннем агульнанароднай лексікі, семантычных адценняў слоў, іх эмацыянальна-ацэначнай афарбоўкі.

=== Навукова-папулярныя артыкулы ===
Асаблівасці станаўлення навуковага стылю выявіліся ў артыкулах і нарысах на навуковыя тэмы. У навукова-папулярным артыкуле «Наша народная беларуская песня» пераважаюць лексіка-сінтаксічныя прыёмы, уласцівыя народнай гаворцы, фальклору, мастацкай літаратуры. Моўна-выяўленчыя сродкі, сінтаксічная арганізацыя артыкула «Да дзяўчатак» і нарыса «Гутаркі аб птушках» маюць характэрныя рысы народнай прозы. Спецыфіка фарміравання навуковай тэрміналогіі выяўляецца ў артыкуле «Да школьнай моладзі», у нарысах «Пералётныя птушкі», «Газа». Так, у артыкуле «Да школьнай моладзі» побач са спецыяльнай запазычанай лексікай (''батаніка, гіграскапічны'') Цётка ўжывае ў якасці спецыяльных батанічных найменняў словы жывой народнай мовы — ''стрымбульнык, каліва, зёлкі''. У яе навуковых артыкулах — выразная тэндэнцыя да стылявой дыферэнцыяцыі беларускай мовы, хоць і надзвычай адчувальныя працэсы ўзаемапранікнення і ўзаемаўплыву.

== Бібліяграфія ==
[[Файл:Скрыпка беларуская (1906).pdf|міні|злева|page=5|«[[s:Скрыпка_беларуская_(1906,_кірыліца)|Скрыпка беларуская]]» (арыг. «Скрыпка белорусска») пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка (арыг. Гаўрыла зъ Палацка), 1906 г.]]
* Mora: (Rewolucja narodna). Wilno, 1905
* Пад штандарам. Вільня, 1905
* Pad sztandaram. Wilnia, 1905
* Першае чытанне для дзетак беларусаў. Пецярбург, 1906
* Pierszaje czytańnie dla dzietak biełarusoŭ. Pieciarburh, 1906
* [[wikisource:be:Hasciniec dla małych dziaciej (1906)|Hasciniec dla małych dziaciej]]. Lwoŭ, 1906
* [[wikisource:be:Скрыпка беларуская (1906, кірыліца)|Скрыпка беларуская]]. Жоўква, 1906
* Skrypka biełaruskaja. [Жоўква], 1906
* [[wikisource:be:Хрэст на свабоду (1906, кірыліца)|Хрэст на свабоду]]. 1906
* [[wikisource:be:Chrest na swabodu (1906)|Chest na swabodu]]. [Wilnia, 1906]
* Праграма для збірання матэрыялаў аб батлейках на Беларусі. [Вільня, 1910]
* Skrypka biełaruskaja. Wilnia, 1918

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:Астрына. Помнік Алаізе Пашкевіч.jpg|міні|[[Помнік Алаізе Пашкевіч (Астрына)|Помнік Алаізе Пашкевіч]] у [[Астрына|Астрыне]].]]
Вобраз Цёткі ўвасоблены ў літаратурных творах — вершах (у тым ліку [[Янка Купала|Янкі Купалы]]), аповесцях і раманах («На струнах буры» і «Стану песняй» [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзіі Арабей]], «Крыж міласэрнасці» [[Валянціна Міхайлаўна Коўтун|Валянціны Коўтун]]), у мастацкіх палотнах ([[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]], [[Мікола Купава|Міколы Купавы]] і інш.).

Вуліцы ў гонар Алаізы Пашкевіч названы ў [[Вуліца Алаізы Пашкевіч (Мінск)|Мінску]], [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Ліда|Лідзе]], [[Шчучын|Шчучыне]], аг. [[Бакшты (Шчучынскі раён)|Бакшты]], [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), у [[Гродна|Гродне]] вуліца Цёткі.

Помнікі Алаізе Пашкевіч (Цётцы) пастаўлены ў г. [[Шчучын]], г.п. [[Помнік Алаізе Пашкевіч (Астрына)|Астрына]], в. [[Шастакоўцы]] Шчучынскага раёна.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
{{калонкі|2|малы=так}}
* Александровіч С. За народнае шчасце // Цётка. Творы. — Мн., 1976. — С. 14 — 16.
* Арабей Л. Цётка // {{Крыніцы/БЭ|17}} С. 110—111.
* Багдановіч І. Э. Цётка, 1876—1916 / Багдановіч І. Э. // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд.: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. Т. 1. — Мн., 1999. — С. 103—120.
* Баршчэўскі А. Нашаніўская пара // Ніва. — 1974. — № 11. — С.
* Бярозкін Р. Кніга пра паэзію. — Мн., 1974. — С. 126.
* Бярозкін Р. Цётка (1876—1916) / Рыгор Бярозкін // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры: у 2 кн. / Уклад. В. В. Ашмян і інш. Кн. 1. — Мн., 2001. — С. 226—248.
* Гарэцкі М. Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1982.
* Ермаловіч М. Жыве яе ліра (машынапіс) // Полымя. — 1977. — № 3. — С.
* Кабржыцкая Т. В. Цётка // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8. С. 182—188
* Лойка А. А. Цётка (1876—1916) // Гісторыя беларускай літаратуры: дакастрычніцкі перыяд: у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Ч. 2. — Мн., 1989. — С. 66 — 88.
* Луцкевіч А. Галоўныя кірункі ў беларускай паэзіі. — Вільня, 1933. М С. 8.
* Луцэвіч У. Ф. Успаміны пра Цётку // Полымя. — 1966. — № 4. — С. 130.
* [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А]]. Творчасць Цёткі (А. Пашкевіч) у грамадска-культурным кантэксце пачатку XX ст. / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. — Мн., 2000. — С. 228—260.
* Навіна А. Нашы песняры. — Вільня, 1918. — С. 61.
* Новік М. І. Цётка // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. С. 601—603.
* Семяновіч А. А. Цётка (Алаіза Пашкевіч) (1876—1916) / А. А. Семяновіч // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча. — Мн., 1998. — С. 234—251.
* Піятуховіч М. Нарысы гісторыі беларускай літаратуры. Ч. 1. — Мн., 1928.
* Цётка. Творы. — Мн., 1976. — С. 24.
* Цётка // Асветнікі зямлі Беларускай, X — пачатак XX ст.: энцыклапедычны даведнік. — Мн., 2001. — С. 459—460.
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|6|Цётка|[[Зоя Мельнікава]]|216—222}}
* Цётка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. — С. 748.
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Цётка||101—102}}
* Цётка // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. Мінск, 1987. Т.5. — С. 472—473.
{{калонкі/канец}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* {{bis.nlb.by|128813}}
* [https://nashaniva.by/?c=lr&amp;i=209674 Алаіза…] — nashaniva.by
* [http://media.catholic.by/nv/n16/art6.htm Беларускі Знак Цёткі (Да 125-годдзя з дня нараджэння)] — артыкул Валянціны Коўтун, часопіс «Наша Вера»
* [http://old.nlb.by/html/news2006/cetka.html Спіс твораў аб жыцці і творчасці паэтэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190601205621/http://old.nlb.by/html/news2006/cetka.html |date=1 чэрвеня 2019 }} — Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka/%D0%9B%D1%91%D1%81%D1%8B_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.html Лаўрэш Леанід. Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец 3(75)-2016. С. 15-16.] // на [[pawet.net]]
* [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka2/%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%8E%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0',_1938_%D0%B3..html Лаўрэш Леанід. Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце 'Слова', 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям'ю Алаізы // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42–46.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230419182929/https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka2/%D1%8E%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%27%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%27_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.html |date=19 красавіка 2023 }} // на [[pawet.net]]
* [http://pawet.net/files/nastusevich.pdf Настусевіч Станіслаў. Алаіза Пашкевіч ў эміграцыі]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пашкевіч Алаіза}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэтэсы]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад тыфу]]
[[Катэгорыя:Сёстры міласэрнасці Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>7iwq0fllk1z7p0ms4rrr00bez4mbfra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212444</id>
      <parentid>5212405</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Проза */ арфаграфія</comment>
      <origin>5212444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57984" sha1="o3lit5k21ybxxa5nya222daldhug3m3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Пашкевіч}}
{{цёзкі2|Кайрыс}}
{{значэнні|2=Цётка}}
{{Пісьменнік}}
'''Алаі́за Пашке́віч''', вядома пад псеўданімам '''Цё́тка''' (у шлюбе '''Кейрыс'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%80%D1%8B%D1%81&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Кейрыс у беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt; або '''Кайрыс''', у беларускай традыцыі таксама '''Пашкевічанка-Кейрысовая'''{{Пераход|Імя}}; [[15 ліпеня|3 (15) ліпеня]] [[1876]], [[Пясчына]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]] — [[18 лютага|5 (18) лютага]] [[1916]], [[Стары Двор (Шчучынскі раён)|Стары Двор]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]]) — беларуская паэтка, грамадская і палітычныя дзяячка, публіцыстка. Адна з заснавальнікаў партыі [[Беларуская сацыялістычная грамада]], якая стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя.

== Імя ==
У беларускіх крыніцах першай паловы XX стагоддзя каталіцкае імя Алаіза ў дачыненні да Алаізы Пашкевіч перадавалася па-рознаму. У публікацыях сустракаюцца такія напісанні: Алёізія&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%90%D0%BB%D1%91%D1%96%D0%B7%D1%96%D1%8F&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Алёізія ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;, Алёіза&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%90%D0%BB%D1%91%D1%96%D0%B7%D0%B0&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Алёіза ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;, Алёйза&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%90%D0%BB%D1%91%D0%B9%D0%B7%D0%B0&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Алёйза ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;. Напісанні [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]: Alojza&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20Alojzy&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Alojza ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;, Aloiza, Aloizyja, Aloizija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20pa%C5%A1kievi%C4%8Danka&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Aloizija ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt; і інш.

Паводле беларускай традыцыі дзявочае прозвішча часта запісвалі як Пашкевічанка (Paškiewičanka, пазней Paškievičanka), а прозвішча па шлюбе як Кейрысовая&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?q=site:knihi.com%20%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F&amp;aic=0&amp;sclient=gws-wiz-serp|title=Кейрысовая ў беларускіх крыніцах|website=www.google.com|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt; (Kiejrysowaja, пазней Kiejrysovaja), часам Кэйрысовая і Кайрысовая.

У студэнцкім дакуменце Львоўскага ўніверсітэта за 1912 год Алаіза Пашкевіч запісана [[Польская мова|па-польску]] як Alojzya z Paszkiewiczów Kejrys&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B6%D0%BA%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%90._%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%80%D1%8B%D1%81..jpg|title=Заліковая кніжка студэнткі Львоўскага універсітэта А. Пашкевіч-Кейрыс. На лацінскай мове. 1912 г. Арыгінал.|first=|last=|date=1912|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;.

На яе надмагіллі, ўсталяваным сястрой у 1937 годзе, надпіс беларускай лацінкай: Ciotka z Paškiewičaŭ Aloiza Kiejrys (Цётка з Пашкевічаў Алёіза Кейрыс)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

З другой паловы XX стагоддзя праз [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу]] ў публікацыях і літаратуры замацавалася імя Алаіза.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
[[Файл:Karalina Paškievič, Ałaiza Paškievič. Караліна Пашкевіч, Алаіза Пашкевіч (1901-15).jpg|міні|злева|Караліна і Алаіза Пашкевіч (справа)]]
Нарадзілася ў фальварку [[Пясчына]] [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] ў шматдзетнай каталіцкай [[Шляхта|шляхецкай]] сям’і ў 1876 годзе. Бацька — Стэфан (Стафан, у расійскіх дакументах Сцяпан), маці — Ганна (Анна з Вызгаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-29|date=2020-06-02|lang=be|title=Алаіза Пашкевіч: рэвалюцыянерка, літаратарка і... масажыстка, якая можа стаць брэндам на Гродзеншчыне|url=https://hrodna.life/articles/alaiza-pashkevich/|website=Hrodna.life - навіны Гродна}}&lt;/ref&gt;. Бацька валодаў 200 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцінамі]] зямлі, якія перайшлі ў сям’ю праз пасаг маці Алаізы. Алаіза Пашкевіч была ахрышчана ў [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Васілішкі)|касцёле Святога Яна Хрысціцеля]] мястэчка [[Васілішкі]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://zviazda.by/ru/node/209924|title=Алаіза Пашкевіч: таямніца шлюбу, перыпетыі навучання і «вясковая манера»|website=zviazda.by|date=2021-02-15|access-date=2024-03-22|archive-date=22 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240322143553/https://zviazda.by/ru/node/209924|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У сям’і Пашкевічаў было дванаццаць (паводле іншых звестак, сямнаццаць) дзяцей. Вядомы браты Алаізы: Вацлаў і Юзаф (Язэп) (памёр у 1915 г. на фронце [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]) — афіцэры [[170-ы Маладзечанскі пяхотны полк|170-га Маладзечанскага пяхотнага палка]]; сёстры: Стэфанія, Караліна і Зоф’я (Софія).

Пасля смерці першай жонкі Стэфан Пашкевіч перадаў Алаізу на выхаванне дзеду{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=216}}. Дзяцінства прайшло пад апекай бабулі Югасі ў фальварку Тарэсін і ў маёнтку [[Стары Двор (Шчучынскі раён)|Стары Двор]]. Першыя веды Алаіза Пашкевіч атрымлівала ад «дарэктараў» (прыватных хатніх настаўнікаў). Значны ўплыў на фармаванне асобы зрабіла курсістка Вера Тацішчава, якая год была яе хатняй настаўніцай. У 1892 годзе шаснаццацігадовую Алаізу разам з малодшым братам Юзікам (Язэпам), з якім разам выхоўваліся ў Тарэсіне, бацькі адпраўляюць у [[Вільня|Вільню]] пад апеку старэйшай сястры Марыі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Праз два гады прыватных урокаў, у 1894 годзе, Алаіза паступіла ў чацвёрты клас рускага прыватнага сямікласнага вучылішча Веры Міхайлаўны Прозаравай. Плата за навуку была вельмі высокая — 100 рублёў на год, таму за вельмі старанную і добрую вучобу Алаізе прызначылі стыпендыю&lt;ref&gt;Вітан-Дубейкаўская, Ю. Cor Ardens: Успаміны пра Цётку — Алаізу Пашкевічанку-Кайрыс / Ю. Вітан-Дубейкаўская // Конадні. — 1955. — № 3. — С. 49 — 54: іл. ''Перадрук:'' На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад., прадм. і звесткі пра аўтараў Б. І. Сачанкі; Тэкстал. падрыхт. С. Б. Сачанка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 303 с. — С. 6 — 11. — С. 7. — ISBN 5-340-01158-5.&lt;/ref&gt;. Грошай не хапала, каб зарабіць Алаіза давала прыватныя ўрокі, часта галадала&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Праз слабае здароўе на 6-м класе гімназіі перапыніла вучобу, некаторы час жыла на вёсцы і настаўнічала. У 1899 годзе вяртаецца да вучобы ў гімназіі Прозаравай, паступае зноў у 6-ы клас, скончыла вучобу 5 чэрвеня 1901 года і выехала на вёску. 27 чэрвеня 1902 года вытрымала выпрабаванне на званне хатняй настаўніцы арыфметыкі і атрымала адпаведнае пасведчанне&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Два гады настаўнічала на вёсцы.
=== Адукацыя ў Пецярбургу ===
[[Файл:Ałaiza Paškievič. Алаіза Пашкевіч (1904).jpg|thumb|left|Алаіза Пашкевіч (1904)]]
У 1903 годзе паехала ў [[Санкт-Пецярбург]] (сталіцу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]), дзе паступіла на Курсы выхавацелек і кіраўніц фізічнай адукацыі [[Пётр Францавіч Лесгафт|Пятра Лесгафта]]. У Санкт-Пецярбургу Алаіза Пашкевіч пасялілася ў незнаёмай дагэтуль асобы — [[Сабіна Іваноўская|Сабіны Ячыноўскай]], нявесты [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлава Іваноўскага]]. Падчас яе вучобы ў Санкт-Пецярбургу аформіўся і дзейнічаў гурток студэнтаў-беларусаў «[[Круг беларускай народнай прасветы і культуры|Круг беларускай народнай прасветы]]», Алаіза Пашкевіч была адной з яго ўдзельнікаў. Ідэямі гуртка была актыўная барацьба з уладамі Расійскай імперыі, сацыяльнае вызваленне працоўных і нацыянальнае вызваленне беларусаў.

Тады ж пачалася і літаратурная творчасць Алаізы Пашкевіч. У 1903 годзе ў Санкт-Пецярбургу выйшла пад выглядам фальклорнага зборніка кніжка «[[s:Пес’ни_(1904)|Песні]]», тут побач з творамі [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], змешчаны яе верш «[[s:Пес’ни_(1904)/Мужыцкая_доля|Мужыцкая доля]]» (пад псеўданімам Банадысь Асака). У гэты ж час [[Гектограф|гектаграфічным]] спосабам былі выдадзены дзве падпольныя брашуры — «Калядная пісанка на 1904 год» (пісаная ад рукі лацінскімі літарамі, 1903 г.) і «Велікодная пісанка» (друкаваная на машынцы кірыліцай, 1904 г.). У абодва выданні ўвайшлі і вершы Пашкевіч: у першае — тая ж «Мужыцкая доля» і «Мужык не змяніўся» (пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка), у другое — «[[s:Нямаш,_але_будзе|Нямаш, але будзе]]» і «[[s:Музыкант_беларускі|Музыкант беларускі]]» (пад псеўданімам Гаўрыла). Творы Алаізы Пашкевіч займалі амаль палову гэтых невялічкіх выданняў.

Паводле звестак літаратуразнаўцы [[Вячаслаў Райгоша|Вячаслава Рагойшы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, Пашкевіч курсаў не скончыла, але здала экстэрнам экзамен за поўны курс пецярбургскай {{нп3|Школа № 211, Санкт-Пецярбург|Аляксандраўскай жаночай гімназіі|ru|Школа № 211 (Санкт-Петербург)}}.

=== Вільня. Палітычная дзейнасць і эміграцыя ===
[[Файл:Chrest na swabodu (1905).pdf|міні|Верш «[[s:Хрэст_на_свабоду_(1906,_кірыліца)/Хрэст_на_свабоду|Хрэст на свабоду]]» (лац. «[[s:Chrest_na_swabodu_(1906)/Chrest_na_swabodu|Chrest na swabodu]]»). Выдадзены ў выглядзе пракламацыі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1905 г.]]
У 1904 годзе А. Пашкевіч пераехала ў [[Вільня|Вільню]], дзе працавала фельчаркай у бальніцы [[Нова Вільня|Новай Вільні]]. Адна з заснавальніц [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], якая стала цэнтрам беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя. Займела партыйную мянушку «Цётка». У [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыю 1905 года]] арганізоўвала рабочыя гурткі, пісала вершы, якія распаўсюджваліся як рэвалюцыйныя пракламацыі, выступала з прамовамі па-беларуску на мітынгах і сходах. Была дэлегаткай ад віленскіх работніц на з’ездзе жанчын у Маскве. Узімку 1905 года актыўна ўдзельнічала ў рэвалюцыйных маніфестацыях у Вільні, у падзямеллі бальніцы захоўвала шапірограф{{sfn|ЭГБ|2003|с=101}}.

Каб пазбегнуць судовай адказнасці ў канцы 1905 года эмігравала ў [[Галіцыя|Галіцыю]] ([[Аўстра-Венгрыя]])&lt;ref&gt;Беларуская мова: Энцыклапедыя — Мн.: БелЭн, 1994. С. 602&lt;/ref&gt;. Жыла ў [[Львоў|Львове]], паступае вольнаю слухачкаю на філасофскі факультэт [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэта]]. У 1907—1911 гадах вучылася на гістарычна-філалагічным факультэце Львоўскага ўніверсітэта. На жыццё зарабляла працай масажысткі.
[[Файл:Hasciniec dla małych dziaciej (1906).pdf|міні|злева|page=3|Чытанка «Гасцінец для малых дзяцей» (лац. «[[s:Hasciniec_dla_małych_dziaciej_(1906)|Hasciniec dla małych dziaciej]]»), выдадзены ў Львове пад псеўданімам Тымчасовы, 1906 г.]]
У Львове ў 1906 годзе надрукавала перакладзеную ёй з [[Украінская мова|украінскай мовы]] на беларускую (пад псеўданімам Тымчасовы) дзіцячую чытанку «Гасцінец для малых дзяцей». Кансультавала ўкраінцаў, якія пісалі пра Беларусь і беларускую літаратуру ([[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|Іларыёна Свянціцкага]], [[Іван Крып’якевіч|Івана Крып’якевіча]] і інш.), знаёміла іх з новымі творамі беларускіх пісьменнікаў. У [[Жоўква|Жоўкве]] (каля Львова) у базыльянскай манастырскай друкарні выдала ў 1906 годзе два зборнікі вершаў — «Скрыпка беларуская» (пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка) і «[[s:Хрэст_на_свабоду_(1906,_кірыліца)/Хрэст_на_свабоду|Хрэст на свабоду]]» (пад псеўданімам Гаўрыла). Абодва зборнікі невялікія: у першы ўвайшлі 12 вершаў, у другі — 9, напісаныя, за рэдкім выключэннем, у 1905—1906 гадах. Вершы мелі рэвалюцыйна-гераічны, патрыятычна-аптымістычны пафас, больш спакойны характар маюць тры творы, напісаныя ў 1902—1903 гады («Лета», «Восень», «Мужык не змяніўся»).

Пад чужым пашпартам прыязджала ў Вільню і Санкт-Пецярбург, прымала ўдзел у выпуску першай беларускай газеты «[[Наша доля]]», дзе было надрукавана яе апавяданне «Прысяга над крывавымі разорамі». Пісала розныя творы, дасылала іх у «[[Наша Ніва (1906)|Нашу ніву]]» і іншыя беларускія выданні. Грашовая нястача і напружаная творчая праца абвастраюць хваробу лёгкіх ([[Туберкулёз лёгкіх|сухоты]]). Праз хваробу выязджала ў [[Закапанэ]].

У 1908—1909 гадах Алаіза Пашкевіч жыла ў [[Кракаў|Кракаве]], вучылася на гуманітарным аддзяленні [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Была сябрам рэвалюцыйнай арганізацыі моладзі ўніверсітэта «Spójnia» («Згуртаванасць»). Пад уплывам [[Ірэна Сольская|Ірэны Сольскай]] зацікавілася тэатрам і пэўны час наведвала драматычную студыю Сольскай&lt;ref&gt;Кайрыс, С. З маіх успамінаў пра Цётку / Стэпонас Кайрыс // Конадні. — 1954. — № 2. — С. 68 — 78. ''Перадрук:'' На суд гісторыі: Успаміны, дыялогі / Уклад., прадм. і звесткі пра аўтараў Б. І. Сачанкі; Тэкстал. падрыхт. С. Б. Сачанка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 303 с. — С. 12 — 23. — С. 16 — 17. — ISBN 5-340-01158-5.&lt;/ref&gt;. Займаецца вывучэннем беларускага тэатра і [[Беларускі фальклор|фальклору]]. Дзеля атрымання навуковай ступені выканала працу «Батлейкі на Беларусі і іх сувязь з польскай драматычнай літаратурай». Аўтарка брашуры «Праграма для збірання матэрыялаў аб [[батлейка]]х Беларусі» (Вільня, 1910). Нейкі час жыла ў Закапанэ, выязджала ў [[Германская імперыя|Германію]] і [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італію]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=216}}.

=== Вяртанне на Беларусь. Апошнія гады ===
7 лютага 1911 года Алаіза Пашкевіч выходзіць замуж за літоўскага інжынера і дзеяча [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Літва)|Сацыял-дэмакратычнай партыі Літвы]] [[Сцяпонас Кайрыс|Сцяпонаса Кайрыса]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Узяўшы прозвішча мужа, Алаіза Кайрыс змагла вярнуцца ў Расійскую імперыю. Паводле ўспамінаў [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]], гэта быў фіктыўны шлюб, хоць пара жыла разам у прадмесці Вільні [[Звярынец (Вільня)|Звярынец]], Алаіза ў кватэры займала асобны сціплы пакой&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Алаіза ўдзельнічала ўва многіх значных мерапрыемствах культурна-асветніцкага характару, іграла ў некаторых спектаклях [[Першая беларуская трупа|трупы Ігната Буйніцкага]], друкавалася ў беларускіх выданнях. У 1912 годзе намаганнямі Алаізы Пашкевіч і [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіславы Станкевіч]] былі створаны некалькі нелегальных беларускіх школ у Лідскім павеце і Новай Вільні{{sfn|ЭГБ|2003|с=101}}.
[[Файл:Лучынка (1914). Кніжка 1.pdf|міні|page=5|«[[Лучынка (часопіс)|Лучынка]]», 1914 г. Першая кніжка.]]
Калі ў 1914 годзе ў [[Мінск]]у стварыўся першы дзіцячы беларускамоўны часопіс «[[Лучынка (часопіс)|Лучынка]]» — стала яго галоўным рэдактарам. Займалася арганізацыяй і падрыхтоўкай трупы беларускіх артыстаў-аматараў для гастроляў па мястэчках [[Віленшчына|Віленшчыны]]&lt;ref&gt;Кайрыс, С. З маіх успамінаў пра Цётку… — С. 68 — 78. ''Перадрук:'' На суд гісторыі… — С. 16 — 18.&lt;/ref&gt;. У красавіку 1914 года на некаторы час зноў выязджае ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінляндыю]], у ліпені таго ж года ездзіла на лячэнне ў [[Швецыя|Швецыю]]. Прайшла пешшу больш за дзвесце кіламетраў ад [[Стакгольм]]а да [[Гётэбарг]]а, хацела таксама прайсці Нарвегію, але пачалася [[Першая сусветная вайна]]{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=217}}.

Ва ўмовах Першай сусветнай вайны з вясны да восені 1915 года А. Пашкевіч як сястра міласэрнасці даглядае хворых у тыфозным бараку Віленскага вайсковага шпіталя. Удзельнічае ў арганізацыі беларускіх школ і настаўніцкіх курсаў у Вільні, дапамагае ў стварэнні прытулкаў. Была выкладчыцай на першых [[Віленскія беларускія настаўніцкія курсы (1915)|Віленскіх беларускіх настаўніцкіх курсах (1915)]]. Першая беларуская школа была адкрыта ў Вільні на Юр’еўскай вуліцы 13 лістапада 1915 года дзякуючы намаганням Алаізы Пашкевіч (Цёткі) і [[Баляслаў Пачопка|Баляслава Пачобкі]], з удзелам [[Сабіна Іваноўская|Сабіны Іваноўскай]].

У 1916 годзе памёр бацька, Алаіза паехала на яго пахаванне. У Лідскім павеце лютавала [[эпідэмія]] [[тыф]]у. Алаіза засталася ў [[Стары Двор (Шчучынскі раён)|Старым Двары]], каб дапамагчы хворым, але сама заразілася. Памерла ў ноч на 5 (18) лютага 1916 года. Пахаваная на могілках у Старым Двары. У выніку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру 1921 года]] гэтыя землі апынуліся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (у беларускай гістарыяграфіі — [[Заходняя Беларусь]]). У 1937 годзе сястра Стэфанія (у замужжы Сапоцька; 1860—1947) паставіла помнік на магіле Алаізы Пашкевіч з подпісам па-беларуску [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] (Ciotka z Paškiewičaŭ Aloiza Kiejrys)&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|access-date=2025-11-29|title=Pawet: Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце 'Слова', 1938 г.|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka2/%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%8E%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0',_1938_%D0%B3..html|website=pawet.net}}&lt;/ref&gt;. Польскія ўлады хацелі знесці помнік. Прычынай, верагодна, быў беларускі надпіс. Справа асвятлялася ў заходнебеларускай і польскай кансерватыўнай прэсе («[[Słowo (газета, Вільня)|Słowo]]»), помнік захаваўся&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
[[Файл:Першае чытанне для дзетак беларусаў (1906).pdf|thumb|page=5|злева|Кірылічнае выданне кнігі «Першае чытанне для дзетак беларусаў», 1906 г.]]
Выкарыстоўвала псеўданімы: ''Цётка'', ''Мацей Крапіўка'', ''Крапіўка'', ''М. Крапівіха'', ''Крапівіха'', ''Гаўрыла з Полацка'', ''Гаўрыла'', ''Тымчасовы'', ''Банадысь Асака'' і інш.

Пачала пісаць у 1902 годзе пад уплывам [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]]. Менавіта яна ажыццявіла неажыццяўлёнае аўтарам «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]»: выдала зборнік вершаў пад назвай «[[:s:Скрыпка беларуская|Скрыпка беларуская]]» (1906). У прадмове да зборніка яна пісала:
{{Цытата|
Дзякуй табе, [[Мацей Бурачок]]! Чэсць і слава тваему слову! А ты, «Дудка», грай і мне голас дай».
}}
[[Файл:Pierszaje czytannie dla dzietak biełarusoŭ (1906).pdf|міні|page=3|Лацінкавае выданне кнігі «Першае чытанне для дзетак беларусоў» (лац. «Pierszaje czytannie dla dzietak biełarusoŭ»), 1906 г.]]
У творчасці Алаізы Пашкевіч яскрава выявіліся асаблівасці фарміравання нацыянальных моўна-стылістычных сродкаў рамантычнай паэзіі, псіхалагічнай прозы, публіцыстычных артыкулаў і нарысаў.

Аўтарка кніжак і падручнікаў для дзяцей «Гасцінец для малых дзяцей», «Першае чытанне для дзетак беларусаў», некаторыя даследчыкі ([[Якуб Колас]], [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]], [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзія Арабей]]) лічылі яе аўтарам першага «[[Беларускі лемантар, або першая навука чытання|Беларускага лемантара]]». Пісала публіцыстычныя артыкулы і нарысы, даследаванні па гісторыі беларускага тэатра.

Мова Цёткі багатая і самабытная, ёсць індывідуальна-аўтарскія ўтварэнні і арыгінальнае скарыстанне іх у кантэксце, разнастайныя эмацыянальна-экспрэсіўныя адценні, што складае непаўторнасць творчай манеры пісьменніцы. Яе творчасць адлюстроўвае асноўныя працэсы ўзбагачэння вобразна-выяўленчай сістэмы мастацкага твора, сведчыць пра жанрава-стылявую дыферэнцыяцыю і нармалізацыю беларускай літаратурнай мовы ў перыяд яе станаўлення.

=== Паэзія ===

У «Каляднай пісанцы на 1904 год» і «Велікоднай пісанцы» (абедзве 1904) паэтэса надрукавала вершы «[[:s:Мужыцкая доля|Мужыцкая доля]]», «Мужык не змяніўся», «[[:s:Нямаш, але будзе|Нямаш, але будзе]]», «[[:s:Музыкант беларускі|Музыкант беларускі]]», прасякнутыя спачуваннем цяжкай долі селяніна.

У вершах Алаізы Пашкевіч (Цёткі) «Лета» і «Восень» маляўніча перададзены асобныя моманты сялянскай працы, апісваюцца летнія ігрышчы і восеньскі кірмаш. У цэлым зборнік увасабляе [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|адраджэнскую]] плынь у творчасці Цёткі.

Амаль адначасова з ім быў надрукаваны яе другі паэтычны зборнік — «Хрэст на свабоду» (1906), які прадстаўляе рэвалюцыйна-змагарскі напрамак яе творчасці. Уключаныя ў яго вершы «Хрэст на свабоду», «Мора», «Пад штандарам» — узоры рэвалюцыйна-агітацыйнай паэзіі. Упершыню яны былі надрукаваны тысячамі экзэмпляраў і распаўсюджваліся сярод удзельнікаў рэвалюцыі 1905 года.

З дапамогай рамантычна-сімвалічнай тропікі, «вясёлых» харэічных памераў, бадзёрага рытма-інтанацыйнага ладу паэтэса выяўляе настрой рэвалюцыйнай рамантыкі. Як, у прыватнасці, у вершы «Вера беларуса» (1905):
{{Цытата|
:Веру, братцы: людзьмі станем,
:Хутка скончым мы свой сон,
:На свет божы шырэй глянем,
:Век напіша нам закон.
}}

Верш заканчваецца адкрытым заклікам да актыўнага рэвалюцыйнага дзеяння: «Рука цвёрда, грудзь акута, Пара, братцы, парваць пута!»

Рэвалюцыю 1905 года Цётка паказвае ў алегарычным вобразе бурнага мора:
{{Цытата|
:Мора вуглем цяпер стала,
:Мора з дна цяпер гарыць,
:Мора скалы пазрывала,
:Мора хоча горы змыць.
}}

Каб чытачы ці слухачы адназначна ўспрымалі змястоўную сутнасць твора, паэтэса раскрывае сэнс алегорыі ў падзагалоўку: «Мора (Рэвалюцыя народная)» (1905). Стварыць аратарскую інтанацыю гэтага верша (як папярэдняга і многіх іншых) дапамагае не толькі рытміка (чатырохстопны [[харэй]]), але і фігуры паэтычнага сінтаксісу: паўторы (анафары, [[Полісіндэтон|шматзлучнікавасць]], шматпрыназоўнікавасць), градацыі, [[Паралелізм (літаратура)|паралелізм]], рытарычныя воклічы, пытанні і г. д.

У эміграцыі стварыла верш «Суседзям у няволі» (1906), звернуты да [[украінцы|ўкраінцаў]], якія ў той час таксама пачыналі нацыянальнае адраджэнне. У вершы пасля змрочнай выявы тагачаснай беларускай рэчаіснасці, пададзенага з дапамогай яскравых мастацкіх дэталей («нагаек царскіх звон», «у нас там ноч», «мы ацямнелі з страшных мук» і г. д.), гучыць просьба-заклік да «суседзяў у няволі»:
{{Цытата|
:Нас катуюць! Чуйце, людзі!
:Чуйце, чуйце, руку дайце!
:Мы вам родны! Праўду знайце:
:Ці у долі, ці ў нядолі —
:З вамі станем ў адным полі,
:Рука ў руку з вашым братам
:За свабоду перад катам.
}}
Верш гэты стаў асноўнай прычынай забароны ў Расійскай імперыі не толькі зборніка Цёткі «Скрыпка беларуская», але і кнігі [[Іларыён Сямёнавіч Свянціцкі|Іларыёна Свянціцкага]] «Адраджэнне беларускага пісьменства» (Львоў, 1908 г.), у якой ён быў таксама змешчаны.

Не толькі ўздым, але і ўтаймаванне рэвалюцыйнай хвалі выявіліся ў лірыцы Цёткі, пра што сведчыць верш «Мае думкі». Пачаты ён быў у 1905 годзе, закончаны — у 1906 годзе. Гэта выразна патрыятычны верш. Лірычны герой паэтэсы хацеў бы стаць то «зярном пшаніцы», то «рэчкай быстрай», то «ветрам буйным». Усё — дзеля людзей, каб іх накарміць, напаіць. Урэшце, каб разбудзіць іх, бо «ад цямноты людзі спяць». Заканчваецца верш даволі песімістычным прызнаннем «ветру»:
{{Цытата|
:Я там біўся, я там віўся,
:Я ім хаты паламаў,
:А ўсё ж такі не дабіўся,
:Каб народ свой голас даў!..
}}

Асноўныя матывы паэзіі Цёткі — любоў да Беларусі, да прыроды, самаахвярнае служэнне народу. Рэвалюцыйная палымянасць і тонкі лірызм, спалучэнне імпульснай лірыкі і пяшчотных вобразаў — характэрныя рысы яе лірыкі. Шырока карысталася народна-песеннай сімволікай (вобразы музыкі, скрыпкі, дудкі). Для твораў перыяду рэвалюцыі 1905—1907 гадоў характэрны публіцыстычная завостранасць, рэвалюцыйны пафас, прамоўніцкія інтанацыі, метафарычнасць і алегорыя. Вершы «Мора», «Хрэст на свабоду», «Вера беларуса» і іншыя сталі хрэстаматыйнымі. Упершыню ў беларускай паэзіі стварыла вобраз рабочага («Пад штандарам»).

Асобны перыяд у яе творчасці склалі вершы 1908—1914 гадоў, дзе пераважалі матывы грамадскай журбы і смутку, тугі па радзіме, выявіліся засяроджанасць на долі адзінокага чалавека, зварот да фальклорных вобразаў («З чужыны», «[[:s:Грайка|Грайка]]», «На магіле», «На чужой старонцы», «Арлы-брацця, дайце скрыдлы», «[[:s:Сірацінка|Сірацінка]]», «[[:s:Вясковым кабетам|Вясковым кабетам]]», «[[:s:Гаданьне|Гаданне]]» і інш.).

=== Проза ===
Цётка з’яўляецца адной з пачынальніц беларускай прозы. Яе творы адлюстроўваюць цяжкі вясковы побыт («Навагодні ліст», 1908), настроі студэнцкай моладзі («Зялёнка», 1913), гаротны лёс дзяцей («Міхаська», 1914) і інш. Апавяданні Цёткі прасякнуты гуманізмам, спачуваннем да чалавека працы, непрыняццем несправядлівасці («Зялёнка», «[[:s:Асеннія лісты|Асеннія лісты]]», «Лішняя» і інш.). Апавяданне «[[:s:Прысяга над крывавымі разорамі|Прысяга над крывавымі разорамі]]» таксама, як і яе вершы, друкавалася ў якасці пракламацыі.

У кнігу «Першае чытанне для дзетак беларусаў» увайшлі апавяданні, загадкі, прыказкі, прымаўкі для юных чытачоў.

Асобную старонку яе творчасці складаюць дарожныя нататкі і нарысы, што з’явіліся пад уражаннем падарожжаў у Італію, Фінляндыю, Швецыю і Германію («Успаміны з паездкі ў Фінляндыю», «3 дарогі»). Фальклорна-паэтычная стылістыка, а таксама індывідуальна-аўтарскае ўжыванне слова, выразу ў нарысе «3 дарогі» — прыёмы, што ствараюць эмацыянальнасць, рамантычную ўзнёсласць і лірызм.

Цётка ставіць беларусам фінаў у прыклад — як народ, які «не мае ў натуры сваёй, каб карыстаць болей за тое, чым плаціць», але пры гэтым захаваў і адметнасць, і мову, і культуру. Літаратар [[Альгерд Бахарэвіч]], які агулам невысока ацэньвае паэзію Алаізы Пашкевіч, заўважае, што падарожныя нататкі з паездкі ў фінскую вёску Лотала паказваюць «зусім іншую Цётку, спакойную, удумлівую, назіральную»… Ён дапускае, што адна гэтая кароткая журналісцкая проза Цёткі мае большую мастацкую каштоўнасць за ўсе яе колішнія прапагандысцкія вершы&lt;ref&gt;Бахарэвіч А. Гамбурскі рахунак Бахарэвіча. — Радыё СвабоднаяЕўропа / Радыё Свабода, 2012.&lt;/ref&gt;.

=== Публіцыстыка ===
Публіцыстычная спадчына пісьменніцы выяўляе грамадзянскую пазіцыю аўтара, яе пазіцыю ў нацыянальным адраджэнні Беларусі. Звярталася да моладзі з заклікам шанаваць беларускую мову, рыхтаваць сябе да грамадскай работы:&lt;ref&gt;Цётка. Творы. Мн., 1976. С. 218&lt;/ref&gt;
{{Цытата|
На вас — моладзі — ляжыць вялікая павіннасць: развіваць далей родную мову, узбагачваць свой народ знаннем і культурай. Вы здабываеце навуку для сябе, дык дзяліцеся ёю з тымі, хто для вас цяжкай працай здабывае кусок хлеба. Толькі не кідайце роднай мовы: бо сапраўды для свайго народа тады вы ўмёрлі!
}}

Выступленні пісьменніцы ў перыядычным друку 1914 года («Да вясковай моладзі беларускай», «Шануйце роднае слова!», «Аб душы маладзёжы», «Папараць-кветка») — гэта заклікі да сучаснікаў і нашчадкаў — берагчы родную мову, захаваць яе як вечны скарб душы. Артыкул «Шануйце роднае слова!», які [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпан Александровіч]] назваў «''палымяным гімнам беларускай мове, яе багаццю і сіле''», пераклікаецца з «Пагоняй» [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], з «[[Ворагам Беларушчыны]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], з «У чатырохлецце „Нашай нівы“» [[Алесь Гарун|Алеся Гаруна]]. Выразнасці і эмацыянальнасці выказвання аўтарка дасягае скарыстаннем агульнанароднай лексікі, семантычных адценняў слоў, іх эмацыянальна-ацэначнай афарбоўкі.

=== Навукова-папулярныя артыкулы ===
Асаблівасці станаўлення навуковага стылю выявіліся ў артыкулах і нарысах на навуковыя тэмы. У навукова-папулярным артыкуле «Наша народная беларуская песня» пераважаюць лексіка-сінтаксічныя прыёмы, уласцівыя народнай гаворцы, фальклору, мастацкай літаратуры. Моўна-выяўленчыя сродкі, сінтаксічная арганізацыя артыкула «Да дзяўчатак» і нарыса «Гутаркі аб птушках» маюць характэрныя рысы народнай прозы. Спецыфіка фарміравання навуковай тэрміналогіі выяўляецца ў артыкуле «Да школьнай моладзі», у нарысах «Пералётныя птушкі», «Газа». Так, у артыкуле «Да школьнай моладзі» побач са спецыяльнай запазычанай лексікай (''батаніка, гіграскапічны'') Цётка ўжывае ў якасці спецыяльных батанічных найменняў словы жывой народнай мовы — ''стрымбульнык, каліва, зёлкі''. У яе навуковых артыкулах — выразная тэндэнцыя да стылявой дыферэнцыяцыі беларускай мовы, хоць і надзвычай адчувальныя працэсы ўзаемапранікнення і ўзаемаўплыву.

== Бібліяграфія ==
[[Файл:Скрыпка беларуская (1906).pdf|міні|злева|page=5|«[[s:Скрыпка_беларуская_(1906,_кірыліца)|Скрыпка беларуская]]» (арыг. «Скрыпка белорусска») пад псеўданімам Гаўрыла з Полацка (арыг. Гаўрыла зъ Палацка), 1906 г.]]
* Mora: (Rewolucja narodna). Wilno, 1905
* Пад штандарам. Вільня, 1905
* Pad sztandaram. Wilnia, 1905
* Першае чытанне для дзетак беларусаў. Пецярбург, 1906
* Pierszaje czytańnie dla dzietak biełarusoŭ. Pieciarburh, 1906
* [[wikisource:be:Hasciniec dla małych dziaciej (1906)|Hasciniec dla małych dziaciej]]. Lwoŭ, 1906
* [[wikisource:be:Скрыпка беларуская (1906, кірыліца)|Скрыпка беларуская]]. Жоўква, 1906
* Skrypka biełaruskaja. [Жоўква], 1906
* [[wikisource:be:Хрэст на свабоду (1906, кірыліца)|Хрэст на свабоду]]. 1906
* [[wikisource:be:Chrest na swabodu (1906)|Chest na swabodu]]. [Wilnia, 1906]
* Праграма для збірання матэрыялаў аб батлейках на Беларусі. [Вільня, 1910]
* Skrypka biełaruskaja. Wilnia, 1918

== Ушанаванне памяці ==
[[Файл:Астрына. Помнік Алаізе Пашкевіч.jpg|міні|[[Помнік Алаізе Пашкевіч (Астрына)|Помнік Алаізе Пашкевіч]] у [[Астрына|Астрыне]].]]
Вобраз Цёткі ўвасоблены ў літаратурных творах — вершах (у тым ліку [[Янка Купала|Янкі Купалы]]), аповесцях і раманах («На струнах буры» і «Стану песняй» [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзіі Арабей]], «Крыж міласэрнасці» [[Валянціна Міхайлаўна Коўтун|Валянціны Коўтун]]), у мастацкіх палотнах ([[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]], [[Мікола Купава|Міколы Купавы]] і інш.).

Вуліцы ў гонар Алаізы Пашкевіч названы ў [[Вуліца Алаізы Пашкевіч (Мінск)|Мінску]], [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Смалявічы|Смалявічах]], [[Ліда|Лідзе]], [[Шчучын|Шчучыне]], аг. [[Бакшты (Шчучынскі раён)|Бакшты]], [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]), у [[Гродна|Гродне]] вуліца Цёткі.

Помнікі Алаізе Пашкевіч (Цётцы) пастаўлены ў г. [[Шчучын]], г.п. [[Помнік Алаізе Пашкевіч (Астрына)|Астрына]], в. [[Шастакоўцы]] Шчучынскага раёна.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
{{калонкі|2|малы=так}}
* Александровіч С. За народнае шчасце // Цётка. Творы. — Мн., 1976. — С. 14 — 16.
* Арабей Л. Цётка // {{Крыніцы/БЭ|17}} С. 110—111.
* Багдановіч І. Э. Цётка, 1876—1916 / Багдановіч І. Э. // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд.: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. Т. 1. — Мн., 1999. — С. 103—120.
* Баршчэўскі А. Нашаніўская пара // Ніва. — 1974. — № 11. — С.
* Бярозкін Р. Кніга пра паэзію. — Мн., 1974. — С. 126.
* Бярозкін Р. Цётка (1876—1916) / Рыгор Бярозкін // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры: у 2 кн. / Уклад. В. В. Ашмян і інш. Кн. 1. — Мн., 2001. — С. 226—248.
* Гарэцкі М. Гісторыя беларускай літаратуры. — Мн., 1982.
* Ермаловіч М. Жыве яе ліра (машынапіс) // Полымя. — 1977. — № 3. — С.
* Кабржыцкая Т. В. Цётка // Беларуская літаратура: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / пад рэд. В. П. Рагойшы. — Мн.: Нац. ін-т адукацыі, 2011. — 320 с. ISBN 978-985-465-898-8. С. 182—188
* Лойка А. А. Цётка (1876—1916) // Гісторыя беларускай літаратуры: дакастрычніцкі перыяд: у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Ч. 2. — Мн., 1989. — С. 66 — 88.
* Луцкевіч А. Галоўныя кірункі ў беларускай паэзіі. — Вільня, 1933. М С. 8.
* Луцэвіч У. Ф. Успаміны пра Цётку // Полымя. — 1966. — № 4. — С. 130.
* [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А]]. Творчасць Цёткі (А. Пашкевіч) у грамадска-культурным кантэксце пачатку XX ст. / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. — Мн., 2000. — С. 228—260.
* Навіна А. Нашы песняры. — Вільня, 1918. — С. 61.
* Новік М. І. Цётка // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. С. 601—603.
* Семяновіч А. А. Цётка (Алаіза Пашкевіч) (1876—1916) / А. А. Семяновіч // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча. — Мн., 1998. — С. 234—251.
* Піятуховіч М. Нарысы гісторыі беларускай літаратуры. Ч. 1. — Мн., 1928.
* Цётка. Творы. — Мн., 1976. — С. 24.
* Цётка // Асветнікі зямлі Беларускай, X — пачатак XX ст.: энцыклапедычны даведнік. — Мн., 2001. — С. 459—460.
* {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|6|Цётка|[[Зоя Мельнікава]]|216—222}}
* Цётка // Беларусь: энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. — С. 748.
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Цётка||101—102}}
* Цётка // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. Мінск, 1987. Т.5. — С. 472—473.
{{калонкі/канец}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* {{bis.nlb.by|128813}}
* [https://nashaniva.by/?c=lr&amp;i=209674 Алаіза…] — nashaniva.by
* [http://media.catholic.by/nv/n16/art6.htm Беларускі Знак Цёткі (Да 125-годдзя з дня нараджэння)] — артыкул Валянціны Коўтун, часопіс «Наша Вера»
* [http://old.nlb.by/html/news2006/cetka.html Спіс твораў аб жыцці і творчасці паэтэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190601205621/http://old.nlb.by/html/news2006/cetka.html |date=1 чэрвеня 2019 }} — Нацыянальная бібліятэка Беларусі
* [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka/%D0%9B%D1%91%D1%81%D1%8B_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.html Лаўрэш Леанід. Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец 3(75)-2016. С. 15-16.] // на [[pawet.net]]
* [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka2/%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%8E%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0',_1938_%D0%B3..html Лаўрэш Леанід. Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце 'Слова', 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям'ю Алаізы // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42–46.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230419182929/https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/dzieiachy_mastactwau/cietka2/%D1%8E%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%27%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%27_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.html |date=19 красавіка 2023 }} // на [[pawet.net]]
* [http://pawet.net/files/nastusevich.pdf Настусевіч Станіслаў. Алаіза Пашкевіч ў эміграцыі]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пашкевіч Алаіза}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэтэсы]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад тыфу]]
[[Катэгорыя:Сёстры міласэрнасці Расійскай імперыі]]</text>
      <sha1>o3lit5k21ybxxa5nya222daldhug3m3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34866</id>
    <revision>
      <id>5212819</id>
      <parentid>5014002</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5588" sha1="7ouoaiq9bvg3efsr37dow4yez4ngebc" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|назва = СТАА «Мабільныя ТэлеСістэмы»
|лагатып = MTS logo 2015.svg
|тып = Сумеснае [[таварыства з абмежаванай адказнасцю]]
|лістынг на біржы = 
|дзейнасць = 
|дэвіз = МТС - аператар сувязі
|заснавана = 2002
|дата=4 красавіка
|ранейшыя назвы = 
|заснавальнікі = 
|размяшчэнне = [[Беларусь]]
|ключавыя фігуры = [[Уладзіслаў Уладзіміравіч Андрэйчанка|Уладзіслаў Андрэйчанка]]
|галіна = Паслугі сотавай сувязі
|сайт = http://by.mts.by/
}}
Беларуска-расійскае сумеснае таварыства з абмежаванай адказнасцю '''«Мабільныя ТэлеСістэмы»''' (МТС) — беларускі аператар мабільнай сувязі стандартаў [[GSM]]/DCS (пакаленне мабільнай сувязі 2G), 3G/UMTS (3G), LTE TDD и LTE FDD (4G), NB-IoT&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cms.developers.mts.ru/api/uploads/articles/files/648add051339417baf96a043.pdf |title=Тэхнічныя патрабаванні і значэнні паказчыкаў якасці аказання паслуг сувязі МТС |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208181308/https://cms.developers.mts.ru/api/uploads/articles/files/648add051339417baf96a043.pdf |archive-date=8 лютага 2024 |access-date=8 лютага 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Заснавальнікамі кампаніі з’яўляюцца РУП «[[Белтэлекам]]» (51 адсотак акцый) і ААТ «Мабільныя ТэлеСістэмы» (49 % акцый).

== Гісторыя ==
Кампанія пачала ажыццяўляць камерцыйную дзейнасць [[27 чэрвеня]] [[2002]] года і стала другім, пасля [[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]], аператарам мабільнай сувязі ў Беларусі.

[[17 кастрычніка]] [[2004]] года кампанія «Мабільныя ТэлеСістэмы» першай сярод беларускіх аператараў дасягнула адзнакі ў 1 мільён актыўных абанентаў і адначасова стала буйнейшай сотавай кампаніяй у Беларусі.

У студзені [[2005]] года рынкавая доля кампаніі перавысіла 50 %, а ў маі кампанія ўжо пераадолела мяжу ў 1,5 млн абанентаў.

[[27 чэрвеня]] [[2006]] года кампанія правяла рэбрэндынг, змяніўшы лагатып.
[[Выява:MTS logo 2002 - 2006.jpg|thumb|right|Лагатып кампаніі з 2002 па 2006 год.]]

[[11 ліпеня]] [[2007]] года кампанія абвясціла пра тое, што лік актыўных абанентаў дасягнуў 3,5 млн чалавек.

[[7 красавіка]] [[2009]] года МТС дадала ў свае галасавыя аўтаінфарматары беларускую мову. Такім чынам, галасавыя паведамленні аўтаінфарматараў пачалі гучаць на трох мовах: англійскай, рускай і беларускай па чарзе.

== Статыстыка ==
На канец снежня [[2020]] года абанентская база складае 5,7 мільёнаў карыстальнікаў&lt;ref&gt;https://static.ssl.mts.ru/mts_rf/images/finansovye-i-operacionnye-rezultaty_chetvertyj_kvartal_2020_god.pdf?_ga=2.93596573.1041202296.1620374973-127001430.1620374973&amp;_gl=1*cg1fsq*_ga*MTI3MDAxNDMwLjE2MjAzNzQ5NzM.*_ga_DJC0PYZJHN*MTYyMDM3NDk3Mi4xLjEuMTYyMDM3NDk5NS4zNw..&lt;/ref&gt;. Зона дзеяння сеткі МТС ахапляе каля 92 % тэрыторыі краіны, на якой пражывае звыш за 98 % насельніцтва Беларусі (100 % гарадскіх жыхароў).

Сувязь МТС забяспечваюць 4069 базавых станцый.

Роўмінгавыя пагадненні ў кампаніі МТС сёння заключаны з 323 аператарамi ў 152 краінах свету. МТС валодае ўласнай сеткай фірмовых цэнтраў продажаў і абслугоўвання, якая складаецца з 37 офісаў у населеных пунктах Беларусі. Дылерская сетка — 971 салон у 383 населеных пунктах.

== Нумар абанента МТС ==
* +375 '''29 2'''**-**-**
* +375 '''29 5'''**-**-**
* +375 '''29 7'''**-**-**
* +375 '''29 8''' **-**-**
* +375 '''33 6'''**-**-**
* +375 '''33 3'''**-**-**

З уводам у Рэспубліцы Беларусь паслугі «Перанос нумара» (MNP) нумары абанентаў могуць прымаць значэнні:
* +375 '''29''' xxx xx xx,
* +375 '''33''' xxx xx xx,
* +375 '''44''' xxx xx xx.
* +375 '''25''' xxx xx xx.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://www.mts.by/by/ Афіцыйны сайт кампаніі]

{{Сотавая сувязь у Беларусі}}

[[Катэгорыя:Аператары мабільнай сувязі Беларусі]]</text>
      <sha1>7ouoaiq9bvg3efsr37dow4yez4ngebc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Восіпавіч Багамолаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42729</id>
    <revision>
      <id>5212538</id>
      <parentid>4771426</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WTM</username>
        <id>9532</id>
      </contributor>
      <comment>гэта скульптар Павел Іванавіч Багамолаў (нар. 1944)</comment>
      <origin>5212538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7214" sha1="g5mswcre0xgnhl4z6neh6hd78st16px" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Багамолаў}}
{{Пісьменнік
 |Імя                  = Уладзімір Багамолаў
 |Арыгінал імя       = Уладзімір Восіпавіч Багамолаў
 |Выява          = 
 |Апісанне выявы = Уладзімір Восіпавіч Багамолаў, дата: другая палова 1943 г.
 |Імя пры нараджэнні     = Уладзімір Іосіфавіч Вайцінскі
 |Месца нараджэння       = вёска Кірылава, {{Месца нараджэння|Маскоўская губерня|у Маскоўскай губерні}}, [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]&lt;ref name=brg&gt;в. Кірылава, 65 км ад Масквы па Яраслаўскай шашы, недалёка ад Сергіева Пасада. Гл. «Богомолов Владимир Осипович» // Краткая литературная энциклопедия, М., Сов. энциклопедия, т. 9, 1962, стр. 154. Кірылаўка — вёска ў складзе гарадской акругі Хімкі, {{Месца нараджэння|Маскоўская вобласць|у Маскоўскай вобласці}}.&lt;/ref&gt;
 |Месца смерці         = {{Месца смерці|Масква}}, [[Расія]]
 |Род дзейнасці     = [[пісьменнік]]
 |Гады актыўнасці      = [[1957]]—[[2003]]
 |Кірунак          = тэма Вялікай Айчыннай вайны
 |Жанр                 = 
 |Мова твораў    = 
 |Прэміі               = * Дыплом і медаль ЮНЕСКА «За выдатны ўнёсак у Сусветную літаратуру» за «гуманізацыю жорсткага ваеннага рамяства», 2003
* Прэмія «За годныя творчыя паводзіны ў літаратуры», 2001
* Прэмія імя Мікалая Кузняцова, 2001
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}{{!}} {{Ордэн «Знак Пашаны»}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}}
{{!}}}
 |Вікісховішча            = 
 |Вікікрыніца             = 
}}
'''Уладзімір Восіпавіч Багамолаў''' ({{ДН|3|7|1926}}, в. Кірылаўка Маскоўскай губ. — {{ДС|30|12|2003}}) — рускі празаік.

== Біяграфія ==
Скончыў сем класаў сярэдняй школы (1941). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, у дзеючай арміі служыў паслядоўна радавым, камандзірам аддзялення, памкамузвода, камандзірам узвода — стралковага, аўтаматчыкаў, пешай разведкі, — у канцы вайны выконваў абавязкі камандзіра роты. Пахаваны на Ваганькаўскіх могілках. Узнагароджаны ордэнамі і медалямі.

== Бібліяграфія ==
Вядомасць У. Багамолаву прынесла апавяданне «Іван» («Иван», 1958), экранізаванае [[А. Таркоўскі]]м — «Іванава дзяцінства» («Иваново детство», 1962&lt;ref&gt;Фільм уганараваны вышэйшай прэміяй Венецыянскага кінафестывалю «Залаты леў».&lt;/ref&gt;). Аўтар серыі апавяданняў — «Першае каханне» («Первая любовь», 1958), «Сэрца майго боль» («Сердца моего боль», 1965), «Могілкі пад Беластокам» («Кладбище под Белостоком», 1965), «Зося» (1965), рамана «У жніўні 44-га» (або «Момант ісціны», 1973), аповесці «У крыгеры» (1993).

Раман «У жніўні 44-га» або «Момант ісціны», які з'яўляецца найбольш значным творам пісьменніка, меў немалы поспех у савецкага чытача. У рамане-[[трылер]]ы па-майстэрску з'яўленая атмасфера на землях [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адразу пасля яе заняцця Чырвонай арміяй летам [[1944]]-га, на фоне канфлікту некалькіх нацыябудаўнічых праектаў. Выдатна прамаляваныя індывідуальнасці галоўных герояў, як станоўчых, так і адмоўных. Дзве экранізацыі рамана, у тым ліку, «У жніўні 44-га…» (2000) аўтарства [[Міхаіл Пташук|М. Пташука]], не былі ўхваленыя аўтарам.

Раман «Момант ісціны» («У жніўні 44-га…») і аповесць «Іван» вытрымалі больш сотні перавыданняў агульным накладам больш за 1 млн. асобнікаў. Кнігі У. Багамолава ўваходзяць у вучэбныя праграмы для чытання сярэдніх школ, гімназій і ліцэяў шэрага краін, у т.л. Беларусі.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Багамолаў Уладзімір Восіпавіч // {{Крыніцы/БелЭн|2к}} — С. 197—198.
* ''Богомолов В.'' Момент истины: Роман. Повести и рассказы. — М., 1995;
* ''Богомолов В.'' Избранное. — М., 1996;
* Момант ісціны: (У жніўні сорак чацвёртага…): раман / Уладзімір Багамолаў; [пераклаў з рускай мовы У. Паўлаў]. — Мінск : Мастац. лiт., 1984. — 415 с.; 20 см. (В пер.)

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Багамолаў Уладзімір Восіпавіч}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Разведчыкі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Міхайлаўскай ваеннай артылерыйскай акадэміі]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі ДРУ]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]</text>
      <sha1>g5mswcre0xgnhl4z6neh6hd78st16px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лос-Анджэлес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45085</id>
    <revision>
      <id>5212618</id>
      <parentid>5035940</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37381" sha1="ea4bw8lxzlsweqr89krvst87kuxaaaq" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Лос-Анджэлес
  |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 56|lat_sec =
  |lon_dir = W|lon_deg = 118|lon_min = 24|lon_sec =
  |CoordAddon             = type:city(4097000)_region:US
 |выгляд вышыні           = вышыня НУМ
 |агламерацыя             = 17.775.332 чалавек
 |шчыльнасць              = 3168,0
 |выява                   = {{Photomontage
  | photo1a = Los Angeles with Mount Baldy.jpg
  | photo2a = Venice Beach, Los Angeles, CA 10.JPG
  | photo2b = Griffith Observatory on the south-facing slope of Mount Hollywood in L.A.'s Griffith Park (LC-DIG-highsm- 22255).tif
  | photo3a = 090416-G-9883M-003 AIRSTA Los Angeles (5540247119).jpg
| spacing = 1
| position = center
| color_border = white
| color = white
| size = 280
| foot_montage =
}}
}}
'''Лос-А́нджэлес''' ({{Lang-en|Los Angeles}}) — горад у [[ЗША]], на поўдні штату [[Каліфорнія]], на беразе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Насельніцтва 3849 тыс. чал. (сам горад), 13 131 тыс. чал. (уключаючы прыгарады) (2014). Лос-Анджэлес быў заснаваны ў 1781 годзе іспанскімі асаднікамі. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Мексіка|Мексікі]] ўваходзіў у яе склад. У 1847 годзе падчас [[амерыкана-мексіканская вайна|амерыкана-мексіканскай вайны]] горад перайшоў да ЗША. Горад мае мянушкі: Л. А. (''L.A.''), Горад Анёлаў (''The City of Angels''), Вялікі Апельсін (''The Big Orange'') і іншыя. Жыхароў Лос-Анджэлеса называць «Angelenos». Першым еўрапейцам, які ступіў на бераг паблізу Лос-Анджэлеса ў 1542 годзе быў [[Хуан Радрыгес Кабрылья]].

Лос-Анджэлес з’яўляецца адным з найбуйнейшых сусветных культурных, навуковых, эканамічных, адукацыйных цэнтраў&lt;ref&gt;[http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html The World According to GaWC 2008] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |date=11 жніўня 2016 }}. Globalization and World Cities Study Group and Network, Loughborough University.&lt;/ref&gt;, а таксама займае важнае месца на рынку забаў, як вытворчасць [[кіно]], [[музыка|музыкі]], [[тэлебачанне|тэлебачання]], [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]].

== Гісторыя ==
На прыбярэжных тэрыторыях ля сучаснага Лос-Анджэлеса, у XVI стагоддзі жылі індзейцы [[тонгва]] і [[чумашы|чумаш]]. Першым еўрапейцам, які прыстаў да берага ў раёне цяперашняга Лос-Анджэлеса ў 1542 годзе на двух караблях «''Сан Сальвадор''» і «''Ла Вікторыя''» (водазмяшчэннем па 50 тонаў кожны), стаў мараплавец [[Хуан Радрыгес Кабрылья]]. Адплыўшы з Ла Навідад у [[Мексіка|Мексіцы]] 27 ліпеня 1542 года, Кабрылья высадзіўся ў бухце Сан Дыега 28 верасня. У той час на беразе існавала індзейская вёска Янг-На. Сам першаадкрывальнік памёр 3 студзеня 1543 года і быў пахаваны на востраве Сан-Мігель, названым пасля яго імем «Хуан Радрыгес». Аб сваім плаванні Кабрылья запісаў у часопісе, які прывёз яго лоцман, і цяпер ён захоўваецца ў адным з архіваў [[Севілья|Севільі]] ў [[Іспанія|Іспаніі]])&lt;ref&gt;In memory of Juan Rodriguez Cabrillo who gave the world California. — Chula vista, California, 1913.&lt;/ref&gt;.

Толькі праз 227 гадоў тут высадзілася наступная экспедыцыя, ачоленая [[Гаспар дэ Партола-і-Равіра|Гаспарам дэ Партолам]], у якой удзельнічаў [[францысканцы|францысканскі]] місіянер [[Хуан Крэспі Фіёль|Хуан Крэспі]], які адзначыў у сваіх цыдулках прыдатнасць мясцовасці для паселішча. У 1771 годзе іншы місіянер, [[Хуніпера Сера]], заснаваў на гэтым месцы місію, названую ў гонар [[арханёл Гаўрыіл|арханёла Гаўрыіла]]. Да таго часу на тэрыторыі сучаснага Лос-Анджэлеса існавала каля 30 паселішчаў індзейцаў [[тонгва]], дзе пражывала каля 3 тысяч чалавек. 4 верасня 1781 года, па патрабаванні губернатара абедзвюх Каліфорній [[Феліпэ дэ Невэ]], побач з місіяй групоўкі іспанскіх каланістаў, якая складалася з 46 чалавек, было заснавана сяло пад назвай ''Паселішча Паны Марыі, царыцы анёлаў, на рацэ Парсьюнкула'' ({{lang-es|El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles sobre El Río Porciúncula}})&lt;ref&gt;[http://www.laavenue.com/LAHistory.htm The History of Los Angeles County California] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070925054736/http://www.laavenue.com/LAHistory.htm |date=25 верасня 2007 }}. laavenue.com&lt;/ref&gt;. Праз некалькі дзесяцігоддзяў новае паселішча заставалася ўсяго толькі маленькім гарадком, але да 1820 года яно ператварылася ў найбуйнейшае свецкае паселішча ў Каліфорніі: тут жыло 650 чалавек. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[Мексіка|Мексікі]] Лос-Анджэлес нядоўга ўваходзіў у яе склад, але ў выніку паражэння Мексікі ў [[амерыкана-мексіканская вайна|амерыкана-мексіканскай вайне]] горад перайшоў у склад [[ЗША]] паводле мірнага дагавора 1848 года. Праз два гады пасля гэтага, у 1850 годзе, Лос-Анджэлес атрымаў афіцыйны статус горада.

У 1876 годзе кампанія [[Southern Pacific Transportation Company|Southern Pacific]] завяршыла будаўніцтва чыгункі да Лос-Анджэлеса&lt;ref&gt;Mulholland, Catherine, «William Mulholland and the Rise of Los Angeles». Berkeley: University of California Press, 2000): ст. 15.&lt;/ref&gt;. Цытрусавыя пладаводства, асабліва вырошчванне [[апельсін]]аў, хутка стала асновай мясцовай гаспадаркі. За апошнія сорак гадоў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] насельніцтва вырасла з 2,3 тыс. да 100 тыс. жыхароў. У 1892 годзе ў раёне гораду былі выяўлены месцы залягання [[нафта|нафты]] і да 1923 года на раён Лос-Анджэлеса прыходзілася чвэрць усёй сусветнай вытворчасці вуглевадародаў з нафты&lt;ref&gt;[http://www.priweb.org/ed/pgws/history/signal_hill/signal_hill2.html «The Story of Oil in California»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904004726/http://www.priweb.org/ed/pgws/history/signal_hill/signal_hill2.html |date=4 верасня 2011 }}. Priweb.org (1921-06-25)&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе [[Уільям Малхоланд]] скончыў будаўніцтва акведука, які забяспечыў вадой хутка пашыраючыся Лос-Анджэлес. З 1920-х гадоў у Лос-Анджэлесе хуткімі тэмпамі сталі развівацца авіяцыйная прамысловасць і адчыняцца [[кінастудыя|кінастудыі]]. У 1932 годзе горад прыняў [[Летнія Алімпійскія гульні 1932|X летнія Алімпійскія гульні]].

[[Файл:LosAngeles-Plaza-1869.jpg|thumb|360px|злева|Старая плошча Лос-Анджэлеса ў [[1869]] годзе]]
Пачатак [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] надаў новы штуршок развіццю горада. У гэты перыяд у горад перасяліўся шэраг нямецкіх дзеячаў навукі, культуры і мастацтва, якія ўцякалі ад [[Нацысцкая Германія|нацысцкага рэжыму]], сярод іх [[Ліён Фейхтвангер]], [[Томас Ман]], [[Фрыц Ланг]], [[Бертольт Брэхт]]. У 1942 годзе тысячы жыхароў Лос-Анджэлеса японскага паходжання былі выселены ў зачыненыя лагеры, якія знаходзіліся за межамі горада. Інтэрнаванне праводзілася ў адпаведнасці з урадавым распараджэннем № 9066, якое падпісаў прэзідэнт ЗША [[Франклін Дэлана Рузвельт]]&lt;ref&gt;[http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=false&amp;doc=74&amp;page=transcript« Transcript of Executive Order 9066: Resulting in the Relocation of Japanese (1942)&quot;]. ourdocuments.gov&lt;/ref&gt;. У пасляваенныя гады горад хутка развіваўся і пашыраўся, будаваліся шматлікія транспартныя развязкі, [[небаскроб]]ы. У 1984 годзе ў Лос-Анджэлесе ізноў былі праведзены [[Летнія Алімпійскія гульні 1984|летнія Алімпійскія гульні]], у якіх не ўзялі ўдзел спартсмены з краін [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнага лагера]].

У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя многія кварталы горада, як [[Галівуд]], Сільвер-Лэйк, цэнтральная частка горада, Карэйскі квартал, былі падвергнуты [[джэнтрыфікацыя|джэнтрыфікацыі]]&lt;ref&gt;David Zahniser. [http://www.laweekly.com/2006-08-24/news/welcome-to-gentrification-city/ Welcome to Gentrification City] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820073605/http://www.laweekly.com/2006-08-24/news/welcome-to-gentrification-city/ |date=20 жніўня 2011 }}. laweekly.com&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
[[Файл:Santa Monica beach.jpeg|thumb|240px|Пляж у Санта-Моніцы]]
[[Файл:Santa Monica Palms.jpg|thumb|240px|Пальмы ля пляжу Оўшэн-біч]]
Горад размешчаны ў прыбярэжнай нізіне, прылеглай да заліва Санта-Моніка, і акаймаваны гарамі [[Сан-Габрыель]], [[Санта-Моніка (горы)|Санта-Моніка]] і [[Санта-Анна (горы)|Санта-Анна]]. Паводле дадзеных [[бюро перапісу насельніцтва ЗША]], агульная плошча Лос-Анджэлеса складае 1290,6 км², у тым ліку 1214,9 км² — суша і 75,7 км² — водныя прасторы (5,86 %). Максімальная працягласць гораду з поўначы на поўдзень складае 71 км, з усходу на захад — 47 км, працягласць гарадскіх меж складае 550 км. Гарадская тэрыторыя з’яўляецца дзявятай па плошчы ў кантынентальнай частцы ЗША, гэта значыць выключаючы [[Джуна]], штат [[Аляска]] і [[Ганалулу]], штат [[Гаваі]]).

Агламерацыя Вялікі Лос-Анджэлес працягваецца амаль на 200 км паміж гарадамі Вентура і Сан-Бернардзіна. Найвышэйшая кропка горада — пік [[Сёстры Элсі]] (1548 м)&lt;ref&gt;[http://original.britannica.com/eb/topic-764513/Mount-Lukens Mount Lukens, or Sister Elsie Peak (mountain, Los Angeles, California, United States)] {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/61BhGo8SM?url=http://original.britannica.com/memberlogin |date=24 жніўня 2011 }}. Britannica Online Encyclopedia&lt;/ref&gt;. Самая буйная рака — рака [[Лос-Анджэлес (рака)|Лос-Анджэлес]], якая бярэ пачатак у даліне [[Сан-Фернанда (даліна)|Сан-Фернанда]], яна па большай частцы працякае ў штучным [[бетон]]ным рэчышчы, а ў засушлівы час практычна перасыхае.

Багацце прыродных зон у раёне горада, як існасць паблізу [[пляж]]аў, [[выдма]]ў, [[балота]]ў, гор, пагоркаў, рэк, стварае ўмовы для існавання разнастайнасці біялагічных супольнасцей. Лос-Анджэлес у асноўным атачаюць засушлівыя [[субтропікі|субтрапічныя]] рэдкалессі з багаццем яскрава квітнеючых раслін. Разам з тым, надзвычайная ўрбанізацыя ландшафту прыводзіць да памяншэння распаўсюджвання і знікнення многіх біялагічных відаў у межах горада і яго наваколлях. Вуліцы, сады і скверы Лос-Анджэлеса засаджаны шматлікімі рэдкімі і экзатычнымі дэкаратыўнымі раслінамі, сярод якіх існуюць розныя віды пальм, камеліі і іншых.

=== Геалогія ===
Лос-Анджэлес знаходзіцца ў актыўнай сейсмічнай зоне з-за сваёй блізкасці да разлому [[Сан-Андрэас (разлом)|Сан-Андрэас]], і разлому Пунта-Гілс, які праходзіць праз сам горад&lt;ref&gt;[http://www.physorg.com/news70114196.html San Andreas Fault Set for the Big One]. Physorg.com&lt;/ref&gt;. Апошнім буйным землетрасеннем стаў разбуральны [[землетрасенне]] 1994 года, эпіцэнтр якога знаходзіўся ў паўночнай частцы даліны Сан-Фернанда. Гэтая праява стыхіі, якая адбылася менш чым праз два гады пасля масавых пагромаў у Лос-Анджэлесе, стала сапраўдным шокам для жыхароў Каліфорніі, прычыніўшы матэрыяльны страты на многія мільярды долараў.

Іншыя буйныя землетрасенні ў XX стагоддзі мелі месца ў гэтым рэгіёне ў 1933, 1971 і 1987 гадах. Як бы тое ні было, большасць землетрасенняў, якія адбываюцца ў раёне горада, адчуваюцца толькі як слабыя штуршкі, невялікія ваганні рэгіструюцца [[сейсмометр]]амі практычна штодня.

=== Клімат ===
Горад размешчаны ў зоне субтрапічнага [[міжземнаморскі клімат|міжземнаморскага клімату]], дзякуючы гэтаму рэгіёна характэрна мяккая, даволі вільготная зіма і цёплае, нават спякотнае, часцяком засушлівае лета. [[Брыз]]ы, што дзьмуць з [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], робяць клімат у раёнах горада, прылеглых да берагавой лініі, больш прахалодным летам і больш цёплым зімой, у параўнанні з такімі «кантынентальнымі» раёнамі горада, як, напрыклад, даліна Сан-Фернанда. Дзённая тэмпература летам можа перавышаць 32&amp;nbsp;°C, пры тым што сярэдняя максімальная звычайна трымаецца ў рэгіёне 29&amp;nbsp;°C; сярэдняя мінімальная начная — звычайна ў раёне 18&amp;nbsp;°C. Узімку днём сярэдняя максімальная тэмпература складае 21&amp;nbsp;°C, сярэдняя мінімальная начная — каля 8&amp;nbsp;°C. Зафіксаваны за час назіранняў тэмпературны максімум складае 48,33&amp;nbsp;°C (22 ліпеня 2006), мінімальная тэмпература назіралася зімой 1989: −7,8&amp;nbsp;°C&lt;ref&gt;[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=159227&amp;refer= Weatherbase: Historical Weather for Los Angeles, California, United States of America] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111084326/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=159227&amp;refer= |date=11 студзеня 2012 }}. weatherbase.com&lt;/ref&gt;.

Дажджы найбольш характэрныя для зімовых і вясновых месяцаў, люты з’яўляецца самым вільготным месяцам. У сярэднім у Лос-Анджэлесе за год выпадае 355,6 мм ападкаў, сярэдняя колькасць дзён з ападкамі складе 35. Снег у межах горада выпадае рэдка, у той жа час горы, якія атачаюць Лос-Анджэлес, досыць рэгулярна пакрываюцца снегам. Дзякуючы кліматычным умовам, у некаторыя дні ў Лос-Анджэлесе магчыма ў адзін і той жа дзень займацца [[гарналыжны спорт|гарналыжным спортам]] і [[сёрфінг]]ам&lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/2005/mar/10/local/me-surroundings10 We’re Not in Kansas, but We Do Get Twisters — Los Angeles Times]. Articles.latimes.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burt, Christopher. Extreme Weather: A Guide and Record Book. New York: Norton, 2004: 100.&lt;/ref&gt;.

{{Клімат мясцовасці
| Горад_род = Лос-Анджэлесу
| Крыніца = [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=72295 Надвор'е і клімат], [http://www.worldweather.org/093/c00269.htm World Weather]

&lt;!-- максімумы і мінімумы тэмператур --&gt;

| Сту_а_макс = 32.8      | Сту_сяр_макс = 18.7      | Сту_сяр_мін = 8.8  | Сту_а_мін = -2.8
| Лют_а_макс = 33.3          | Лют_сяр_макс = 18.8          | Лют_сяр_мін = 9.6       | Лют_а_мін = 1.1 
| Сак_а_макс = 35.0       | Сак_сяр_макс = 18.6       | Сак_сяр_мін = 10.3    | Сак_а_мін = 1.7
| Кра_а_макс = 38.9      | Кра_сяр_макс = 22.7      | Кра_сяр_мін = 11.6   | Кра_а_мін = 5.6
| Май_а_макс = 41.1       | Май_сяр_макс = 25.6       | Май_сяр_мін = 13.5    | Май_а_мін = 7.2
| Чэр_а_макс = 43.0       | Чэр_сяр_макс = 27.2       | Чэр_сяр_мін = 15.3    | Чэр_а_мін = 8.9
| Ліп_а_макс = 46.1        | Ліп_сяр_макс = 31.1        | Ліп_сяр_мін = 17.1     | Ліп_а_мін = 11.1
| Жні_а_макс = 46.7       | Жні_сяр_макс = 30.8       | Жні_сяр_мін = 17.9    | Жні_а_мін = 12.8
| Вер_а_макс = 45.3      | Вер_сяр_макс = 29.8      | Вер_сяр_мін = 17.3   | Вер_а_мін = 10.6
| Кас_а_макс = 44.1      | Кас_сяр_макс = 26.6    | Кас_сяр_мін = 15.1 | Кас_а_мін = 6.1
| Ліс_а_макс = 38.3      | Ліс_сяр_макс = 21.3      | Ліс_сяр_мін = 11.6   | Ліс_а_мін = 3.3
| Сне_а_макс = 34.4      | Сне_сяр_макс = 18.8      | Сне_сяр_мін = 8.8   | Сне_а_мін = 0.6
| Год_а_макс = 46.7           | Год_сяр_макс = 21.3           | Год_сяр_мін = 13.1        | Год_а_мін = -2.8

&lt;!-- сярэдняя тэмпература --&gt;

| Сту_сяр   = 13.9      
| Лют_сяр       = 14.4  
| Сак_сяр    = 14.6               
| Кра_сяр   = 16.0      
| Май_сяр    = 18.3       
| Чэр_сяр    = 21.1      
| Ліп_сяр     = 26.7         
| Жні_сяр    = 25.5 
| Вер_сяр   = 23.2
| Кас_сяр = 21.4     
| Ліс_сяр   = 18.4  
| Сне_сяр   = 14.2
| Год_сяр        = 17.4

&lt;!-- тэмпература вады --&gt;

| Студзень_вады = 
| Люты_вады = 
| Сакавік_вады = 
| Красавік_вады = 
| Май_вады = 
| Чэрвень_вады = 
| Ліпень_вады = 
| Жнівень_вады = 
| Верасень_вады = 
| Кастрычнік_вады = 
| Лістапад_вады = 
| Снежань_вады = 
| Год_вада =

&lt;!-- колькасць ападкаў --&gt;

| Сту_сяр_апад = 61.0
| Лют_сяр_апад = 63.8
| Сак_сяр_апад = 50.3
| Кра_сяр_апад = 18.3
| Май_сяр_апад = 3.6
| Чэр_сяр_апад = 0.8
| Ліп_сяр_апад = 0.3
| Жні_сяр_апад = 3.8
| Вер_сяр_апад = 7.9
| Кас_сяр_апад = 8.6
| Ліс_сяр_апад = 44.7
| Сне_сяр_апад = 42.2
| Год_сяр_апад = 305.3

&lt;!-- вільготнасць --&gt;

| Студзень_вільготнасць = 
| Люты_вільготнасць = 
| Сакавік_вільготнасць = 
| Красавік_вільготнасць = 
| Май_вільготнасць = 
| Чэрвень_вільготнасць = 
| Ліпень_вільготнасць = 
| Жнівень_вільготнасць = 
| Верасень_вільготнасць = 
| Кастрычнік_вільготнасць = 
| Лістапад_вільготнасць = 
| Снежань_вільготнасць = 
| Год_вільготнасць =
}}

== Эканоміка ==
[[Файл:Los Angeles downtown p1000165.jpg|thumb|135px|злева|У бізнесным раёне горада]]
Лос-Анджэлес — найбуйнейшы прамысловы і эканамічны цэнтр Захаду ЗША&lt;ref&gt;[http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Los-Angeles-Economy.html Los Angeles: Economy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060523205003/http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Los-Angeles-Economy.html |date=23 мая 2006 }}. city-data.com&lt;/ref&gt;. Асноўнымі прамысловымі галінамі, якія забяспечваюць эканамічнае развіццё горада, з’яўляюцца міжнародны гандаль, тэле- і кінавытворчасць, ваенная, авіяцыйна-касмічная, нафтаперапрацоўчая, электратэхнічная, аўтазборачная, прыборабудаўнічая, харчовая прамысловасці. Актыўна развіваюцца біятэхналогіі. Добра развіта нафтаздабыча, а сярод іншых значных галін эканомікі: фінансы, тэлекамунікацыі, медыцына, транспарт, турызм, а таксама індустрыя забаў і культуры.

У Лос-Анджэлесе размешчаны штаб-кватэры трох кампаній, якія ўваходзяць у спіс 500 найбуйнейшых кампаній ЗША, як ваенная і авіяцыйна-касмічная [[Northrop Grumman]], нафтавая [[Occidental Petroleum]] і будаўнічая кампанія [[KB Home]]. Акрамя таго ў горадзе размяшчаюцца штаб-кватэры такіх вядомых карпарацый, як [[20th Century Fox]], [[Guess?]], [[Paramount Pictures]], [[Health Net]], [[21st Century Insurance]] і іншыя. Яшчэ большая колькасць штаб-кватэр буйных кампаній размяшчаюцца ў гарадах-спадарожніках, дзе больш нізкія стаўкі падаткаабкладання спалучаюцца з перавагамі блізкасці мегаполісу; сярод такіх кампаній ёсць [[Hilton Hotels]] у [[Беверлі-Хілз]], [[The Walt Disney Company]] і [[Warner Bros.]] у [[Бербанк]]у, [[DreamWorks SKG]] у [[Глендэйл]]е, [[Sea Launch]] у [[Лонг-Біч]], [[Activision]] у [[Санта-Моніка|Санта-Моніцы]]. Цікавы той факт, што нягледзячы на тое, што Лос-Анджэлес лічыцца сталіцай сусветнага кінематографу, толькі адна з найбуйнейшых студый здымае фільмы ў [[Галівуд]]зе. Асноўныя здымачныя пляцоўкі іншых кампаній вынесеныя ў прыгарады Лос-Анджэлеса, як Бербанк, Калвер і Глендэйл.

Лос-Анджэлес з’яўляецца месцам правядзення шэрагу буйных міжнародных выстаў, сярод якіх [[Electronic Entertainment Expo]] («E3») і [[Greater Los Angeles Auto Show]]. Адным з найбуйнейшых выстававых комплексаў горада з’яўляецца [[Los Angeles Convention Center]].

=== Злачынства і бяспека ===
Пачынаючы з сярэдзiны 1990-х гадоў Лос-Анджэлес адчуў значнае зніжэнне ўзроўню злачыннасцi. У 2009 годзе было зарэгiстравана 314 забойстваў, што з’яўляецца пяцідзесяцігадовым мiнiмумам і складае менш за 7,85 забойстваў на 100 тысяч жыхароў&lt;ref&gt;[https://www.foxnews.com/story/los-angeles-crime-rate-lowest-in-50-years Los Angeles Crime Rate Lowest in 50 Years]&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе было зафіксавана 227 забойстваў. У параўнанні з 2012 годам гэта на 20 % менш&lt;ref&gt;[https://www.latimes.com/local/lanow/la-me-lapd-crime-stats-20181229-story.html Crime is down in Los Angeles for the first time in five years]&lt;/ref&gt;.

== Транспарт ==

=== Аўтамабільны транспарт ===
[[Файл:Intersection I-10 and I-15 CA USA.jpg|thumb|справа|220px|Развязка на скрыжаванні аўтадарог [[I-10]] і [[I-15]]]]
Лос-Анджэлес з’яўляецца найбольш аўтамабілізаваным горадам у свеце: у ім зарэгістравана на 1,8 млн аўтамабіляў больш, чым ліцэнзіраваных кіроўцаў. Штодня аўтамабілі ў сукупнасці праязджаюць па вуліцах горада 160 млн кіламетраў. Лос-Анджэлес валодае адной з самых развітых у свеце сістэмў [[аўтамагістраль|аўтамагістралей]], многія з якіх пабудаваны на [[эстакада]]х. Перасячэнні магістраляў суправаджаюцца грандыёзнымі шматузроўневымі [[транспартная развязка|транспартнымі развязкамі]]. У цэлым горад мае ў асноўным прамавугольную планіроўку, вуліцы выцягнутыя з поўначы на поўдзень і з усходу на захад, шэраг найбольш буйных і вядомых вуліц носяць назвы бульвараў.

У сувязі з недастатковым фінансіраваннем, многія вуліцы Лос-Анджэлеса пакрытыя асфальтам невысокай якасці, у якім бываюць выбоіны. Але асноўнай праблемай гарадскога руху з’яўляюцца аўтамабільныя «пробкі»: па стане на [[2009]] год, [[Транспартны інстытут Тэхаса]] назваў Лос-Анджэлес горадам з найбольш загружанымі дарогамі. Галоўнай прычынай затораў з’яляецца непрыстасаванасць забудовы да абслугоўвання грамадскім транспартам, вялікая колькасць прыватных аўтамабіляў, адсутнасць абмежаванняў на іх выкарыстанне ў межах горада.

Варта адзначыць, што насуперак распаўсюджанай памылцы, што ў Лос-Анджэлесе нібыта ніхто не ходзіць пешшу, многія вуліцы цэнтра горада, а таксама лакальных цэнтраў раёнаў Лос-Анджэлеса поўныя хадакоў. У такіх раёнах перамяшчэнне пешшу часцяком значна хутчэйшае за перамяшчэнне аўтатранспартам з-за аўтамабільных затораў і цяжкасцей з паркоўкай. Гарадская адміністрацыя пры ўзгадненні праектаў новага будаўніцтва зараз патрабуе абавязковага ўключэння ў іх інфраструктуру аўтапарковак.

=== Грамадскі транспарт ===
Асноўнымі сістэмамі грамадскага транспарту ў горадзе служаць аўтобусная сетка, а таксама сетка рэйкавага транспарту, якая ўключае лініі [[метрапалітэн]]а і легкарэйкавага транспарту агульнай працягласцю каля 120 км. Гэтая структура знаходзіцца пад кіраваннем дзяржаўнай кампаніі ''Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority'' (звычайна званай ''Metro'' альбо ''MTA''). Рэйкавая сістэма ўключае «чырвоную» і «пурпурную» лінію падземкі, «залатую», «сінюю» і «зялёную» лініі надземнай легкарэйкавай сістэмы, у будаўніцтве знаходзіцца таксама лінія «экспа» легкарэйкавай сістэмы. Таксама вылучаецца «аранжавая» лінія хуткаснай аўтобуснай сістэмы. Агульная колькасць пасажыраў ацэньваецца ў 1,7 млн штодня&lt;ref&gt;[http://www.apta.com/research/stats/ridership/riderep/documents/06q2rep.pdf Apta transit ridership report] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071024231811/http://www.apta.com/research/stats/ridership/riderep/documents/06q2rep.pdf |date=24 кастрычніка 2007 }}. apta.com&lt;/ref&gt;.

== Гарады-пабрацімы ==
{| cellpadding=&quot;11&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
|
* {{Сцяг Грэцыі}} [[Афіны]], [[Грэцыя]]
* {{Сцяг Новай Зеландыі}} [[Окленд]], [[Новая Зеландыя]]
* {{Сцяг Лівана}} [[Бейрут]], [[Ліван]]
* {{Сцяг Германіі}} [[Берлін]], [[Германія]]
* {{Сцяг Францыі}} [[Бардо]], [[Францыя]]
* {{Сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Пусан]], [[Паўднёвая Карэя]]
* {{Сцяг Ізраіля}} [[Эйлат]], [[Ізраіль]]
* {{Сцяг Егіпта}} [[Гіза]], [[Егіпет]]
* {{Сцяг Кітая}} [[Гуанчжоу]], [[Кітай]]
||
||
* {{Сцяг Інданезіі}} [[Джакарта]], [[Інданезія]]
* {{Сцяг Літвы}} [[Каўнас]], [[Літва]]
* {{Сцяг Ізраіля}} [[Ашдод]], [[Ізраіль]]
* {{Сцяг Замбіі}} [[Лусака]], [[Замбія]]
* {{Сцяг Філіпін}} [[Макаці]], [[Філіпіны]]
* {{Сцяг Мексікі}} [[Мехіка]], [[Мексіка]]
* {{Сцяг Індыі}} [[Мумбаі]], [[Індыя]]
* {{Сцяг Японіі}} [[Нагоя]], [[Японія]]
||
||
* {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]
* {{Сцяг Бразіліі}} [[Салвадор|Сальвадор]], [[Бразілія]]
* {{Сцяг Харватыі}} [[Спліт]], [[Харватыя]]
* {{Сцяг Арменіі}} [[Ерэван]], [[Арменія]]
* {{Сцяг Тайваня}} [[Тайбэй]], [[Рэспубліка Кітай|Тайвань]]
* {{Сцяг Ірана}} [[Тэгеран]], [[Іран]]
* {{Сцяг Канады}} [[Ванкувер]], [[Канада]]
* {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Манчэстэр]], [[Вялікабрытанія]]
|}

== Выбітныя асобы ==
* [[Maroon 5]] — музычны гурт

{{зноскі}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Дэні Трэха]]
* [[Лайза Мінелі]]
* [[Адам Левін]]
* [[Эмілі Дэшанель]]
* [[Кармеліта Джэтэр]]
* [[Крыс Пайн]]

== Гл. таксама ==
* [[Nisei Week]]
* [[Спіс самых высокіх будынкаў Лос-Анджэлеса]]

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Los Angeles, California}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Ангелес}}
* [http://www.lacity.org Афіцыйны сайт горада]
* [http://www.losangelesalmanac.com/default.htm Альманах Лос-Анджэлеса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120204055704/http://www.losangelesalmanac.com/default.htm |date=4 лютага 2012 }}
* [http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Los%20Angeles Фота З Лос-Анджэлеса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160605233511/http://www.panoramio.com/user/760796/tags/Los%20Angeles |date=5 чэрвеня 2016 }}
* [http://www.you-are-here.com/ Фотагалерэя архітэктуры Лос-Анджэлеса]
* {{ЭЯЭ|12498|Лос-Анджэлес}}
* [http://www.gomelpsy.info/comment_1247574284.html Лос-Анджэлес у кінахроніцы 1898 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119040939/http://www.gomelpsy.info/comment_1247574284.html |date=19 студзеня 2012 }}
* [http://www.russianla.com/ «Рускі Лос-Анджэлес». Сайт рускамоўных жыхароў горада]

{{Каліфорнія}}
{{Гарады-мільённікі ЗША}}
{{Сталіцы летніх Алімпіяд}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Лос-Анджэлес| ]]
[[Катэгорыя:Гарады Каліфорніі]]
[[Катэгорыя:Парты ЗША]]
[[Катэгорыя:Парты Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1781 годзе]]</text>
      <sha1>ea4bw8lxzlsweqr89krvst87kuxaaaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46034</id>
    <revision>
      <id>5212630</id>
      <parentid>5161471</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40880" sha1="7pzh43hsevzcztxsn3k48vwhcsgg5pu" xml:space="preserve">[[Файл:1873 Pierre Auguste Cot - Spring.jpg|thumb]]
'''Любо́ў''', таксама '''каха́нне''' — стаўленне да каго-небудзь як да безумоўнай каштоўнасці, лучнасць, яднанне і агульнасць з якою ўспрымаецца як дабро. Да кахання не адносяць эмацыйныя станы, звязаныя са страсцю ці прыхільнасцю (у т.л. да адносін, вопыту і г.д.); рамантычныя (лірычныя) перажыванні, звязаныя з сексуальнай цягай і сексуальнымі адносінамі.

У дыялогу [[Платон]]а «Пір» — творы, які задаў большасць асноўных сюжэтаў наступных філасофскіх разважанняў пра каханне, — уз’яднальная функцыя любові (у Платона — любоў-эрас&lt;ref&gt;У старажытых грэкаў было агульна ўяўленне пра любоў, з якой яны вылучалі асобныя віды, якія кожны разумеў шмат у чым розна, а менавіта любоў-эрас, любоў-філія, любоў-сторгэ і любоў-агапэ. Дакладная дыферэнцыяцыя зместу гэтых паняццяў адбылася ў пазнейшыя часы, паняцце любоў-агапэ наогул канчаткова напоўніўся зместам праз хрысціянскае мысленне.&lt;/ref&gt;) падаецца як галоўная. У Платона любоўю завецца прага цэласнасці і імкненне да яе, у каханні кожны знаходзіць сваё непаўторнае іншае Я, у лучнасці з якім знаходзіцца гармонія.

У свой час, [[Арыстоцель]] лічыў, што сапраўдная любоў (у Арыстоцеля — любоў-філія) засноўваецца на ўзаемнасці, добразычлівасці, даверы, клопаце, імкненні да дасканаласці. У Арыстоцеля адбываецца істотная змена ў разуменні любові, калі ў Платона любоў — стаўленне таго, хто любіць, да таго, каго любяць; адносіны няроўных, то Арыстоцель настойвае на тым, што ў любові, якую ён лічыў гранічнай формай сяброўства, выяўляецца роўнасць.

Платон і Арыстоцель разважалі пра любоў, але праз выяўленыя ў гэтых развагах уласцівасці любові як пачуцця — стаўленне да іншага, адносін паміж людзьмі — у пазнейшыя часы пачалі асэнсоўваць і каханне. Развагамі старажытнасці былі зададзеныя фундаментальныя характарыстыкі кахання як пачуцця, якое, па-першае, накіравана ад таго, хто кахае, да аб’екта кахання і, па-другое, прымушае таго, хто кахае, ахвяраваць дзеля таго, каго ён кахае. Характарыстыкі аднолькава ўласцівыя каханню мужчыны да жанчыны і жанчыны да мужчыны, праўда ў асобных выпадках яны выяўляцца па-рознаму.

== Асновы разумення кахання ==

=== Тэрміналогія ===
Складанасць і дыялектычная шматпланавасць кахання спарадзіла значную колькасць трактовак феномена ў розных мовах, культурах на працягу ўсяе гісторыі чалавечага грамадства.

=== Класіфікацыя форм кахання ===
Распазнаванне асобных тыпаў любові можна бачыць ужо ў старажытнагрэчаскай мове&lt;ref name=&quot;BSE1&quot;&gt;''Аверинцев С. С., Спиркин А. Г.'' [http://bse.sci-lib.com/article071981.html Любовь] // [[БСЭ]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mgarsky&quot; /&gt;:
* «Эрас» ({{lang-grc|ἔρως}}) — стыхійная, захопленая закаханасць, у выглядзе шанавання, накіраванага на аб’ект кахання «знізу ўверх». Яна не пакiдае месца для жалю або міласэрнасці;
* «Фiлiя» ({{lang-grc|φιλία}}) — любоў-сяброўства ці любоў-прыязнасць, абумоўленая сацыяльнымі сувязямі і асабістым выбарам;
* «Сторге» ({{lang-grc|στοργή}}) — любоў-пяшчота, асабліва сямейная;
* «Агапэ» ({{lang-grc|ἀγάπη}}) — ахвярная любоў, безумоўная любоў, у хрысціянстве такая любоў Бога да чалавека.

Таксама грэкамі вылучалася яшчэ тры разнавіднасці&lt;ref name=&quot;mgarsky&quot;&gt;''Светлана Коппел-Ковтун'' [http://www.mgarsky-monastery.org/kolokol.php?id=2619&amp;print=true Несколько слов о любви] // Всеукраинский журнал «Мгарскій колоколъ». —№ 108. — январь 2012&lt;/ref&gt;:
* «Людус» ({{lang-la|ludus}}) — любоў-гульня да першых праяў нуды, заснаваная на палавой цязе і накіраваная на атрыманне задавальненняў;
* «Манія» ({{lang-grc|μανία}}) — каханне-апантанасць, аснова якой — запал і рэўнасць. Старажытныя грэкі называлі манію «вар’яцтвам ад багоў»;
* «Прагма» ({{lang-grc|πράγμα}}) — разумовае каханне, калі перажыванне гэтага пачуцця ў чалавеку падахвочваецца не сардэчнай прыхільнасцю, а толькі ў карыслівых інтарэсах з мэтай здабывання выгад.
У далейшым на гэтай аснове быў распрацаваны шэраг класіфікацый, у тым ліку прапанаваная канадскім сацыёлагам Дж. А. Лі канцэпцыя шасці любоўных стыляў: тры асноўныя стылі — эрас, сторге і людус — у сваіх змешваннях даюць яшчэ тры: агапэ, каханне-манію і рацыянальную любоў-прагму&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар = Кон И. С.
|частка =
|загаловак = Дружба
|арыгінал =
|выданне = 4-е изд
|месца = СПб.
|выдавецтва = ИД «Питер»
|год = 2001
|старонкі = 269
|спасылка = http://books.google.com/books?id=qltmdPVvy30C&amp;pg=PA269
|isbn = 9785469001805
}}&lt;/ref&gt;.

[[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. С. Салаўёў]] вызначае каханне як цягу адной адушаўлёнай істоты да іншай для злучэння з ёю і ўзаемнага папаўнення жыцця і вылучае тры яе віды&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Любовь}}&lt;/ref&gt;:
* Любоў, якая больш дае, чым атрымлівае, або '''сыходнае каханне''' ({{lang-la|amor descendens}}) — да гэтага віду любові ён адносіць бацькоўскую любоў, пераважна матчыну любоў да дзяцей. У чалавека гэтая любоў, або апека старэйшых пра малодшых, абарона слабых моцнымі, стварае бацькаўшчыну і паступова арганізуецца ў нацыянальна-дзяржаўны побыт&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;;
* Любоў, якая больш атрымлівае, чым дае, або '''ўзыходзячае каханне''' ({{lang-la|amor ascendens}}) — да гэтага віду любові ён адносіць любоў дзяцей да бацькоў, а таксама прыхільнасць жывёл да сваіх апекуноў, асабліва адданасць хатніх жывёл чалавеку. У чалавека, на яго думку, гэтая любоў можа распаўсюджвацца таксама на памерлых продкаў, а затым і на больш агульныя і аддаленыя прычыны быцця (да сусветнай наканаванасці, адзінага Айца Нябеснага), і з’яўляецца коранем усяго рэлігійнага развіцця чалавецтва&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;;
* Любоў, якая роўна дае і атрымлівае, або '''палавая любоў''' ({{lang-la|amor aequalis}}) — да гэтага віду любові ён адносіць каханне мужа і жонкі адно да аднаго, а таксама ўстойлівую сувязь паміж бацькамі ў іншых відаў жывёл (птушак, некаторых жывёл і т. п.). У чалавека гэтая любоў можа дасягаць выгляду дасканалай паўнаты жыццёвай узаемнасці і праз гэта станавіцца найвышэйшым сімвалам ідэальных адносін паміж асабістым пачаткам і грамадскім цэлым&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;;

Салаўёў падкрэслівае, што ў Бібліі адносіны паміж Богам (у тым ліку ў асобе Хрыста і Царквы) і абранай ім народнасцю адлюстроўваюцца пераважна як шлюбны саюз, з чаго ён робіць выснову, што ідэальны пачатак грамадскіх адносін, па хрысціянству, ёсць не ўлада, а любоў&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Таксама Салаўёў піша, што з пункта гледжання этыкі каханне ўяўляе сабой складаную з’яву, якая складаецца з:
* Жалю, пераважна ў бацькоўскай любові;
* Глыбокай павагі, пераважна ў каханні дзяцей да бацькоў і вынікаючай з яе рэлігійнай любові;
* Пачуцця сораму, які ў злучэнні з двума першымі элементамі ўтварае чалавечую форму палавой ці шлюбнай любові&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

=== Вытокі і эвалюцыя паняцця любові ===
[[Файл:Emblem-favorites.svg|thumb|left|90px|Сэрца — сімвал кахання]]
У гісторыі рэлігій каханне двойчы атрымала першынствуючае значэнне: як дзікая стыхійная сіла палавой цягі — у паганскім фалізме (яшчэ захоўваюцца дзе-нідзе ў выглядзе арганізаваных рэлігійных суполак, як, напрыклад, індыйскія сактысты з іх свяшчэнна-парнаграфічнымі пісаннямі, тантрамі), і затым, у супрацьлегласць з гэтым, як ідэальны пачатак духоўнага і грамадскага яднання — у хрысціянскай агапэ ({{lang-el|άγάπη}})&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

Натуральна, што і ў гісторыі філасофіі паняцце займала важнае месца ў розных сістэмах. Для [[Эмпедокл]]а каханне ({{lang-el|φιλια}}) было адным з двух пачаткаў сусвету, менавіта пачаткам сусветнай адзінства і цэласці (інтэграцыі), метафізічным законам прыцягнення і цэнтраімклівага руху. У Платона каханне ёсць дэманічнае (злучае зямны свет з боскім) імкненне канечнай істоты да дасканалай паўнаты быцця і вынікаючая адсюль «творчасць у прыгажосці». Гэта эстэтычнае значэнне кахання было пакінута без увагі ў філасофіі патрыятычнай і схаластычнай&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;. Платон у сваім трактаце «Пір» уводзіць істотна фармулёўку пра сувязь любові і пазнання. Каханне ў яго працэс бесперапыннага руху. Платанічны эрас ёсць эрас пазнання.

Згодна з Арыстоцелем, мэтай любові з’яўляецца сяброўства, а не пачуццёвая цяга&lt;ref name=&quot;Shestakov1&quot;&gt;[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/shest/01.php ''Шестаков В.'' Эрос и культура: философия любви и европейское искусство. Глава 1. Философия любви в Древней Греции и Риме]&lt;/ref&gt;. Арыстоцель прапанаваў так вызначыць паняцце любові: «любіць значыць жадаць каму-небудзь таго, што лічыш дабром, дзеля яго [гэта значыць гэтага іншага чалавека], а не дзеля самога сябе, і імкнуцца па меры сіл дастаўляць яму гэтыя даброты»&lt;ref&gt;''[[Арыстоцель|Аристотель]].'' Риторика. Книга II. Глава IV.&lt;/ref&gt;.

Іншы сэнс у паняцце ўкладвалі суфійскія філосафы і літаратары Персіі і Арабскага ўсходу ў часы [[Сярэднявечча]]. Так у паэзіі [[Амар Хаям|Амара Хаяма]] і [[Алішэр Наваі|Алішэра Наваі]] каханне ў духу суфійскай традыцыі атаясамліваецца з віном. Віно, якое налівалі ў посуд, гэта значыць у тленную чалавечую абалонку, напаўняе людзей духоўным складнікам, дыялектычна ўводзячы паняцце любові да Бога&lt;ref&gt;[http://gzvon.pyramid.volia.ua/biblioteka/kafedra_filosofii/libph/dic/nphd/index.htm Омар Хайям]{{Недаступная спасылка}} // Новейший философский словарь: 3-е изд., исправл. / под ред. А. А. Грицанова. — Мн.: Книжный Дом. 2003. — 1280 с. — (Мир энциклопедий). ISBN 985-428-636-3. {{v|13|10|2012}} ([http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/fil_dict/873.php копия])&lt;/ref&gt;. Тым не менш, існаванне Бога само па сабе не з’яўлялася ў іх абавязковай атрыбутыкай. І кірунак, вектар любові, мог мець розныя значэнні.

У Сярэднявеччы своеасаблівае зліццё хрысціянскіх і платанічных ідэй аб гэтым прадмеце мы знаходзім у [[Дантэ]]. Наогул у сярэднія вякі любоў была прадметам рэлігійнай містыкі, з аднаго боку (Віктарынцы, Бернард Клервоскі і асабліва Банавентура ў яго творах «Stimulus amoris», «Incendium amoris», «Amatorium»), і адмысловага роду паэзіі з другога; гэтая паэзія, якая з Паўднёвай Францыі распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, была прысвечана культу жанчыны і ідэалізаванай палавой любові ў сэнсе гарманічнага злучэння ўсіх трох яе элементаў: глыбокай павагі, жалю і сарамлівасці&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

У эпоху Адраджэння працамі Марсілія Фічына, Франчэска Катані, Джардана Бруна і іншых пачынае развівацца плынь [[неаплатанізм]]у. У аснове гэтай любоўнай філасофіі знаходзіцца вучэнне пра [[прыгажосць]]. Прырода любові ёсць імкненне да прыгажосці. Гэтая канцэпцыя звязвае этыку і эстэтыку і аказвае значнае ўздзеянне на мастацтва эпохі Адраджэння&lt;ref name=&quot;Shestakov1&quot;/&gt;.

У эпоху барока [[Бенедыкт Спіноза]] даў наступнае вызначэнне: «Каханне ёсць асалода, якая суправаджаецца ідэяй знешняй прычыны» ({{lang-la|Amor est Laetitia concomitante idea causae externae}})&lt;ref&gt;[http://azbyka.ru/vera_i_neverie/o_boge2/stolp_i_utverzhdenie_istiny_05-all.shtml V.— Письмо четвертое: свет истины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517060945/http://azbyka.ru/vera_i_neverie/o_boge2/stolp_i_utverzhdenie_istiny_05-all.shtml |date=17 мая 2012 }} // ''Флоренский П. А.'' Столп и утверждение истины — М.: Правда, 1990. — 490 с. [http://imwerden.de/pdf/florensky_stolp_i_utverzhdenie_istini_1914.pdf Репринт 1914 года].&lt;/ref&gt; Спіноза атаясамляе каханне з абсалютным пазнаннем (amor Dei intellectualis) і сцвярджаў, што філасофстваваць ёсць ні што іншае, як любіць Бога&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

У новай філасофіі варта адзначыць тэорыю палавой любові ў [[Шапенгаўэр]]а («Metaphysik der Liebe» у «Parerga u. Paral.»). Індывідуалізацыю гэтай страсці ў чалавека Шапенгаўэр тлумачыць тым, што жыццёвая воля ({{lang-de|Wille zum Leben}}) імкнецца тут не толькі да ўвекавечання роду (як у жывёл), але і да стварэння як мага больш дасканалых асобін роду; такім чынам, калі гэты мужчына горача любіць менавіта гэтую жанчыну (і наадварот), то значыць, ён менавіта з ёю можа ў дадзеных умовах зрабіць найлепшае патомства&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ&quot; /&gt;.

У [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]] ўзаемасувязь паміж любоўю і сексуальнасцю легла ў аснову работ [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]]. Каханне па Фрэйду — іррацыянальнае паняцце, з якога выключаны духоўны пачатак. Каханне ў тэорыі сублімацыі, распрацаванай Фрэйдам, зводзіцца да першабытнай сексуальнасці, якая з’яўляецца адным з асноўных стымулаў развіцця чалавека&lt;ref name=&quot;Shestakov1&quot;/&gt;.

Пазней былі зроблены спробы развіцця тэорыі Фрэйда і пераходу ад чыста біялагічнага апісання да сацыяльнага і культурнага складнікаў як да асновы з’явы. Гэта новы напрамак, зароджаны ў ЗША, быў названы неафрэйдызмам. Адным з лідараў неафрейдызму лічыцца псіхааналітык [[Эрых Фром]]&lt;ref&gt;[http://wiki.myword.ru/index.php/%D0%A4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BC_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D1%85 Эрих Фромм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207115233/http://wiki.myword.ru/index.php/%D0%A4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BC_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D1%85 |date=7 лютага 2013 }} // ''Карпенко Л. А., Кондаков И. М.'' История психологии в лицах.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2009 года навукоўцы інстытута Стоні Брук (Нью-Ёрк, ЗША) падвялі навуковую базу пад існаванне «вечнай любові»: яны прыйшлі да высновы, што ўзровень дапаміна (гармона задавальнення жыццём) аднолькавы і ў старажылаў любові, і ў тых, хто толькі што пакахаў&lt;ref&gt;[http://www.mr7.ru/life/family/family_7648.html Наука поверила, что любовь не умирает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100727040452/http://www.mr7.ru/life/family/family_7648.html |date=27 ліпеня 2010 }} // Мой район, 04.01. 2009 г.&lt;/ref&gt;. Аднак яны не ўлічвалі ўзровень аксітацыну, які адказвае за прыхільнасць, і яго ўзровень змяняецца з цягам часу&lt;ref&gt;''Genie James, C. W. Randolph.'' In the Mood Again: Use the Power of Healthy Hormones to Reboot Your Sex Life. — [[Simon &amp; Schuster]], [[2009]] ISBN 1-4391-4916-X, 9781439149164&lt;/ref&gt;.

== Каханне ў псіхалогіі і сексалогіі ==
У псіхалогіі і сексалогіі, як правіла, гаворка ідзе менавіта пра каханне як эмоцыю моцнай (гарачай) прыхільнасці і асабістай адданасці аб’екту кахання&lt;ref&gt;Love // Oxford Illustrated American dictionary.&amp;nbsp;— London, 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www2.hu-berlin.de&quot;&gt;[http://www2.hu-berlin.de/sexology/BIB/HATF1.htm Hatfield E., Rapson R. L. Love, Sex, and Intimacy.&amp;nbsp;— New York, 1993.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100926111004/http://www2.hu-berlin.de/sexology/BIB/HATF1.htm |date=26 верасня 2010 }}&lt;/ref&gt;.

Важнымі аспектамі любові з’яўляюцца павага і клопат, і іх наяўнасць дазваляе адрозніць станоўчую любоў ад кахання-хваробы, свайго роду маніі. Каханне звычайна падразумявае адкрытасць, агульнасць інтарэсаў і жаданняў (сексуальных або любых іншых), інтэнсіўнасць якіх можа быць выяўлена ў кожным канкрэтным выпадку ў рознай ступені&lt;ref name=&quot;phallologia.narod.ru&quot;&gt;[http://phallologia.narod.ru/ch/hsr/hs/os.htm Мастерс У., Джонсон В., Колодни Р. Сексуальность Человека.&amp;nbsp;— М., 1998.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323121938/http://phallologia.narod.ru/ch/hsr/hs/os.htm |date=23 сакавіка 2011 }}&lt;/ref&gt;.

== Значэнне кахання ==
Вядомы філосаф-неафрэйдыст Эрых Фром лічыў, што чалавеку ўласціва «імкненне да міжасобаснага яднання», але лічыў, што гэтага яднання можна дасягаць прынцыпова рознымі шляхамі, у сувязі з чым выкарыстаў у сваіх працах слова «каханне» для абазначэння канкрэтнай формы міжасобаснага яднання, якая мае, на яго думку, «ідэальную каштоўнасць ва ўсіх вялікіх гуманістычных рэлігіях і філасофскіх сістэмах прошлых чатырох тысячагоддзяў гісторыі Захаду і Усходу». Менавіта тэме такой любові прысвечана частка яго прац. На думку Фрома, такая любоў з’яўляецца «спелым адказам на праблему чалавечага існавання», у той час як іншыя формы міжасобаснага яднання з’яўляюцца разбуральнымі&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар= [[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]. 
|частка= Абзац &quot;Желание межличностного слияния...&quot;. Любовь – ответ на проблему человеческого существования 
|загаловак= Искусство любить. Исследование природы любви 
|арыгінал= The Art of Loving. An Enquiry into the Nature of Love ([[1956]]) 
|спасылка= http://psylib.org.ua/books/fromm03/index.htm
|адказны= Перевод Л. А. Чернышёвой
|выданне= 
|месца= {{М.}} 
|выдавецтва= Педагогика
|год= [[1990]]
|том= 
|старонкі= 
|старонак=160
|серыя= Philosophy
|isbn= 5-7155-0516-X
|тыраж= 50000
}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, Фром лічыў прыкладам такога разбуральнага яднання адносіны Гітлера з народам Германіі&lt;ref&gt;''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://psylib.org.ua/books/fromm03/txt02.htm Искусство любить.] От абзаца: «Итак, что же мы будем иметь в виду…» до абзаца «В противоположность симбиотическому…».&lt;/ref&gt;.

[[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстой]] лічыў, што «Каханне ёсць адзіная разумная дзейнасць чалавека»&lt;ref&gt;''[[Леў Мікалаевіч Талстой|Толстой Л. Н.]]'' [http://psylib.org.ua/books/tolst03/txt22.htm О жизни.] Глава XXII. Абзац: «Жизнь есть деятельность…».&lt;/ref&gt; і перасцерагаў:

{{цытата|Любоў гэтая, у якой толькі і ёсць жыццё, выяўляецца ў душы чалавека, як ледзь прыкметны, пяшчотны парастак сярод падобных на яе грубых парасткаў пустазельных траў, розных пажаднасцей чалавека, якія мы называем любоўю. Спачатку людзям і самому чалавеку здаецца, што гэты парастак, — той, з якога павінна вырастаць тое дрэва, у якім будуць хавацца птушкі, — і ўсе іншыя парасткі ўсё адно і тое ж. Людзі нават аддаюць перавагу спачатку парасткам пустазельных траў, якія растуць хутчэй, і адзіны парастак жыцця глухне і замірае; але яшчэ горш тое, што яшчэ часцей бывае: людзі чулі, што ў ліку гэтых парасткаў ёсць адзін сапраўдны, жыццёвы, званы любоўю, і яны замест яго, топчучы яго, пачынаюць выхоўваць іншы парастак пустазельнай травы, называючы яго любоўю. Але што яшчэ горш: людзі грубымі рукамі чапляюць самы парастак і крычаць: «вось ён, мы знайшлі яго, мы цяпер ведаем яго, выгадуем яго. Каханне! Каханне! Найвышэйшае пачуццё, вось яно!», і людзі пачынаюць перасаджваць яго, выпраўляць яго і захопліваюць, замінаць яго так, што парастак памірае не расквітнелы, і тыя ж або іншыя людзі кажуць: усё гэта глупства, дробязі, сентыментальнасць. Парастак кахання, пры праяўленні сваім пяшчотны, не церпіць дотыку, магутны толькі пры сваім разросце. Усё, што будуць рабіць над ім людзі, толькі горш для яго. Яму трэба аднаго, — таго, каб нішто не хавала ад яго сонца розуму, якое адно росціць яго&lt;ref&gt;''[[Леў Мікалаевіч Талстой|Толстой Л. Н.]]''  [http://psylib.org.ua/books/tolst03/txt25.htm О жизни.] Глава XXV. Абзац: «Любовь эта, в которой только и есть жизнь…».&lt;/ref&gt;}}

== Каханне ў працах Фрома ==
{{Асноўны артыкул|Мастацтва любіць}}

Эрых Фром ў сваіх працах параўноўвае дзве супрацьлеглыя формы любові: каханне па прынцыпе быцця або плённае каханне, і каханне па прынцыпе валодання або няплённае каханне. Першае «прадугледжвае праяўленне цікавасці і клопату, пазнанне, душэўны водгук, выяўленне пачуццяў, асалоду і можа быць накіравана на чалавека, дрэва, карціну, ідэю. Яна ўзбуджае і ўзмацняе адчуванне паўнаты жыцця. Гэта працэс самаабнаўлення і самазбагачэння»&lt;ref&gt;''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html  Иметь или быть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110608/http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html |date=8 чэрвеня 2011 }} Абзац: «Может ли человек…»&lt;/ref&gt;. Другая азначае пазбаўленне аб’екта свайго «кахання» свабоды і трыманне яго пад кантролем. «Такая любоў не даруе жыццё, а душыць, губіць, душыць, забівае яго»&lt;ref&gt;''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html  Иметь или быть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110608/http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html |date=8 чэрвеня 2011 }} Абзац: «Если человек испытывает…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абзац: «В понимании Э. Фромма плодотворная ориентация…» и далее. — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Индивидуальный и социальный характер» // ''Лейбин В. М.'' [http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=114883 Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.]. — '''С. 106'''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Корнетов Н. А., Янковская А. Е., Китлер С. В., Силаева А. В., Шагалова Л. В.'' [http://www.rae.ru/fs/pdf/2011/2011_10_3.pdf «К вопросу динамики развития представлений об организационном стрессе и подходов к его оценке».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120923142533/http://www.rae.ru/fs/pdf/2011/2011_10_3.pdf |date=23 верасня 2012 }} // «Фундаментальные исследования». — № 10. — 2011.Часть 3. — '''С. 600'''. Абзац: «Факторами, провоцирующими ОС, являются также особенности социально-экономических условий страны» и следующий.&lt;/ref&gt;. Ён таксама кажа аб глыбокім адрозненні сталай любові ад яе няспелых форм&lt;ref&gt;''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://psylib.org.ua/books/fromm03/txt02.htm Искусство любить] Абзац: «Итак, что же мы будем…»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Абзац: «Когда Э. Фромм говорил о любви как действенной силе…» — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Природа человека и его потребности» // ''Лейбин В. М.'' [http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=114883 Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.] — '''С. 89.'''&lt;/ref&gt; і ўсебакова даследуе прадмет любові&lt;ref name=&quot;Эрих Фромм 1900—1980&quot;&gt;[http://www.bibliotekar.ru/filosofia/98.htm Эрих Фромм (1900—1980)] // Великие мыслители. Абзац: «Тема любви к человеку…»&lt;/ref&gt;.

«Калі чалавек любіць толькі аднаго чалавека і абыякавы да ўсіх іншых, яго каханне — гэта не каханне, а сімбіятычная прыхільнасць, або пашыраны эгаізм»&lt;ref&gt;''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://www.tchernyshova.ru/Fromm-Iskusstvo-2prodolzhenie.html Искусство любви.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819180428/http://www.tchernyshova.ru/Fromm-Iskusstvo-2prodolzhenie.html |date=19 жніўня 2011 }} Абзац: «Любовь, в основе своей, это не только…».&lt;/ref&gt;.

Плённае каханне мае на ўвазе клопат, адказнасць, павагу і веданне, а таксама жаданне, каб іншы чалавек рос і развіваўся. Яно з’яўляецца дзейнасцю, а не страсцю&lt;ref&gt;Абзац: «В понимании Э. Фромма плодотворная ориентация…». — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Индивидуальный и социальный характер» // ''Лейбин В. М.'' [http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=114883 Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.]. — '''С. 106.'''&lt;/ref&gt;.

== Афарызмы пра каханне ==
* ''Любоў да радзімы — першая дабрачыннасць цывілізаванага [[чалавек]]а''. — ''[[Напалеон]]''
* ''Так, [[чалавек]], якога ты любіш ува мне, вядома, лепш за мяне: я не такі. Але ты кахай, і я паспрабую быць лепшым.'' — ''Міхаіл Прышвін''
* ''Магчыма, у гэтым свеце ты ўсяго толькі [[чалавек]], але для кагосьці ты — увесь [[свет]].'' — ''[[Габрыэль Гарсія Маркес]]''
* ''Колькі гадоў люблю, а ўлюбляюся ў цябе кожны дзень.'' — [[Ліна Кастэнка]]''

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* Платон. Пир // Платон. Собр. соч. в 4 тт. Т. 2. М.: Мысль, 1990;
* Соловьев В. С. Смысл любви // Соловьев В. С. Соч. в 2 тт. Т. 2. М.: Мысль, 1989.
* {{кніга |аўтар= Ребер, Артур С. |частка=  |загаловак= Большой толковый психологический словарь|арыгінал=The Penguin Dictionary of Psychology: Second Edition |спасылка= |адказны= |выданне= 2-е издание|месца= М|выдавецтва=  Вече, АСТ |год= 2001|том=1-2 |старонкі= |старонак=1152 |серыя= |isbn= 5-17-009151-6, ISBN 5-17-009148-6, ISBN 5-17-008900-7, ISBN 5-7838-0606-4, ISBN 5-7838-0605-6|тыраж= 8000}}
* ''Болонь Жан-Клод'' История любовных побед от античности до наших дней. М., Текст, 2010. ISBN 5-7516-0803-3
* ''Вышеславцев Б. П.'' [http://www.i-u.ru/biblio/archive/visheslav_etika/  Этика преображенного Эроса. Проблемы Закона и Благодати]{{Недаступная спасылка}}. — М.: Республика. — 1994. — 368 с.
* ''Дроздов. В.'' [http://ec-dejavu.ru/l/Love-Sufism.html Мистическая любовь в иранском суфизме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140722122517/http://ec-dejavu.ru/l/Love-Sufism.html |date=22 ліпеня 2014 }} // Востоковедение: Филологические исследования Вып. 26: Сб. статей. — СПб.: 2005. — С. 129—138
* ''Ильин Е. П.'' Эмоции и чувства. — СПб: Питер, 2001. — 752 с. ISBN 5-318-00236-6
* '''Иванченко Г. В.''' [https://web.archive.org/web/20151011202235/http://publishing.smysl.ru/recenz/187.htm Логос любви]. — М.: Смысл, 2007. — ISBN 978-5-89357-236-0
* ''Карпов М. М.'' Что такое любовь? Очерк. — Ростов н/Д. 2005. — 76 с.
* ''Слободяник А. П.'' [http://o4em.com/2009/05/18/love/ Любовь, определение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090521180028/http://o4em.com/2009/05/18/love |date=21 мая 2009 }} // Психотерапия, внушение, гипноз. Киев: Здоров’я, 1977. — С. 345—346
* ''Чавдарова Д.'' [http://ec-dejavu.ru/l/Love.html Метафора «любовь — пища» в русской литературе XIX века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702020657/http://ec-dejavu.ru/l/Love.html |date=2 ліпеня 2014 }} // Алфавит: Строение повествовательного текста. Синтагматика. Парадигматика. — Смоленск: [[Смаленскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|СГПУ]], 2004. — С. 222—230
* ''[[Эрых Фром|Fromm, Erich]].'' The Art of loving. An Enquiry into the Nature of Love. — N.Y.: Harper &amp; Row, 1956.

== Спасылкі ==
* '''{{youtube|6m8lmxJv82U|Фрагмент фільма «Рамеа і Джульета»: Прызнанне ў каханні, 00:08:42, 1968}}'''
* [http://www.romeo-juliet-club.ru/lovemuseum.html «Музей Кахання» на сайце «Рамеа і Джульета»]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Эмацыйныя працэсы}}

[[Катэгорыя:Каханне| ]]
[[Катэгорыя:Пачуцці]]
[[Катэгорыя:Этыка]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>7pzh43hsevzcztxsn3k48vwhcsgg5pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куфар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47654</id>
    <revision>
      <id>5212490</id>
      <parentid>5177855</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ не працуюць</comment>
      <origin>5212490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6443" sha1="49o0tobn2hp4myt68ps613yyttkct18" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Kufar.by}}[[Image:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Куфар''' ({{lang-fr|coffre}}) — выраб [[мэбля#Віды мэблі|корпуснай мэблі]] з адкідным або здымным векам (накрыўкай).

== Этымалогія ==
Паходзіць ад {{lang-la|corphinus}}, утворанага ад {{lang-el|κόφινος}} — карзіна, кош.

== Гісторыя ==
Вядомы ў розных культурах з найстаражытнейшых часоў. У раннім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] часта быў асноўным і ўніверсальным прадметам [[мэбля|мэблі]] — мог ужывацца як [[стол]], [[крэсла]], [[ложак]] і як непасрэдна ёмістасці для захоўвання адзення, прадметаў побыту, каштоўнасцей. Папярэднік і правобраз шафы, пастаўлены вертыкальна займеў дадатковыя дзверцы і шуфляды.

Праз кансерватыўнасць і практычнасць народнай культуры, да цяперашняга часу захаваліся тыпы куфраў старажытных архаічных канструкцый.

== Прызначэнне ==
Ужываюць для захоўвання адзення, іншых прадметаў ужытку, а таксама прадуктаў харчавання (зерня, сала і іншага).

== У беларускай традыцыі ==

=== Гісторыя ===
Да канца ХІХ ст. у беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі нявесцін куфар падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У пачатку ХХ ст. сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі (Драгічынскі, Іванаўскі раёны) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

=== Павер’і, традыцыі ===
У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{refless}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кантэйнеры]]
[[Катэгорыя:Корпусная мэбля]]</text>
      <sha1>49o0tobn2hp4myt68ps613yyttkct18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212494</id>
      <parentid>5212490</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* У беларускай традыцыі */ вынесена ў [[Беларускія куфры]]</comment>
      <origin>5212494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4235" sha1="dieoedbqr6d7f7lkuajlqwhi518b0vg" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Kufar.by}}[[Image:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Куфар''' ({{lang-fr|coffre}}) — выраб [[мэбля#Віды мэблі|корпуснай мэблі]] з адкідным або здымным векам (накрыўкай).

== Этымалогія ==
Паходзіць ад {{lang-la|corphinus}}, утворанага ад {{lang-el|κόφινος}} — карзіна, кош.

== Гісторыя ==
Вядомы ў розных культурах з найстаражытнейшых часоў. У раннім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] часта быў асноўным і ўніверсальным прадметам [[мэбля|мэблі]] — мог ужывацца як [[стол]], [[крэсла]], [[ложак]] і як непасрэдна ёмістасці для захоўвання адзення, прадметаў побыту, каштоўнасцей. Папярэднік і правобраз шафы, пастаўлены вертыкальна займеў дадатковыя дзверцы і шуфляды.

Праз кансерватыўнасць і практычнасць народнай культуры, да цяперашняга часу захаваліся тыпы куфраў старажытных архаічных канструкцый.

== Прызначэнне ==
Ужываюць для захоўвання адзення, іншых прадметаў ужытку, а таксама прадуктаў харчавання (зерня, сала і іншага).

== У беларускай традыцыі ==
{{main|Беларускія куфры}}

Да канца ХІХ ст. у беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі нявесцін куфар падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі (Драгічынскі, Іванаўскі раёны) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{refless}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кантэйнеры]]
[[Катэгорыя:Корпусная мэбля]]</text>
      <sha1>dieoedbqr6d7f7lkuajlqwhi518b0vg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212701</id>
      <parentid>5212494</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Куфры]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="sj4ki56utr65vnhtxb5vwf7tdw205fr" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Kufar.by}}[[Image:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Куфар''' ({{lang-fr|coffre}}) — выраб [[мэбля#Віды мэблі|корпуснай мэблі]] з адкідным або здымным векам (накрыўкай).

== Этымалогія ==
Паходзіць ад {{lang-la|corphinus}}, утворанага ад {{lang-el|κόφινος}} — карзіна, кош.

== Гісторыя ==
Вядомы ў розных культурах з найстаражытнейшых часоў. У раннім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] часта быў асноўным і ўніверсальным прадметам [[мэбля|мэблі]] — мог ужывацца як [[стол]], [[крэсла]], [[ложак]] і як непасрэдна ёмістасці для захоўвання адзення, прадметаў побыту, каштоўнасцей. Папярэднік і правобраз шафы, пастаўлены вертыкальна займеў дадатковыя дзверцы і шуфляды.

Праз кансерватыўнасць і практычнасць народнай культуры, да цяперашняга часу захаваліся тыпы куфраў старажытных архаічных канструкцый.

== Прызначэнне ==
Ужываюць для захоўвання адзення, іншых прадметаў ужытку, а таксама прадуктаў харчавання (зерня, сала і іншага).

== У беларускай традыцыі ==
{{main|Беларускія куфры}}

Да канца ХІХ ст. у беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі нявесцін куфар падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі (Драгічынскі, Іванаўскі раёны) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{refless}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кантэйнеры]]
[[Катэгорыя:Корпусная мэбля]]
[[Катэгорыя:Куфры|*]]</text>
      <sha1>sj4ki56utr65vnhtxb5vwf7tdw205fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212704</id>
      <parentid>5212701</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Кантэйнеры]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="eeapqfmixdi380blwxqj1k0vtabykbt" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Kufar.by}}[[Image:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Куфар''' ({{lang-fr|coffre}}) — выраб [[мэбля#Віды мэблі|корпуснай мэблі]] з адкідным або здымным векам (накрыўкай).

== Этымалогія ==
Паходзіць ад {{lang-la|corphinus}}, утворанага ад {{lang-el|κόφινος}} — карзіна, кош.

== Гісторыя ==
Вядомы ў розных культурах з найстаражытнейшых часоў. У раннім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] часта быў асноўным і ўніверсальным прадметам [[мэбля|мэблі]] — мог ужывацца як [[стол]], [[крэсла]], [[ложак]] і як непасрэдна ёмістасці для захоўвання адзення, прадметаў побыту, каштоўнасцей. Папярэднік і правобраз шафы, пастаўлены вертыкальна займеў дадатковыя дзверцы і шуфляды.

Праз кансерватыўнасць і практычнасць народнай культуры, да цяперашняга часу захаваліся тыпы куфраў старажытных архаічных канструкцый.

== Прызначэнне ==
Ужываюць для захоўвання адзення, іншых прадметаў ужытку, а таксама прадуктаў харчавання (зерня, сала і іншага).

== У беларускай традыцыі ==
{{main|Беларускія куфры}}

Да канца ХІХ ст. у беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі нявесцін куфар падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі (Драгічынскі, Іванаўскі раёны) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{refless}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Корпусная мэбля]]
[[Катэгорыя:Куфры|*]]</text>
      <sha1>eeapqfmixdi380blwxqj1k0vtabykbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212705</id>
      <parentid>5212704</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Корпусная мэбля]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4174" sha1="2mqxi359rtm25y0fkesrxxv788uada6" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Kufar.by}}[[Image:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Куфар''' ({{lang-fr|coffre}}) — выраб [[мэбля#Віды мэблі|корпуснай мэблі]] з адкідным або здымным векам (накрыўкай).

== Этымалогія ==
Паходзіць ад {{lang-la|corphinus}}, утворанага ад {{lang-el|κόφινος}} — карзіна, кош.

== Гісторыя ==
Вядомы ў розных культурах з найстаражытнейшых часоў. У раннім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] часта быў асноўным і ўніверсальным прадметам [[мэбля|мэблі]] — мог ужывацца як [[стол]], [[крэсла]], [[ложак]] і як непасрэдна ёмістасці для захоўвання адзення, прадметаў побыту, каштоўнасцей. Папярэднік і правобраз шафы, пастаўлены вертыкальна займеў дадатковыя дзверцы і шуфляды.

Праз кансерватыўнасць і практычнасць народнай культуры, да цяперашняга часу захаваліся тыпы куфраў старажытных архаічных канструкцый.

== Прызначэнне ==
Ужываюць для захоўвання адзення, іншых прадметаў ужытку, а таксама прадуктаў харчавання (зерня, сала і іншага).

== У беларускай традыцыі ==
{{main|Беларускія куфры}}

Да канца ХІХ ст. у беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі нявесцін куфар падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі (Драгічынскі, Іванаўскі раёны) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{refless}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Куфры|*]]</text>
      <sha1>2mqxi359rtm25y0fkesrxxv788uada6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іван Архіпавіч Аношкін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50003</id>
    <revision>
      <id>5212441</id>
      <parentid>5154770</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5212441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5074" sha1="r3hix1s451qthwlbd58rq4ukfyb6eh5" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Іван Архіпавіч Аношкін''' ({{ДН|21|1|1928}}, в. [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]], {{МН|Чавускі раён|у Чавускім раёне|}}, [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|3|2|2013}}, [[Магілёў]]) — беларускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў 1928 годзе. У 1947 годзе скончыў [[Суражскае педагагічнае вучылішча]] ў [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] РСФСР. Працаваў выхавальнікам [[Далісічы|Далісіцкага]] дзіцячага дома ў Бранскай вобласці, адказным сакратаром рэдакцыі суражскай раённай газеты «Маяк коммуны». У 1948 годзе пераехаў у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкую вобласць]] [[БССР]], працаваў загадчыкам [[Мышчыцы|Мышчыцкай]] пачатковай школы [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]], адказным сакратаром рэдакцыі жабінкаўскай раённай газеты [[Ленинский путь|«Ленинский путь»]], карэспандэнтам абласной газеты [[Заря (газета)|«Заря»]]. У 1956 годзе скончыў [[Рэспубліканская партыйная школа пры ЦК КПБ|Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КПБ]], завочна скончыў [[гістарычны факультэт Магілеўскага педінстытута]] ў 1964 годзе&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|том=5|артыкул=Аношкин Иван Архипович}}&lt;/ref&gt;. Рэдагаваў чэрыкаўскую раённую газету [[Веснік Чэрыкаўшчыны|«Сацыялістычная перамога»]]. З 1959 года — літсупрацоўнік, з 1968 года — загадчык аддзела абласной газеты [[Магілёўская праўда|«Магілёўская праўда»]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, а з 1981 года — сакратар Магілёўскага абласнога аддзялення СП БССР.

Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] і [[Саюза пісьменнікаў Беларусі (недзяржаўны)|Беларусі]] з 1965 года.

Памёр у 2013 годзе ў [[Магілёў|Магілёве]]. Пахаваны на [[Паўднёва-ўсходнія могілкі Магілёва|паўднёва-ўсходніх могілках Магілёва]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-18}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Друкуецца з 1946 года&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Літаратурнай працай займаецца з 1951 года. Аўтар зборнікаў апавяданняў і гумарэсак «Лішні мінус» (1959), «[[Херувім]] з чорнымі крыламі» (1984), «Курам не да смеху» (1985), аповесцей і апавяданняў «Старыя знаёмыя» (1963), «Брантазаўр» (1973), «Компас паказвае на захад» (1976), «Землякі» (1979). Аўтар кніг для дзяцей «Навічок» (1966), «Алёнчын сакрэт» (1969), «Антонаў ясень» (1981)&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Аповесць «Чырвоная каліна стаяла…» (1985) пра барацьбу  заходнебеларускіх сялян  супраць  сацыяльнага  і нацыянальнага прыгнёту. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БП 1917-90|Аношкін Іван}}
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Аношкін Іван}}

== Спасылкі ==
* [http://chausy.info/anoshkin/ Аношкин Иван Архипович (1928 г.р.)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Аношкін Іван Архіпавіч}}
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]]</text>
      <sha1>r3hix1s451qthwlbd58rq4ukfyb6eh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэзерватыў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50837</id>
    <revision>
      <id>5212676</id>
      <parentid>4780244</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Прэзерватыў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2758" sha1="myk4ttg6h3ienfjqs4bvbqi7pw8knnu" xml:space="preserve">[[Image:Kondom.jpg|right|thumb|Мужчынскі прэзерватыў]]
'''Прэзерваты́ў''' ({{lang-fr|préservatif}}, ад познелат. ''praeservo'', ''preservativus''&lt;ref name=pr&gt;{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}, С.256&lt;/ref&gt; — засцерагаю, ахопліваю), таксама '''кандом''' ({{lang-en|condom}}) — сродак [[кантрацэпцыя|кантрацэпцыі]] бар’ернага тыпу. 

Прэзерватыў — адзіны сродак кантрацэпцыі, які папярэджвае кантакт паміж слізістымі партнёраў, што апроч папярэджання незапланаванай цяжарнасці, таксама бароніць карыстальнікаў ад захворванняў, што перадаюцца палавым шляхам (ЗППШ).

Мужчынскі прэзерватыў надзяваюць на эрагаваны [[Пеніс чалавека|пеніс]], жаночы -- устаўляюць у [[Похва чалавека (рэпрадуктыўная сістэма)|похву]]. Сучасныя прэзерватывы найчасцей вырабляюць з [[Латэкс|латэксу]], але выкарыстоўваюць і іншыя матэрыялы, прыклад, поліўрэтан.

Апроч выкарыстання падчас палавога акту, у прэзерватываў ёсць і іншыя медыцынскія ўжыванні, напрыклад, іх надзяваюць на датчыкі апаратаў ультрагукавой дыягностыкі пры ўвядзенні тых рэктальна (у [[Прамая кішка|прамую кішку]]) і вагінальна (у похву) для выключэння пераносу інфекцый ад аднаго пацыента да іншага, а ўралагічныя прэзерватывы (урапрэзерватывы) з адводнай трубачкай на канцы могуць выкарыстоўваць для збору мачы ў мочапрымальнік.

== Гл. таксама ==
* [[Жаночы прэзерватыў]]
* [[Латэксная сурвэтка]]
* [[Дыяфрагма, кантрацэпцыя|Дыяфрагма]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Condoms}}

{{Кантрацэпцыя}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Бяспечны секс]]
[[Катэгорыя:СНІД]]
[[Катэгорыя:Цяжарнасць]]
[[Катэгорыя:Кантрацэпцыя]]
[[Катэгорыя:Прэзерватыў]]</text>
      <sha1>myk4ttg6h3ienfjqs4bvbqi7pw8knnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луўр (музей)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54094</id>
    <revision>
      <id>5212624</id>
      <parentid>5051091</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25587" sha1="6erhlyapuh0op89hrvzqvq451vask1f" xml:space="preserve">{{музей}}
'''Луўр''' ({{lang-fr|Musée du Louvre}}) — адзін з найбуйнейшых музеяў свету (трэці ў свеце паводле плошчы: 160106 квадратных метраў, з якіх 58470 прыпадаюць на экспазіцыі). Музей знаходзіцца ў цэнтры [[Парыж]]а, на правым беразе [[Сена (рака)|Сены]], на вуліцы Рывалі, у 1-й акрузе сталіцы.

[[Музей]] размяшчаецца ў палацы Луўр, які быў пабудаваны як крэпасць у канцы 12 стагоддзя пры Філіпе II. Перад тым, як набыць сучасны выгляд, [[будынак]] пашыраўся многа разоў. У [[1682]] г. [[Людовік XIV]] абраў [[Версальскі палац]] у якасці сваёй рэзідэнцыі, а Луўр ператварыўся ў месца захоўвання каралеўскай калекцыі, у прыватнасці, з [[1692]] года, калекцыі антычнай скульптуры. Падчас [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]] Нацыянальная Асамблея пастанавіла, што Луўр павінен выкарыстоўвацца як [[музей]], дзе мусяць дэманстравацца культурныя шэдэўры [[Краіна|краіны]].

Пачынаючы з [[2008]] года экспанаты музея былі падзеленыя на 8 калекцый: Старажытны Усход, [[Старажытны Егіпет]], [[Старажытная Грэцыя]], [[Этрурыя]] і [[Старажытны Рым|Рым]], Мастацтва ісламу, [[Скульптура|Скульптуры]], Прадметы мастацтва, [[Выяўленчае мастацтва]], Графічнае мастацтва.

Луўр — гістарычны музей, які наведваюць больш за ўсе музеі ў свеце, у [[2009]] годзе яго наведалі 8,5 млн чалавек&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/85-million-people-visited-the-louvre-in-2009-1865188.html 8 500 000 людзей наведалі Музей Луўр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100115165638/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/85-million-people-visited-the-louvre-in-2009-1865188.html |date=15 студзеня 2010 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. За 2018 год Луўр наведалі 10,2 млн чалавек.&lt;ref&gt;[https://bluebird.by/o-nas/blog/luvr-stal-samym-poseshchaemym-muzeem-mira/ Луўр стаў самым наведваемым музеем свету] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190218082149/https://bluebird.by/o-nas/blog/luvr-stal-samym-poseshchaemym-muzeem-mira/ |date=18 лютага 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Пачатковая гісторыя Луўра ===

У аснове Луўра ляжыць замак-крэпасць — Вялікая вежа Луўра — якую пабудаваў кароль [[Філіп II Аўгуст]] у [[1190]] годзе. Адным з галоўных прызначэнняў замка было назіранне за нізоўямі [[Сена (рака)|Сены]], таму што гэта быў адзін з традыцыйных шляхоў ўварванняў і набегаў эпохі [[Вікінгі|вікінгаў]]. У [[1317]] годзе, пасля перадачы маёмасці [[Тампліеры|Тампліераў]] [[Гаспітальеры|Мальтыйскаму ордэну]], каралеўская казна пераносіцца ў Луўр. [[Карл V Мудры|Карл V]] робіць з замка каралеўскую рэзідэнцыю.

Вялікая вежа Луўра састарэла і была разбураная па загадзе [[Францыск I|Францыска I]] у [[1528]] годзе, і ў [[1546]] пачынаецца ператварэнне крэпасці ў пышную каралеўскую рэзідэнцыю. Гэтыя работы выконваў П’ер Леско, яны працягваліся падчас праўлення [[Генрых II Валуа|Генрыха II]] і [[Карл IX Валуа|Карла IX]]. Да будынка былі далучаныя два новыя крылы. У [[1594]] годзе [[Генрых IV (кароль Францыі)|Генрых IV]] вырашае злучыць Луўр з палацам Цюільры, які быў пабудаваны па жаданні Кацярыны Медычы. Квадратны двор палаца ствараў архітэктар Лемерсье, а затым Луі Лева ў часы праўлення [[Людовік XIII|Людовіка XIII]] і [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] павялічыў палац у чатыры разы. Афармленнем і ўпрыгажэннем палаца кіравалі тады такія мастакі як Пусэн, Раманэлі і Лебрэн. У [[1667]]—[[167]]0 гг. архітэктар Клод Перо пабудаваў каланаду Луўра на ўсходнім фасадзе палаца, які выходзіць на плошчу Луўра.

У [[1682]] годзе работы былі раптоўна прыпыненыя, таму што Людовік XIV выбірае [[Версаль]] як новую каралеўскую рэзідэнцыю. Луўр надоўга застаецца без увагі: палац прыйшоў у такі запушчаны стан, што ў [[1750]] годзе яго вырашылі знесці. Можна сказаць, што Луўр выратавалі парыжскія гандляркі, якія 6 кастрычніка [[1789]] года арганізавалі марш у г. Версаль, дзе запатрабавалі, каб каралеўская сям’я вярнулася ў [[Парыж]]. Толькі ў XVIII стагоддзі ў Луўры распрацоўваюцца новыя праекты. Адным з такіх пачынанняў было ператварэнне Луўра ў музей. Праект нараджаецца ў праўленне Людовіка XV і заканчваецца з [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай Рэвалюцыяй]].

=== Французская рэвалюцыя ===

Падчас французскай рэвалюцыі Луўр быў ператвораны ў публічны музей. У маі 1791 года Нацыянальная асамблея абвясціла, што Луўр стане «месцам, дзе будуць сабраныя помнікі навукі і мастацтва». 10 жніўня 1792 года [[Людовік XVI]] быў заключаны пад варту, і каралеўская калекцыя Луўра стала нацыянальным набыткам. З-за боязі магчымых выпадкаў вандалізму або крадзяжоў 19 жніўня 1792 года Нацыянальная асамблея абвясціла неадкладную падрыхтоўку да адкрыцця музея. У кастрычніку камітэт пачаў збіраць калекцыю для паказу дзеля «захавання нацыянальнай памяці».

=== Адкрыццё ===

Музей быў адчынены 10 жніўня [[1793]] у першую гадавіну зрынання [[Манархія|манархіі]]. Публіка магла наведваць музей бясплатна тры разы на тыдзень. Калекцыя налічвала 537 карцін і 184 іншых прадметаў мастацтва. Тры чвэрці з іх былі атрыманыя з каралеўскай калекцыі, астатнія прадметы былі канфіскаваныя ў эмігрантаў і царквы. На павелічэнне і ўпарадкаванне калекцыі Французская рэспубліка выдзяляла 100000 ліўраў у год. У [[1794]] годзе французская рэвалюцыйная армія пачала рабаваць прадметы мастацтва ў розных краінах [[Еўропа|Еўропы]]. Музей папоўніўся такімі шэдэўрамі як «Лаакоан і яго сыны» і «Апалон Бельведэрскі».

На пачатковым этапе работа ў музеі была не вельмі добра арганізавана, мастакі жылі ў памяшканнях музея, карціны віселі без бірак «адна побач з другой ад падлогі да столі». Само памяшканне было зачынена ў маі [[1796]] з-за дрэннага тэхнічнага стану. Музей зноў быў адчынены 14 ліпеня [[1801]] года, калекцыі былі размешчаныя ў храналагічным парадку, з новым асвятленнем.

=== Напалеон I ===

Пры [[Напалеон I|Напалеоне I]] пачалося будаўніцтва паўночнага крыла, калекцыя расла ў выніку паспяховых ваенных кампаній, дзякуючы якім музей папоўніўся іспанскімі, аўстрыйскімі, галандскімі і італьянскімі творамі мастацтва. Пасля егіпецкай кампаніі [[1798]]—[[1801]] Напалеон прызначыў першым дырэктарам музея Дамініка Віва Дэнона. Як даніна павагі да імператара, у [[1803]] годзе музей быў перайменаваны ў «Музей Напалеона». Пасля паражэння французаў у бітве пры Ватэрлоа былыя ўладальнікі твораў спрабавалі вярнуць іх, аднак адміністратары Луўра не жадалі выконваць гэтыя патрабаванні і схавалі шмат экспанатаў у прыватных калекцыях. У адказ замежныя дзяржавы паслалі эмісараў у [[Лондан]] за дапамогай, пасля чаго шматлікія экспанаты былі вернутыя, нават тыя, якія прайшлі рэстаўрацыю ў Луўры.

=== Рэстаўрацыя Бурбонаў і Другая імперыя ===

У часы рэстаўрацыі Бурбонаў ([[1814]]—[[1830]]) [[Людовік XVIII]] і [[Карл X Бурбон|Карл X]] павялічылі калекцыю на 135 твораў мастацтва агульным коштам 720000 франкаў. Гэта было менш за суму, выдзеленую на рэстаўрацыю Версаля. Пасля стварэння Другой рэспублікі ў [[1848]] годзе новы ўрад выдзеліў два мільёны франкаў на рамонтныя работы і канчатковае завяршэнне Галерэі Апалона, салона Карэ і Вялікай галерэі. 2 [[Снежань|снежня]] [[1851]] г. прэзідэнт Луі-Напалеон Банапарт здзейсніў дзяржаўны пераварот і абвясціў Другую імперыю. У гэты перыяд ([[1852]]—[[1870]]) французская [[эканоміка]] расла, музей дадаў 20000 новых экспанатаў у сваю калекцыю. Павільён Флоры і Вялікая Галерэя былі рэканструяваныя пад кіраўніцтвам архітэктараў Луі Вісконці і Эктар-Марціна Лефюэля.

=== Трэцяя рэспубліка і сусветныя войны ===

У часы Трэцяй французскай рэспублікі Луўр набыў новыя экспанаты, у асноўным дзякуючы ахвяраванням і падарункам. «Таварыства сяброў Луўра» ахвяравала карціну П'ета з г. Вільнеў-лез-Авіньён. У [[1863]] годзе на [[Востраў|востраве]] Саматракі была знойдзена скульптура Нікі Самафракійскай. Гэтая [[скульптура]], хоць і была моцна пашкоджаная, але ўсё ж пачала выстаўляцца ў Луўры з [[1884]] года. Музей павялічыў сваю экспазіцыю на 7000 твораў мастацтва пасля набыцця калекцый Джамп'етра Кампані, Дзюрана, Генры Солта і Бернардына Дравэці.

Павелічэнне колькасці экспанатаў Луўра запаволілася пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У гэты перыяд не былі набытыя якія-небудзь значныя работы; выключэнне складае карціна мастака Жоржа Дзюменіля дэ Латура «Святы Тамаш (Фама)» і ахвяраванне 4000 гравюр, 3000 малюнкаў і 500 ілюстраваных кніг баронам Эдмандам дэ Ротшыльдам. У пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] музей вывез большую частку экспанатаў і схаваў найбольш каштоўныя рэчы, за выключэннем тых экспанатаў, якія былі вельмі цяжкія і не мелі вялікай каштоўнасці. У пачатку [[1945]] года, пасля вызвалення [[Францыя|Францыі]], творы мастацтва пачалі вяртацца ў Луўр.

=== XXI стагоддзе ===

Луўр змяшчае больш за 380000 экспанатаў, з якіх толькі 35000 выстаўленыя ў васьмі залах агульнай плошчай больш за 60000 м². Луўр дэманструе скульптуру, творы мастацтва, карціны, малюнкі і археалагічныя знаходкі. Гэта самы наведвальны музей у свеце, у сярэднім 15 000 наведвальнікаў у дзень, 65 працэнтаў з якіх складаюць турысты. Луўр стаў аб’ектам павышанай увагі дзякуючы кнізе амерыканскага пісьменніка Дэна Браўна «Код да Вінчы» і знятаму ў [[2006]] годзе аднайменнаму фільму на аснове гэтай кнігі. Музей зарабіў $ 2,5 млн, даўшы права на здыманне фільма ў сваіх галерэях.

19 кастрычніка 2025 года з Луўра былі скрадзеныя каштоўнасці французскай імператарскай сям’і.

== Калекцыі Луўра ==
[[Файл:Paris - Restoration workshops in the Louvre - 2408.jpg|міні|Рэстаўрацыйныя майстэрні ў Луўры]]
Калекцыі Луўра захоўваюць шэдэўры мастацтва розных цывілізацый, культур і эпох. У музеі каля 300 000 экспанатаў, з якіх толькі 35000 выстаўляюцца ў залах. Шматлікія экспанаты ўтрымліваюцца ў сховішчах, паколькі не могуць быць паказаны наведвальнікам больш за тры месяцы запар з прычыны бяспечнасці і захаванасці прадметаў мастацтва.
Экспанаты Луўра разбіты на наступныя калекцыі:
* Старажытны Усход
* [[Старажытны Егіпет]]
* [[Старажытная Грэцыя|Старажытныя Грэцыя]], [[Этрурыя]] і [[Старажытны Рым|Рым]]
* Мастацтва ісламу
* [[Скульптура|Скульптуры]]
* Прадметы мастацтва
* [[Выяўленчае мастацтва]]
* Графічнае мастацтва

== Адміністрацыя ==
Луўр з’яўляецца ўласнасцю французскага ўрада; аднак з канца [[1990]]-х ён стаў больш незалежным. З [[2003]] года музей атрымаў права самастойна ствараць фонды для рэалізацыі ўласных праектаў. У [[2006]] годзе дзяржаўнае фінансаванне музея скарацілася з 75 % ад агульнага бюджэту да 62 %. У [[2008]] годзе французскі ўрад выдзеліў толькі $ 180 мільёнаў з агульнага гадавога бюджэту музея $ 350 млн. Астатнія сродкі паступілі з прыватных ахвяраванняў і продажу білетаў.

У [[2008]] годзе персанал Луўра склаў 2196 чалавек на чале з дырэктарам Анры Луарэт, які трымае справаздачу перад французскім міністэрствам культуры і камунікацыі. Пад кіраўніцтвам Луарэта, які змяніў П’ера Розенберга ў [[2001]] годзе, адбыліся перамены ў палітыцы музея, Луўр пачаў пазычаць і прапаноўваць больш экспанатаў, чым раней. У [[2006]] годзе музей прапанаваў 1300 адзінак прадметаў мастацтва, што дазволіла яму ўзяць больш экспанатаў з іншых музеяў. З [[2006]] па [[2009]] Луўр здаў свае экспанаты для Музея высокага мастацтва ў Атланце, [[Джорджыя|штат Джорджыя]], і атрымаў за гэта $ 6,9 млн, якія былі выкарыстаныя на рамонт памяшкання музея. Плануецца адкрыць філіял музея ў сталіцы [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Абу-Дабі]], што безумоўна павялічыць дадатковыя паступленні для Луўра. Луарэт больш незалежны ў прыняцці рашэнняў, пры ім больш за 90 % ад агульнай плошчы музея цяпер даступныя для штодзённай дэманстрацыі экспанатаў, у параўнанні з 74 % у [[2001]] годзе. Ён увёў бясплатны ўваход у [[Пятніца|пятніцу]] вечарам, падоўжыў працу музея, фонд для набыцця твораў мастацтва павялічыўся з $ 4,5 млн у [[2004]] да $ 36 млн у [[2007]].

== Палеміка ==

Луўр уцягнуты ў палеміку наконт культурных каштоўнасцей, якія былі захопленыя падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Нацызм|нацыстамі]] і пры [[Напалеон I Банапарт|Напалеоне I]]. Пасля нацысцкай акупацыі больш за 60000 прадметаў мастацтва вярнуліся ў Францыю. Каля 2000 работ, права ўласнасці якіх не было дакладна ўстаноўлена і на якія прэтэндавалі ізраільцяне, засталіся ў французскіх музеях, у тым ліку і ў Луўры. У [[1997]] годзе прэм’ер-міністр Ален Жупэ ініцыяваў стварэнне камісіі на чале з Жанам Матэолі для расследавання гэтай справы. Згодна заяве ўрада, Луўр працягвае ўтрымліваць 678 адзінак спрэчных прадметаў мастацтва.

Цягам ваенных кампаній Напалеона шматлікія прадметы антычнасці былі выяўленыя падчас археалагічных раскопак, у прыватнасці ў [[Старажытны Егіпет|Егіпце]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], і вывезеныя ў [[Францыя|Францыю]]. Адміністрацыя Луўра выказалася на карысць далейшага ўтрымання гэтых прадметаў, нягледзячы на просьбы краін, у якіх яны былі знойдзеныя, вярнуць іх. Музей прымае ўдзел у арбітражных пасяджэннях, якія праводзіць камітэт [[ЮНЕСКА]] па садзейнічанні вяртання культурных каштоўнасцей краінам іх паходжання.

== Абу-Дабі ==
{{Main|Луўр Абу-Дабі}}
Луўр Абу-Дабі — гэта філіял Луўра, размешчаны ў [[Абу-Дабі]], які быў адкрыты ў 2017&lt;ref name=&quot;louvre abu-dhabi opens&quot;&gt;[http://gulfnews.com/news/uae/culture/louvre-abu-dhabi-opens-to-public-1.2122318 Louvre Abu Dhabi opens to public]&lt;/ref&gt;. Экспазіцыя будзе нацэленая на сусветнае мастацтва, пераважна на стварэнне дыялогу паміж усходнім і заходнім мастацтвам.

У музей ўвайшлі работы з розных французскіх музеяў (Луўр, [[Цэнтр Пампіду]], [[Музей Арсэ]], [[Версальскі палац]]).

У 2012 Луўр Абу-Дабі пачаў калекцыянаваць фатаграфіі, ствараючы фонд з уласных набыткаў.
Першая выстава ў гэтым філіяле прайшла ў маі 2009 (Talking Art: Louvre Abu
Dhabi). На ёй былі паказаныя першыя 19 набыткаў музея. Другая выстава, Birth of a Museum, у маі-жніўні 2013, прадставіла першую вялікую калекцыю, якая налічвае 130 твораў, набытых урадам Абу-Дабі для пастаяннай экспазіцыі. Яна ўтрымлівае невядомыя раней працы Пікаса, тэракотавую скульптуру бронзавага веку з Кіпра, а таксама артэфакты з Грэцыі, Турцыі, Японіі
і Сірыі.

Праводзяцца мерапрыемствы пад назвай Talking Art Series: гэта платформа для дыскусіяў пра будучыню музеяў. Тут можна дзяліцца ідэямі, уступаць у дыялог з шырокай публікай.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.louvre.fr/llv/commun/home.jsp?bmLocale=en Афіцыйны сайт Музея Луўр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111124075238/http://www.louvre.fr/llv/commun/home.jsp?bmLocale=en |date=24 лістапада 2011 }} {{ref-en}}
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Mus%C3%A9e_du_Louvre Музей Луўр] {{ref-en}}
* [http://tourist-area.com/10-naibolee-populyarnich-turisticheskich-mest/luvr-ot-kreposti-k-muzeiu Луўр:ад крэпасці да музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312203623/http://tourist-area.com/10-naibolee-populyarnich-turisticheskich-mest/luvr-ot-kreposti-k-muzeiu |date=12 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}
* [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828324-2,00.html Sacre Bleu! It’s the Louvre Inc.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091217101537/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1828324-2,00.html |date=17 снежня 2009 }} {{ref-en}}

{{Славутасці Парыжа}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Луўр| ]]
[[Катэгорыя:Музеі Парыжа]]</text>
      <sha1>6erhlyapuh0op89hrvzqvq451vask1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генадзь Міхайлавіч Гарбук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54516</id>
    <revision>
      <id>5212497</id>
      <parentid>5008148</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5212497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21221" sha1="ezp2jileypmpx98vznzanfnwxs5jav5" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Гарбук}}
{{Тэатральны дзеяч
| Імя              = Генадзь Гарбук
| Арыгінал імя   = 
| Імя пры нараджэнні = Генадзь Міхайлавіч Гарбук
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці      = 
| Месца смерці     = 
| Прафесія        = {{акцёр|СССР|Беларусі}}
| Грамадзянства      = Беларусь
| Гады актыўнасці  = 
| Псеўданімы       = 
| Амплуа           = 
| Тэатр            = [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]]
| Ролі             = 
| Спектаклі        = 
| Узнагароды          = 
* {{Дзяржаўная прэмія СССР|1966}}
* {{Дзяржаўная прэмія БССР|1984}}
| Сайт             = 
| imdb_id          =  
}}
'''Генадзь Міхайлавіч Гарбук''' ({{ДН|24|7|1934}}, в. [[Глыбачка (Глыбачанскі сельсавет)|Глыбачка]], [[Ушацкі раён]] — {{ДС|7|2|2018}}) — беларускі акцёр тэатра і кіно. Працаваў у [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]]. [[Народны артыст Беларусі]] (1980)&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Гарбук Геннадий Михайлович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 138
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфічныя звесткі ==
У [[1958]] годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (курс [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Д. Арлова]]), пасля якога працаваў акцёрам у [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Нацыянальным акадэмічным драматычным тэатры імя Якуба Коласа]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. З 1962 — у [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
Мастацтву акцёра ўласцівы моцны тэмперамент, глыбокае псіхалагічнае спасціжэнне характараў. Майстар яркай сцэнічнай дэталі, гратэску. Створаныя Гарбуком вобразы адметныя павышай драматычнай напружанасцю, эмацыянальнасцю, глыбокім псіхалагічным разуменнем характараў&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Найбольш яркія характары стварыў у нацыянальным рэпертуары: Васіль (спектакль і тэлевізійная пастаноўка «[[Людзі на балоце (п’еса)|Людзі на балоце]]» паводле [[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележа]], за тэлеверсію Дзяржаўная прэмія БССР 1966 года&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;), Сымон («[[Раскіданае гняздо (спектакль, Нацыянальны тэатр імя Янкі Купалы)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]]), Зёлкін («[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» [[Кандрат Крапіва|К. Крапівы]]), Яўмень («[[Ажаніцца — не журыцца]]» [[Міхась Чарот|М. Чарота]] і [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|Далецкіх]]), Клёпкін, Прокусаў («Пагарэльцы», «Верачка» [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|А. Макаёнка]]), Андрэй Буслай («[[Парог (п’еса)|Парог]]» [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|А. Дударава]])&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Імкненнем да арыгінальнай інтэрпрэтацыі пазначаны ролі Г. Гарбука ў класічным і сучасным рэпертуары: Акцёр («{{нп3|На дне||ru|На дне}}» [[Максім Горкі|М. Горкага]]), Ціхан («{{нп3|Навальніца (п’еса)|Навальніца|ru|Гроза (пьеса)}}» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), {{нп3|Бобчынскі і Добчынскі|Добчынскі|ru|Бобчинский и Добчинский}} («[[Рэвізор (камедыя)|Рэвізор]]» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]]), Бярозкін («Залатая карэта» [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонава]]), Кэлін («Святая святых» {{нп3|Іон Панцялеевіч Друцэ|І. Друцэ|ru|Друцэ, Ион Пантелеевич}}) і інш&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Здымаецца ў тэлевізійных пастаноўках («Трэцяе пакаленне» па [[Кузьма Чорны|К. Чорнаму]] — ''Міхал Тварыцкі'', «Трывожнае шчасце» па [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякіну]] — ''Пятро Шапятовіч'', «Завеі, снежань» па [[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележу]] — ''Апейка'', «[[Плач перапёлкі]]» па [[Іван Гаўрылавіч Чыгрынаў|І. Чыгрынаву]] — ''Радзівон Чубар'', «Крыло цішыні» па [[Янка Сіпакоў|Я. Сіпакову]] — ''Дзед Басыла''), «{{нп3|Ткачы (п’еса)|Ткачы|ru|Ткачи (пьеса)}}» [[Герхарт Гаўптман|Г. Гаўптмана]] — ''Марыц Егер'', і ў кіно («[[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]]», «Подых навальніцы», «[[Белыя росы]]», «[[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]») і інш.

=== Ролі ў тэатры ===
* «Рускія людзі» [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. М. Сіманава]] — ''Ільін''
* «{{нп3|Усё добра, што добра канчаецца|Канец — дзелу вянец|ru|Всё хорошо, что хорошо кончается}}» [[Уільям Шэкспір|У. Шэкспіра]] — ''Ламор''
* «Дзівак» {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Афінагенаў|А. Афінагенава|ru|Афиногенов, Александр Николаевич}} — ''Халід''
* «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» [[Кандрат Крапіва|К. Крапівы]] — ''Зёлкін''
* «Палата» — ''Цярохін''
* «Мой бедны Марат» [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|А. Арбузава]] — ''Леанідзік''
* «[[Людзі на балоце (п’еса)|Людзі на балоце]]» паводле [[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележа]] — ''Васіль''
* «[[Канстанцін Заслонаў (п’еса)|Канстанцін Заслонаў]]» [[Аркадзь Маўзон|А. Маўзона]] — ''Касцюкевіч''
* «Блакада» — {{нп3|Усевалад Вячаслававіч Іванаў|У. Іванава|ru|Иванов, Всеволод Вячеславович}} — ''Дзяніска''
* «{{нп3|На дне||ru|На дне}}» [[Максім Горкі|М. Горкага]] — ''Акцёр''
* «Дзесять сутак за любоў» {{нп3|Барыс Міхайлавіч Рацэр|Б. Рацэра|ru|Рацер, Борис Михайлович}} і {{нп3|Уладзімір Канстанцінавіч Канстанцінаў|У. Канстанцінава|ru|Константинов, Владимир Константинович}} — ''Грачоў''
* «Памяць сэрца» {{нп3|Аляксандр Еўдакімавіч Карняйчук|А. Карнейчука|ru|Корнейчук, Александр Евдокимович}} — ''Антоніа Тарачыні''
* «Начное дзяжурства» [[Анатоль Андрэевіч Дзялендзік|А. Дзяледзіка]] — ''Марозаў''
* «Залатая карэта» [[Леанід Максімавіч Лявонаў|Л. Лявонава]] — ''Бярозкін''
* «[[Раскіданае гняздо (спектакль, Нацыянальны тэатр імя Янкі Купалы)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] — ''Сымон''
* «[[Таблетку пад язык]]» [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|А. Макаёнка]] — ''Ломцеў''
* «[[Брама неўміручасці]]» [[Кандрат Крапіва|К. Крапівы]] — ''Сымон Бабровіч''
* «Стары Новы Год» {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Рошчын|М. Рошчына|ru|Рощин, Михаил Михайлович}} — ''Вася''
* «Характары» [[Васіль Макаравіч Шукшын|В. Шукшына]] — ''Андрэй Ерын''
* «{{нп3|Навальніца (п’еса)|Навальніца|ru|Гроза (пьеса)}}» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]] — ''Кабанаў, Ціхан''
* Святая святых {{нп3|Іон Панцялеевіч Друцэ|І. Друцэ|ru|Друцэ, Ион Пантелеевич}} — ''Келін Абабій''
* «{{нп3|Аптымістычная трагедыя (п’еса)|Аптымістычная трагедыя|ru|Оптимистическая трагедия (пьеса)}}» — ''Сіпаты''
* «Дзверы грукаюць» {{нп3|Мішэль Фярмо|М. Фярмо|ru|Michel Fermaud}} ''Бацька''
* «Ваня, як ты тут?» — ''Максім Ярыкаў''
* «[[Парог (п’еса)|Парог]]» — ''Андрэй Буслай''
* «[[Рэвізор (камедыя)|Рэвізор]]» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] — ''{{нп3|Бобчынскі і Добчынскі|Добчынскі|ru|Бобчинский и Добчинский}}''
* «Закон вечнасці» {{нп3|Надар Уладзімірваіч Думбадзэ|Н. Думбадзэ|ru|Думбадзе, Нодар Владимирович}} — ''Міліцыянер, Дуту''
* «Верачка» [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|А. Макаёнка]] — ''Пракусаў''
* «Пагарэльцы» [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|А. Макаёнка]] — ''Сілан''
* «Радавыя» — ''Дзерваед''
* «Бераг» — ''Гранабураў''
* «[[Памінальная малітва (п’еса)|Памінальная малітва]]» [[Шолам-Алейхем]]а — ''Лейзер''
* «Вежа» — ''Юрка Казубоўскі''
* «[[Страсці па Аўдзею]]» [[Уладзімір Пятровіч Бутрамееў|У. Бутрамеева]] — ''Сват Аўдзея''
* «[[Плач перапёлкі]]» [[Іван Гаўрылавіч Чыгрынаў|І. Чыгрынава]] — ''Мікіта Драніца''
* «Успаміны» — ''Турноўскі''
* «Звон — не малітва» — ''Холад''
* «[[Паўлінка]]» — ''Пранцысь Пустарэвіч, Сцяпан Крыніцкі''
* «Умовы дыктуе жанчына» — ''Ён''
* «Касцюмер» — ''Джэфры Торнтан''
* «[[Князь Вітаўт]]» — ''Рамеснік''
* «Парфен і Аляксандра» — ''Парфен''
* «Піраміда Хеопса» — ''Сямёнаў''
* «{{нп3|Свае людзі — паладзім||ru|Свои люди — сочтёмся}}» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]] — ''Рыспалажэнскі''
* «Эрык XIV» — ''Монс''
* «Чычыкаў» — ''Манілаў''
* «Вечар» — ''Мікіта''
* «[[Сымон-музыка (п’еса)|Сымон-музыка]]» — ''Дзед Курыла''
* «Маэстра» — ''Іваноў, скрыпка''
і інш.

=== Праца ў кіно ===
# [[1970]] — [[Руіны страляюць…|Руіны страляюць]] — ''Мікола''
# [[1971]] — [[Паланэз Агінскага (фільм)|Паланэз Агінскага]] — ''камандзір патрызанскага атрада''
# [[1973]] — [[Тартак (фільм)|Тартак]]
# [[1973]] — {{нп3|Цешча (фільм)|Цешча|ru|Тёща (фильм)}}
# [[1974]] — {{нп3|Полымя (фільм, 1974)|Полымя|ru|Пламя (фильм, 1974)}}
# [[1975]] — [[Ваўчыная зграя (фільм)|Ваўчыная зграя]]
# [[1979]] — [[Дзень вяртання (фільм)|Дзень вяртання]]
# [[1980]] — [[Буслянё (фільм)|Буслянё]] — ''Пятрок''
# [[1981]] — [[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]] — ''бацька Ганны''
# [[1982]] — [[Раскіданае гняздо (фільм)|Раскіданае гняздо]]
# [[1982]] — [[Подых навальніцы (фільм)|Подых навальніцы]]
# [[1983]] — [[Белыя росы]] — ''Андрэй Ходас, старэйшы сын''
# [[1983]] — [[Чорны замак Альшанскі (фільм)|Чорны замак Альшанскі]]
# [[1985]] — [[Трэцяе пакаленне (фільм)|Трэцяе пакаленне]]
# [[1985]] — [[Навучыся танцаваць (фільм)|Навучыся танцаваць]]
# [[1986]] — {{нп3|Дзяржаўная граніца. Год сорак першы|Дзяржаўная граніца. Фільм 5-ы: Год сорак першы|ru|Государственная граница. Год сорок первый}} — ''Антось''
# [[1986]] — [[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]] — ''Пятрок Багацька''
# [[1987]] — {{нп3|Загадкавы наследнік||ru|Загадочный наследник}}
# [[1987]] — [[Цыганка Аза (фільм)|Цыганка Аза]]
# [[1988]] — [[Баграная трава (фільм)|Баграная трава]]
# [[1989]] — [[Во бару брусніца (фільм)|Во бару брусніца]]
# [[1989]] — [[І паўторыцца ўсё (фільм)|І паўторыцца ўсё]]
# [[1990]] — {{нп3|Рой (фільм)|Рой|ru|Рой (фильм)}}
# [[1990]] — {{нп3|Духаў дзень (фільм)|Духаў дзень|ru|Духов день (фильм)}}
# [[1990]] — [[Маці ўрагану (фільм)|Маці ўрагану]]
# [[1991]] — [[Ноч пры дарозе (фільм)|Ноч пры дарозе]]
# [[1991]] — [[Сівая легенда (фільм)|Сівая легенда]]
# [[1992]] — [[Кааператыў «Палітбюро», ці Будзе доўгім развітанне]]
# [[1992]] — [[Ванька-ўстанька (фільм)|Ванька-ўстанька]]
# [[1993]] — [[Тутэйшыя (фільм, 1993)|Тутэйшыя]]
# [[1993]] — [[Птушкі бяз гнёздаў]]
# [[1995]] — [[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]
# [[1996]] — [[Шэльма (фільм)|Шэльма]]
# [[1996]] — [[З пекла ў пекла]]
# [[1997]] — [[Маё дзела цялячае… (фільм)|Маё дзела цялячае…]]
# [[1998]] — [[Ахвота жыць (фільм)|Ахвота жыць]]
# [[1998]] — [[Маленькі баец (фільм)|Маленькі баец]]
# [[2003]] — {{нп3|Шукшынскія расказы||ru|Шукшинские рассказы}}
# [[2003]] — {{нп3|На безымянай вышыні, тэлесерыял|На безымянай вышыні|ru|На безымянной высоте (телесериал)}} — ''гаспадар хутару Марак''
# [[2003]] — [[Паўночны Сфінкс (фільм)|Паўночны Сфінкс]]
# [[2003]] — [[Анастасія Слуцкая (фільм)|Анастасія Слуцкая]]
# [[2005]] — [[Бацькоўскі дом (фільм)|Бацькоўскі дом]]
# [[2006]] — [[Я памятаю (фільм)|Я памятаю]]
# [[2007]] — [[Ворагі (фільм, 2007)|Ворагі]]
# [[2008]] — [[Пакуль мы жывыя (фільм)|Пакуль мы жывыя]]
# [[2011]] — [[Талаш (фільм)|Талаш]] — ''Васіль Талаш''
# [[2012]] — [[Крыніца шчасця (фільм)|Крыніца шчасця]] — ''Аляксандр''
# [[2013]] — [[Зімні вальс (фільм)|Зімні вальс]] — ''Арсеній Уладзіміравіч Міхайлаў''
# [[2008]] — [[Каменская-5 (фільм)|Каменская-5]]
# [[2009]] — [[Кадэт (фільм)|Кадэт]]
# [[2009]] — {{нп3|Поп (фільм)|Поп|ru|Поп (фильм)}}
# [[2009]] — [[Іван Грозны (фільм)|Іван Грозны]] — ''Паісі''
# [[2010]] — [[Брэсцкая крэпасць (фільм)|Брэсцкая крэпасць]]
# [[2011]] — [[Клопат (фільм)|Клопат]]

== Узнагароды і прэміі ==
* [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1980)
* [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1984) — ''за выкананне ролі ў фільме «Людзі на балоце»''
* [[медаль Францыска Скарыны]] (1995)
* [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2005)&lt;ref&gt;[http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz08/dcm08096.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 24 ноября 2005 г. № 1327 «Аб узнагароджанні групы артыстаў дзяржаўнай установы „Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы“ Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь»]&lt;/ref&gt;.
* [[Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2006)&lt;ref&gt;[http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz01/dcm01807.htm Указ Президента Республики Беларусь от 31 декабря 2006 г. № 771 «Аб прысуджэнні спецыяльных прэмій Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва 2006 года»]&lt;/ref&gt;
* прэмія «[[За духоўнае адраджэнне]]»
* прэмія Беларускага саюза тэатральных дзеячаў «[[Крыштальная Паўлінка]]» (2010)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Гарбук}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{imdb|0305015|Генадзь Гарбук}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Гарбук Генадзь Міхайлавіч}}
[[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Уладальнікі «Крыштальнай Паўлінкі»]]</text>
      <sha1>ezp2jileypmpx98vznzanfnwxs5jav5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60993</id>
    <revision>
      <id>5212674</id>
      <parentid>4579864</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66223" sha1="68b29ca0ioshdxkxed943iqexquk8hs" xml:space="preserve">{{Картка сезону футбольнага турніру|
  | месца                  = 
  | гарады                 = 
  | стадыёны               = 
  | час адбору             = [[1 ліпеня]] — [[26 жніўня]] [[2010]]
  | час                    = [[16 верасня]] [[2010]] — [[18 мая]] [[2011]]
  | назва                  = 2010/11 UEFA Europa League
  | лога                   = Aviva_Stadium(Dublin_Arena).JPG
  | памер                  = 300px
  | подпіс                 = Стадыён «Авіва» ([[Дублін]]), на якім прайшоў фінал.
  | удзельнікаў            = 194
  | удзельнікаў фінал      = 48+8
  | чэмпіён                = {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Порту|Порту]]
  | раз                    = 2
  | 2 месца                = {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Брага|Брага]]
  | фінал                  = [[Авіва, стадыён|Авіва]]&lt;br/&gt;[[Дублін]]
  | гульняў                = 205
  | гульняў адбор          = 
  | галоў                  = 551
  | галоў адбор            = 
  | гледачоў               = 
  | бамбардзір             = {{Сцяг Калумбіі|20px}} [[Радамель Фалькаа]] ([[ФК Порту|Порту]])
  | бамбардзір галоў       = 17
  | бамбардзір адбор       = 
  | бамбардзір адбор галоў = 
  | лепшы                  = 
  | папярэдні чэмпіянат    = [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
  | наступны чэмпіянат     = [[Ліга Еўропы УЕФА 2011/2012|2011/12]]
}}

'''Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011''' — 2-і розыгрыш футбольнага клубнага турніру — [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], які прыйшоў на змену Кубку УЕФА. Фінальны матч адбыўся [[18 мая]] [[2011]] г. на стадыёне «Авіва» у [[Дублін]]е. Пераможцам турніру стаў партугальскі клуб [[ФК Порту|«Порту»]], які ў фінале перамог сваіх суайчыннікаў — [[ФК Брага|«Брагу»]] з лікам 1:0.

== Удзельнікі ==
У розыгрышы Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 удзельнічаюць 194 каманды з 53 асацыяцый УЕФА. У адпаведнасці з месцам у [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]] па стане на канец еўракубкавага сезону 2008/09, ад кожнай асацыяцыі ў турніры прымае ўдзел вызначаная колькасць каманд:
* Асацыяцыі, якія занялі месцы з 1 па 6: 3 каманды
* Асацыяцыі, якія занялі месцы з 7 па 9: 4 каманды
* Асацыяцыі, якія занялі месцы з 10 па 51 (акрамя [[Ліхтэнштэйн]]а, 41 асацыяцыя): 3 каманды
* Асацыяцыі, якія занялі месцы з 52 па 53: 2 каманды
* Асацыяцыя [[Ліхтэнштэйн]]а: 1 каманда

Акрамя іх, у розыгрышы ўдзельнічаюць:

* 3 каманды з краін, якія занялі першыя месцы ў [[Рэйтынг Fair Play УЕФА|рэйтынгу Fair Play]] за папярэдні сезон
* 15 каманд, якія прайгралі ў [[Ліга Чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|трэцім кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў]]
* 10 каманд, якія прайгралі ў раўндзе плэй-оф Лігі чэмпіёнаў
* 8 каманд, якія занялі трэція месцы ў групавым раўндзе Лігі чэмпіёнаў

Ніжэй прадстаўлена планаваная схема размеркавання ўдзельнікаў па пачатковых раўндах. Пасля перамогі [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]] ў Лізе Еўропы 2009/10 у схему былі ўнесеныя змены.
 
'''Першы кваліфікацыйны раўнд'''
* 2 уладальнікі кубкаў асацыяцый, якія занялі месца з 52 па 53
* 20 клубаў, якія занялі другія месцы ў асацыяцыях з 33 па 53 месца (за выключэннем [[Ліхтэнштэйн]]а)
* 29 клубаў, якія занялі трэція месцы ў асацыяцыях з 22 па 51 месца (за выключэннем [[Ліхтэнштэйн]]а)
* 3 клубы, якія прайшлі па рэйтынгу «Fair Play»

'''Другі кваліфікацыйны раўнд'''
* 23 уладальнікі кубкаў асацыяцый, якія занялі месца з 28 па 51
* 14 клубаў, якія занялі другія месцы ў асацыяцыях з 19 па 32 месца
* 6 клубаў, якія занялі трэція месцы ў асацыяцыях з 16 па 21 месца
* 6 клубаў, якія занялі чацвёртыя месцы ў асацыяцыях з 10 па 15 месца
* 3 клубы, якія занялі пятыя месцы ў асацыяцыях з 7 па 9 месца
* 26 пераможцаў першага кваліфікацыйнага раўнда

'''Трэці кваліфікацыйны раўнд'''
* 13 уладальнікаў кубкаў асацыяцый, якія занялі месца з 16 па 27
* 3 клубы, якія занялі другія месцы ў асацыяцыях з 16 па 18 месца
* 6 клубаў, якія занялі трэція месцы ў асацыяцыях з 10 па 15 месца
* 3 клубы, якія занялі чацвёртыя месцы ў асацыяцыях з 7 па 9 месца
* 3 клубы, якія занялі пятыя месцы ў асацыяцыях з 4 па 6 месца
* 3 клубы, якія занялі шостыя месцы ў асацыяцыях з 1 па 3 месца
* 40 пераможцаў другога кваліфікацыйнага раўнда

'''Чацвёрты кваліфікацыйны раўнд'''
* 15 уладальнікаў кубкаў асацыяцый, якія занялі месца з 1 па 15
* 3 клубы, якія занялі трэція месцы ў асацыяцыях з 7 па 9 месца
* 3 клубы, якія занялі чацвёртыя месцы ў асацыяцыях з 4 па 6 месца
* 3 клубы, якія занялі пятыя месцы ў асацыяцыях з 1 па 3 месца
* 35 пераможцаў трэцяга кваліфікацыйнага раўнда
* 10 клубаў, якія выбылі пасля трэцяга кваліфікацыйнага раўнда (чэмпіёнскай кваліфікацыі) Лігі чэмпіёнаў
* 5 клубаў, якія выбылі пасля трэцяга кваліфікацыйнага раўнда (нечэмпіёнскай кваліфікацыі) Лігі чэмпіёнаў

'''Групавы этап'''
* пераможца Лігі Еўропы 2009/10
* 37 пераможцаў кваліфікацыйнага раўнда плэй-оф
* 5 клубаў, якія выбылі пасля кваліфікацыйнага раўнда плэй-оф (чэмпіёнскай кваліфікацыі) Лігі чэмпіёнаў
* 5 клубаў, якія выбылі пасля кваліфікацыйнага раўнда плэй-оф (нечэмпіёнскай кваліфікацыі) Лігі чэмпіёнаў

'''1/16 фіналу'''
* 24 каманды, якія занялі першыя два месцы ў групавым этапе
* 8 каманд, якія занялі трэція месцы ў групавым этапе Лігі чэмпіёнаў

=== Рэйтынг асацыяцый === 
Рэйтынг футбольных асацыяцый і, адпаведна, размеркаванне месцаў у Лізе Еўропы УЕФА 2010/2011 сярод краін фарміруецца на падставе [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]], у якой для гэтага розыгрышу ўлічваюцца вынікі выступленняў клубаў у афіцыйных еўрапейскіх клубных спаборніцтвах з сезону 2004/2005 да сезону 2008/2009 уключна.&lt;ref&gt;[http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/crank2009.html UEFA Country Ranking 2009] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

{|
|-valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 1 
| {{Сцяг Англіі}} [[Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія]]
| Align = right | 79.499
| Align = center rowspan = 6 | 3
|-
!2
| {{Сцяг Іспаніі}} [[Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія]]
| Align = right | 74.266
|-
! 3
| {{Сцяг Італіі}} [[Італьянская федэрацыя футбола|Італія]]
| Align = right | 62.910
|-
! 4
| {{Сцяг Германіі}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]]
| Align = right | 56.695
|-
! 5
| {{Сцяг Францыі}} [[Федэрацыя футбола Францыі|Францыя]]
| Align = right | 50.168
|-
! 6
| {{Сцяг Расіі}} [[Расійскі футбольны саюз|Расія]]
| Align = right | 47.625
|-
! 7
| {{Сцяг Украіны}} [[Федэрацыя футбола Украіны|Украіна]]
| Align = right | 41.850
| Align = center rowspan = 3 | 4
|-
! 8
| {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды]]
| Align = right | 39.130
|-
! 9
| {{Сцяг Румыніі}} [[Федэрацыя футбола Румыніі|Румынія]]
| Align = right | 38.908
|-
! 10
| {{Сцяг Партугаліі}} [[Партугальская футбольная федэрацыя|Партугалія]]  
| Align = right | 36.462
| Align = center rowspan = 35 | 3
|-
! 11
| {{Сцяг Турцыі}} [[Турэцкая футбольная федэрацыя|Турцыя]] 
| Align = right | 32.225
|-
! 12
| {{Сцяг Грэцыі|23 px}} [[Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя]]   
| Align = right | 28.165
|-
! 13
| {{Сцяг Шатландыі}} [[Шатландская футбольная асацыяцыя|Шатландыя]]
| Align = right | 27.875
|-
! 14
| {{Сцяг Бельгіі}} [[Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія]] 
| Align = right | 25.325
|-
! 15
| {{Сцяг Швейцарыі|20 px}} [[Швейцарская футбольная асацыяцыя|Швейцарыя]] 
| Align = right | 25.250
|-
! 16
| {{Сцяг Даніі}} [[Дацкі футбольны саюз|Данія]] 
| Align = right | 24.450
|-
! 17
| {{Сцяг Балгарыі}} [[Балгарскі футбольны саюз|Балгарыя]] 
| Align = right | 21.250
|-
! 18
| {{Сцяг Чэхіі}} [[Футбольная асацыяцыя Чэхіі|Чэхія]]
| Align = right | 20.750
|}
|
{| Class = &quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 19
| {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія]] 
| Align = right | 18.800
| Align = center rowspan = 18 | 3
|-
! 20
| {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя]] 
| Align = right | 17.825
|-
! 21
| {{Сцяг Сербіі}} [[Футбольны саюз Сербіі|Сербія]] 
| Align = right | 15.250
|-
! 22
| {{Сцяг Ізраіля}} [[Ізраільская футбольная асацыяцыя|Ізраіль]] 
| Align = right | 15.250
|-
! 23
| {{Сцяг Кіпра}} [[Кіпрская федэрацыя футбола|Кіпр]]  
| Align = right | 15.082
|-
! 24
| {{Сцяг Швецыі}} [[Шведскі футбольны саюз|Швецыя]] 
| Align = right | 14.691
|-
! 25
| {{Сцяг Славакіі}} [[Славацкі футбольны саюз|Славакія]]
| Align = right | 14.665
|-
! 26
|  {{Сцяг Польшчы}} [[Польскі футбольны саюз|Польшча]]  
| Align = right | 12.916
|-
! 27
| {{Сцяг Харватыі}} [[Харвацкі футбольны саюз|Харватыя]]
| Align = right | 12.332
|-
! 28
| {{Сцяг Фінляндыі}} [[Футбольная асацыяцыя Фінляндыі|Фінляндыя]] 
| Align = right | 9.790
|-
! 29
| {{Сцяг Літвы}} [[Літоўская футбольная федэрацыя|Літва]] 
| Align = right | 9.666
|-
! 30
| {{Сцяг Ірландыі}} [[Футбольная асацыяцыя Ірландыі|Ірландыя]]  
| Align = right | 9.499
|-
! 31
| {{Сцяг Латвіі}} [[Латвійская футбольная федэрацыя|Латвія]]  
| Align = right | 9.164
|-
! 32
| {{Сцяг Славеніі}} [[Футбольны саюз Славеніі|Славенія]]  
| Align = right | 9.082
|-
! 33
| {{Сцяг Беларусі}} [[Беларуская федэрацыя футбола|Беларусь]]
| Align = right | 8.666
|-
! 34
| {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Футбольны саюз Босніі і Герцагавіны|Боснія і Герцагавіна]]
| Align = right | 8.665
|-
! 35
| {{Сцяг Венгрыі}} [[Венгерская футбольная федэрацыя|Венгрыя]] 
| Align = &quot;right&quot; | 8.166
|-
! 36
| {{Сцяг Ісландыі}} [[Футбольная асацыяцыя Ісландыі|Ісландыя]]
| Align = right | 6.665
|}
|
{| Class = &quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 37
| {{Сцяг Малдовы}} [[Федэрацыя футбола Малдовы|Малдова]]
| Align = right | 6.665
| Align = center rowspan = 2 | 3
|-
! 38
| {{Сцяг Грузіі}} [[Грузінская футбольная федэрацыя|Грузія]] 
| Align = right | 6.664
|-
! 39
| {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйнскага футбольны саюз|Ліхтэнштэйн]] 
| Align = right | 5.500
| Align = center rowspan = 1 | 1
|-
! 40
| {{Сцяг Рэспублікі Македонія}} [[Футбольная федэрацыя Македоніі|Македонія]]
| Align = right | 5.165
| Align = center rowspan = 12 | 3
|-
! 41
| {{Сцяг Азербайджана}} [[Асацыяцыя футбольных федэрацый Азербайджана|Азербайджан]] 
| Align = right | 4.498
|-
! 42
| {{Сцяг Эстоніі}} [[Эстонская футбольная асацыяцыя|Эстонія]]
| Align = right | 4.332
|-
! 43
| {{Сцяг Албаніі}} [[Федэрацыя футбола Албаніі|Албанія]]
| Align = right | 3.999
|-
! 44
| {{Сцяг Казахстана}} [[Федэрацыя футбола Казахстана|Казахстан]] 
| Align = right | 3.249
|-
! 45
| {{Сцяг Арменіі}} [[Федэрацыя футбола Арменіі|Арменія]]
| Align = right | 2.999
|-
! 46
| {{Сцяг Уэльса}} [[Футбольная асацыяцыя Уэльса|Уэльс]]  
| Align = right | 2.331
|-
! 47
| {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Ірландская футбольная асацыяцыя|Паўночная Ірландыя]]
| Align = right | 2.165
|-
! 48
| {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Федэрацыя футбола Фарэрскіх астравоў|Фарэрскія астравы]]
| Align = right | 2.165
|-
! 49
| {{Сцяг Люксембурга}} [[Федэрацыя футбола Люксембурга|Люксембург]]
| Align = right | 1.332
|-
! 50
| {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Футбольны саюз Чарнагорыі|Чарнагорыя]]  
| Align = right | 1.000
|-
! 51
| {{Сцяг Андоры}} [[Футбольная федэрацыя Андоры|Андора]]
| Align = right | 0.500
|-
! 52
| {{Сцяг Мальты}} [[Футбольная асацыяцыя Мальты|Мальта]] 
| Align = right | 0.499
| Align = center rowspan = 2 | 2
|-
! 53
| {{Сцяг Сан-Марына}} [[Футбольная федэрацыя Сан-Марына|Сан-Марына]]
| Align = right | 0.250
|-
|}
|}

=== Сетка старту ўдзельнікаў ===
Мадрыдскі [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]] стаў фіналістам Кубка Іспаніі, што давала яму права стартаваць з трэцяга кваліфікацыйнага раўнда, аднак у якасці пераможцы [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|папярэдняга розыгрышу]] клуб атрымаў пуцёўку наўпрост у групавы этап. З-за гэтага ў сетцы старту ўдзельнікаў у турніры адбыліся наступныя змены:
* уладальнік кубка асацыяцыі з месцам 28 ([[Фінляндыя]]) пачаў удзел з трэцяга кваліфікацыйнага раўнда
* уладальнікі кубкаў асацыяцый з месцамі 52 і 53 ([[Мальта]] і [[Сан-Марына]]) пачалі ўдзел з другога кваліфікацыйнага раўнда

Згодна [[Рэйтынг Fair Play УЕФА|рэйтынгу Fair Play]] за папярэдні сезон, права выставіць дадатковую каманду ў Лігу Еўропы атрымалі футбольныя федэрацыі [[Швецыя|Швецыі]], [[Данія|Даніі]] [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Гэтымі камандамі сталі [[ФК Ефле|«Ефле»]] ([[Швецыя]]), [[ФК Ранэрс|«Ранэрс»]] ([[Данія]]), [[ФК МюПа-47|МюПа-47]] ([[Фінляндыя]]).

&lt;!-- Прыведзеная ніжэй сетка з ру-вікі не з'яўляецца нагляднай, а таксама змашчае шмат арфаграфічных памылак.
     Плануецца замяніць яе на варыянт з en-wiki

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Умоўныя пазначэнні
|- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
|Каманды, якія стартуюць у Лізе Еўропы з 1/16 фіналу
|- bgcolor=&quot;#ddddff&quot;
|Каманды, якія стартуюць у Лізе Еўропы з групавога этапу
|- bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;
|Каманды, якія стартуюць у Лізе Еўропы з чацвёртага кваліфікацыйнага раўнда
|- bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;
|Каманды, якія стартуюць у Лізе Еўропы з трэцяга кваліфікацыйнага раўнда
|- bgcolor=&quot;#ffddff&quot;
|Каманды, якія стартуюць у Лізе Еўропы са другога кваліфікацыйнага раўнда
|-
|Каманды, якія стартуюць у Лізе Еўропы з першага кваліфікацыйнага раўнда
|- 
|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; — пазіцыя краіны ў [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]] па стане на канец еўракубкавага сезону 2008/09.
|-
|'''Тоўстым''' вылучаны каманды, якія працягваюць выступленне.
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot; width=&quot;100%&quot;
!width=&quot;3%&quot;|#
!width=&quot;17%&quot;|Дзяржава
!width=&quot;20%&quot;|Кубак
!width=&quot;20%&quot;|Чэмпіянат
!colspan=&quot;2&quot; width=&quot;40%&quot;|Выбылі з Лігі Чэмпіёнаў
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|
|схема «восень-вясна» /&lt;br /&gt;''схема «вясна—восень»''
|пераможца /&lt;br /&gt;''фіналіст''
|''Fair Play''
|у трэцім кв. раўндзе /&lt;br /&gt; ''у чацвёртым кв. раўндзе''
|пасля групавога этапу
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|1
|rowspan=&quot;3&quot;|{{ENG}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|&lt;s&gt;''[[ФК Портсмут]]''&lt;/s&gt; &lt;sup&gt;''[[#1|1]]''&lt;/sup&gt;
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Манчэстэр Сіці]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Астан Віла]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Ліверпул]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|2
|rowspan=&quot;3&quot;|{{ESP}}
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Атлетыка Мадрыд]]''
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|&lt;s&gt;[[ФК Мальёрка]]&lt;/s&gt; &lt;sup&gt;''[[#2|2]]''&lt;/sup&gt;
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Севілья]]''
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Хетафэ]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Вільярэал]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|3
|rowspan=&quot;3&quot;|{{ITA}}
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Палерма]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Сампдорыя]]''
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Напалі]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Ювентус]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|4
|rowspan=&quot;3&quot;|{{DEU}}
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Баер 04 Леверкузен]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Барусія Дортмунд]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Штутгарт]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|5
|rowspan=&quot;2&quot;|{{FRA}}
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Пары Сен-Жэрмен]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Ліль]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Манпелье]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|6
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{RUS}}''
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|''[[ФК Сібір Новасібірск]]''
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Лакаматыў Масква]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург]]''
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Рубін Казань]]
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК ЦСКА Масква]]
|
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Спартак Масква]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|7
|rowspan=&quot;3&quot;|{{UKR}}
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Таўрыя Сімферопаль]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Металіст Харкаў]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Дынама Кіеў]]''
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Дняпро Днепрапятроўск]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Карпаты Львоў]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|8
|rowspan=&quot;4&quot;|{{NED}}
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК ПСВ Эйндховен]]
|
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Твэнтэ ]]
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Феенорд]]
|
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Аякс Амстэрдам]]
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК АЗ]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Утрэхт]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|9
|rowspan=&quot;4&quot;|{{ROU}}
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Васлуй]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Уніря Урзічэні]]
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Сцяўа Бухарэст]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Тымішаара]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Дынама Бухарэст]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|10
|rowspan=&quot;2&quot;|{{PRT}}
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|'''[[ФК Порту]]'''
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Спортынг Лісабон]]
|
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Спортынг Лісабон]]
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Марыціму]]
|
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Брага]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|11
|rowspan=&quot;2&quot;|{{TUR}}
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Трабзонспор]]
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Галатасарай]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Фенербахчэ]]
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Бешыкташ]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|12
|rowspan=&quot;3&quot;|{{GRC}}
|
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК АЕК Афіны]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК ПАОК Фесалонікі]]
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Арыс Фесалонікі]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Алімпіякос Пірэй]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|13
|rowspan=&quot;2&quot;|{{SCO}}
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Дандзі Юнайтэд]]
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Хайберніян]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Сэлтык]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Рэйнджэрс]]
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Матэрўэл]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|14
|rowspan=&quot;2&quot;|{{BEL}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|''[[ФК Сэркль Бругэ]]''
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Бругэ]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Гент]]
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Генк]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Андэрлехт]]''
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|15
|rowspan=&quot;2&quot;|{{CHE}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|''[[ФК Лазана]]''
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Грасхопер Цюрых]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Янг Бойз]]''
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|[[ФК Базель]]
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Люцэрн]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|16
|rowspan=&quot;3&quot;|{{DNK}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Норшэлан]]
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Одэнсы]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Брондбю]]
|
|
|-
|
|''[[ФК Ранэрс]]''
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|17
|rowspan=&quot;2&quot;|{{BGR}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Берое]]
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК ЦСКА Сафія]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Літэкс Лавеч]]
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Леўскі Сафія]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|18
|rowspan=&quot;2&quot;|{{CZE}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Вікторыя Пльзен]]
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Баўміт Ябланец]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Спарта Прага]]''
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Банік Острава]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|19
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{NOR}}''
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Олесун]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Молдэ]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Русенборг]]''
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Стабэк]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|20
|rowspan=&quot;2&quot;|{{AUT}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Штурм Грац]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Аўстрыя Вена]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Рэд Бул Зальцбург]]''
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Рапід Вена]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|21
|rowspan=&quot;2&quot;|{{SRB}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Црвена Звезда Бялград]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК ОФК Бялград]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Спартак Субаціца|ФК Спартак Злацібор Вода]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|22
|rowspan=&quot;2&quot;|{{ISR}}
|''[[ФК Бнэй Ягуда Тэль-Авіў]]''
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Макабі Хайфа]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Макабі Тэль-Авіў]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|23
|rowspan=&quot;2&quot;|{{CYP}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Апалон Лімасол]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК АПОЭЛ]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Амонія Нікасія]]
|
|-
|
|[[ФК Анартосіс Фамагуста]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|24
|rowspan=&quot;4&quot;|''{{SWE}}''
|
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Гётэбарг]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК АІК]]
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Эльфсборг]]
|
|
|-
|
|[[ФК Кальмар]]
|
|
|-
|
|''[[ФК Ефле]]''
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|25
|rowspan=&quot;2&quot;|{{SVK}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Слован Браціслава]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Дукла Банска-Бістрыца]]
|
|
|-
|
|[[ФК Нітра]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|26
|rowspan=&quot;2&quot;|{{POL}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Ягелонія Беласток]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Вісла Кракаў]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Лех Познань]]
|
|-
|
|[[ФК Рух Хожаў]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|27
|rowspan=&quot;2&quot;|{{CRO}}
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Хайдук Спліт]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Цыбалія]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Дынама Заграб]]
|
|-
|
|[[ФК Шыбенік]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|28
|rowspan=&quot;3&quot;|''{{FIN}}''
|bgcolor=&quot;#ffffcc&quot;|[[ФК Інтэр Турку]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Хонка]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК ХІК Хельсінкі]]
|
|-
|
|[[ТПС Турку]]
|
|
|-
|
|''[[МюПа]]''
|
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|29
|rowspan=&quot;4&quot;|''{{LTU}}''
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|&lt;s&gt;[[ФК Ветра]]&lt;/s&gt; &lt;sup&gt;''[[#3|3]]''&lt;/sup&gt;
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Судува Марыямпале]]
|
|
|-
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Шяўляй]]
|
|
|-
|
|[[ФК Таўрас Таўраге]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|30
|rowspan=&quot;3&quot;|''{{IRL}}''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Спортынг Фінгал]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Шэмрак Роверс]]
|
|
|-
|
|&lt;s&gt;[[ФК Корк Сіці]]&lt;/s&gt; &lt;sup&gt;''[[#4|4]]''&lt;/sup&gt;
|
|
|-
|
|[[ФК Дандалк]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|31
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{LVA}}''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;| [[ФК Елгава]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;| [[ФК Вэнтспілс]]
|
|
|-
|
|[[ФК Сконта Рыга]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|32
|rowspan=&quot;2&quot;|{{SLO}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Марыбар]]
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Горыца]]
|
|
|-
|
|[[ФК Алімпія Любляна]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|33
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{BLR}}''
|''[[ФК Тарпеда-БелАЗ|ФК Тарпеда Жодзіна]]''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Дынама Мінск]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК БАТЭ]]
|
|-
|
|[[ФК Дняпро Магілёў]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|34
|rowspan=&quot;2&quot;|{{BIH}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Борац Баня-Лука]]
|[[ФК Шырокі Брыег ]]
|
|
|-
|
|[[ФК Зрынскі Мостар]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|35
|rowspan=&quot;2&quot;|{{HUN}}
|''[[ФК Залаэгерсэг]]''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Відэатон ]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Дэбрэцэн]]
|
|-
|
|[[ФК Дзьёр]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|36
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{ICE}}''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[Брэйдаблік]]
|[[ФК Рэйк’явік]]
|
|
|-
|
|[[ФК Фюлкір]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|37
|rowspan=&quot;2&quot;|{{MOL}}
|''[[ФК Дачыя Кішынёў]]''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[Іскра-Сталь]]
|bgcolor=&quot;#ddddff&quot;|''[[ФК Шэрыф Ціраспаль]]''
|
|-
|
|[[ФК Зара Бельцы|ФК Алімпія Бельцы]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|38
|rowspan=&quot;2&quot;|{{GEO}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК ВІТ-Джорджыя]]
|[[ФК Дынама Тбілісі]]
|
|
|-
|
|[[ФК Зестафоні]]
|
|
|-
|39
|{{LIE}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Вадуц]]
|
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|40
|rowspan=&quot;2&quot;|{{MKD}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Тэтэкс]]
|[[ФК Работнічкі Скоп’е]]
|
|
|-
|
|[[ФК Металург Скоп'е]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|41
|rowspan=&quot;2&quot;|{{AZE}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Баку]]
|[[ФК Карабах Агдам]]
|
|
|-
|
|[[ФК Хазар Ленкарань]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|42
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{EST}}''
|''[[ФК Флора Талін]]''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Калеў Сіламяэ]]
|
|
|-
|
|[[ФК Транс Нарва]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|43
|rowspan=&quot;2&quot;|{{ALB}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Беса Кавая]]
|[[ФК Тырана]]
|
|
|-
|
|[[ФК Лачы]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|44
|rowspan=&quot;3&quot;|''{{KAZ}}''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Атырау]]
|&lt;s&gt;[[ФК Астана|ФК Лакаматыў Астана]]&lt;/s&gt; &lt;sup&gt;''[[#5|5]]''&lt;/sup&gt;
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Актабэ]]
|
|-
|
|[[ФК Шахцёр Караганда]]
|
|
|-
|
|[[ФК Табол Кастанай]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|45
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{ARM}}''
|''[[ФК Бананц]]''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Міка]]
|
|
|-
|
|[[ФК Уліс]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|46
|rowspan=&quot;2&quot;|{{WAL}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Бангар Сіці]]
|[[Лланелли (футбольный клуб)|ФК Ланэлі]]
|bgcolor=&quot;#ddffdd&quot;|[[ФК Нью-Сэйнтс]]
|
|-
|
|[[ФК Порт-Толбат Таўн]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|47
|rowspan=&quot;2&quot;|{{NIR}}
|''[[ФК Портадаўн]]''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Кліфтанвіл]]
|
|
|-
|
|[[ФК Глентаран]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|48
|rowspan=&quot;2&quot;|''{{FRO}}''
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;| [[ФК Вікінгур Лейрвік]]
|[[ФК ЭБ/Стрэймур]]
|
|
|-
|
|[[ФК НСІ Рунавік]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|49
|rowspan=&quot;2&quot;|{{LUX}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Дыферданж 03]]
|[[ФК Ф91 Дзюдзеланж]]
|
|
|-
|
|[[ФК Грэвенмахер]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|50
|rowspan=&quot;3&quot;|{{MNE}}
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Будучнаст]]
|
|
|-
|
|[[ФК Магрэн Будва]]
|
|
|-
|
|[[ФК Зэта]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|51
|rowspan=&quot;2&quot;|{{AND}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Сант-Жулія]]
|[[Уніё Эспартыва Санта Калома]]
|
|
|-
|
|[[ФК Лузітанас]]
|
|
|-
|52
|{{MLT}}
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Валета]]
|[[ФК Сліма Уондэрэрс]]
|
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|53
|rowspan=&quot;2&quot;|{{SMR}}
|
|bgcolor=&quot;#ffddff&quot;|[[ФК Трэ Пенэ]]
|
|
|-
|
|[[Фаэтано (футбольный клуб)|ФК Фаэтана]]
|
|
|}

&lt;div id=&quot;1&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;&lt;sup&gt;''1''&lt;/sup&gt; Фіналіст Кубка Англіі «[[ФК Портсмут]]» ня быў дапушчаны да ўдзелу ў Лізе Еўропы&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.championat.ru/football/news-476368.html|title=&quot;Портсмуту&quot; отказано в участии в Лиге Европы|publisher=Чемпионат.ру|accessdate=14.08.2010}} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;, месца, якое вызвалілася, было прадастаўленае «[[ФК Ліверпул|Ліверпулу]]».&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;2&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;&lt;sup&gt;''2''&lt;/sup&gt; «[[ФК Мальёрка]]», фінішавала 5-й у чэмпіянаце Іспаніі, не прайшла ліцэнзавання УЕФА, месца якое вызвалілася заняў клуб «[[ФК Вільярэал]]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ru.uefa.com/uefa/footballfirst/matchorganisation/disciplinary/news/newsid=1507363.html|title=&quot;Мальорка&quot; не допущена в еврокубки|publisher=УЕФА|accessdate=14.08.2010}}&lt;/ref&gt;.&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;3&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;&lt;sup&gt;''3''&lt;/sup&gt; «[[ФК Ветра]]», фінішаваў 2-м у чэмпіянаце Літвы не прайшоў ліцэнзавання ў Федэрацыі футбола Літвы, месца якое вызвалілася заняў «[[ФК Таўрас Таўраге]]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.15min.lt/naujiena/sportas/futbolas/vetra-negales-rungtyniauti-uefa-europos-lygoje-24-95921|title=„Vėtra“ negalės rungtyniauti UEFA Europos lygoje|publisher=Портал 15min.lt|accessdate=14.08.2010|lang=lt}}&lt;/ref&gt;.&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;4&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;&lt;sup&gt;''4''&lt;/sup&gt; Бронзавы прызёр чэмпіянату Ірландыі «[[Корк Сіці]]» быў ліквідаваны, месца якое вызвалілася заняў «[[ФК Дандалкк]]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.dundalkfc.com/news/100224_Statement.asp|title=Gerry Matthews Statement on Licensing Decision|publisher=Официальный сайт ФК «Дандолк»|accessdate=14.08.2010|lang=en}}&lt;/ref&gt;.&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;&lt;sup&gt;''5''&lt;/sup&gt; Сярэбраны прызёр чэмпіянату Казахстана «[[ФК Астана|ФК Лакаматыў Астанав]]» не прайшоў ліцэнзавання УЕФА, месца якое вызвалілася заняў «[[ФК Табол Кастанай]]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.kff.kz/4913|title=В еврокубках сезону 2010/2011 выступят &quot;Актобе&quot;, &quot;Атырау&quot;, &quot;Шахтер&quot; и &quot;Тобол&quot;|publisher=Официальный сайт Федерации Футбола Казахстана|accessdate=14.08.2010}} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://fc-tobol.kz/rus/news/247/|title=&quot;Тобол&quot; примет участие в розыгрыше Лиги Европы УЕФА|publisher=Официальный сайт ФК «Тобол»|accessdate=14.08.2010}} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.&lt;/div&gt;
--&gt;
== Расклад турніра==
Усе цырымоніі лёсаванняў прайшлі у штаб-кватэры УЕФА ў [[Ньён]]е ([[Швейцарыя]]), за выключэннем лёсавання групавой стадыі.

{| Class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;text-align: center&quot;
|-
! Стадыя
! Раўнд
! Лёсаванне
! Першы матч
! Матч у адказ
|-
| Rowspan = 3 | Кваліфікацыя
| Першы раўнд
| Rowspan = 2 | 21 чэрвеня 2010 года
| 1 ліпеня 2010
| 8 ліпеня 2010
|-
| Другі раўнд
| 15 ліпеня 2010
| 22 ліпеня 2010
|-
| Трэці раўнд
| 16 ліпеня 2010
| 29 ліпеня 2010
| 5 жніўня 2010
|-
| Плэй-оф
| Раўнд Плэй-оф
| 6 жніўня 2010
| 19 жніўня 2010
| 26 жніўня 2010
|-
| Rowspan = 6 | Групавая стадыя
| Тур 1
| Rowspan = 6 | 27 жніўня 2010 &lt;br&gt; ([[Манака]])
| Colspan = 2 | 16 верасня 2010
|-
| Тур 2
| Colspan = 2 | 30 верасня 2010
|-
| Тур 3
| Colspan = 2 | 21 кастрычніка 2010
|-
| Тур 4
| Colspan = 2 | 4 лістапада 2010
|-
| Тур 5
| Colspan = 2 | 1-2 снежня 2010
|-
| Тур 6
| Colspan = 2 | 15-16 снежня 2010
|-
| Rowspan = 5 | Плэй-оф
| 1/16 фіналу
| Rowspan = 2 | 17 снежня 2010
| 17 лютага 2011
| 24 лютага 2011
|-
| 1/8 фіналу
| 10 сакавіка 2011
| 17 сакавіка 2011
|-
| 1/4 фіналу
| Rowspan = 3 | 18 сакавіка 2011
| 7 красавіка 2011
| 14 красавіка 2011
|-
| 1/2 фіналу
| 28 красавіка 2011
| 5 мая 2011
|-
| Фінал
| Colspan = 2 | 18 мая 2011 на [[Авіва, стадыён|стадыёне «Авіва»]], [[Дублін]]
|}

Матчы кваліфікацыі і плэй-оф таксама могуць быць згуляны ў аўторак і сераду, замест чацвера, з-за непрадбачаных абставін.

== Кваліфікацыйныя раўнды ==
{{у планах}}

== Групавы этап ==
{{main|Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011. Групавы этап}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ключ да колераў ў табліцах груп
|-bgcolor=#aaffaa
|Каманды, якія занялі першыя два месцы, праходзяць у плэй-оф Лігі Еўропы
|}

=== Група A ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Англія}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
| ~ || 3:1 || 1:1 || 3:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 11 − 6 || +5 || '''11'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Лех Познань|Лех]]
| 3:1 || ~ || 1:1 || 2:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 11 − 8 || +3 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Італія}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
| 1:1 || 3:3 || ~ || 0:0
| 6 || 0 || 6 || 0 || 7 − 7 || 0 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]]
| 0:2 || 0:1 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 2 || 4 || 1 − 9 || −8 || '''2'''
|}

=== Група B ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Германія}} [[ФК Баер 04|Баер 04]]
| ~ || 1:0 || 1:1 || 4:0
| 6 || 3 || 3 || 0 || 8 − 2 || +6 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Арыс Салонікі|Арыс]]
| 0:0 || ~ || 1:0 || 2:0
| 6 || 3 || 1 || 2 || 7 − 5 || +2 || '''10'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]
| 1:1 || 2:3 || ~ || 3:0
| 6 || 2 || 2 || 2 || 9 − 7 || +2 || '''8'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Нарвегія}} [[ФК Русенборг|Русенборг]]
| 0:1 || 2:1 || 1:2 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 3 − 13 || −10 || '''3'''
|}

=== Група C ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг Лісабон]]
| ~ || 1:0 || 5:1 || 5:0
| 6 || 4 || 0 || 2 || 14 − 6 || +8 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Ліль|Ліль]]
| 1:2 || ~ || 3:0 || 1:0
| 6 || 2 || 2 || 2 || 8 − 6 || +2 || '''8'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Гент|Гент]]
| 3:1 || 1:1 || ~ || 1:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 8 − 13 || −5 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК Леўскі|Леўскі]]
| 1:0 || 2:2 || 3:2 || ~
| 6 || 2 || 1 || 3 || 6 − 11 || −5 || '''7'''
|}

=== Група D ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
| ~ || 1:0 || 3:0 || 2:1
| 6 || 4 || 0 || 2 || 8 − 5 || +3 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК ПАОК|ПАОК]]
| 1:0 || ~ || 1:0 || 1:1
| 6 || 3 || 2 || 1 || 5 − 3 || +2 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Харватыя}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
| 2:0 || 0:1 || ~ || 0:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 4 − 5 || −1 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]
| 1:2 || 1:1 || 0:2 || ~
| 6 || 0 || 3 || 3 || 4 − 8 || −4 || '''3'''
|}

=== Група E ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]
| ~ || 2:2 || 2:0 || 0:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 10 − 6 || +4 || '''11'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
| 1:4 || ~ || 4:1 || 3:1
| 6 || 3 || 1 || 2 || 11 − 11 || 0 || '''10'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК АЗ|АЗ]]
| 1:2 || 3:0 || ~ || 2:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 8 − 10 || −2 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Малдова}} [[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф]]
| 2:0 || 0:1 || 1:1 || ~
| 6 || 1 || 2 || 3 || 5 − 7 || −2 || '''5'''
|}

=== Група F ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Расія}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]
| ~ || 3:0 || 3:1 || 5:1
| 6 || 5 || 1 || 0 || 18 − 3 || +15 || '''16'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Спарта Прага|Спарта]]
| 1:1 || ~ || 3:2 || 3:3
| 6 || 2 || 3 || 1 || 12 − 12 || 0 || '''9'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Італія}} [[ФК Палерма|Палерма]]
| 0:3 || 2:2 || ~ || 1:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 7 − 11 || −4 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Швейцарыя}} [[ФК Лазана|Лазана]]
| 0:3 || 1:3 || 0:1 || ~
| 6 || 0 || 1 || 5 || 5 − 16 || −11 || '''1'''
|}

=== Група G ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Расія}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]
| ~ || 3:1 || 4:2 || 2:0
| 6 || 6 || 0 || 0 || 18 − 6 || +12 || '''18'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]
| 1:3 || ~ || 3:0 || 2:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 8 − 8 || 0 || '''7'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК АЕК Афіны|АЕК]]
| 0:3 || 1:1 || ~ || 3:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 9 − 13 || −4 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Харватыя}} [[ФК Хайдук Спліт|Хайдук]]
| 2:3 || 1:0 || 1:3 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 5 − 13 || −8 || '''3'''
|}

=== Група H ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Германія}} [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]
| ~ || 3:0 || 1:0 || 5:1
| 6 || 5 || 0 || 1 || 16 − 6 || +10 || '''15'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Швейцарыя}} [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]
| 4:2 || ~ || 2:0 || 4:2
| 6 || 3 || 0 || 3 || 10 − 10 || 0 || '''9'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Хетафэ|Хетафэ]]
| 0:3 || 1:0 || ~ || 2:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 4 − 8 || −4 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Данія}} [[ФК Одэнсэ|Одэнсэ]]
| 1:2 || 2:0 || 1:1 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 8 − 14 || −6 || '''4'''
|}

=== Група I ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]
| ~ || 0:0 || 1:1 || 3:0
| 6 || 4 || 2 || 0 || 10 − 3 || +7 || '''14'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Металіст Харкаў|Металіст]]
| 0:2 || ~ || 2:1 || 2:1
| 6 || 3 || 2 || 1 || 9 − 4 || +5 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Італія}} [[ФК Сампдорыя|Сампдорыя]]
| 1:2 || 0:0 || ~ || 1:0
| 6 || 1 || 2 || 3 || 4 − 7 || −3 || '''5'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Венгрыя}} [[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
| 1:2 || 0:5 || 2:0 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 4 − 13 || −9 || '''3'''
|}

=== Група J ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
| ~ || 4:2 || 0:0 || 2:0
| 6 || 3 || 3 || 0 || 9 − 4 || +5 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Севілья|Севілья]]
| 0:1 || ~ || 2:2 || 4:0
| 6 || 3 || 1 || 2 || 10 − 7 || +3 || '''10'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Германія}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]
| 1:1 || 0:1 || ~ || 3:0
| 6 || 2 || 3 || 1 || 10 − 7 || +3 || '''9'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Карпаты Львоў|Карпаты]]
| 1:1 || 0:1 || 3:4 || ~
| 6 || 0 || 1 || 5 || 4 − 15 || −11 || '''1'''
|}

=== Група K ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Англія}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]
| ~ || 3:1 || 4:1 || 0:0
| 6 || 2 || 4 || 0 || 8 − 3 || +5 || '''10'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Італія}} [[ФК Напалі|Напалі]]
| 0:0 || ~ || 1:0 || 0:0
| 6 || 1 || 4 || 1 || 8 − 9 || −1 || '''7'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Румынія}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]]
| 1:1 || 3:3 || ~ || 3:1
| 6 || 1 || 3 || 2 || 9 − 11 || −2 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Утрэхт|Утрэхт]]
| 0:0 || 3:3 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 5 || 1 || 5 − 7 || −2 || '''5'''
|}

=== Група L ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Порту|Порту]]
| ~ || 1:1 || 3:0 || 4:1
| 6 || 5 || 1 || 0 || 14 − 4 || +10 || '''16'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]]
| 1:3 || ~ || 2:0 || 1:0
| 6 || 4 || 1 || 1 || 9 − 6 || +3 || '''13'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рапід Вена|Рапід]]
| 1:3 || 1:2 || ~ || 1:2
| 6 || 1 || 0 || 5 || 5 − 12 || −7 || '''3'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА Сафія]]
| 0:1 || 1:2 || 0:2 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 4 − 10 || −6 || '''3'''
|}

== Плэй-оф ==
{{main|Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011. Плэй-оф}}

=== 1/16 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 15 і 17 лютага, а матчы ў адказ 22—24 лютага.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Напалі|Напалі]] {{Сцяг|Італія}}
|
| {{Сцяг|Іспанія}} '''[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]'''
| align=center |0:0
| align=center |1:2
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]''' {{Сцяг|Шатландыя}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг Лісабон]]
| align=center |1:1
| align=center |2:2
| align=center |'''3:3''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Спарта Прага|Спарта]] {{Сцяг|Чэхія}}
|
| {{Сцяг|Англія}} '''[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Андэрлехт Брусель|Андэрлехт]] {{Сцяг|Бельгія}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} '''[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]'''
| align=center |0:3
| align=center |0:2
| align=center |'''0:5'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Лех Познань|Лех]] {{Сцяг|Польшча}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} '''[[ФК Брага|Брага]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:2
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]] {{Сцяг|Турцыя}}
|
| {{Сцяг|Украіна}} '''[[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]'''
| align=center |1:4
| align=center |0:4
| align=center |'''1:8'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Базель|Базель]] {{Сцяг|Швейцарыя}}
|
| {{Сцяг|Расія}} '''[[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]'''
| align=center |2:3
| align=center |1:1
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] {{Сцяг|Швейцарыя}}
|
| {{Сцяг|Расія}} '''[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]'''
| align=center |2:1
| align=center |1:3
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Арыс Салонікі|Арыс]] {{Сцяг|Грэцыя}}
|
| {{Сцяг|Англія}} '''[[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:3
| align=center |'''0:3'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК ПАОК|ПАОК]] {{Сцяг|Грэцыя}}
|
| {{Сцяг|Расія}} '''[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]]'''
| align=center |0:1
| align=center |1:1
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Севілья|Севілья]] {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} '''[[ФК Порту|Порту]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:0
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Рубін Казань|Рубін]] {{Сцяг|Расія}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} '''[[ФК Твентэ|Твентэ]]'''
| align=center |0:2
| align=center |2:2
| align=center |'''2:4'''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Ліль|Ліль]] {{Сцяг|Францыя}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} '''[[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]'''
| align=center |2:2
| align=center |1:3
| align=center |'''3:5'''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]''' {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Германія}} [[ФК Штутгарт|Штутгарт]]
| align=center |2:1
| align=center |2:0
| align=center |'''4:1'''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] {{Сцяг|Беларусь}}
|
| {{Сцяг|Францыя}} '''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]'''
| align=center |2:2
| align=center |0:0
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Металіст Харкаў|Металіст]] {{Сцяг|Украіна}}
|
| {{Сцяг|Германія}} '''[[ФК Баер 04|Баер 04]]'''
| align=center |0:4
| align=center |0:2
| align=center |'''0:6'''
|}

=== 1/8 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 10 сакавіка, а матчы ў адказ 17 сакавіка.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]''' {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
| align=center |2:1
| align=center |1:1
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]''' {{Сцяг|Украіна}}
|
| {{Сцяг|Англія}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
| align=center |2:0
| align=center |0:1
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Твентэ|Твентэ]]''' {{Сцяг|Нідэрланды}}
|
| {{Сцяг|Расія}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт Санкт-Пецярбург]]
| align=center |3:0
| align=center |0:2
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]] {{Сцяг|Расія}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} '''[[ФК Порту|Порту]]'''
| align=center |0:1
| align=center |1:2
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]''' {{Сцяг|Нідэрланды}}
|
| {{Сцяг|Шатландыя}} [[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]
| align=center |0:0
| align=center |1:0
| align=center |'''1:0'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Баер 04|Баер 04]] {{Сцяг|Германія}}
|
| {{Сцяг|Іспанія}} '''[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]'''
| align=center |2:3
| align=center |1:2
| align=center |'''3:5'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]] {{Сцяг|Нідэрланды}}
|
| {{Сцяг|Расія}} '''[[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:3
| align=center |'''0:4'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Брага|Брага]]''' {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Англія}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |'''1:0'''
|}

=== 1/4 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 7 красавіка, а матчы ў адказ 14 красавіка.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Порту|Порту]]''' {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Расія}} [[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]
| align=center |5:1
| align=center |5:2
| align=center |'''10:3'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]''' {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]
| align=center |4:1
| align=center |2:2
| align=center |'''6:3'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]''' {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Твентэ|Твентэ]]
| align=center |5:1
| align=center |3:1
| align=center |'''8:2'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]] {{Сцяг|Украіна}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} '''[[ФК Брага|Брага]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:0
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|}

=== 1/2 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 28 красавіка, а матчы ў адказ 5 мая.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Порту|Порту]]''' {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
| align=center |5:1
| align=center |2:3
| align=center |'''7:4'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]] {{Сцяг|Партугалія}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} '''[[ФК Брага|Брага]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:1
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|}

=== Фінал ===
{{main|Фінал Лігі Еўропы УЕФА 2011}}
{{Справаздача аб матчы
|дата            = 18 мая 2011
|час             = 19:45 ([[UTC+1]])
|каманда1        = [[ФК Порту|Порту]] {{Сцяг Партугаліі}}
|лік             = 1:0
|каманда2        = {{Сцяг Партугаліі}} [[ФК Брага|Брага]]
|галы1           = [[Радамель Фалькаа]] {{гол|44}}
|галы2           = 
|стадыён         = [[Авіва]], [[Дублін]], [[Ірландыя]]
|гледачы         = 44 391
|суддзя          = [[Карлас Веласка Карбалья]] ([[Іспанія]])
|справаздача     = 
|пратакол        = [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2011/matches/round=2000133/match=2006268/index.html Пратакол]
|памер           = 100%
|bg              = 
}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20140827134656/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2011/index.html 2010–11 UEFA Europa League], UEFA.com {{Ref-en}}

[[Катэгорыя:Ліга Еўропы УЕФА]]
[[Катэгорыя:2010 год у футболе]]
[[Катэгорыя:2011 год у футболе]]</text>
      <sha1>68b29ca0ioshdxkxed943iqexquk8hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Востраў Святой Алены</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61109</id>
    <revision>
      <id>5212571</id>
      <parentid>5149011</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Krok6kola</username>
        <id>80980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Trochetiopsis erythroxylon.jpg]] → [[File:Melhania ebenus.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Per convo in the description field, this is Trochetiopsis ebenus, not erythroxylon. Whilst we're at it, update the genus too as it was merged into Melhania in 2021.</comment>
      <origin>5212571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18362" sha1="7suwut6y53liu7y8b38hv0rjf619gue" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                = Востраў Святой Алены
  |Нацыянальная назва  = en/Saint Helena
 |Карта                   = Topographic map of Saint Helena-be.svg
 |Акваторыя               = Атлантычны акіян
 |Краіна                    = Вялікабрытанія
 |Пазіцыйная карта         = Атлантычны акіян
  |Рэгіён           = Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья
  |lat_dir = S|lat_deg = 15|lat_min = 57
  |lon_dir = W|lon_deg =5 |lon_min =43 
 |Плошча                 = 122
 |Найвышэйшы пункт         = 818
 |Насельніцтва               = 4255
  |Год перапісу           = 2008
 |Выява             = Saint Helena Island.jpg
  |Подпіс выявы    = Выгляд з космасу
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Saint Helena Island
}}
[[Файл:Coat of arms of Saint Helena.svg|thumb|Герб вострава Святой Алены]]
'''Востраў Святой Алены''' ({{lang-en|Saint Helena}}) — [[востраў]] на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Уваходзіць у склад [[Вялікабрытанія|брытанскай]] заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]].

Агульная плошча — 121,7&lt;ref name=&quot;afr2&quot;&gt;Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 344. — 671 с. с илл.&lt;/ref&gt; км². Насельніцтва — 4255 чал. (2008 г.).

== Гісторыя ==
Востраў быў адкрыты [[Партугалія|партугальскім]] мараплаўцам [[Жуан да Нова|Жуанам да Нова]] [[21 мая]] [[1502]] г. і названы ў гонар [[Алена Роўнаапостальная|Святой Алены]]. Некаторы час ён з’яўляўся месцам прыпынку партугальскіх караблёў, якія накіроўваліся з [[Еўропа|Еўропы]] ў [[Азія|Азію]] і зваротна. Для папаўнення запасаў маракі інтрадуцыравалі [[Каза свойская|коз]], [[Свінні|свінняў]], [[Свойскі асёл|аслоў]] і [[садавіна|фруктовыя]] [[расліны]]. У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на востраве Святой Алены 30 гадоў у добраахвотнай высылцы жыў асуджаны раней у [[Гоа]] Фернан Лопіш (памёр у [[1545]] г.). Пасля першых 10 гадоў жыцця ў адзіноце яго даставілі ў [[Еўропа|Еўропу]], дзе ён быў памілаваны партугальскім каралём, аднак пры сустрэчы з [[папа Рымскі|Папам Рымскім]] выказаў жаданне зноў вярнуцца на Святую Алену. У [[1580]] г. на востраве спыняўся [[Фрэнсіс Дрэйк]].

У [[1633]]—[[1651]] гг. востраў Святой Алены належаў [[Нідэрланды|Нідэрландам]]. У [[1657]] г. [[Олівер Кромвель]] выдаў дазвол на стварэнне на ім калоніі [[Англія|англійскай]] [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніі]]. У [[1659]] г. было заснавана ўмацаванае паселішча, якое пасля рэстаўрацыі англійскай [[манархія|манархіі]] атрымала назву [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]] (у гонар караля [[Якаў II Сцюарт|Джэймса II]]). Некалькі месяцаў у 1673 г. калонія знаходзілася пад галандскай акупацыяй, але зноў была вернута англічанамі.

У [[1815]]—[[1821]] гг. у высылцы ў [[Лонгвуд (востраў Святой Алены)|Лонгвудзе]] правёў свае апошнія гады жыцця [[Напалеон I Банапарт]]. Пазней на востраў Святой Алены высылалі [[буры|бураў]].

Да будаўніцтва [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] востраў заставаўся важным пунктам на шляху караблёў у [[Індыйскі акіян]]. Разам з тым, тут існавала плантацыйная гаспадарка. Вырошчваліся на продаж [[тытунь]], [[кава]], [[бавоўна]] і іншыя таварныя культуры. Для працы на плантацыях увозіліся рабы, галоўным чынам з [[Афрыка|Афрыкі]]. З канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — таксама закантрактаваныя рабочыя з [[Кітай|Кітая]], [[Мадэйра|Мадэйры]] і іншых месцаў. З 1907 г. асноўнай таварнай культурай стаў [[Новая Зеландыя|новазеландскі]] [[лён]].

У [[1833]] г. было адменена [[рабства]], адбылася рэарганізацыя кіравання ў сувязі з перадачай маёмасці Ост-Індскай кампаніі [[Вялікабрытанія|брытанскай кароне]]. З гэтага часу на востраў прызначаўся цывільны губернатар.

У [[1836]] г. востраў Святой Алены наведаў [[Чарлз Роберт Дарвін]], які быў захоплены мясцовымі [[Эндэмік|эндэмічнымі]] відамі.

У [[1981]] г. зноў адбылася рэарганізацыя кіравання. Святая Алена была пераўтворана з калоніі ў заморскую тэрыторыю. [[1 верасня]] [[2009]] г. пачала дзейнічаць новая Канстытуцыя, якая фармальна зраўнавала правы вострава Святой Алены з дзвюма іншымі часткамі ў складзе брытанскай заморскай тэрыторыі [[Астравы Святой Алены, Узнясення і Трыстан-да-Кунья]].

== Прырода і геаграфія ==
[[Файл:Topographic map of Saint Helena-be.svg|міні|злева|Карта]]
Востраў Святой Алены мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Сфарміраваўся ў выніку вывяржэння каля 7 млн гадоў таму. Даволі ізаляваны, да бліжэйшага [[афрыка]]нскага ўзбярэжжа больш за 2000 км. Цэнтральную частку займае горны масіў вышынёй да 818 м (пік Дыяны, пік Актыён)&lt;ref name=&quot;afr2&quot; /&gt;. Большую частку вострава ўтвараюць [[базальт]]ы. У паўднёвай частцы некалькі кратараў патухлых вулканаў.

[[Клімат]] трапічны пасатны, але ў розных частках вострава значна змяняецца. На паўночным падветраным баку сярэдняя тэмпература ўлетку (са студзеня па красавік) 21—28&amp;nbsp;°C, у астатнія месяцы — 17—24&amp;nbsp;°C. Колькасць ападкаў — толькі 140 мм за год. У горнай частцы сярэдняя тэмпература ў зімовыя месяцы — 5—6&amp;nbsp;°C, а сярэдняя колькасць ападкаў — 750—1000 мм у год.

У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] усю тэрыторыю вострава пакрывалі [[лес|лясы]]. У наш час яны захаваліся толькі на ўзвышшах, прычым большая частка сучаснай флоры складаецца з інтрадуцыраваных відаў. Тут растуць дзікі [[банан]], [[эўкаліпт]], [[партулак буйнакветны]], [[хвоя]], [[цытрусавыя]], [[кіпарыс]]&lt;ref name=&quot;afr2&quot; /&gt; і іншыя завезеныя чалавекам расліны. Эндэмічная флора (у большасці — капуставыя дрэвы родаў ''Pladaroxylon leucadendron'', ''Lachanodes arborea'' i ''Melanodendron integrifolium'') захавалася пераважна на верхніх тэрасах гор. Былі апісаны, але ўжо зніклі рэдкія паласатае дрэва (''Acalypha rubrinervis'') і святааленская аліва (''Nesiota elliptica'').

Жывёльны свет прадстаўлены [[птушкі|птушкамі]], адзічэлымі [[Кот свойскі|катамі]], [[Сабака свойскі|сабакамі]], выпадкова ўвезенымі [[пацукі|пацукамі]] і г. д. [[Каза свойская|Козы]], [[свінні]] і [[Трусы (жывёлы)|трусы]], якія нанеслі ў мінулым значныя страты мясцоваму расліннаму свету, зараз вынішчаны. Нацыянальным сімвалам з’яўляецца эндэмічная ржанка. Яна прадстаўлена на гербе вострава.

У [[1996]] г. на Святой Алене быў створаны першы [[нацыянальны парк]] вакол піка Дыяны. У [[2000]] г. распрацавана праграма «Міленіум» па ўзнаўленню лясоў.

Адміністрацыйны цэнтр — горад Джэймстаўн.

== Насельніцтва ==
* [[1981]] г. — прыкладна 5200&lt;ref name=&quot;afr2&quot; /&gt; чал.
* [[2008]] г. — 4255 чал.

Мясцовыя жыхары сентэленцы (''Saint Helenians'') — нашчадкі выхадцаў з [[Еўропа|Еўропы]], [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Азія|Азіі]] адрозніваюцца значным [[расы|расавым]] змяшэннем. Дзякуючы гэтаму, як сцвярджаў [[Чарлз Роберт Дарвін]], мясцовыя жанчыны — найпрыгажэйшыя ў свеце. Размаўляюць на мясцовым бяспісьменным дыялекце [[англійская мова|англійскай мовы]]. Нягледзячы на малыя памеры вострава, у яго розных частках існуюць розныя гаворкі.

Паколькі ў большасці жыхароў аднолькавыя імёны і прозвішчы, распаўсюджаны звычай даваць [[Мянушка|мянушкі]], якія ўжываюцца ў афіцыйных дакументах.

Асноўная рэлігія — [[хрысціянства]], прадстаўленае рознымі [[пратэстанцтва|пратэстанцкімі]] плынямі.

З-за эканамічных праблем назіраецца сталая эміграцыя, у асноўным на [[Востраў Узнясення]], у [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскую Рэспубліку]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]].

== Улада і кіраванне ==
Згодна з канстытуцыяй, прынятай [[1 верасня]] [[2009]] г., выканаўчая ўлада ўзначальваецца [[губернатар]]ам, які таксама прадстаўляе [[Вялікабрытанія|брытанскую]] [[манархія|манархію]]. З 2011 г. яго пасаду займае Марк Эндру Кейпс.

Заканадаўчая ўлада прадстаўлена аднапалатным Заканадаўчым Саветам. 12 яго членаў выбіраюцца жыхарамі вострава тэрмінам на 4 гады, 1 месца займае сам губернатар, 2 месца — выканаўчыя афіцэры (прызначаюцца губернатарам).

Выканаўчая ўлада прадстаўлена Выканаўчым Саветам на чале з губернатарам. У яго склад уваходзяць 2 выканаўчыя афіцэры і 6 выбраных членаў з Заканадаўчага Савета.

Судовая ўлада падпарадкоўваецца генеральнаму пракурору.

Палітычных партый і арганізацый няма.

Востраў адміністрацыйна падзелены на 8 раёнаў (''districts''). Галоўны адміністрацыйны цэнтр — [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]].

== Эканоміка ==
Астравіцяне займаюцца таварнай [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркай]] — вырошчваннем [[лён]]у і [[кава|кавы]] для знешняга продажу, а таксама [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]] для мясцовага ўжытку. Прамысловасць прадстаўлена дробнымі і саматужнымі прадпрыемствамі, якія абслугоўваюць мясцовае насельніцтва. У [[2004]] г. на 218 прыватных прадпрыемствах і ў крамах працавала 886 чалавек (45 працэнтаў ад усёй працоўнай сілы). Занятасць у дзяржаўным сектары характарызуецца высокай цякучасцю кадраў з-за сталай эміграцыі.

З 1976 г. на востраве карыстаюцца ўласнай [[валюта]]й — [[Фунт Святой Алены|фунтам Святой Алены]]. Адзіны банк — Банк Святой Алены. Значную частку дзяржаўнага [[бюджэт]]у складаюць датацыі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].

== Турызм ==
З-за аддаленасці вострава ён рэдка наведваецца [[турыст]]амі. У асноўным гэта пасажыры круізных суднаў. Аднак тут шмат цікавых месцаў: старыя англійскія кварталы і лесвіца Якаба (злучае горад з месцам старога [[форт]]а на гары) у Джэймстаўне, музей [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] ў [[Лонгвуд (востраў Святой Алены)|Лонгвудзе]]. На востраве арганізуюцца пешыя і конныя шпацыры. Грамадзяне [[Беларусь|Беларусі]], якія накіроўваюцца на востраў Святой Алены з турыстычнымі мэтамі, маюць права бязвізавага знаходжання да 90 дзён&lt;ref&gt;[http://saint-helena.visahq.com/requirements/Belarus/ saint-helena.visahq.com]&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Image:St-Helena-view-when-leaving.jpg|Выгляд вострава звонку
Image:Longwood House le 12 janvier 2008.jpg|Дом у Лонгвудзе — апошні прытулак Напалеона
Image:Church059 Anglican-St James' Church Jamestown.jpg|[[Англіканства|Англіканская]] царква ў Джэймстаўне
Image:Jamestown Jacobs Ladder.jpg|Лесвіца Якаба 
Image:Charadrius sanctaehelenae (1).jpg|Ржанка Святой Алены
Image:Melhania ebenus.jpg|Trochetiopsis erythroxylon
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Святой Алены востраў||279—280}}
* Африка: энциклопедический справочник. Т. 2. Л—Я / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 344. — 671 с. с илл.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Saint Helena}}
* [http://www.sainthelena.gov.sh/ The Official Government Website of Saint Helena]
* [http://www.bweaver.nom.sh/ The Saint Helena Virtual Library and Archive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110409220655/http://www.bweaver.nom.sh/ |date=9 красавіка 2011 }}
* [http://sainthelenaisland.info Saint Helena Island Information website]
* [http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-voyage-of-the-beagle/chapter-21.html Charles Darwin, The Voyage of the Beagle, Chapter 21 — Mauritius to England] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120426075920/http://www.literature.org/authors/darwin-charles/the-voyage-of-the-beagle/chapter-21.html |date=26 красавіка 2012 }}

{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Востраў Святой Алены| ]]</text>
      <sha1>7suwut6y53liu7y8b38hv0rjf619gue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Літоўска-беларускія дывізіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67780</id>
    <revision>
      <id>5212459</id>
      <parentid>5178877</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:55:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія, пунктуацыя, афармленне</comment>
      <origin>5212459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13598" sha1="ewzstv9aq0enutgsva65ddpzt3z0i4e" xml:space="preserve">'''Літоўска-беларускія дывізіі''' або '''Першая Літоўска-беларуская дывізія''' — вайсковыя злучэнні Войска Польскага ў 1919—1920 гадах.

Па меры вываду нямецкіх войск з акупаваных зямель Расійскай імперыі ў пакінутых раёнах пачалі фармавацца польскія атрады самаабароны. Палітычны патранат над гэтымі атрадамі аказваў Камітэт абароны ўсходніх крэсаў&lt;ref&gt;Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. s. 40–42.&lt;/ref&gt;, створаны ў лістападзе 1918 года пад старшынствам князя [[Яўстах Сапега|Яўстафія Сапегі]]. Узнікла неабходнасць уключыць іх у склад рэгулярнай польскай арміі, якую спансавала Антанта. Гэтай мэты планавалася дасягнуць стварэннем Літоўска-беларускай дывізіі. Дывізія сфарміравана паводле загаду № 1132/I галоўнакамандуючага польскай арміі [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] ад 26 лістапада 1918 года&lt;ref&gt;Jerzy Dąbrowski. Bój odwrotowy nad Niemnem i Rosią 1-ej Dywizji Litewsko-Białoruskiej (21 — 25 lipca 1920 roku). Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933. S. 30.&lt;/ref&gt;. Да іх далучыліся каля тысячы ўдзельнікаў менскай самаабароны на чале з [[Фабіян Кабардо|Фабіянам Кабардо]], якога прызначылі кіраваць фармаваннем усіх польскіх сілаў на Беларусі.

29 снежня 1918 года польскія ўлады ў Варшаве распусцілі Краявую самаабарону Літвы і Беларусі, а яе чальцоў заклікалі ўступаць у шэрагі Войска польскага. Генерал [[Уладзіслаў Вейтка|Вейтка]] быў прызначаны кіраўніком Ваеннай акругі Літвы і Беларусі, генерал [[Адам Макрэцкі]] — ваенным камендантам Вільні&lt;ref&gt;Па сцверджанні Дароты Міхалюк, гэтую функцыю выконваў яго брат Стэфан, які на той час быў ва ўкраінскім войску. Гл.: Michaluk, Dorota. Białoruska Republika Ludowa 1918—1920. U podstaw białoruskiej państwowości. — Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2010. — S. 365.&lt;/ref&gt;, маёр [[Станіслаў Бабяцінскі]] — яго намеснікам, а капітан [[Зыгмунт Клінгер]] — кіраўніком штаба&lt;ref&gt;Dorota Michaluk, Rząd Antona Łuckiewicza wobec zajęcia Mińska i Wilna przez bolszewików, 2010, s. 364—366.&lt;/ref&gt;. Самаабарона віленскай зямлі была пераўтворана ў 1-ю брыгаду, а яе камандзірам стаў генерал Баляслаў Крэйчмер. Аднак гэтыя ваенныя падраздзяленні захоўвалі характар ​​больш набліжаны да добраахвотнага апалчэння, чым да рэгулярнай арміі. Польскія атрады ў Вільні атрымалі загад ажыццяўляць самастойныя ваенныя дзеянні ў выпадку спробы ўваходу ў горад Чырвонай арміі&lt;ref&gt;Lech Wyszczelski, Wstępna faza walk, 2010, s. 48-49.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Odznaka Dywizji Litewsko-Białoruskiej.jpg|міні|Знак Літоўска-Беларускай дывізіі 1919 г.]]
'''Першая Літоўска-беларускія дывізія''' фарміравалася на тэрыторыі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], Ломжынскай і Сувалкаўскай губерняў з палякаў і беларусаў-католікаў, ураджэнцаў Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў. Складалася з трох стралковых брыгад і палка ўланаў. 9.12.1918 года прызначаны камандзір дывізіі генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі|В. Івашкевіч]] (да сакавіка 1919, потым генералы [[Станіслаў Шаптыцкі|С. Шаптыцкі]], [[А. Макрэцкі]]). У адрозненне ад іншых адзінак польскага войска, дывізія і яе палкі мелі свае геаграфічныя назвы, а не агульную нумарацыю.

* 1-я брыгада складалася з [[41-ы Сувальскі полк пяхоты|Сувалкаўскага]] і [[77-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Ковенскага]],
* 2-я — з [[79-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Беластоцкага]] і [[81-ы Гродзенскі пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|Гродзенскага палка стральцоў]].
* 3-я — з [[85-ы Віленскі полк|Віленскага]] і [[86-ы пяхотны полк|Мінскага пяхотных палкоў]]. Дзейнічала на беларуска-літоўскім фронце польскіх войск.

[[Файл:Ofensywa lit biał.png|міні|Наступ літоўска-беларускай дывізіі, другая палова 1919 г.]]
[[Файл:Ofensywa 4lipca1920.png|міні|Наступ Чырвонай арміі 4 ліпеня 1920]]
19.2.1919 года дывізія заняла [[Беласток]], у красавіку правяла наступальную аперацыю ў раёне Баранавіч і Навагрудка, у ліпені-жніўні дзейнічала супраць войск 16-й арміі Заходняга фронту ў раёне [[Клецк]]а — Сіняўкі — [[Ганцавічы|Ганцавіч]], наступала на [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]] і [[Стоўбцы]], пасля заняцця [[Нясвіж]]а, [[Мір]]а і [[Слуцк]]а выйшла ў раён [[Глуск]]а, удзельнічала ў наступленні на [[Бабруйск]]. Вясной 1920 года ёй нададзены № 1, а з Лідскага, Ковенскага, Слуцкага і Беластоцкага палкоў сфарміравана [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-я Літоўска-беларуская дывізія]] (камандзіры [[Баляслаў Фрэй]], генерал [[Аляксандр Барушчак|А. Барушчак]]), якая дыслацыравалася ў раёне [[Вільня|Вільні]]. Яна займала лінію польскага фронту супраць Літвы і ахоўвала Вільню з захаду.

[[Файл:Bitwa berezyna g 1920.png|міні|Бітва ў вярхоўях Бярэзіны, травень 1920]]
[[Файл:Bitwa lida 3 1920.png|міні|Бітвы пад Лідай, верасень 1920]]
У ліпені 1920 года ў час наступлення Чырвонай Арміі дывізіі са стратамі адышлі да [[Варшава|Варшавы]], удзельнічалі ў яе абароне. У канцы верасня 1920 года пасля адступлення Чырвонай Арміі камандзірам 1-й Літоўска-беларускай дывізіі прызначаны генерал [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскі]], яе ўзмацнілі Лідскім і Ковенскім палкамі з [[2-я Літоўска-Беларуская дывізія|2-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 8.10.1920 года паводле загаду [[Ю. Пілсудскі|Ю. Пілсудскага]] Жалігоўскі, фармальна ў знак нязгоды з перадачай Вільні і Віленскага краю Літве, узняў так званы [[Бунт Жалігоўскага|«бунт» 1-й Літоўска-беларускай дывізіі]]. 9.10.1920 года яны занялі Вільню, 12.10.1920 года Жалігоўскі абвясціў пра стварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. За два тыдні «паўстанцы» [[Польска-літоўская вайна|разбілі войска Літвы]] і ўзялі пад кантроль Віленшчыну і Гарадзеншчыну.

Падуладныя польскім або апалячаным афіцэрам, але збольшага набраныя з каталіцкага і праваслаўнага мясцовага насельніцтва Літоўска-беларускія дывізіі польскія ўлады дэманстравалі міжнароднай супольнасці як рэалізацыю «права нацыі на самавызначэнне». Ужо вясной 1921 г. дывізіі [[войска Сярэдняй Літвы]] атрымалі агульную нумарацыю: 1-я Літоўска-беларуская дывізія стала [[19-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|19-й]], 2-я — [[20-я пяхотная дывізія (Польская Рэспубліка)|20-й]] дывізіяй Войска Польскага. Вясной 1922 г. адбылося паглынанне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] Польшчай, і яе [[Войска Сярэдняй Літвы|вайсковыя фармацыі]] былі канчаткова афіцыйна ўключаны ў склад польскага войска.

; Камандзіры дывізіі
* Генерал [[Вацлаў Івашкевіч-Рудашанскі]] (26.09.1918 — 11.03.1919)
* Генерал [[Станіслаў Шаптыцкі]] (19 сакавіка — чэрвень 1919)
* Генерал [[Адам Макрэцкі|Адам Вінцэнт Марэцкі]] (чэрвень — верасень 1919)
* Генерал [[Юзаф Лясоцкі]] (верасень — 6 снежня 1919 г.)
* Генерал [[Ян Рандкоўскі]] (6 снежня 1919 — 31 ліпеня 1920)
* Генерал [[Стэфан дэ Латур|Стэфан Латур]] (31 ліпеня 1920 г.)
* Генерал падпаручнік [[Уладзіслаў Бейнар]] (з 31 студзеня 1921 г.)

; Начальнікі штабу
* Палкоўнік памежнай аховы [[Эдмунд Кеслер]]
* Падпалкоўнік памежнай аховы [[Ян Кубін (генерал)|Ян Кубін]] (1.8.1919 і 6.4.-7.5.1920)
* Падпалкоўнік памежнай аховы Адам Наленч Ненеўскі (май — чэрвень 1920 г.)
* Маёр памежнай аховы [[Уладзіслаў Павежа]] (чэрвень — жнівень 1920 г.)

; Штабныя афіцэры
* Генерал-лейтэнант [[Аляксандр Бернатовіч]] — начальнік медыцынскай службы (1918—1919 гг.)
* Генерал-лейтэнант [[Вінцэнт Адынец]] — пастаянны памочнік камандзіра дывізіі (з 20 снежня 1918 г.)
* Капітан Уладзіслаў Гадомскі — начальнік аператыўна-інфармацыйнага аддзела (1920 г.)
* Лейтэнант Ян Чэртовіч — намеснік начальніка медыцынскай службы (1918—1919 гг.)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|4|Літоўска-беларуская дывізія|Грыцкевіч А.|382}}
* {{Крыніцы/БелЭн|9|Літоўска-беларускія дывізіі|Грыцкевіч А. П.|315}}
* ''Кушаль, Ф.'' Спробы стварэньня беларускага войска. — Мн.: Беларускі Гістарычны Агляд, 1999. — С. 21—28. ISBN 985-6374-16-2.
* ''Szeptycki, S.'' Front Litewsko-Białoruski. — Kraków, 1925.
* ''Deruga, A.'' Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Białorusi i Ukrainy (1918—1919). — Warszawa, 1969.
* ''Skaradzińiski, B.'' Polskie lata 1919—1920. T.2. — Warszawa, 1993.
* ''Wyszczelski, L.'' Wojna o Polskie Kresy 1918—1921 / L. Wyszczelski. — Warszawa: Bellona, 2011. — 490 s. ISBN 978-83-11-12012-9.

{{Беларускі антысавецкі супраціў (1918—1933)}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]]</text>
      <sha1>ewzstv9aq0enutgsva65ddpzt3z0i4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лукрэцыя Борджыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72410</id>
    <revision>
      <id>5212620</id>
      <parentid>4434078</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="1yl9tv146osrp6aurpgeb18js7h45hn" xml:space="preserve">{{Персона
 |імя                  = Лукрэцыя Борджыя
 |арыгінал імя       = {{lang-la|Lucretia Borgia}}&lt;br /&gt;{{lang-it|Lucrezia di Borgia}}
 |імя пры нараджэнні     = 
 |выява          = Bartolomeo Veneto 001.jpg
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы = 
 |род дзейнасці     = 
 |дата нараджэння        = 
 |месца нараджэння       = 
 |грамадзянства          = 
 |падданства           = 
 |дата смерці          =
 |месца смерці         = 
 |бацька                 =
 |маці                 =
 |муж               = 
 |жонка              = 
 |дзеці                 = 
 |узнагароды і прэміі     =
 |аўтограф             =
 |сайт                 = 
 |вікісховішча            = 
}}
{{цёзкі2|Борджыя}}
'''Лукрэцыя Борджыя''', таксама '''Лукрэцыя Борджа'''&lt;ref name=pr&gt;Напісанне '''Борджа''' або '''Борджыя''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.3., Мн., 1996, С.216.&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Lucretia Borgia}}, {{lang-it|Lucrezia di Borgia}}) ({{ДН|18|4|1480}}, [[Рым]] — {{ДС|24|6|1519}}, Ферара) — пазашлюбная дачка папы рымскага [[Аляксандр VI|Аляксандра VI]] (свецкае імя: Радрыга Борджыя) і яго палюбоўніцы Ваноцы дэ Катанеі, герцагіні Пезара, княгіні Салерна, герцагіні Ферары, Мадэны і Рэджыа. Яе браты Чэзарэ Борджыя, Джавані Борджыя, і Джофрэ Борджыя.

== Вобраз у гісторыі ==
Сям’я Борджыя зрабілася ўвасабленнем бязлітаснай беспрынцыповай палітыкі і сексуальнай беспрынцыповасці, характэрных для папства эпохі Адраджэння. Лукрэцыя была ахарактарызаваная як фатальная жанчына ў шматлікіх творах мастацтва, раманах і фільмах.

У [[Мельбурн|г. Мельбурне]], (National Gallery of Victoria Art School) захоўваецца партрэт маладой жанчыны, працы мастака Доса Досі. Даказана, што дадзеная карціна з’яўляецца прыжыццёвым партрэтным малюнкам Лукрэцыі Борджыя. Тым не менш, маюцца сумненні. Некаторыя іншыя карціны, такія як партрэт выкананы Барталамеа Венецыяна ў цяперашні час не прызнаныя афіцыйным і сапраўдным малюнкам Лукрэцыі.

На большасці партрэтах яна паказваецца як маладая дзяўчына са светлымі валасамі, што спадаюць на грудзі, з прыгожым колерам твару, вачамі светла-карычневага колеру, поўнымі, высокімі грудзьмі — увасабленнем прыроднай прыгажосці і вытанчанасці. Такія знешнія дадзеныя высока цаніліся ў Італіі ў перыяд Адраджэння.

На дадзены момант няма дакладных крыніц, якія пацвярджаюць удзел Лукрэцыі у злачынствах Аляксандра VI і Чэзарэ Борджыя.

Брат і бацька маніпулявалі Лукрэцый, выдаючы яе замуж за прадстаўнікоў найбольш уплывовых арытсакратаў Еўропы эпохі Адраджэння. Гэтыя шлюбы былі палітычнымі амбіцыямі сям’і Борджыя. Лукрэцыя тройчы была замужам: Джавані Сфорца (герцаг Пезара), Альфонса Арагонскі (Герцаг Бішэлье) і Альфонса д’Эстэ (прынц Ферарскі). Лічыцца, што найбольш шчаслівы шлюб Лукрэцыі быў з Альфонса Арагонскім, незаконнанароджаным сынам караля Неапаля. Лічыцца, што Альфонса быў забіты па загаду Чэзарэ, пасля таго, як перастаў быць карысны сямейству Борджыя.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Lucrezia Borgia}}
* [https://web.archive.org/web/20161222114536/http://www.imdb.com/character/ch0078627/ ''Лукрэцыя Борджыя''] на [[IMDb]]

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Борджыя Лукрэцыя}}
[[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Жанчыны Рэнесансу]]
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Герцагіні]]
[[Катэгорыя:Борджыя]]
[[Катэгорыя:Пазашлюбнае нашчадства кіраўнікоў Італіі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў правінцыі Рым]]</text>
      <sha1>1yl9tv146osrp6aurpgeb18js7h45hn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дробная маторыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72462</id>
    <revision>
      <id>5212684</id>
      <parentid>5039981</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:53:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Развіццё дробнай маторыкі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9398" sha1="bq5nw3f8jaw3xc22ia3osbvase9t6jf" xml:space="preserve">[[Выява:Crochet-round.jpg|thumb|250px|Вязанне — адзін з прыкладаў дзеянняў дробнай маторыкі]]

'''Дробная маторыка''' — сукупнасць скаардынаваных дзеянняў [[Нервовая сістэма|нервовай]], [[Мускулы|цягліцавай]] і [[Шкілет|касцявой]] сістэм, часта ў спалучэнні са [[Зрокавая сістэма|зрокавай]] сістэмай у выкананні дробных і дакладных рухаў кісцямі і пальцамі рук і ног. Ва ўжыванні да маторных навыкаў рукі і пальцаў часта выкарыстоўваецца тэрмін спрытнасць.

Да вобласці дробнай маторыкі ставіцца вялікая колькасць разнастайных рухаў: ад прымітыўных жэстаў, такіх як захоп аб'ектаў, да вельмі дробных рухаў, ад якіх, напрыклад, залежыць почырк чалавека.

== Значэнне дробнай маторыкі ==

Навукоўцы даказалі, што з анатамічнага пункта гледжання, каля траціны ўсёй плошчы рухальнай праекцыі кары [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]] займае праекцыя кісці рукі, размешчаная вельмі блізка ад маўленчай зоны&lt;ref&gt;[http://maminsite.ru/early.files/early5.html Што такое дробная маторыка і чаму так важна яе развіваць?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, таму развіццё гаворкі дзіцяці непарыўна злучана з развіццём дробнай маторыкі.

Сувязь пальцавай маторыкі і маўленчай функцыі была пацверджана даследнікамі Інстытута фізіялогіі дзяцей і падлеткаў. У ліку даследчыкаў можна назваць А. В. Антакову-Фаміну, М. І. Кальцову, Е. І. Ісеніну&lt;ref&gt;Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974&lt;/ref&gt;.

У побыце чалавеку штохвілінна патрабуецца здзяйсняць якія-небудзь дзеянні дробнай маторыкі: засцёгванне гузікаў, маніпуляванне дробнымі прадметамі, пісьмо, маляванне і т. д., таму ад яе развіцця прама залежыць яго [[якасць жыцця]].

== Развіццё дробнай маторыкі ==

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1987-0921-002, Chemiewerk Steudnitz, Neue Erzeugnisse aus Plastabfällen.jpg|thumb|250px|Гульні з крупамі карысныя для развіцця маторыкі]]
[[Файл:This Little Pig Went to Market by Lilly Martin Spencer, 1857, oil on cut arched board - New Britain Museum of American Art - DSC09337.JPG|250px|міні|Карціна з назвай «Гэты маленькі парсючок пайшоў на базар» {{нп3|Лілі Марцін Спэнсер|||Lilly Martin Spencer}} паказвае гульню-казытанку, якая спрыяе развіццю дробнай маторыкі пальцаў ног, пад старадаўні {{нп3|Гэты маленькі парсючок|англійскі вершык||This Little Piggy}}]]

Дробная маторыка развіваецца натуральным шляхам пачынальна з дзіцячага ўзросту на базе агульнай [[Маторыка|маторыкі]]. Спачатку дзіця вучыцца хапаць прадмет, пасля з’яўляюцца навыкі перакладання з рукі ў руку, так званы «пінцэтны захоп» і г. д., да двух гадоў ён ужо здольны маляваць, правільна трымаць пэндзлік і лыжку. У дашкольным і раннім школьным узросце маторныя навыкі становяцца больш разнастайнымі і складанымі. Павялічваецца дзель дзеянняў, якія патрабуюць узгодненых дзеянняў абедзвюх рук і ног.

Фарміраванне рухаў у кісці цесна звязана з паспяваннем рухальнага аналізатара, развіццём зрокавага і слыхавога аналізатара, а таксама каардынацыяй рухаў, прасторавай арыентоўкі&lt;ref&gt;Кольцова, М. М. Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка / М. М. Кольцова. — М.: Педагогика, 1973. — 130 с.&lt;/ref&gt;.

Можна паскорыць развіццё дробнай моторики рознымі спосабамі, напрыклад, такімі:

* Гульні з дробнымі прадметамі — паззлы, мазаіка, канструктары, пацеры і т. п.
* [[Пальчыкавыя гульні]]
* Масаж кісцяў і пальцаў і г. д.
* Лепка

== Парушэнні дробнай маторыкі ==

Існуе тры асноўных тыпы парушэнняў дробнай маторыкі:

* Парушэнні падачы сігналу на выкананне дзеяння (напрыклад, пры арганічных паразах галаўнога мозгу, [[інсульт|інсульце]], [[траўма]]х галавы)
* Парушэнні перадачы сігналу (напрыклад, пры [[Паркінсанізм|хваробе Паркінсона]], у постінсультным стане)
* Парушэнні ў прыёме і выкананні сігналу (пры [[ДЦП]], траўмах канечнасцяў, недастатковай ступені развіцця спрытнасці і г. д.)

Таксама парушэнні дробнай маторыкі могуць назірацца пры [[СДУГ|сіндроме дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці]]&lt;ref&gt;[http://adalin.mospsy.ru/r_02_00/r_02_05d.shtml Парушэнні рухальнай функцыі ў дзяцей са СДУГ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.effecton.ru/337.html Спадарожныя СДУГ станы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100410072820/http://www.effecton.ru/337.html |date=10 красавіка 2010 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, пры парушеннях зроку&lt;ref&gt;[http://www.academy.edu.by/sites/logoped/logook.htm Асаблівасці лагапедычнай працы з дзецьмі з парушэннямі зроку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820224106/http://www.academy.edu.by/sites/logoped/logook.htm |date=20 жніўня 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, дызартрыі&lt;ref&gt;[http://www.logopunkt.ru/nar.htm Парушэнні гаворкі: дызартрыя] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[аўтызм]]е&lt;ref&gt;[http://www.autism.ru/read.asp?id=12&amp;vol=0 Башына В. М., Сімашкова Н. В. Да асаблівасцяў карэкцыі маўленчых засмучэнняў у хворых з раннім дзіцячым аўтызмам] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Спінацэрэберальная атаксія|спінацэрэберальнай атаксіі]] і інш.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974
* Кольцова М. М. «Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка», М.,1973
* Савина Л. П. «Пальчиковая гимнастика для развития речи дошкольников», Москва, Издательство «Родничок», 1999
* Ткаченко Т. А. «Развиваем мелкую моторику», М. Издательство ЭКСМО,2007
* Ткаченко Т. А. «Мелкая моторика. Гимнастика для пальчиков», М. Издательство ЭКСМО, 2010

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* [http://orangefrog.ru/melkaya-motorika-nog/ Практыкаванні на дробную маторыку ног]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Маторыка]]</text>
      <sha1>bq5nw3f8jaw3xc22ia3osbvase9t6jf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пальчыкавыя гульні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72482</id>
    <revision>
      <id>5212685</id>
      <parentid>4795944</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5212685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5507" sha1="69cig1rksqcnirxgk1e3s3f79bgoa54" xml:space="preserve">[[Файл:This Little Pig Went to Market by Lilly Martin Spencer, 1857, oil on cut arched board - New Britain Museum of American Art - DSC09337.JPG|250px|міні|Карціна з назвай «Гэты маленькі парсючок пайшоў на базар» {{нп3|Лілі Марцін Спэнсер|||Lilly Martin Spencer}} паказвае гульню-казытанку, якая спрыяе развіццю дробнай маторыкі пальцаў ног, пад старадаўні {{нп3|Гэты маленькі парсючок|англійскі вершык||This Little Piggy}}]]
'''Пальчыкавыя гульні''' — гэта агульнапрынятая назва заняткаў на развіццё [[Дробная маторыка|дробнай маторыкі]] ў дзяцей.

== Апісанне ==

Як правіла, пальчыкавыя гульні суправаджаюцца рыфмаванымі гісторыямі ці казкамі, каб занятак быў цікавы для дзіцяці.

Адной з самых вядомых [[Забаўка|забавак]] для пальчыкавай гульні з’яўляецца «Сарока».

''&lt;poem&gt;Сарока, сарока,
Кашку варыла
Дзетак карміла,
Усім дала, а гэтаму — не дала,
Ён ваду не насіў,
Печку не тапіў,
Кашку не варыў -
Няма яму нічога.&lt;/poem&gt;''

Рухі ў пальчыкавых гульнях моцна вар’іруюцца ў залежнасці ад узросту дзіцяці. Калі ў 6-7 месяцаў большасць дзеянняў вырабляе [[дарослы]], пагладжваючы далоні і пальцы маляняці, то к тром гадам дзіця цалкам здольны паказваць пальцамі складаныя жэсты, самастойна распавядаючы пры гэтым тэкст гісторыі.

== Значэнне ==

Сувязь пальцавай маторыкі і маўленчай функцыі была пацверджана даследчыкамі Інстытута фізіялогіі дзяцей і падлеткаў. У ліку даследнікаў можна назваць А. В. Антакову-Фаміну, М. І. Каольцову, Е. І. Ісеніну&lt;ref&gt;Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974&lt;/ref&gt;.

Пальчыкавыя гульні развіваюць дробную маторыку, а яе развіццё стымулюе развіццё некаторых зон [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]], у прыватнасці маўленчых цэнтраў. Развіццё дробнай маторыки рыхтуе рукі дзіцяці да разнастайных дзеянняў у будучыні: малявання, пісьма, розным маніпуляцыям з прадметамі і т. д.

Заняткі пальчыкавымі гульнямі спрыяюць пашырэнню слоўнікавага запасу, а калі верш не прамаўляць, а напяваць — то і музычнага слыху.

Гарманізацыя рухаў цела, дробнай маторыкі рук і органаў гаворкі спрыяе фармаванню правільнага вымаўлення, дапамагае пазбавіцца ад манатоннасці гаворкі, нармалізаваць яе тэмп, вучыць выкананню маўленчых паўзаў, змяншае псіхічную напругу&lt;ref&gt;[http://mamanyam.ru/igri.html Пальчыкавыя гульні]&lt;/ref&gt;.

Таксама заняткі пальчыкавымі гульнямі дапамагаюць дасягнуць цеснага кантакту, у тым ліку і тактыльнага, паміж дарослым і дзіцем, што дадатна адбіваецца на далейшых адносінах паміж імі і, нарэшце, такія заняткі, як правіла, вельмі падабаюцца малянятам.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Бейліна А., Бейлін В., Сілюк В. Пальчыкавыя гульні // Пралеска. 1994. № 7.
* Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974
* Кольцова М. М. «Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка», М.,1973
* Савина Л. П. «Пальчиковая гимнастика для развития речи дошкольников», Москва, Издательство «Родничок», 1999
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гульні]]</text>
      <sha1>69cig1rksqcnirxgk1e3s3f79bgoa54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212686</id>
      <parentid>5212685</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5765" sha1="c7clp26bi37rzxips6roco3ob31yi4h" xml:space="preserve">[[Файл:This Little Pig Went to Market by Lilly Martin Spencer, 1857, oil on cut arched board - New Britain Museum of American Art - DSC09337.JPG|250px|міні|Карціна з назвай «Гэты маленькі парсючок пайшоў на базар» {{нп3|Лілі Марцін Спэнсер|||Lilly Martin Spencer}} паказвае гульню-казытанку, якая спрыяе развіццю дробнай маторыкі пальцаў ног, пад старадаўні {{нп3|Гэты маленькі парсючок|англійскі вершык||This Little Piggy}}]]
[[Файл:Round and round the garden - palm variant.webm|250px|міні|Пальчыкавая гульня маці і дзіцяці пад англійскую песню &quot;{{нп3|Вакол і вакол садочка|||Round and Round the Garden}}&quot;]]
'''Пальчыкавыя гульні''' — гэта агульнапрынятая назва заняткаў на развіццё [[Дробная маторыка|дробнай маторыкі]] ў дзяцей.

== Апісанне ==

Як правіла, пальчыкавыя гульні суправаджаюцца рыфмаванымі гісторыямі ці казкамі, каб занятак быў цікавы для дзіцяці.

Адной з самых вядомых [[Забаўка|забавак]] для пальчыкавай гульні з’яўляецца «Сарока».

''&lt;poem&gt;Сарока, сарока,
Кашку варыла
Дзетак карміла,
Усім дала, а гэтаму — не дала,
Ён ваду не насіў,
Печку не тапіў,
Кашку не варыў -
Няма яму нічога.&lt;/poem&gt;''

Рухі ў пальчыкавых гульнях моцна вар’іруюцца ў залежнасці ад узросту дзіцяці. Калі ў 6-7 месяцаў большасць дзеянняў вырабляе [[дарослы]], пагладжваючы далоні і пальцы маляняці, то к тром гадам дзіця цалкам здольны паказваць пальцамі складаныя жэсты, самастойна распавядаючы пры гэтым тэкст гісторыі.

== Значэнне ==

Сувязь пальцавай маторыкі і маўленчай функцыі была пацверджана даследчыкамі Інстытута фізіялогіі дзяцей і падлеткаў. У ліку даследнікаў можна назваць А. В. Антакову-Фаміну, М. І. Каольцову, Е. І. Ісеніну&lt;ref&gt;Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974&lt;/ref&gt;.

Пальчыкавыя гульні развіваюць дробную маторыку, а яе развіццё стымулюе развіццё некаторых зон [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]], у прыватнасці маўленчых цэнтраў. Развіццё дробнай маторыки рыхтуе рукі дзіцяці да разнастайных дзеянняў у будучыні: малявання, пісьма, розным маніпуляцыям з прадметамі і т. д.

Заняткі пальчыкавымі гульнямі спрыяюць пашырэнню слоўнікавага запасу, а калі верш не прамаўляць, а напяваць — то і музычнага слыху.

Гарманізацыя рухаў цела, дробнай маторыкі рук і органаў гаворкі спрыяе фармаванню правільнага вымаўлення, дапамагае пазбавіцца ад манатоннасці гаворкі, нармалізаваць яе тэмп, вучыць выкананню маўленчых паўзаў, змяншае псіхічную напругу&lt;ref&gt;[http://mamanyam.ru/igri.html Пальчыкавыя гульні]&lt;/ref&gt;.

Таксама заняткі пальчыкавымі гульнямі дапамагаюць дасягнуць цеснага кантакту, у тым ліку і тактыльнага, паміж дарослым і дзіцем, што дадатна адбіваецца на далейшых адносінах паміж імі і, нарэшце, такія заняткі, як правіла, вельмі падабаюцца малянятам.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Бейліна А., Бейлін В., Сілюк В. Пальчыкавыя гульні // Пралеска. 1994. № 7.
* Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974
* Кольцова М. М. «Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка», М.,1973
* Савина Л. П. «Пальчиковая гимнастика для развития речи дошкольников», Москва, Издательство «Родничок», 1999
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гульні]]</text>
      <sha1>c7clp26bi37rzxips6roco3ob31yi4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212687</id>
      <parentid>5212686</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */ афармленне</comment>
      <origin>5212687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5777" sha1="ouwxcib8k19rak8dx07pg19kr646w0f" xml:space="preserve">[[Файл:This Little Pig Went to Market by Lilly Martin Spencer, 1857, oil on cut arched board - New Britain Museum of American Art - DSC09337.JPG|250px|міні|Карціна з назвай «Гэты маленькі парсючок пайшоў на базар» {{нп3|Лілі Марцін Спэнсер|||Lilly Martin Spencer}} паказвае гульню-казытанку, якая спрыяе развіццю дробнай маторыкі пальцаў ног, пад старадаўні {{нп3|Гэты маленькі парсючок|англійскі вершык||This Little Piggy}}]]
[[Файл:Round and round the garden - palm variant.webm|250px|міні|Пальчыкавая гульня маці і дзіцяці пад англійскую песню &quot;{{нп3|Вакол і вакол садочка|||Round and Round the Garden}}&quot;]]
'''Пальчыкавыя гульні''' — гэта агульнапрынятая назва заняткаў на развіццё [[Дробная маторыка|дробнай маторыкі]] ў дзяцей.

== Апісанне ==

Як правіла, пальчыкавыя гульні суправаджаюцца рыфмаванымі гісторыямі ці казкамі, каб занятак быў цікавы для дзіцяці.

Адной з самых вядомых [[Забаўка|забавак]] для пальчыкавай гульні з’яўляецца «Сарока».

''&lt;poem&gt;Сарока, сарока,
Кашку варыла
Дзетак карміла,
Усім дала, а гэтаму — не дала,
Ён ваду не насіў,
Печку не тапіў,
Кашку не варыў -
Няма яму нічога.&lt;/poem&gt;''

Рухі ў пальчыкавых гульнях моцна вар’іруюцца ў залежнасці ад узросту дзіцяці. Калі ў 6-7 месяцаў большасць дзеянняў вырабляе [[дарослы]], пагладжваючы далоні і пальцы маляняці, то к тром гадам дзіця цалкам здольны паказваць пальцамі складаныя жэсты, самастойна распавядаючы пры гэтым тэкст гісторыі.

== Значэнне ==

Сувязь пальцавай маторыкі і маўленчай функцыі была пацверджана даследчыкамі Інстытута фізіялогіі дзяцей і падлеткаў. У ліку даследнікаў можна назваць А. В. Антакову-Фаміну, М. І. Каольцову, Е. І. Ісеніну&lt;ref&gt;Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974&lt;/ref&gt;.

Пальчыкавыя гульні развіваюць дробную маторыку, а яе развіццё стымулюе развіццё некаторых зон [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]], у прыватнасці маўленчых цэнтраў. Развіццё дробнай маторыки рыхтуе рукі дзіцяці да разнастайных дзеянняў у будучыні: малявання, пісьма, розным маніпуляцыям з прадметамі і т. д.

Заняткі пальчыкавымі гульнямі спрыяюць пашырэнню слоўнікавага запасу, а калі верш не прамаўляць, а напяваць — то і музычнага слыху.

Гарманізацыя рухаў цела, дробнай маторыкі рук і органаў гаворкі спрыяе фармаванню правільнага вымаўлення, дапамагае пазбавіцца ад манатоннасці гаворкі, нармалізаваць яе тэмп, вучыць выкананню маўленчых паўзаў, змяншае псіхічную напругу&lt;ref&gt;[http://mamanyam.ru/igri.html Пальчыкавыя гульні]&lt;/ref&gt;.

Таксама заняткі пальчыкавымі гульнямі дапамагаюць дасягнуць цеснага кантакту, у тым ліку і тактыльнага, паміж дарослым і дзіцем, што дадатна адбіваецца на далейшых адносінах паміж імі і, нарэшце, такія заняткі, як правіла, вельмі падабаюцца малянятам.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Бейліна А., Бейлін В., Сілюк В. Пальчыкавыя гульні // Пралеска. 1994. № 7.
* Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974
* Кольцова М. М. «Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка», М.,1973
* Савина Л. П. «Пальчиковая гимнастика для развития речи дошкольников», Москва, Издательство «Родничок», 1999
{{commons}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гульні]]</text>
      <sha1>ouwxcib8k19rak8dx07pg19kr646w0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212698</id>
      <parentid>5212687</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5779" sha1="hv07vl9kuzaupa0ki3toftg4q89glor" xml:space="preserve">[[Файл:This Little Pig Went to Market by Lilly Martin Spencer, 1857, oil on cut arched board - New Britain Museum of American Art - DSC09337.JPG|250px|міні|Карціна з назвай «Гэты маленькі парсючок пайшоў на базар» {{нп3|Лілі Марцін Спэнсер|||Lilly Martin Spencer}} паказвае гульню-казытанку, якая спрыяе развіццю дробнай маторыкі пальцаў ног, пад старадаўні {{нп3|Гэты маленькі парсючок|англійскі вершык||This Little Piggy}}]]
[[Файл:Round and round the garden - palm variant.webm|250px|міні|Пальчыкавая гульня маці і дзіцяці пад англійскую песню «{{нп3|Вакол і вакол садочка|||Round and Round the Garden}}»]]
'''Пальчыкавыя гульні''' — гэта агульнапрынятая назва заняткаў на развіццё [[Дробная маторыка|дробнай маторыкі]] ў дзяцей.

== Апісанне ==

Як правіла, пальчыкавыя гульні суправаджаюцца рыфмаванымі гісторыямі ці казкамі, каб занятак быў цікавы для дзіцяці.

Адной з самых вядомых [[Забаўка|забавак]] для пальчыкавай гульні з’яўляецца «Сарока».

''&lt;poem&gt;Сарока, сарока,
Кашку варыла
Дзетак карміла,
Усім дала, а гэтаму — не дала,
Ён ваду не насіў,
Печку не тапіў,
Кашку не варыў -
Няма яму нічога.&lt;/poem&gt;''

Рухі ў пальчыкавых гульнях моцна вар’іруюцца ў залежнасці ад узросту дзіцяці. Калі ў 6-7 месяцаў большасць дзеянняў вырабляе [[дарослы]], пагладжваючы далоні і пальцы маляняці, то к тром гадам дзіця цалкам здольны паказваць пальцамі складаныя жэсты, самастойна распавядаючы пры гэтым тэкст гісторыі.

== Значэнне ==

Сувязь пальцавай маторыкі і маўленчай функцыі была пацверджана даследчыкамі Інстытута фізіялогіі дзяцей і падлеткаў. У ліку даследнікаў можна назваць А. В. Антакову-Фаміну, М. І. Каольцову, Е. І. Ісеніну&lt;ref&gt;Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974&lt;/ref&gt;.

Пальчыкавыя гульні развіваюць дробную маторыку, а яе развіццё стымулюе развіццё некаторых зон [[Галаўны мозг|галаўнога мозгу]], у прыватнасці маўленчых цэнтраў. Развіццё дробнай маторыки рыхтуе рукі дзіцяці да разнастайных дзеянняў у будучыні: малявання, пісьма, розным маніпуляцыям з прадметамі і т. д.

Заняткі пальчыкавымі гульнямі спрыяюць пашырэнню слоўнікавага запасу, а калі верш не прамаўляць, а напяваць — то і музычнага слыху.

Гарманізацыя рухаў цела, дробнай маторыкі рук і органаў гаворкі спрыяе фармаванню правільнага вымаўлення, дапамагае пазбавіцца ад манатоннасці гаворкі, нармалізаваць яе тэмп, вучыць выкананню маўленчых паўзаў, змяншае псіхічную напругу&lt;ref&gt;[http://mamanyam.ru/igri.html Пальчыкавыя гульні]&lt;/ref&gt;.

Таксама заняткі пальчыкавымі гульнямі дапамагаюць дасягнуць цеснага кантакту, у тым ліку і тактыльнага, паміж дарослым і дзіцем, што дадатна адбіваецца на далейшых адносінах паміж імі і, нарэшце, такія заняткі, як правіла, вельмі падабаюцца малянятам.

{{зноскі}}

== Літаратура ==

* Бейліна А., Бейлін В., Сілюк В. Пальчыкавыя гульні // Пралеска. 1994. № 7.
* Антакова-Фомина Л. В. «Стимуляция развития речи у детей раннего возраста путём тренировки движений пальцев рук» (Тезисы докладов 24-го Всесоюзного совещания по проблемам ВНД), М., 1974
* Кольцова М. М. «Двигательная активность и развитие функций мозга ребенка», М.,1973
* Савина Л. П. «Пальчиковая гимнастика для развития речи дошкольников», Москва, Издательство «Родничок», 1999
{{commons}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гульні]]</text>
      <sha1>hv07vl9kuzaupa0ki3toftg4q89glor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людамір Міхал Рагоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74730</id>
    <revision>
      <id>5212631</id>
      <parentid>4716323</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9261" sha1="iohb1ioc8s2ve6mbadi75rcuzmw7o7x" xml:space="preserve">{{музыкант}}
{{Цёзкі2|Рагоўскі}}
'''Людамір Міхал Рагоўскі''' ({{lang-pl|Ludomir Michał Rogowski}}; {{ДН|3|10|1881}}, [[Люблін|г. Люблін]], [[Польшча]] — {{ДС|14|3|1954}}, [[Дуброўнік]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=53214 |title=Rogowski, Ludomir Michał |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109182752/https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=53214 |archive-date=9 лістапада 2021 |access-date=1 мая 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;) — польскі [[кампазітар]] і [[дырыжор]].

== Біяграфія ==
[[File:Зялёны дубочак, народная песня. Рагоўскі.jpg|thumb|Зялёны дубочак, народная песня. Рагоўскі]]
Паходзіў з інтэлігентнай польскай сям’і. З малых гадоў будучы кампазітар знаходзіўся ў атмасферы вялікай любові да музыкі. Ягоны бацька, Дамінік Рагоўскі быў скрыпач-аматар, добра граў на скрыпцы, а маці, Караліна Касакоўская, — на фартэпіяна. Яна нарадзілася ў шляхецкай сям’і, якая раней жыла на [[Віленшчына|Віленшчыне]]. Вядома, што няня Л. Рагоўскага была беларускага паходжання і спявала яму народныя песні. Таленавітае дзіця, ужо ва ўзросце сямі гадоў ён добра ведаў нотную грамату і спрабаваў самастойна сачыняць музыку.

Вучыўся ў [[Музычны ўніверсітэт Фрыдэрыка Шапена|Варшаўскім музычным інстытуце]] (скончыў у 1906), потым у музычных навучальных установах [[Лейпцыг]]а, [[Мюнхен]]а, а таксама ў [[Рым]]е і [[Парыж]]ы.

У 1909—1912 гг. працаваў у [[Вільня|Вільні]], дзе пачаў кіраваць сімфанічным аркестрам, весці заняткі ў школе арганістаў, супрацоўнічаць з беларускім тэатрам [[Першая беларуская трупа|Ігната Буйніцкага]], а таксама з газетай «[[Kurier Litewski (1905)|Літоўскі кур’ер]]» у якасці музычнага крытыка і публіцыста.

Са снежня 1926 года жыў і працаваў у [[Дуброўнік]]у ([[Харватыя]]).

== Творчасць ==
У час побыту ў Вільні Людамір Рагоўскі захапіўся беларускім фальклорам, пасябраваў з [[Наша Ніва (1906)|нашаніўцамі]] [[Я. Купала|Янкам Купалам]], [[І. Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] і [[А. Уласаў|Аляксандрам Уласавым]]. У 1910 годзе кампазітар паклаў на музыку верш Янкі Купалы «[[А хто там ідзе?]]». Верш Купалы з нотамі Рагоўскага газета «Наша ніва» надрукавала асобнай лістоўкай (Вільня, 1910) на [[Беларуская мова|беларускай мове]] і [[лацінка беларуская|лацінкай]], а таксама быў надрукаваны ў «Беларускім календары» на 1910 год.

Творчасць Л. Рагоўскага цесна звязана з беларускай музычнай культурай: ён кіраваў хорам у [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускім музычна-драматычным гуртку]], ствараў музычнае афармленне да спектакляў [[Першая беларуская трупа|трупы І. Буйніцкага]], склаў «Беларускі песеннік з нотамі для народных і школьных хароў» (выдадзены ў 1911), куды ўключыў і ўласныя апрацоўкі беларускіх народных песень, які адыграў вялікую ролю ў прапагандзе беларускай нацыянальнай песні&lt;ref name=&quot;ББТ&quot;&gt;[http://www.belarusin.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=159:admin&amp;catid=41:2009-05-14-08-33-23&amp;Itemid=103 Игнат Буйницкий — «бацька беларускага тэатра»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150510155906/http://www.belarusin.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=159:admin&amp;catid=41:2009-05-14-08-33-23&amp;Itemid=103 |date=10 мая 2015 }} {{ref-ru}} {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У Вільні была напісана першая частка сімфанічнай «Беларускай рапсодыі» для малога аркестра пад назвай «Беларускі пейзаж». Адбіткі беларускага фальклору адчуваюцца і ў сімфанічным творы «Аблокі» (1912).

Музычная спадчына Л. Рагоўскага складае 7 сімфоній, 7 опер, 3 балеты, у т.л. «Купала» (паст. 1926, [[Варшава]]), шэраг сімфанічных паэм, аркестравых сюіт, камерных і харавых твораў, кантаты і квартэты, музыку да спектакляў.

== Цікавыя факты ==
У публікацыі [[Наша Ніва (1906)|«Нашай Нівы»]] з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі за ўклад у развіццё беларускай музыкі «''яму былі дадзены на ўспамін… ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская [[Беларуская дуда|дуда]]''&lt;ref&gt;https://www.svaboda.org/a/27937897.html&lt;/ref&gt;». Дуду дарыў [[Ігнат Буйніцкі]]. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то ахвяраваў падораныя інструменты ў калекцыю [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], якая стала пазней асновай для [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея ў Вільні]]. Пасля яго ліквідацыі дуда засталася ў фондзе аднаго з літоўскіх музеяў, пад нумарам LNM EM95. Вядомая як «[[Дуда Ігната Буйніцкага]]». [[Колавая ліра]] 1809 года, падораная Рагоўскаму падчас таго самага канцэрту, трапіла ў Беларусь і захоўвалася ў зборах Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, адкуль была перададзена Нацыянальнаму музею гісторыі і культуры Беларусі (зараз [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]) у 1957 годзе&lt;ref&gt;«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13|||202}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||45}}
* Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя: у 2 т. / пад агульн.рэд. А. В. Сабалеўскага. — Мн.: БелЭн, 2002. — Т.2. — С. 286.
* Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 2. — С. 414.
* {{крыніцы/ЭЛМБ|том=4|старонкі=446|артыкул=|аўтар=}}

== Спасылкі ==
* [http://www.culture.pl/baza-muzyka-pelna-tresc/-/eo_event_asset_publisher/eAN5/content/ludomir-michal-rogowski Ludomir Michał Rogowski]{{Недаступная спасылка}} {{ref-pl}} // Пералік асноўных твораў

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Рагоўскі Людамір}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Польшчы]]
[[Катэгорыя:Дырыжоры Польшчы]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любліне]]
[[Катэгорыя:Хормайстары]]</text>
      <sha1>iohb1ioc8s2ve6mbadi75rcuzmw7o7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарапавец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75071</id>
    <revision>
      <id>5212774</id>
      <parentid>4796299</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andreas Vienan</username>
        <id>124349</id>
      </contributor>
      <origin>5212774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="mlyqp7ndcsebrdc09rqitfc0n1rx5zs" xml:space="preserve">{{НП
|статус                = Горад
|беларуская назва      = Чарапавец
|арыгінальная назва    = {{lang-ru|Череповец}}
|падначаленне          = 
|краіна                = Расія
|герб                  = Coat of arms of Cherepovets.png
|сцяг                  = Flag of Cherepovets (Vologda oblast).svg
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
|lat =
|long =
 |lat_dir = |lat_deg = 59|lat_min = 8|lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = 37|lon_min = 55|lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|від рэгіёна           = 
|рэгіён                = Валагодская вобласць
|від раёна             = 
|раён                  = 
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1362
|ранейшыя імёны        = Чарапавесь
|статус з              = 
|плошча                = 121
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 130
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = {{падзенне}} 301 040
|год перапісу = 2023
|шчыльнасць = 2563
|нацыянальны склад =
|канфесійны склад =
|часавы пояс = +3
|DST =
|тэлефонны код = 8202
|паштовы індэкс =
|паштовыя індэксы = 162600—162606, 162608—162612, 162614—162616, 162618, 162620, 162622—162627
|аўтамабільны код =
|від ідэнтыфікатара =
|лічбавы ідэнтыфікатар =
|катэгорыя ў Commons = Cherepovets
|сайт = http://www.cherinfo.ru
|мова сайта =
|мова сайта 2 =
|мова сайта 3 =
|мова сайта 4 =
|мова сайта 5 =
|add1n =
|add1 =
|add2n =
|add2 =
|add3n =
|add3 =
}}
'''Чарапавец''' ({{lang-ru|Череповец}}) — [[горад]] у [[Расія|Расіі]], найбуйнейшы горад [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]], адміністрацыйны цэнтр Чарапавецкага раёна. Насельніцтва горада на 2023 года складае 301.040 чалавек. Порт на рацэ Шэксне, левым прытоку [[Волга|Волгі]], на беразе [[Рыбінскае вадасховішча|Рыбінскага вадасховішча]]. Адлегласць ад Чарапаўца да [[Масква|Масквы]] складае 505 км, да [[Санкт-Пецярбург]]а 460 км па чыгунцы і 530 км па аўтамагістралі. У Чарапаўцы размешчаны Кастрычніцкі мост — першы вантавы мост Расіі.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Аляксандр Мікалаевіч Башлачоў]], савецкі рок-музыкант, паэт.
* [[Юрый Міхайлавіч Градаў]], беларускі архітэктар.
* [[Васіль Васілевіч Верашчагін]], рускі жывапісец.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Маладзечна]]
{{зноскі}}

{{Гарады Валагодскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Валагодскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Чарапавец| ]]</text>
      <sha1>mlyqp7ndcsebrdc09rqitfc0n1rx5zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Люстраныя нейроны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76826</id>
    <revision>
      <id>5212642</id>
      <parentid>4952469</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3202" sha1="shhk3qvp95e530kuv6w2k3fyg25bd79" xml:space="preserve">'''Люстраныя нейроны''' ({{lang-en|mirror neurons}}, {{lang-it|neuroni specchio}}) — [[нейрон]]ы [[галаўны мозг|галаўнога мозгу]], якія узбуджаюцца як пры выкананні пэўнага дзеяння, так і пры назіранні за выкананнем гэтага дзеяння іншай істотай. Такія нейроны былі пэўна выяўлены ў прыматаў, сцвярджаецца іх наяўнасць у [[чалавек|людзей]] і некаторых [[птушкі|птушак]]. У людзей актыўнасць мозгу, якая ўзгаднялася з паводзінамі люстраных нейронаў, была знойдзена ў лобных долях галаўнога мозгу ў частках, якія адказваюць за рэалізацыю рухальных функцый і ў цемянной долі вялікага мозгу.

Упершыню люстраныя нейроны былі выяўленыя і апісаны Джакома Рыцалаці, Віторыё Галезе і Леанарда Фагасі ва універсітэце горада Парма, Італія ў эксперыментах на малпах з увядзеннем мікраэлектродаў ў зону F5 і верхні скроневы разор.

Функцыя, якую выконваюць люстраныя нейроны да канца смутная і з'яўляецца прадметам навуковых спрэчак. Гэтыя нейроны могуць быць задзейнічаны ў разуменні дзеянняў іншых людзей і ў вывучэнні новых навыкаў шляхам пераймання. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што люстраныя нейроны могуць будаваць мадэль назіраных падзей і дзеянняў, у той час як іншыя адносяць іх функцыі да навыкаў, звязаных з прамовай. Таксама была вылучана пункт гледжання, што праблемы іх функцыянавання могуць ляжаць у аснове некаторых псіхічных захворванняў, у прыватнасці [[аўтызм]]у. Аднак, сувязь паміж дысфункцыяй люстраных нейронаў і аўтызму застаецца прадметам спрэчак і не падобна на тое, што люстраныя нейроны звязаныя з некаторымі галоўнымі сімптомамі аўтызму.

== Літаратура ==

* [https://web.archive.org/web/20140109202646/http://lit.lib.ru/k/kosonogow_w_w/kosonogow-zerkalxnyenejrony-kratkijnauchnyjobzordoc.shtml В. Косоногов Зеркальные нейроны: краткий научный обзор, Ростов-на-Дону, 2009]
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Нейрабіялогія]]</text>
      <sha1>shhk3qvp95e530kuv6w2k3fyg25bd79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крысцін Роўз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86841</id>
    <revision>
      <id>5212486</id>
      <parentid>4783457</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2493" sha1="629huzabk0i9nzsudyzl2zxw7qteho7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Роўз}}
{{Кінематаграфіст
|Імя              = Крысцін Роўз
|Арыгінал імя   = Cristine Rose
|Фота             = Cristine Rose 2009.jpg
|Подпіс          = Крысцін Роўз у 2009 годзе
|Імя пры нараджэнні = Крысцін Сью Роўз 
|Дата нараджэння    = 31.01.1951
|Месца нараджэння   = [[Лінвуд]], [[Каліфорнія]]
|Дата смерці      = 
|Месца смерці     = 
|Прафесія        = [[Актрыса]]
|Грамадзянства      = {{ЗША}}
|Гады актыўнасці  = з [[1977]]
|Кірунак      = [[Драма (жанр)|драма]], [[камедыя]], [[фантастыка]]
|Узнагароды          = 
|imdb_id          = 0004284
|Сайт             = 
}}

'''Крысцін Сью Роўз''' ({{lang-en|Cristine Sue Rose}}), нарадзілася [[31 студзеня]] [[1951 ]] года ў [[Лінвуд]]зе, [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]], [[ЗША]]) - амерыканская актрыса. Скончыла [[Стэнфардскі ўніверсітэт]]. Самыя вядомыя яе ролі — [[Анджэла Петрэлі]] і Клэр у [[Навуковая фантастыка|фантастычных]] [[серыял]]ах «[[Героі, серыял|Героі]]» і «[[Зачараваныя (тэлесерыял)|Зачараваныя]]». На рахунку Крысцін больш за 100 роляў у кіно і на тэлебачанні.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.comicbookresources.com/news/newsitem.cgi?id=10537 Interview with Cristine Rose] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100521081221/http://www.comicbookresources.com/news/newsitem.cgi?id=10537 |date=21 мая 2010 }} at CBR.com {{ref-en}}
* [http://img.photobucket.com/albums/1003/louellis/picspams/heroes/sfxheroes_025.jpg Interview with Cristine Rose] at SFX Collection {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20081008035335/http://www.tvguide.com/News/heroes-shocker-murder/070925-02 Interview with Cristine Rose] at TVGuide.com {{ref-en}}
* [http://mrmedia.com/2009/04/cristine-rose-heroes-nbc-tv-co-star-mr.html Audio interview with Cristine Rose] at MrMedia.com {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]
{{DEFAULTSORT:Роўз Крысцін}}</text>
      <sha1>629huzabk0i9nzsudyzl2zxw7qteho7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Dimitrius</title>
    <ns>2</ns>
    <id>90286</id>
    <revision>
      <id>5212722</id>
      <parentid>884620</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dimitrius</username>
        <id>20401</id>
      </contributor>
      <origin>5212722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="prako5z0et5il3w56rosxqtg6ii3jpu" xml:space="preserve">{{Babel|be-3|ru|uk-1|en-3|pl-1}}

[[ru:Участник:Dimitrius]]
[[be:Удзельнік:Dimitrius]]
[[uk:Користувач:Dimitrius]]
[[cy:Defnyddiwr:Dimitrius]]</text>
      <sha1>prako5z0et5il3w56rosxqtg6ii3jpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212734</id>
      <parentid>5212722</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dimitrius</username>
        <id>20401</id>
      </contributor>
      <origin>5212734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="lp973tgbxow404mqoo9jwtgo7wstq65" xml:space="preserve">{{Babel|be-3|ru|uk-1|en-3|cy-1|pl-1|zh-1}}

[[ru:Участник:Dimitrius]]
[[be:Удзельнік:Dimitrius]]
[[uk:Користувач:Dimitrius]]
[[cy:Defnyddiwr:Dimitrius]]
[[en:User:Dimitrius]]</text>
      <sha1>lp973tgbxow404mqoo9jwtgo7wstq65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212735</id>
      <parentid>5212734</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dimitrius</username>
        <id>20401</id>
      </contributor>
      <origin>5212735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="tvtyrhhw4c6gryhv3s4nfmxe1xcnpxj" xml:space="preserve">{{Babel|be-3|ru|uk-1|pl-1|en-3|cy-1|zh-1}}

[[ru:Участник:Dimitrius]]
[[be:Удзельнік:Dimitrius]]
[[uk:Користувач:Dimitrius]]
[[cy:Defnyddiwr:Dimitrius]]
[[en:User:Dimitrius]]</text>
      <sha1>tvtyrhhw4c6gryhv3s4nfmxe1xcnpxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Сцягафікацыя/Іран</title>
    <ns>10</ns>
    <id>90940</id>
    <revision>
      <id>5212513</id>
      <parentid>5146874</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>5212513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1025" sha1="a68rux1bbzs6yh74igvtk6e85qh85wl" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|сцягафікацыя/сцяг&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Іран
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-1933 = State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg
| flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
| flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg
| flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.png
| flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg
| flag alias-1735 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var13 = 1964
| var12 = 1933
| var11 = 1910
| var10 = 1907
| var9 = 1848
| var8 = 1797
| var7 = 1779
| var6 = 1750
| var5 = 1737
| var4 = 1736
| var3 = 1735
| var2 = 1524
| var1 = 1502
&lt;/noinclude&gt;
| памер = {{{памер|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a68rux1bbzs6yh74igvtk6e85qh85wl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212532</id>
      <parentid>5212513</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>5212532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1005" sha1="hcaav9sutxingchsj63kqmzknhy2lw3" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|сцягафікацыя/сцяг&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Іран
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-1933 = State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910).svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1848 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1797 = Fath Ali Shah Flag.svg
| flag alias-1779 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
| flag alias-1750 = Zand Dynasty flag.svg
| flag alias-1737 = Flag of Persia 1665.png
| flag alias-1736 =
| flag alias-1735 =
| flag alias-1524 = Naval flag of Persia, according to Encyclopedia Britannica 1771.svg
| flag alias-1502 = Flag of Persia 1502-1524.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var13 = 1964
| var12 = 1933
| var11 = 1910
| var10 = 1907
| var9 = 1848
| var8 = 1797
| var7 = 1779
| var6 = 1750
| var5 = 1737
| var4 = 1736
| var3 = 1735
| var2 = 1524
| var1 = 1502
&lt;/noinclude&gt;
| памер = {{{памер|}}}
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hcaav9sutxingchsj63kqmzknhy2lw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логан Лерман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93991</id>
    <revision>
      <id>5212615</id>
      <parentid>5161410</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11131" sha1="6r4pzwvkvq3yiwkytp7v0o46kdx89tb" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Лерман}}
{{Кінематаграфіст
| Імя = Логан Лерман
| Арыгінал імя = Logan Lerman
| Фота = Logan Lerman.jpg
| Шырыня = 
| Подпіс = Логан Лерман на прэм’еры фільма «Персі Джэксан і выкрадальнік маланак» у Нью-Ёрку
| Імя пры нараджэнні = Логан Уэйд Лерман
| Гады актыўнасці = з [[2000]] па цяпер. час
| Сайт = [http://www.loganlerman.com/ www.loganlerman.com]
}}
'''Логан Лерман''' ({{lang-en|Logan Lerman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], вядомы па сваіх ролях у фільмах «[[Эфект матыля (фільм)|Эфект матыля]]», «[[Геймер (фільм, 2009)|Геймер]]», «[[Персі Джэксан і выкрадальнік маланак]]».

== Біяграфія ==
Логан Лерман нарадзіўся [[19 студзеня]] [[1992]] года ў [[Беверлі-Хілз]], штат [[Каліфорнія]], [[ЗША]], у [[яўрэй]]скай сям’і&lt;ref name=&quot;dbas&quot;&gt;[http://www.imdb.com/name/nm0503567/bio Biography for Logan Lerman]{{ref-en}} на сайце [[Internet Movie Database]]&lt;/ref&gt;. Маці Лермана, Ліса ([[Дзявоцкае прозвішча|народжаная]] Голдман), працуе яго менеджарам, а бацька, Лары Лерман — бізнесмен&lt;ref name=&quot;dbas&quot; /&gt;. Скончыў школу ({{lang-en|Beverly Hills High School}})&lt;ref name=&quot;vaty&quot;&gt;[http://www.variety.com/article/VR1118025362?refCatId=13 Logan Lerman: Newest Musketeer learns along way] {{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} на сайте [[Variety]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.girl.com.au/logan-lerman-percy-jackson-lightning-thief.htm Logan Lerman Percy Jackson and the Lightning Thief Interview]{{ref-en}} на сайте ''www.girl.com.au''&lt;/ref&gt;.

Логан гаворыць, што пачаў адчуваць цікавасць да [[Акцёрскае мастацтва|акцёрскага мастацтва]] гадоў з пяці&lt;ref&gt;[http://www.blackbookmag.com/article/to-catch-a-thief-logan-lerman-in-percy-jackson-the-olympians-the-lightening/16063 An Interview with Logan Lerman of «Percy Jackson &amp; the Olympians»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100225133639/http://www.blackbookmag.com/article/to-catch-a-thief-logan-lerman-in-percy-jackson-the-olympians-the-lightening/16063 |date=25 лютага 2010 }}{{ref-en}} на сайце часопіса ''BlackBook''&lt;/ref&gt;, і што ён вырас на фільмах&lt;ref&gt;[http://www.cinemaspy.com/Interviews/Exclusive-Logan-Lerman-Talks-My-One-and-Only-and-Gamer/3043 Exclusive: Logan Lerman Talks 'My One and Only' and 'Gamer'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224115856/http://www.cinemaspy.com/Interviews/Exclusive-Logan-Lerman-Talks-My-One-and-Only-and-Gamer/3043 |date=24 снежня 2013 }}{{ref-en}} на сайце ''www.cinemaspy.com''&lt;/ref&gt;. Большасць яго сваякоў працуюць у сферы медыцыны, таму ў інтэрв’ю жартам заве сябе «паршывай авечкай»&lt;ref&gt;[http://www.teenvogue.com/industry/blogs/entertainment/2010/01/logan-lerman-percy-jackson.html hero worship: logan lerman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100306055145/http://www.teenvogue.com/industry/blogs/entertainment/2010/01/logan-lerman-percy-jackson.html |date=6 сакавіка 2010 }}{{ref-en}} на сайце часопіса ''Teen Vogue''&lt;/ref&gt;. Яму цікава ўсё, што звязана з кінаіндустрыяй. У далейшым Лерман жадае паспрабаваць сябе ва ўсіх іпастасях, звязаных з кінаіндустрыяй&lt;ref name=&quot;vaty&quot; /&gt;.

З самага дзяцінства здымаўся ў рэкламе&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/life/movies/news/2010-02-12-percy12_CV_N.htm Lightning could strike for 'Percy' and star Logan Lerman]{{ref-en}} на сайце [[USA Today]]&lt;/ref&gt;, а ў кіно дэбютаваў у 2000 годзе, зняўшыся ў ролі сына героя [[Мэл Гібсан|Мэла Гібсана]] ў фільме «[[Патрыёт, фільм|Патрыёт]]». У тым жа годзе разам з Гібсанам зняўся ў фільме «[[Чаго хочуць жанчыны]]».

У 2001 годзе сыграў персанажа [[Адам Гарсія|Адама Гарсіі]] ў дзяцінстве ў «[[Моцная жанчына|Моцнай жанчыне]]», а ў фільме 2004 года «[[Эфект матыля (фільм)|Эфект матыля]]» іграе персанажа [[Эштан Кутчэр|Эштана Кутчэра]] ў дзяцінстве. У 2003 годзе Логан зняўся ў дзвюх [[тэлестужка]]ах, і адна з роляў прыносіць яму перамогу на кінапрэміі «[[Малады акцёр (прэмія)|Малады акцёр]]» у намінацыі ''Найлепшы малады акцёр тэлестужкі''&lt;ref&gt;[http://www.youngartistawards.org/noms25.htm 25th Annual Young Artist Awards — Winners and Nominations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees |date=2 лютага 2017 }}{{ref-en}} на сайце кінапрэміі&lt;/ref&gt;. Акцёрская праца ў тэлесерыяле «[[Джэк і Бобі]]» таксама прыносіць у 2005 годзе перамогу на кінапрэміі «Малады акцёр»&lt;ref&gt;[http://www.youngartistawards.org/noms26.htm 26th Annual Young Artist Awards — Nominations / Special Awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304222052/http://www.youngartistawards.org/noms26.htm |date=4 сакавіка 2008 }}{{ref-en}} на сайце кінапрэміі&lt;/ref&gt;. У 2006 годзе галоўная роля ў фільме «Крык савы» прыносіць яшчэ адну перамогу на кінапрэміі «Малады акцёр», але ўжо ў намінацыі ''Найлепшы малады акцёр кінастужкі''&lt;ref&gt;[http://www.youngartistawards.org/noms28.htm 28th Annual Young Artist Awards — Nominations / Special Awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627043416/http://www.youngartistawards.org/noms28.htm |date=27 чэрвеня 2014 }}{{ref-en}} на сайце кінапрэміі&lt;/ref&gt;.

У 2007 годзе здымаецца разам з [[Джым Кэры|Джымам Кэры]] ў фільме [[Джоэл Шумахер|Джоэла Шумахера]] «[[Фатальны лік 23]]», а таксама ў «[[Цягнік на Юму (фільм, 2007)|Цягніку на Юму]]» з такімі акцёрамі, як [[Расел Кроу]], [[Крысціян Бэйл]] і [[Бен Фостэр]]. У 2009 годзе іграе Джорджа Хэмілтана ў «[[Мой адзіны]]», у якім [[Рэнэ Зелвегер]] іграла яго маці. У 2010 сыграў Персі Джэксана, сына [[Пасейдон]]а ў фільме [[Крыс Каламбус|Крыса Каламбуса]] «[[Персі Джэксан і выкрадальнік маланак]]», заснаваным на кнізе [[Рык Рыярдан|Рыка Рыярдана]]. За гэту ролю быў намінаваны разам з [[Джэйк Абель|Джэйкам Абелем]], які сыграў сына [[Гермес]]а, на «[[MTV Movie Awards]]» у катэгорыі ''Найлепшая бойка''&lt;ref&gt;[http://www.mtv.tv/news/winners-2010-mtv-movie-awards/ Winners: 2010 MTV Movie Awards]{{ref-en}} на сайце [[MTV]]&lt;/ref&gt;.

== Фільмаграфія ==
{{У фільме верх}}
{{У фільме|2000|[[Патрыёт (фільм)|Патрыёт]]|The Patriot|Уільям Марцін}}
{{У фільме|2000|[[Чаго хочуць жанчыны]]|What Women Want|юны Нік Маршал}}
{{У фільме|2001|[[Моцная жанчына]]|Riding in Cars with Boys|Джэйсан у 8 гадоў}}
{{У фільме|2003|Пафарбаваны дом|A Painted House|Люк Чэндлер}}
{{У фільме|2004|[[Эфект матыля (фільм)|Эфект матыля]]|The Butterfly Effect|Эван у 7 гадоў}}
{{У серыяле|2004|2005|[[Джэк і Бобі]]|Jack &amp; Bobby|Бобі МакКалістэр}}
{{У фільме|2006|Крык савы|Hoot|Рой Эберхарт}}
{{У фільме|2007|[[Фатальны лік 23]]|The Number 23|Робін Спароу}}
{{У фільме|2007|[[Цягнік на Юму (фільм, 2007)|Цягнік на Юму]]|3:10 to Yuma|Уільям Эванс}}
{{У фільме|2007|[[Прывітанне, Біл!]]|Meet Bill|«хлопец»}}
{{У фільме|2009|[[Мой адзіны]]|My One and Only|Джордж Дэверо}}
{{У фільме|2009|[[Геймер (фільм, 2009)|Геймер]]|Gamer|Сайман}}
{{У фільме|2010|[[Персі Джэксан і выкрадальнік маланак]]|Percy Jackson &amp; the Olympians: The Lightning Thief|Персі Джэксан}}
{{У фільме|2011|[[Мушкецёры (фільм)|Мушкецёры]]|The Three Musketeers|Д'Артаньян}}
{{У фільме|2012|[[Цяжкасці жыцця ізгоя]]|The Perks of Being a Wallflower|Чарлі}}
{{У фільме|2013|[[Персі Джэксан і Мора пачвар]]|Percy Jackson &amp; the Olympians: The Sea of Monsters|Персі Джэксан}}
{{У фільме ніз}}

== Цікавыя факты ==
* Спрабаваўся на ролю галоўнага героя ў фільме «[[Чалавек-павук 3D]]»&lt;ref&gt;[http://www.reuters.com/article/2010/07/02/us-spiderman-idUSTRE66109I20100702 UK-raised theater actor nabs «Spider-Man» role] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407095202/http://www.reuters.com/article/2010/07/02/us-spiderman-idUSTRE66109I20100702 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-en}} на сайце [[Reuters]]&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.loganlerman.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}}
* {{imdb name|0503567|Логан Лерман}}
* [http://www.loganlerman.ru/ Рускамоўны фан-сайт]
* [http://l-lerman.com/ Англамоўны фан-сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104012228/http://l-lerman.com/ |date=4 студзеня 2014 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Лерман Логан}}
[[Катэгорыя:Акцёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беверлі-Хілз]]</text>
      <sha1>6r4pzwvkvq3yiwkytp7v0o46kdx89tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кобрынскае гета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95462</id>
    <revision>
      <id>5212415</id>
      <parentid>4969734</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7886" sha1="d62cil2fj3czh23or263f3akdp69nwi" xml:space="preserve">'''Ко́брынскае ге́та''' ({{lang-yi|קאברינער געטא}}; ''Кобрынер гета'') — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]] ў [[Кобрын]]е, створанае [[Нацызм|нацыстамі]] ў перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі 1941-1944|акупацыі Беларусі]].

== Прыход нацыстаў ==
З пачаткам [[II сусветная вайна|II сусветнай вайны]] ў [[Кобрын]] імкнуліся бежанцы з акупаванай Польшчы, і да ўварвання Германіі ў СССР [[яўрэі]] складалі каля 70% жыхароў 10–тысячнага горада. [[23 чэрвеня]] 1941 нямецкія войскі акупавалі Кобрын, і неўзабаве тут быў створаны юдэнрат на чале з купцом Аняловічам&lt;ref name=&quot;saidnur&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://www.saidnur.ru/diaspora/264__p11.php| загаловак = Кобрин| назва праекту = «Рисале-и Нур»| выдавец = saidnur| дата = 21 кастрычніка 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 21 кастрычніка 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20111127115438/http://www.saidnur.ru/diaspora/264__p11.php| archive-date = 27 лістапада 2011| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;, які пагадзіўся супрацоўнічаць з немцамі. Яўрэі Кобрына атрымалі загад насіць на спіне жоўтыя палоскі (пазней жоўтыя нашыўкі і палоскі з [[Зорка Давіда|зоркамі Давіда]]).

У ліпені 1941 у ваколіцах вёскі [[Патрыкі]] было расстраляна ад 170&lt;ref name=&quot;morse&quot;&gt;{{Спасылка | url = http://stevemorse.org/bereza-and-antopol/kob-hist0.htm| загаловак = Kobrin history| выдавец = Stephen P. Morse | дата = 21 кастрычніка 2011 | мова = en}}&lt;/ref&gt; да 200&lt;ref name=&quot;ioffe&quot;&gt;{{Спасылка| аўтар = Эмануил Иоффе| url = http://www.homoliber.org/ru/kg/kg020103.html| загаловак = Актуальные вопросы изучения Холокоста на территории Советской Белоруссии в годы Второй мировой войны| выдавец = Homo Liber| дата = 21 кастрычніка 2011| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 21 кастрычніка 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20131109212548/http://www.homoliber.org/ru/kg/kg020103.html| archive-date = 9 лістапада 2013| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; асоб, схопленых падчас [[Лапанка|аблаў]] на кобрынскіх вуліцах. У жнівеньскай лапанцы былі схоплены, а пазней расстраляныя каля вёскі [[Імянін (Кобрынскі раён)|Імянін]] яшчэ 180 хворых і непрыдатных да працы яўрэяў.

== Гета ==
У жніўні 1941 нямецкія ўлады выдалі распараджэнне пра стварэнне двух прылеглых гета ў цэнтры горада. У гета «A», якое размяшчалася у квартале сучасных вуліц Суворава, Інтэрнацыянальнай, Кастрычніцкай, Першамайскай, былі размешчаны працаздольныя яўрэі&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{Спасылка | дата публікацыі = 1 лютага 2010| url = http://www.brest-belarus.org/br/Kobryn/Kobryn-history.i.html| загаловак = Kobryn History| выдавец = The Brest-Belarus Group| дата = 21 кастрычніка 2011 | мова = en}}&lt;/ref&gt;, усе астатнія паселеныя ў гета «B» (раён плошчы Свабоды, вуліц Савецкай, Спартыўнай, Беларускай, 17 верасня)&lt;ref name=&quot;night&quot;&gt;{{Спасылка| url = http://kobrin.h12.ru/history.html| загаловак = Гісторыя Кобрыня| выдавец = Ночной Кобрин| дата = 21 кастрычніка 2011| мова = ru| archive-url = https://web.archive.org/web/20160226195806/http://kobrin.h12.ru/history.html| archive-date = 26 лютага 2016| access-date = 21 кастрычніка 2011| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. Сюды таксама былі звезеныя яўрэі з суседніх [[штэтл]]аў (напрыклад, з [[Гайнаўка|Гайнаўкі]] і [[Белавежа|Белавежы]]). Гета пастаўляла працоўную сілу для працоўных лагероў у [[Хадасы (Жабінкаўскі раён)|Ходасах]] і [[Запруды|Запрудах]].

[[2 чэрвеня]] [[1942]] каля 1800 жыхароў гета «B» былі вывезены і забіты ў [[Бронная Гара|Броннай Гары]], а само гета было ліквідавана.

[[14 кастрычніка]] 1942 4000 жыхароў гета «A» былі расстраляны ў Барысаўскім лесе&lt;ref name=&quot;saidnur&quot;/&gt; на дарозе між Кобрынам і [[Дзівін]]ам&lt;ref name=&quot;morse&quot;/&gt;, за 14 км ад Кобрына. Падчас ліквідацыі частка жыхароў гета аказалі ўзброеные супраціўленне, невялікая колькасць яшрэяў уцякла ў навакольныя лясы і уключыліся ў партызанскую барацьбу, а некаторыя былі схаваныя мясцовымі жыхарамі. За актыўную дапамогу яўрэям (у т. л. нелегальную выдачу пасведчанняў пра хрышчэнне) 15 кастрычніка 1942 былі расстраляныя двое польскіх святароў: пробашч Ян Вольскі ({{lang-pl|Jan Wolski}}) і вікарый Уладзіслаў Грабельны ({{lang-pl|Władysław Grobelny}})&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Василий Сарычев|частка = [http://www.city-walk.brest-belarus.org/sar/167_basia_melnik.html Бася Мельник]|загаловак = В поисках утраченного времени|спасылка = http://www.city-walk.brest-belarus.org/bk/sar1.html|archive-date = 25 кастрычніка 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20091025203546/http://www.city-walk.brest-belarus.org/bk/sar1.html}}&lt;/ref&gt;.

Частка кобрынскіх яўрэяў, якія працавалі ў нямецкай гаспадарцы, улетку 1943 былі расстраляныя на падворку кобрынскай турмы&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt;.

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = Mieczysław Kitajczuk.
|частка         = «Los mieszkańców kobryńskiego getta»
|загаловак      = Burzliwe dzieje Polesia
|месца          = Wrocław
|выдавецтва     = Nortom
|год            = 2002
}}

== Спасылкі ==
* [http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11318.html Jewish Virtual Library]{{ref-en}}
* [http://www.jewishgen.org/yizkor/kobrin1/kob378.html Мемуары жыхароў Кобрынскага гета]{{ref-en}}

{{Гета на Беларусі}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Кобрына|Гета]]
[[Катэгорыя:Гета ў Беларусі]]</text>
      <sha1>d62cil2fj3czh23or263f3akdp69nwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліст Якава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108795</id>
    <revision>
      <id>5212708</id>
      <parentid>5112869</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:08:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13604" sha1="7v2j17m72vf41nlsiofmpv7in6w8r72" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва = Ліст апостала Якава
 |Ілюстрацыя                = Minuscule 319 (GA) f85r.jpg
 |Памер выявы = 150px
 |Подпіс = Пачатак ліста апостала Якава ў манускрыпце XII стагоддзя
 |Раздзел                     = Новы Запавет
 |Вікікрыніца = Саборнае пасланьне сьвятога Апостала Якуба
}}
'''Ліст апо́стала Я́кава''', '''Сабо́рны ліст Свято́га Апо́стала Ія́кава'''&lt;ref name=AK&gt;{{кніга|аўтар = Анатоль Клышка|частка = |загаловак = Новы Запавет |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Пазітыў-цэнтр |год = 2014 |том = |старонкі = |старонак = 610 |серыя = |isbn = 978-985-6983-42-2 |тыраж = 3000}}&lt;/ref&gt;, '''Сабо́рнае Пасла́нне свято́га Апо́стала Іа́кава'''&lt;ref name=BP&gt;{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Новы Запавет Госпада нашага Іісуса Хрыста|спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Прыход Свята-Петра-Паўлаўскага сабора: Медыял |год = 2017 |том = |старонкі = |старонак = 544 |серыя = |isbn = 978-985-6594-63-5 ISBN 978-985-6914-45-7 |тыраж =}}&lt;/ref&gt;, '''Ліст Яку́ба'''&lt;ref name=UC&gt;{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Біблія кананічная. Кнігі Святога Пісання Старога і Новага Запаветаў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь |год = 2017 |том = |старонкі = |старонак = 928+336 |серыя = |isbn = 978-985-6183-14-3 |тыраж = 1500}}&lt;/ref&gt;, '''Пасла́ньне Я́кава'''&lt;ref name=VS&gt;{{кніга|аўтар = Васіль Сёмуха |частка = |загаловак = Біблія. Кнігі Сьвятога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя. У беларускім перакладзе |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = DUNCANVILLE, USA |выдавецтва = WORLD WIDE PRINTING |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 1538 |серыя = |isbn = 1-58712-085-2 |тыраж = 10000}}&lt;/ref&gt; — адзін з лістоў [[Апосталы|апосталаў]], які ўваходзіць у спіс кніг [[Новы Запавет|Новага Запавета]]. Звычайна паводле [[Праваслаўе|візантыйскай традыцыі]] змяшчаецца пасля кнігі [[Дзеянні Апосталаў|Дзеянняў апосталаў]] перад [[Першы ліст Пятра|першым лістом апостала Пятра]], аднак паводле [[Каталіцтва|заходняй традыцыі]] можа размяшчацца пасля ліста [[Яўрэям]].

== Адрасат ==
Ліст Якава не мае канкрэтнага адрасату, ён не накіраваны да якой-небудзь асобы ці асобнай царквы, ці цэрквам нейкай мясцовасці. У першым вершы аўтар вызначае адрасата: «дванаццаць [[Ізраільскія плямёны|кален Ізраіля]] ў расцярушанні»&lt;ref&gt;Як 1:1&lt;/ref&gt;. Такім чынам, ліст накіраваны да вернікаў-[[Яўрэі|яўрэяў]] у [[Дыяспара|Дыяспары]]. Аднак, ліст мог датычыцца не толькі хрысціян-яўрэяў, але і ўсіх вернікаў з кожнага народу.

== Аўтар ==
У вершым лісце вызначаецца аўтар — гэта Якаў, які вызначае сабе служкай [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]]. Імя «Якаў» было досыць распаўсюджанае, і ў старажытнай царкве былі вядомы некалькі асоб з такім імем. Аднак, хутчэй за ўсё гэта — Якаў, брат Хрыста. З [[Евангелле|Евангелляў]] вядома, што родныя браты Ісуса не падтрымалі Яго вучэння падчас Ягонага жыцця. Але пасля смерці Хрыста Якаў прыняў вучэнне Хрыста і праз хуткі час заняў пануючае становішча ў царкве ў [[Іерусалім]]е. Якаў карыстаўся вялікай пашанай сярод вернікаў. Памёр Якаў пакутніцкай смерцю ў [[62]] годзе н.э.

== Асаблівасці ліста і кананічнасць ==
У лісце ёсць пачатак, але няма заканчэння. Ліст вылучаецца добрай, але, ў той жа час, простай [[Грэчаская мова|грэчаскай мовай]], вытанчаным стылям. Відавочна, што аўтар па-майстэрску валодае літаратурнымі прыёмамі.

Ліст даволі доўгі час не быў вядомы большасці цэркваў. Калі ж пра яго стала шырока вядома, то да ліста аднесліся даволі засцярожана, таму што ў гэты час хадзіла вялікая колькасць [[Апокрыф|апакрыфічных твораў]] ці проста падробак. Гэтым можа тлумачыцца той факт, што ліст адсутнічае ў спісах старадаўніх канонаў. Ва [[Праваслаўе|Усходняй царкве]] ліст быў прыняты раней, чым [[Каталіцтва|на Захадзе]], але і не аднагалосна. У Заходняй царкве ў апостальскім паходжанні ліста сумняваліся даўжэй, ліст увайшоў у канон толькі ў канцы IV стагоддзя.

== Змест ліста ==
Ліст ўяўляе сабой твор з даволі прадуманай кампазіцыяй. Аўтар падымае тры асноўныя тэмы: выпрабаванні, розум і багацце-жабрацтва. Гэтыя тэмы падымаюцца не паслядоўна, а ствараюць складаную структуру і разглядаюцца з розных бакоў. Выпрабаванні павінны прыносіць радасць, аднак могуць пры няправільных адносінах пераўтварыцца ў спакусу. Гэта здараецца пры няправільным разуменні мудрасці і імкненні да зямнога розуму, які ў лісце называецца «бясоўскім». Розум праяўляецца таксама ў верных адносінах да мовы. Пакланенне багаццю таксама вынік адсутнасці духоўнага розуму. Пасля тэмы беднасці апостал пераходзіць да асуджэння багатых і рабалепных адносін жабракоў да заможных братоў у царкве. На практычным прыкладзе апостал паказвае, што такія адносіны супярэчаць [[Дзесяць запаведзяў|Закону Божаму]]. Асаблівую ўвагу аўтар звяртае на сувязь веры і дзеянняў, нагадваючы, што вера без практычных дзеянняў — мёртвая. Сканчваецца ліст словамі пра дапамогу адзін аднаму і неабходнасці прабачэння бліжняга.

== Час і месца напісання ліста ==
Нават прыкладна цяжка вызначыць час і месца напісання, ліст мог быць напісаны ў Іерусаліме недзе паміж [[51]] і [[62]] годамі.

== Сціслы план ліста ==
* Прывітанне (1:1)
* Выпрабаванні, розум і багацце (1:2-11)
* Выпрабаванні, мова і дзеянні (1:12-27)
* Пакланенне перад багатымі (2:1-13)
* Вера і дзеянні (2:14-26)
* Неабходнасць кантроля мовы (3:1-18)
* Небяспека кампрамісу з мірам (4:1-12)
* Выпрабаванні багаццем (4:13-5:6)
* Розныя настаўленні (5:7-20)

== Пераклады ==
* [https://bible.by/skoryna/45/1/ Іаковлево соборъное послание еже] ([[Біблія Францыска Скарыны]])
* [https://bible.by/bbs/45/1/ Пасланьне Якава] у перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [https://bible.by/bbc/45/1/ Саборнае Пасланне святога Апостала Іакава] ў перакладзе Біблейскай камісіі Беларускай праваслаўнай царквы
* [https://catholic.by/3/images/files/doc/bible/Epistula_Iacobi.pdf Пасланне святога Якуба] Секцыі па перакладзе літургічных тэкстаў і афіцыйных дакументаў Касцёла Камісіі Божага Культу і Дысцыпліны Сакрамэнтаў пры [[Канферэнцыя Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі|Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў у Беларусі]]
* [https://knihi.com/none/Novy_Zapaviet_i_Prypoviesci.html#chapter269 Паўсюднае пасланьне апостала Якуба] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=793 Суборны ліст сьвятога Якава апостала] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602214621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=793 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=773 Саборнае пасланьне сьв. апостала Якуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602214009/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=773 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=846 Ліст сьв. ап. Якуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602215524/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=846 |date=2 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Уладзіслаў Чарняўскі|Уладзіслава Чарняўскага]]
* [https://bible.by/bpt/45/1/ Ліст Якуба] ў перакладзе [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|П. С. Татарыновіча]]
* [https://bible.by/bak/45/1/ Сабо́рны ліст Свято́га Апо́стала Ія́кава] ў перакладзе [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|А. К. Клышкі]]
* [https://bible.by/bvc-2017/45/1/ Ліст Якуба] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bsm/45/1/ Саборнае Пасланьне Якуба] ў перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава
* [https://web.archive.org/web/20260516053325/https://biblia.by/prystauka/45/1/ Пасланне Якуба] ў перакладзе [[Ягор Уладзіміравіч Прыстаўка|Ягора Прыстаўкі]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Джон Ф. Мак-Артур. Толкование книг Нового Завета – Иакова. СПб.: «Библия для всех», 2005. – 240 с. ISBN 5-7454-0924-х
* Алек Мотиер. Послание Иакова. Пер. с англ. — СПб.: Мирт, 2000. — 267 с.ISBN 5-88869-088-0. 
* Мэтью Генри. Толкование на книги Нового Завета. Том 5: Послания от Иакова — Коринфянам. 1999. 406 с.

{{Кнігі Новага Запавету}}
{{бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Новага Запавету]]
[[Катэгорыя:Саборныя лісты]]</text>
      <sha1>7v2j17m72vf41nlsiofmpv7in6w8r72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Напалеон Казіміравіч Чарноцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111997</id>
    <revision>
      <id>5212643</id>
      <parentid>5145083</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5212643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7613" sha1="6hm577q0rjscv79c1ep4ubw6zttl59c" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Чарноцкі}}
{{Пісьменнік}}
'''Напалеон Казіміравіч Чарно́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі публіцыст, перакладчык.

== Біяграфія ==
Са шляхецкага роду [[Чарноцкія герба «Ліс»|Чарноцкіх герба «Ліс»]], сын [[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|Казіміра Чарноцкага]]. Нарадзіўся ў сямейным маёнтку [[Нача (Ляхавіцкі раён)|Нача]] Слуцкага павету. Выхоўваўся ў дэмакратычнай атмасферы. Скончыў [[Слуцкая гімназія|Слуцкую гімназію]] (1887), у час навучання ўваходзіў у тайны гурток самаадукацыі. Быў адказным за тайную школьную бібліятэку, у якой апрача рускамоўных сацыялістычных выданняў было некалькі дзясяткаў польскіх кніжак, падараваных [[Эма Яленская|Эмай Дмахоўскай-Яленскай]]. Разам з Антонам Ражавым і іншымі гімназістамі перапрацаваў польскамоўную агітацыйную брашуру «Ojciec Szymon» («Бацька Шыман»), якую выдалі ў беларускамоўным варыянце на гектографе пад назвай «Дзядзька Антон» (1885).

Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1894), атрымаў медыцынскую адукацыю. У [[Масква|Маскве]] ўваходзіў у тайныя студэнцкія сацыялістычныя гурткі. За ўдзел у хваляваннях 1890 года выключаны з універсітэта і сасланы ў бацькоўскі маёнтак [[Пятроўшчына (Мінск)|Пятроўшчына]] пад нагляд паліцыі.

Працаваў урачом у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]], [[Іўе|Іўі]], [[Нясвіж]]ы, Навагрудку і Свіслачы. У 1904—1905 гадах мабілізаваны на Маньчжурскі фронт.

У 1906 годзе ў Пятроўшчыне пад Мінскам на сядзібным двары [[Пятроўшчынскі паказ|здзейснена пастаноўка]] аднаактовай п’есы-вадэвіля «[[Па рэвізіі]]» ўкраінскага драматурга [[Марка Крапіўніцкі|Маркі Крапіўніцкага]], імаверна, у беларускім перакладзе Напалеона Чарноцкага (тым часам відаць ужо ўладальніка сядзібы па смерці бацькі).

У 1908—1912 гадах у эміграцыі ў [[Канада|Канадзе]]. 3 1918 года ў [[Варшава|Варшаве]], пасля ў [[Вільня|Вільні]]. У 1922 годзе ўступіў у [[Польская сацыялістычная партыя|Польскую партыю сацыялістычную (ППС)]]. 3 1928 года працаваў лекарам на [[Валынь|Валыні]], з 1931 года ў [[Ліда|Лідзе]]. У 1934 годзе пакінуў лекарскую практыку. 3 1936 года жыў у маёнтку Вялікая Лябёдка (цяпер [[Шчучынскі раён]]), заснаваў там плантацыю лекавых раслін. Памёр у Вялікай Лябёдцы, пахаваны ў [[Скрыбаўцы (Мажэйкаўскі сельсавет)|Скрыбаўцах]]&lt;ref&gt;https://pawet.net/files/zl_1937_8.pdf&lt;/ref&gt;.

== Творчасць, публіцыстыка ==
Першая літаратурная праца — удзел у перакладзе і выданні першага варыянта рэвалюцыйнай брашуры «[[Дзядзька Антон]]» (1885, не выяўлена); браў удзел у выданні другога варыянта (1892; з [[Мар'ян Абрамовіч|М. Абрамовічам]]). Пераклаў на польскую мову апавяданне [[У. Караленка|У. Караленкі]] «У дрэннай кампаніі» (каля 1887, не выяўлена, захаваліся 2 лісты Н. Чарноцкага да пісьменніка), на беларускую мову п’есы «Сватанне» [[А. Чэхаў|А. Чэхава]] і «Пашыліся ў дурні» [[М. Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]] (1910). У артыкуле «Да пытання пра беларускую народную школу» (1908) выступіў у абарону беларускай мовы, з прыязнасцю пісаў пра творчасць [[Я. Колас]]а, паказаў добрае веданне беларускага фальклору. Аўтар сацыяльна-эканамічных брашур «Як будзе з зямлёю?» (1907) і «Што дзяліць, а што не, каб супакой быў на свеце», успамінаў пра рэвалюцыйны рух, М. Абрамовіча, публіцыстычных артыкулаў у «[[Наша ніва (1906)|Нашай ніве]]» і «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольнай Беларусі]]». Як публіцыст выступаў таксама ў выданнях «Минский курьер», «Głos» (Варшава), «Źródła mocy» (Вільня) і інш.

== Бібліяграфія ==
* Przyczynki do historii PPS // Księga Pamiątkowa PPS. Warszawa, 1923.
* Marian Abramowicz (wspomnienie pośmiertne) // Przegląd Wileński. 1925. № 1.
* Батлейкі з ваколіц Начы // Народны тэатр. Мн., 1983.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Александровіч С.'' Пуцявіны роднага слова. Мн., 1971.
* ''Скалабан В.'' Працяг гісторыі з «Дзядзькам Антонам» // Полымя. 1988. № 2.
* '' Туронак Ю.'' Вакол абставін публікацыі «Дзядзькі Антона» / пер. з пол. // Туронак Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі. Вільня, 2006.
* '' Каханоўскі Г.'' Таямніцы за чортавым мостам // Маладосць. 1992. № 5.

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Чарноцкі Напалеон Казіміравіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Слуцкай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Чарноцкія герба «Ліс»]]</text>
      <sha1>6hm577q0rjscv79c1ep4ubw6zttl59c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карабахскае ханства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112008</id>
    <revision>
      <id>5212512</id>
      <parentid>4731374</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>5212512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="bpjphn4czk91kjnxweh9tnfzdxm9j45" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва                         =Карабахскае ханства
|саманазва                     =Qarabağ xanlığı
|статус                           =Ханства
|герб                             =
|карта                            =Khanate of Karabakh in 1809-1817.JPG
|апісанне                         =Ханства на карце ваенных дзеянняў у Закаўказскім краі (1809 - 1817) з межамі паводле [[Гюлістанскі мірны дагавор|Гюлістанскага мірнага дагавора]]. [[Тыфліс]], [[1902]]
|p1                               = Карабахскае бейлербегства
|flag_p1                          =
|p2                               = 
|flag_p2                          = 
|p3                               =
|flag_p3                          =
|p4                               =
|flag_p4                          =
|утворана                       =[[1747]]
|ліквідавана                    =[[1822]]
|s1                               = Карабахская правінцыя
|flag_s1                          = Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg
|s2                               =
|flag_s2                          =
|s3                               =
|flag_s3                          =
|s4                               =
|flag_s4                          =
|сталіца                          = [[Баяцкая крэпасць|Баят]] (1747—1751)&lt;br /&gt;[[Шахбулаг]] (1751)&lt;br /&gt;[[Шуша]] (Панахабад; 1751—1822)
|мова                             = персідская, армянская&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= George Bournoutian|частка= Eastern Armenia from the Seventeenth Century to the Russian Annexation|спасылка частка= |загаловак= The Armenian People From Ancient to Modern Times: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century|арыгінал= |мова= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= Edited by Richard G. Hovannisian |выданне= |месца=1997 |выдавецтва=Macmillan |год= |том=II |старонкі=96 |слупкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}&lt;/ref&gt;, цюркская (азербайджанская&lt;ref name=&quot;bertsch297&quot;&gt;{{cite book
  | last = Bertsch
  | first =Gary Kenneth 
  | title =Crossroads and Conflict: Security and Foreign Policy in the Caucasus and Central Asia
  | publisher =Routledge
  |year=2000
  | location =
  | pages =297: ''&quot;Shusha became the capital of an independent &quot;Azeri&quot; khanate in 1752 (Azeri in the sense of Muslims who spoke a version of the Turkic language we call Azeri today).&quot;''
  | isbn =0415922739}}&lt;/ref&gt;)
|валюта = абасі&lt;ref&gt;А. Г. Казанцев, Исламские монеты VII—XVI веков. Обзор. Екатеринбург, 2006, c.90&lt;/ref&gt; шахі, панахабадзі&lt;ref&gt;Zambaur de E. Manuel de Genealogie et de Chronologie pour l’Histoire de l’lslam. Hannover, 1927 (перавыданне — Bad Pyrmont, 1955), c.184&lt;/ref&gt;, сахібкран
|форма праўлення = [[Абсалютная манархія]]
|тытул_кіраўнікоў = Ханы (кіраўнікі) Карабаха
|год_кіраўніка1 = [[1747]]—[[1759]]
|кіраўнік1 = [[Панах Алі-хан]] (заснавальнік)
|год_кіраўніка2 = [[1759]]—[[1806]]
|кіраўнік2 = [[Ібрагім Халіл-хан]]
|год_кіраўніка3 = [[1806]]—[[1822]]
|кіраўнік3 = [[Мехцікулі-хан]]
|дынастыя = [[Джэваншыры]]
|рэлігія = [[ААЦ]], [[Іслам]]
|плошча = 17 тыс. кв. км&lt;ref&gt;Обозрение российских владений за Кавказом в статистическом, этнографическом, топографическом и финансовом отношениях. Тома I—IV. СПб., 1836.т. II, с.257&lt;/ref&gt;
|насельніцтва = па даных на 1823, на тэрыторыі былога ханства пражывала 20095 сем'яў&lt;ref&gt;«Описание Карабахской провинции, составленное в 1823 году по распоряжению главноуправляющего в Грузии Ермолова действительным статским советником Могилевским и полковником Ермоловым». Тифлис, 1866.&lt;/ref&gt;
|дадатковы_параметр1 =
|змесціва_параметру1 =
|Этап1 =
|Дата1 =
|Год1 =
|Этап2 =У складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]
|Дата2 =З 1805
|Год2 =
|Этап3 =
|Дата3 =
|Год3 =
|Этап4 =
|Дата4 =
|Год4 =
|Этап5 =
|Дата5 =
|Год5 =
|Этап6 =
|Дата6 =
|Год6 =
|дадатковы_параметр2 =
|змесціва_параметру2 =
|да =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|пасля =
|п1 =
|п2 =
|п3 =
|п4 =
|п5 =
|п6 =
|п7 =
}}
{{Гісторыя Арменіі}}
'''Карабахскае ханства''' — феадальная дзяржава ў Закаўказзі (сярэдзіна XVIII — пачатак XIX стагоддзяў), якая вылучылася са складу [[Іран]]а. Заснавальнік — Панах Аліхан. Сталіцай з’яўляўся горад Панахабад. З 1805 — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з 1822 — расійская правінцыя.

У цяперашні час тэрыторыя былога Карабахскага ханства юрыдычна ўваходзіць у склад [[Азербайджан|Азербайджанскай Рэспублікі]] і [[Арменія|Арменіі]] (Зангезур). Фактычна вялікая частка тэрыторыі ханства, якая належыць Азербайджану, кантралюецца [[НКР|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8|||38}}

[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Арменіі]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Азербайджана]]
[[Катэгорыя:Нагорны Карабах]]
[[Катэгорыя:Ханствы]]
[[Катэгорыя:1747 год у Азіі]]</text>
      <sha1>bpjphn4czk91kjnxweh9tnfzdxm9j45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лана Дэль Рэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112134</id>
    <revision>
      <id>5212589</id>
      <parentid>5188226</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18286" sha1="8f9epmojdvzrl8nxb3fjq0xerma7c85" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Рэй}}
{{Музыкант
| Імя = Лана Дэль Рэй
| Подпіс = Lana Del Rey
| Лога = 
| Фота = 
| Апісанне_фота = Лана Дэль Рэй на адной з фотасесій
| Поўнае_імя = Элізабэт Грант
| Дата_нараджэння = 21.6.1985
| Год_нараджэння = 
| Месца_нараджэння = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]
| Дата_смерці = 
| Месца_смерці = 
| Гады = з 2008 года
| Нацыянальнасць = 
| Краіна = {{USA}}
| Прафесіі = [[спявачка]] &lt;br /&gt; аўтар-выканаўца
| Інструменты = піяніна, гітара, голас
| Жанры = [[Інды-поп]]
| Псеўданімы = 
| Гурты = 
| Супрацоўніцтва = 
| Лэйблы = Stranger, [[Interscope Records|Interscope]], Polydor Records
| Сайт = {{URL|lanadelrey.com}}
}}
'''Элізабэт Грант''' ({{lang-en|Elizabeth Grant}}; нар. {{ДН|21|6|1985}}&lt;ref name=age&gt;{{cite journal|last1=Hiatt|first1=Brian|title=Lana Del Rey&amp;nbsp;– The Saddest, Baddest Diva in Rock|journal=[[Rolling Stone]]|date=July 18, 2014|issue=1212|page=44|quote=Del Rey is four days away from her 29th birthday (for reasons she can't explain, she's usually reported to be a year younger), but looks, at the moment, like a college junior home for the summer.}}; {{cite web|last1=Jackson|first1=Ron|title=July 4, 2008 Post|url=http://www.dnjournal.com/archive/lowdown/2008/dailyposts/07-04-08.htm|website=Domain Name Journal|accessdate=July 18, 2014|date=July 4, 2008}}; {{cite web|title=Girl, Interrupted: Lizzy Grant Becomes Lana Del Rey|url=http://blurtonline.com/feature/girl-interrupted-lizzy-grant-becomes-lana-del-rey-2/|website=[[Blurt (magazine)|Blurt]]|accessdate=July 18, 2014|year=2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620161042/http://blurtonline.com/feature/girl-interrupted-lizzy-grant-becomes-lana-del-rey-2/|archivedate=20 чэрвеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Нью-Ёрк), больш вядомая як '''Лана Дэль Рэй''' ({{lang-en|Lana Del Rey}}) — амерыканская спявачка, аўтар-выканаўца. Яе псеўданім складацца з імя актрысы [[Лана Цёрнер|Ланы Цёрнер]] і назвы аўтамабіля [[Ford Del Rey]]&lt;ref&gt;{{cite web|last=Dobbins |first=Amanda |url=http://nymag.com/daily/entertainment/2011/09/lana_del_rey.html |title=Meet Lana Del Rey, the New Singer Music Bloggers Love to Hate - Vulture |publisher=Nymag.com |date=2011-09-21 |accessdate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Morris |first=Andy |url=http://www.gq-magazine.co.uk/entertainment/articles/2011-09/19/gq-music-lana-del-rey-video-games-interview/blue-jeans |title=Lana Del Rey Video Games interview - GQ Music - GQ.COM (UK) |publisher=Gq-magazine.co.uk |date=2011-09-19 |accessdate=2011-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928034320/http://www.gq-magazine.co.uk/entertainment/articles/2011-09/19/gq-music-lana-del-rey-video-games-interview/blue-jeans |archivedate=28 верасня 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Stuart Heritage |url=http://www.guardian.co.uk/music/2011/sep/17/lana-del-rey |title=Lana Del Rey is a YouTube pop sensation. But how do you get the look? &amp;#124; Music |publisher=The Guardian |date= |accessdate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian1&quot;&gt;{{cite web|author=Rosie Swash |url=http://www.guardian.co.uk/music/2011/sep/04/one-to-watch-lana-del-rey |title=One to watch: Lana Del Rey &amp;#124; Music &amp;#124; The Observer |publisher=Guardian |date= |accessdate=2011-09-27}}&lt;/ref&gt;.

Упершыню вядомасць прыйшла да Ланы Дэль Рэй летам 2011 года пасля выпуска відэакліпа «Video Games», які праглядзелі 600 тысяч разоў у Інтэрнэце на працягу трох тыдняў. Яе голас параўноўваюць з такімі вакалісткамі, як [[Нэнсі Сінатра]], [[Shivaree|Амброзія Парслі]] і Чайна Форбс з [[Pink Martini]]. Сярод дэбютанатў 2011 года яе супастаўлялі з [[Ганна Кальві|Ганнай Кальві]]&lt;ref name=&quot;OS2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.openspace.ru/music_modern/projects/20749/details/30192/|title=Lana Del Rey. «Blue Jeans»|author=|date=15.09.2011|publisher=OpenSpace.ru|accessdate=2011-10-25}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

[[24 кастрычніка]] 2011 года Лана Дэль Рэй атрымала ўзнагароду [[Q Awards]] у спецыяльнай катэгорыі «Будучая зорка»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.qthemusic.com/2011/10/adele_coldplay_u2_bon_iver_noe.html|title=Adele, Coldplay, U2, Bon Iver, Noel Gallagher, Tinie Tempah… Q Awards 2011: the winners|date=24.10.2011|work=qthemusic.com|lang=en|accessdate=2011-10-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/62h6FOAPq?url=http://news.qthemusic.com/2011/10/adele_coldplay_u2_bon_iver_noe.html|archivedate=25 кастрычніка 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 2012 годзе яна была ўзнагароджана прэміяй [[BRIT Awards]] у катэгорыі «Міжнародны прарыў».

4 снежня 2021 года атрымала ўзнагароду «Артыст дзесяцігоддзя»&lt;ref&gt;[https://variety.com/2021/music/news/lana-del-rey-speech-variety-decade-award-1235126375/ Пра атрыманне ўзнагароды «Артыст дзесяцігоддзя»]&lt;/ref&gt; ад выдавецтва [[Variety]].

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы (LP) ===
{|class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;border=1&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;8&quot;| Вышэйшае месца ў хіт-парадзе
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Ultratop 50|BEL&lt;small&gt; (FL)]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;fla&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Discografie - Lana Del Rey|language=Dutch|work=ultratop.be|publisher=Hung Medien|accessdate=October 27, 2011}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Ultratop 40|BEL&lt;small&gt; (WA)]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;wal&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Discographie - Lana Del Rey|language=French|work=ultratop.be|publisher=Hung Medien|accessdate=October 27, 2011}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Canadian Albums Chart|CAN]] &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/#/charts/canadian-albums?chartDate=2012-02-18 Canadian Albums — Week of February 18, 2012]. [[Billboard.com]]&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;|[[Irish Albums Chart|IRE]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;ire&quot;&gt;{{cite web|url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Discography - Lana Del Rey|work=irish-charts.com|publisher=Hung Medien|accessdate=October 27, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209232938/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|archive-date=9 лютага 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;|[[MegaCharts|NLD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dutchcharts.nl/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Discography - Lana Del Rey|work=dutchcharts.nl/|publisher=Hung Medien}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;|[[Media Control Charts|GER]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.charts.de/song.asp?artist=Lana+Del+Rey&amp;title=Video+Games&amp;cat=s&amp;country=de|title=Lana Del Rey, Video Games|work=dutchcharts.nl/|publisher=charts.de.|accessdate=31 сакавіка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131211185757/http://www.charts.de/song.asp?artist=Lana+Del+Rey&amp;title=Video+Games&amp;cat=s&amp;country=de|archivedate=11 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;|[[UK Albums Chart|UK]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=13032|title=Chart Stats - Lana Del Rey|work=chartstats.com|publisher=Chart Stats|accessdate=October 27, 2011|archiveurl=https://archive.today/20121216054442/http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=13032|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;|[[Billboard 200|US]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.billboard.com/#/charts/billboard-200?chartDate=2012-02-18 Billboard 200 — Week of February 18, 2012]. Billboard.com&lt;/ref&gt;

|-
|2010
|align=left| '''''Lana Del Rey'''''
* Дата выпуску: 4 студзеня 2010&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amazon.com/Lana-Del-Ray/dp/B0030HGJKU |title=Lana Del Ray: Lana Del Ray: MP3 Downloads |publisher=Amazon.com|accessdate=2012-01-22}}&lt;/ref&gt;
* Лэйбл: 5 Points
* Фарматы: [[CD]], [[Загрузка музыкі|загрузка]]
| — || — || — || — || — || — || — || —
|-
|2012
|align=left| '''''Born To Die'''''
* Дата выпуску: 30 студзеня 2012
* Лэйбл: Stranger, [[Interscope Records|Interscope]], [[Polydor Records|Polydor]]
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
| 2 || 1 || 3 || 1 || 2 || 1 || 1|| 2
|-
|2014
|'''''Ultraviolence'''''
* Дата выпуску: 13 чэрвеня 2014
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2015
|'''''Honeymoon'''''
* Дата выпуску: 18 верасня 2015
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2017
|'''''Lust For Life'''''
* Дата выпуску: 21 ліпеня 2017
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2019
|'''''Norman Fucking Rockwell!'''''
* Дата выпуску: 30 жніўня 2019
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2021
|'''''Chemtrails Over The Country Club'''''
* Дата выпуску 19 сакавіка 2021
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2021
|'''''Blue Banisters'''''
* Дата выпуску: 22 кастрычніка 2021
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2023
|'''''Did you know that there’s a tunnel under Ocean Blvd'''''
* Дата выпуску: 24 сакавіка 2023
* Лэйбл: Polydor, Interscope Records
* Фарматы: CD, загрузка, [[грампласцінка]]
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
|2026
|'''''Stove'''''
|
|
|
|
|
|
|
|
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Міні-альбомы (EP)
!Год
!Альбом
!
!
|-
|2012
|Paradise
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|}

=== Сінглы ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Сінгл
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;12&quot;| Вышэйшае месца ў хіт-парадзе
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Hot 100|US]] &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allmusic.com/album/born-to-die-r2318989/charts-awards/billboard-single Born to Die — Charts &amp; Awards]&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[UK Singles Chart|GB]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theofficialcharts.com/artist/_/lana%20del%20rey/|title=Дыскаграфія Lana Del Rey |publisher=[[The Official Charts Company]]|lang=en|accessdate=2011-11-29}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[ARIA Charts|AU]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Дыскаграфія Lana Del Rey|work=australian-charts.com|publisher=Hung Medien|lang=en|accessdate=2012-01-23}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Ultratop|BEL (FL)]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;belgium&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ultratop.be/en/showperson.asp?name=Lana+Del+Rey|title=Дыскаграфія Lana Del Rey |language=en|publisher=[[Ultratop]]|accessdate=2011-11-29}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| BEL (WA)&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;belgium&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Irish Singles Chart|IRE]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey |title=Дыскаграфія Lana Del Rey |publisher=[[Irish Recorded Music Association]]. Hung Medien |accessdate=2011-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209232938/http://irish-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey |archive-date=9 лютага 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[MegaCharts|NLD]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top40.nl/bundle.aspx?bundle_id=580852&amp;tid=1|title=Lana Del Rey — Video Games|work=top40.nl|lang=nl|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AMQXld6N?url=http://www.top40.nl/lana-del-rey/lana-del-rey-video-games_22193|archivedate=1 верасня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Media Control Charts|DE]] &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.charts.de/suche.asp?search=Lana+Del+Rey&amp;country=de&amp;x=9&amp;y=7|title=Пошук «Lana Del Rey»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421103846/http://www.charts.de/suche.asp?search=Lana+Del+Rey&amp;country=de&amp;x=9&amp;y=7|archivedate=21 красавіка 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Syndicat National de l’Édition Phonographique|FR]] &lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;fra&quot;&gt;{{cite web|url=http://lescharts.com/showperson.asp?name=Lana+Del+Rey|title=Дыскаграфія Lana Del Rey|work=lescharts.com|publisher=Hung Medien|lang=fr|accessdate=2011-11-29}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Schweizer Hitparade|CH]] &lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;swi&quot;&gt;{{cite web|url=http://swisscharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Дыскаграфія Lana Del Rey|work=swisscharts.com|publisher=Hung Medien|lang=en|accessdate=2011-11-29}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Tracklisten|DK]] &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Дыскаграфія Lana Del Rey|work=danishcharts.com|publisher=Hung Medien|lang=en|accessdate=2011-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531204246/http://danishcharts.com/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|archivedate=31 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:80%;&quot;| [[Ö3 Austria Top 40|AT]] &lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Lana+Del+Rey|title=Дыскаграфія Lana Del Rey|work=austriancharts.at|publisher=Hung Medien|lang=en|accessdate=2011-11-29}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2008
! scope=&quot;row&quot;| «Kill Kill»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/kill-kill-r1659737|title=Kill Kill — Lizzy Grant|publisher=AllMusic|lang=en|accessdate=2012-01-10}}&lt;/ref&gt;
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| ''Lana Del Rey''
|-
|2011
! scope=&quot;row&quot;| «Video Games»
| 91
| 9
| 23
| 2
| 2
| 6
| 11
| 1
| 2
| 2
| 18
| 2
|rowspan=2| ''Born to Die''
|-
| 2012
! scope=&quot;row&quot;| «Born to Die»
| —
| 9
| 34
| 14
| 10
| 12
| —
| —
| 13
| 13
| 7
| 10
|}

=== Іншыя песні ў хіт-парадах ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Год
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Песня
! scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;3&quot;| Вышэйшае месца
! scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Альбом
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FR]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;fra&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[Schweizer Hitparade|CH]]&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;swi&quot;/&gt;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot;| [[UK Singles Chart|GB]]&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zobbel.de/cluk/111029cluk.txt|title=UK Singles Chart - New Entries, Week Ending: October 29, 2011|publisher=Zobbel.de|date=2011-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
! scope=&quot;row&quot;| «Blue Jeans»
| 16 || 39 || 119
| rowspan=&quot;3&quot;| ''Born to Die''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 2012
! scope=&quot;row&quot;| «Radio»
| 67 || — || —
|-
! scope=&quot;row&quot;| «Summertime Sadness»
| 56 || — || —
|}

=== Відэакліпы ===
* «Kill Kill» (2008)
* «Kinda Outta Luck»
* «You Can Be the Boss»
* «Diet Mtn. Dew»
* «Video Games» (2011)
* [http://www.youtube.com/watch?v=8t-I-Lqy06g «Blue Jeans»] (2011)
* [http://www.youtube.com/watch?v=Bag1gUxuU0g «Born to Die»] (2011)
* [http://www.youtube.com/watch?v=JRWox-i6aAk&amp;context=C49195d9ADvjVQa1PpcFMp5lghvV4WamQxxl1KtfmSOBlXsSTQenY= «Blue Jeans»] (2012)

== Узнагароды і намінацыі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год
! Прэмія
! Катэгорыя
! Вынік
|-
| 2011
| [[Q Awards]]
| Будучая зорка
| {{won}}
|-
|rowspan=4| 2012
| [[BRIT Awards 2012 года|BRIT Awards]]
| Міжнародны прарыў
|{{won}}
|-
|rowspan=3|[[NME Awards]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/news/arctic-monkeys/61733|title=Arctic Monkeys, Noel Gallagher, The Vaccines, Lana Del Rey nominated for NME Awards 2012|date=2012-01-30|work=[[New Musical Express|nme.com]]|lang=en|accessdate=2012-02-01}}&lt;/ref&gt;
|Найлепшы навічок
|{{nom}}
|-
|Найлепшы трэк («Video Games»)
|{{nom}}
|-
|Найлепшы відэакліп («Video Games»)
|{{nom}}
|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commonscat|Lana Del Rey}}
* {{Official website|lanadelrey.com|Ланы Дэль Рэй}}
* [https://www.youtube.com/channel/UCqk3CdGN_j8IR9z4uBbVPSg YouTube]-канал спявачкі

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нью-Ёрку]]</text>
      <sha1>8f9epmojdvzrl8nxb3fjq0xerma7c85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Імперыя Цімурыдаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112220</id>
    <revision>
      <id>5212510</id>
      <parentid>5177710</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>5212510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12979" sha1="8j6mluprj1ygtrpeprryjhwxhmq7hw2" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва                         = Дзяржава Цімурыдаў
|саманазва                     = {{lang-fa|تیموریان}}
|статус = Імперыя ў Сярэдняй Азіі
|гімн =
|сцяг = Timurid.svg
|апісанне_сцяга =
|герб =
|апісанне_герба =
|карта = Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png
|апісанне = Дзяржава Тамерлана
|p1 = Чагатайскі ўлус
|flag_p1 =
|p2 = Кара-Каюнлу
|flag_p2 = Flag of None.svg
|p3 = Сербедары
|flag_p3 =
|p4 = Залатая Арда
|flag_p4 = Golden Horde flag 1339.svg
|утворана = 1370
|ліквідавана = 1526
|s1 = Узбекскае ханства
|flag_s1 =
|s2 = Бухарскае ханства
|flag_s2 =
|s3 = Сефевіды
|flag_s3 =
|s4 = Імперыя Вялікіх Маголаў
|flag_s4 = Alam of the Mughal Empire.svg
|дэвіз =
|сталіца = [[Самарканд]], [[Герат (горад)|Герат]]
|гарады =
|мова = [[Чагатайская мова|Чагатайская]]&lt;br /&gt;[[Персідская мова|Персідская]]
|валюта =
|дадатковы_параметр =
|змесціва_параметру =
|плошча = 4 600 000 км² (1405)
|насельніцтва =
|форма праўлення = [[манархія]]
|дынастыя = Цімурыды
|тытул_кіраўнікоў = Султан
|кіраўнік1 = [[Тамерлан]]
|год_кіраўніка1 = 1370—1405
|тытул_кіраўнікоў2 = &lt;!--используется при изменении титула последующего правителя--&gt;
|кіраўнік2 =
|год_кіраўніка2 =
|тытул_кіраўнікоў3 =
|кіраўнік3 =
|год_кіраўніка3 =
|тытул_кіраўнікоў4 =
|кіраўнік4 =
|год_кіраўніка4 =
|тытул_кіраўнікоў5 =
|кіраўнік5 =
|год_кіраўніка5 =
|тытул_кіраўнікоў6 =
|кіраўнік6 =
|год_кіраўніка6 =
|рэлігія = [[Іслам]]
|дадатковы_параметр1 =
|змесціва_параметру1 =
|Этап1 =
|Дата1 =
|Год1 =
|Этап2 =
|Дата2 =
|Год2 =
|Этап3 =
|Дата3 =
|Год3 =
|Этап4 =
|Дата4 =
|Год4 =
|Этап5 =
|Дата5 =
|Год5 =
|Этап6 =
|Дата6 =
|Год6 =
|дадатковы_параметр2 =
|змесціва_параметру2 =
|да =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|пасля =
|п1 =
|п2 =
|п3 =
|п4 =
|п5 =
|п6 =
|п7 =
|заўв = '''[[Спіс Цімурыдаў|Дынастыя Цімурыдаў]]'''
}}
'''Цімурыды''' — дынастыя нашчадкаў [[Цімур|Тамерлана (Цімура)]], якая кіравала ў [[Маверанахар]]ы, [[Іран]]е і [[Індыя|Індыі]] з [[1370]] па [[1526]] год.

У год смерці [[Цімур|Тамерлана]] ([[1405]]) яго сын [[Шахрух]] валодаў [[Харасан]]ам; з унукаў [[Цімур|Тамерлана]] Пір-Мухамед, сын Джэгангіра, кіраваў у [[Афганістан]]е, Амар і Абу-Бекр (сыны [[Міран-шах]]а) — у [[Азербайджан]]е і [[Багдад]]зе, Пір-Мухамед, Рустэм і Іскендэр (сыны Амар-шэйха) — у Фарсе і [[Эрак]]е Персідскім; сын Міран-шаха, [[Халіль-Султан]], стаяў у Ташкенце з войскам, сабраным для паходу на [[Кітай]].

[[Цімур]] прызначыў сваім спадчыннікам Пір-Мухамеда, сына Джэхангіра; але ён не быў прызнаны.

== Цімурыды ў Маверанахры ==

[[Халіль-Султан]] валодаў Маверанахрам з [[1405]] па [[1409]] гады, але затым, атрымаў паразу і быў вымушаны прызнаць вярхоўную ўладу [[Шахрух]]а, абвешчанага султанам у [[Герат (горад)|Гераце]] ([[1405]]—[[1447]]).

З [[1409]] па [[1449]] год Маверанахрам кіраваў сын Шахруха Мірза [[Улугбек]].

Пасля яго смерці, Маверанахрам кіраваў яго сын [[Абд ал Лаціф]], а пасля яго забойства пляменнік Улугбека [[Абдула ібн Ібрагім султан]].

З [[1451]] па [[1457]] год Маверанахрам кіраваў Абу Сеід. У [[1457]] годзе ён здолеў аб'яднаць дзяржавы тымурыдаў у Маверанахры і Харасане ў адну дзяржаву.

З [[1469]] па [[1494]] год Маверанахрам кіраваў сын Абу Саіда — [[Султан Ахмед мірза]].

== Цімурыды ў Харасане ==

Багдада Цімурыды пазбавіліся яшчэ ў [[1405]] годзе, [[Азербайджан]]а — у [[1408]] годзе (перамога [[Кара-Юсуф]]а, правадыра [[Кара-Каюнлу]]); астатнія вобласці паступова падпарадкаваў сваёй ўладзе [[Шахрух]]. Пір-Мухамед у [[1406]] годзе быў разбіты Халіль-Султанам і ў [[1407]] забіты, пасля чаго [[Шахрух]] заняў [[Харасан]]. У [[1409]] годзе ён заваяваў [[Маверанахар]] і прызначыў там кіраўніком свайго сына [[Улугбек]]а, у [[1414]] годзе ўціхамірыў паўстанне Іскандэра і прызначыў кіраўніком Фарса свайго сына Ібрагіма ([[1414]]—[[1435]]; пасля яго сын яго Абдалах, [[1435]]—[[1445]]).

[[Шахрух]] здзейсніў некалькі паходаў на [[Азербайджан]] і ў [[1436]] годзе падпарадкаваў сабе гэту краіну; кіраўніком яе ў якасці васала Шахруха быў прызначаны Джэхан-шах (сын Кара-Юсуфа). [[Шахрух]] і яго сыны клапаціліся пра ўзняцце дабрабыту сваіх ўладанняў і заступаліся за асвету (аднаўленне [[Мэрв]]а ў [[1410]] годзе; абсерваторыя і астранамічныя табліцы [[Улугбек]]а).

У канцы валадарання Шахруха смуты аднавіліся, і пасля яго смерці дзяржава распалася; [[Улугбек]] у [[1449]] годзе быў забіты сваім уласным сынам [[Абд ал Лаціф]]ам. [[Харасан]]ам авалодаў унук Шахруха, [[Абу-л-Касім Бабур-мірза|Абу-л-Касім Бабур]] ([[1450]]—[[1457]]), Маверанахрам — унук [[Міран-шах]]у, [[Абу-Сеід]] ([[1451]]—[[1469]]).

Джэхан-шах, які адпаў ад Цімурыдаў, у [[1452]] годзе захапіў Фарс, у [[1457]] — [[Харасан]], але саступіў гэту вобласць [[Абу Саід|Абу-Сеіду]], які на кароткі час ([[1457]]—[[1468]]) аднавіў адзінства дзяржавы Цімурыдаў. Спроба скарыстацца смерцю Джэханшаха ([[1467]]) для заваявання Азербайджана была прычынай гібелі Абу-Сеіда: ён быў узяты ў палон (31.01.1469) і забіты [[Узун-Хасан]]ам, правадыром племя [[Ак-Каюнлу]].

== Цімурыды ў Маверанахры і Харасане пры кіраванні Абу-Сеіда і яго пераемнікаў ==

Сын Абу-Сеіда, [[Султан Ахмед мірза]] ([[1469]]—[[1494]]), валодаў толькі Маверанахрам; іранскія ўладанні Цімурыдаў перайшлі пад уладу іншага нашчадка Цімура (праз Амар-шэйха), [[Хусайн Байкара|Хусайна Байкары]] ([[1469]]—[[1506]]), двор якога (у [[Герат (горад)|Гераце]]) застаўся адным з цэнтраў асветы.

Ахмед і Хусейн былі апошнімі моцнымі кіраўнікамі з дынастыі Цімурыдаў; уладанні Цімурыдаў былі заваяваны качавымі [[Узбекі|ўзбекамі]], правадыр якіх [[Шэйбані]] ў [[1500]] годзе захапіў [[Маверанахар]], у [[1507]] — [[Харасан]]. Пляменнік Ахмеда [[Бабур]] пасля некалькіх спробаў выцесніць [[Шэйбані-хан]]а з Маверанахра абгрунтаваўся ў [[Кабул]]е ([[1504]]), адкуль у [[1511]] годзе, пасля смерці Шэйбані, ізноў заваяваў Маверанахар, але ўжо ў [[1512]] годзе канчаткова ачысціў краіну і пасля заснаваў [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыю Вялікіх Маголаў]] у Індыі.

== Цімурыды — паэты, вучоныя ==
[[Выява:Mausoleum of Amir Temur (1).JPG|thumb|350px|маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе]]
[[Выява:Mausoleum of Amir Temur (5).JPG|thumb|350px|маўзалей Гур Эмір у Самаркандзе]]
[[Выява:HumayunsTomb20080210-1.jpg|thumb|350px|маўзалей Хумаюна ў Дэлі]]

Некаторыя прадстаўнікі дынастыі ўславіліся як вучоныя  і літаратары.

* [[Улугбек]] быў вялікім [[астраном]]ам і [[матэматык]]ам.
* [[Хусайн Байкара]] (пад [[псеўданім]]ам [[Хусайні]]) і [[Бабур]] — вядомымі [[паэт]]амі.
* Бабур вядомы таксама як аўтар гістарычных мемуараў.
* Унук Цімура Абу Бакр пісаў вершы&lt;ref name=autogenerated1&gt;Алишер Навои, Собрание избранных, Сочинения. т.9. Т., 1968&lt;/ref&gt;.
* Унук Цімура Султан Іскандэр Шыразі быў паэтам.
* Сын [[Міран-шах]]а [[Халіль-Султан]] таксама пісаў вершы.
* Унук Цімура, сын [[Шахрух]]а — [[Байсанкур]], заснавальнік мастацкай галерэі ў [[Герат (горад)|Гераце]].
* Дачка Бабура — [[Гульбадан-Бегім]] была адзінай жанчынай-гісторыкам у сярэднявечнай Індыі.
* Нашчадак Бабура — Зебуніса была вядомай паэтэсай на Усходзе.

== Шэдэўры дойлідства Цімурыдаў ==
Падчас кіравання Цімурыдаў у Сярэдняй Азіі, Іране, Індыі і Афганістане былі створаны такія шэдэўры сусветнай архітэктуры як маўзалей [[Гур Эмір]] у [[Самарканд]]зе, [[мячэць Бібі-Ханым]] у Самаркандзе, [[медрэсэ Улугбека]] ў Самаркадзе, [[маўзалей Хаджы Ахмеда Ясеві]] ў Туркестане, [[маўзалей Хумаюна]] ў Дэлі, маўзалей [[Тадж-Махал]] у Агры і інш.

== Глядзіце таксама ==
* [[Спіс Цімурыдаў]]
* [[Цімурыдскае мастацтва]]
* [[Імперыя Вялікіх Маголаў]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Цімурыды|*]]
[[Катэгорыя:Імперыя Цімурыдаў| ]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Азербайджана]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Узбекістана]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Ірана]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Таджыкістана]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Туркменістана]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Пакістана]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Афганістана]]</text>
      <sha1>8j6mluprj1ygtrpeprryjhwxhmq7hw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Аднаўленне выдаленых старонак</title>
    <ns>4</ns>
    <id>112840</id>
    <revision>
      <id>5212634</id>
      <parentid>5160041</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>128179</id>
      </contributor>
      <comment>/* Запыты на аднаўленне */</comment>
      <origin>5212634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4119" sha1="biquihmn4fdwe0zq9a57hfzyh66uh9h" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:АВС}}
Тут прыведзены спіс заявак на '''аднаўленне''' ўжо сцёртых старонак. Калі старонка толькі прапануецца да выдалення, вядзіце дыскусію ў адпаведным [[Вікіпедыя:Да выдалення|раздзеле адмысловай старонкі]]. Падаць заяўку і прыняць удзел у абмеркаванні мэтазгоднасці аднаўлення можа любы ўдзельнік Вікіпедыі. Абмеркаванне заяўкі звычайна доўжыцца тыдзень, пасля чаго адзін з адміністратараў, грунтуючыся на прадстаўленых аргументах, падводзіць вынік па заяўцы і, у выпадку станоўчага рашэння, аднаўляе артыкул. У складаных дыскусіях або ў выпадку малой актыўнасці абмеркавання тэрмін разгляду заяўкі падаўжаецца.

= Запыты на аднаўленне =
== [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] ==
Прашу аднавіць дадзеную старонку, бо, на маю думку, яна мае дастатковую значнасць. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 21:24, 30 чэрвеня 2026 (+03)

:Раней гэта старонка была выдалена з-за &quot;недастатковасці крыніц&quot;, але мяркуючы па правілах (на якія іншыя спасылаліся) наяўнасць некалькіх крыніц пажадана, але не абавязкова: Пажадана наяўнасць некалькіх незалежных крыніц[7]. (з [[Вікіпедыя:Значнасць|ВП:КЗ]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 22:05, 30 чэрвеня 2026 (+03)
::Ці знайшліся яшчэ нейкія крыніцы, апроч тых, што названы ў абмеркаванні выдалення? Значнасць, на праўдзе вызначаецца не колькасцю крыніц, можа быць пацверджана і адной. Але трэба каб там была &quot;паўната&quot; (калі, хто, куды, адкуль і чаму) апісання і было ясна, чаму гэты аб'ект варты артыкула ў энцыклапедыі -- проста факт існавання аб'екта не важны. Як гэтае нешта ацэньваецца спецыялістамі ў галіне, у чым яго вылучнасць, увага галіновых медыя працяглы час. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:50, 1 ліпеня 2026 (+03)

== [[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]] ==
Стюард {{u|Johannnes89}} удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод переработал {{u|DobryBrat}}. Прошу просмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Размовы з удзельнікам:Asorev|размовы]]) 08:37, 7 кастрычніка 2026 (+03)

= Архіў =
Радкі закрытых тэм перамяшчаюцца ў [[Вікіпедыя:Аднаўленне выдаленых старонак/Архіў|'''архіў''']].</text>
      <sha1>biquihmn4fdwe0zq9a57hfzyh66uh9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212720</id>
      <parentid>5212634</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Johannnes89</username>
        <id>89327</id>
      </contributor>
      <comment>/* Барыс Георгіевіч Пярчаткін */ Адказ</comment>
      <origin>5212720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5131" sha1="lydhbpmwl7a4ya3etvsia13k4eap3ik" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:АВС}}
Тут прыведзены спіс заявак на '''аднаўленне''' ўжо сцёртых старонак. Калі старонка толькі прапануецца да выдалення, вядзіце дыскусію ў адпаведным [[Вікіпедыя:Да выдалення|раздзеле адмысловай старонкі]]. Падаць заяўку і прыняць удзел у абмеркаванні мэтазгоднасці аднаўлення можа любы ўдзельнік Вікіпедыі. Абмеркаванне заяўкі звычайна доўжыцца тыдзень, пасля чаго адзін з адміністратараў, грунтуючыся на прадстаўленых аргументах, падводзіць вынік па заяўцы і, у выпадку станоўчага рашэння, аднаўляе артыкул. У складаных дыскусіях або ў выпадку малой актыўнасці абмеркавання тэрмін разгляду заяўкі падаўжаецца.

= Запыты на аднаўленне =
== [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] ==
Прашу аднавіць дадзеную старонку, бо, на маю думку, яна мае дастатковую значнасць. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 21:24, 30 чэрвеня 2026 (+03)

:Раней гэта старонка была выдалена з-за &quot;недастатковасці крыніц&quot;, але мяркуючы па правілах (на якія іншыя спасылаліся) наяўнасць некалькіх крыніц пажадана, але не абавязкова: Пажадана наяўнасць некалькіх незалежных крыніц[7]. (з [[Вікіпедыя:Значнасць|ВП:КЗ]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 22:05, 30 чэрвеня 2026 (+03)
::Ці знайшліся яшчэ нейкія крыніцы, апроч тых, што названы ў абмеркаванні выдалення? Значнасць, на праўдзе вызначаецца не колькасцю крыніц, можа быць пацверджана і адной. Але трэба каб там была &quot;паўната&quot; (калі, хто, куды, адкуль і чаму) апісання і было ясна, чаму гэты аб'ект варты артыкула ў энцыклапедыі -- проста факт існавання аб'екта не важны. Як гэтае нешта ацэньваецца спецыялістамі ў галіне, у чым яго вылучнасць, увага галіновых медыя працяглы час. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:50, 1 ліпеня 2026 (+03)

== [[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]] ==
Стюард {{u|Johannnes89}} удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод переработал {{u|DobryBrat}}. Прошу просмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Размовы з удзельнікам:Asorev|размовы]]) 08:37, 7 кастрычніка 2026 (+03)

:Asorev forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output himself. The discussion linked above proves that their AI model made obvious mistakes in some languages. That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Another user making minor formatting changes to the article doesn’t mean that the other user reviewed the entire article, especially given that it wasn’t transparent to them that this is AI output which needs to be thoroughly checked. [[Удзельнік:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Размовы з удзельнікам:Johannnes89|размовы]]) 12:36, 7 кастрычніка 2026 (+03)

= Архіў =
Радкі закрытых тэм перамяшчаюцца ў [[Вікіпедыя:Аднаўленне выдаленых старонак/Архіў|'''архіў''']].</text>
      <sha1>lydhbpmwl7a4ya3etvsia13k4eap3ik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212721</id>
      <parentid>5212720</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Johannnes89</username>
        <id>89327</id>
      </contributor>
      <comment>/* Барыс Георгіевіч Пярчаткін */ more precise</comment>
      <origin>5212721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5304" sha1="7fk1nz4azhm99kq6hg87fmwvi90rzqs" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:АВС}}
Тут прыведзены спіс заявак на '''аднаўленне''' ўжо сцёртых старонак. Калі старонка толькі прапануецца да выдалення, вядзіце дыскусію ў адпаведным [[Вікіпедыя:Да выдалення|раздзеле адмысловай старонкі]]. Падаць заяўку і прыняць удзел у абмеркаванні мэтазгоднасці аднаўлення можа любы ўдзельнік Вікіпедыі. Абмеркаванне заяўкі звычайна доўжыцца тыдзень, пасля чаго адзін з адміністратараў, грунтуючыся на прадстаўленых аргументах, падводзіць вынік па заяўцы і, у выпадку станоўчага рашэння, аднаўляе артыкул. У складаных дыскусіях або ў выпадку малой актыўнасці абмеркавання тэрмін разгляду заяўкі падаўжаецца.

= Запыты на аднаўленне =
== [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] ==
Прашу аднавіць дадзеную старонку, бо, на маю думку, яна мае дастатковую значнасць. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 21:24, 30 чэрвеня 2026 (+03)

:Раней гэта старонка была выдалена з-за &quot;недастатковасці крыніц&quot;, але мяркуючы па правілах (на якія іншыя спасылаліся) наяўнасць некалькіх крыніц пажадана, але не абавязкова: Пажадана наяўнасць некалькіх незалежных крыніц[7]. (з [[Вікіпедыя:Значнасць|ВП:КЗ]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 22:05, 30 чэрвеня 2026 (+03)
::Ці знайшліся яшчэ нейкія крыніцы, апроч тых, што названы ў абмеркаванні выдалення? Значнасць, на праўдзе вызначаецца не колькасцю крыніц, можа быць пацверджана і адной. Але трэба каб там была &quot;паўната&quot; (калі, хто, куды, адкуль і чаму) апісання і было ясна, чаму гэты аб'ект варты артыкула ў энцыклапедыі -- проста факт існавання аб'екта не важны. Як гэтае нешта ацэньваецца спецыялістамі ў галіне, у чым яго вылучнасць, увага галіновых медыя працяглы час. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:50, 1 ліпеня 2026 (+03)

== [[Барыс Георгіевіч Пярчаткін]] ==
Стюард {{u|Johannnes89}} удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод переработал {{u|DobryBrat}}. Прошу просмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Размовы з удзельнікам:Asorev|размовы]]) 08:37, 7 кастрычніка 2026 (+03)

:Asorev forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output himself. The discussion on metawiki linked in my deletion summary proves that their AI model made obvious mistakes in at least some languages (example [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400]). That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Another user making minor formatting changes to the article doesn’t mean that the other user reviewed the entire article, especially given that it wasn’t transparent to them that this is AI output which needs to be thoroughly checked. [[Удзельнік:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Размовы з удзельнікам:Johannnes89|размовы]]) 12:36, 7 кастрычніка 2026 (+03)

= Архіў =
Радкі закрытых тэм перамяшчаюцца ў [[Вікіпедыя:Аднаўленне выдаленых старонак/Архіў|'''архіў''']].</text>
      <sha1>7fk1nz4azhm99kq6hg87fmwvi90rzqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кім Бейсінгер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115023</id>
    <revision>
      <id>5212554</id>
      <parentid>5134076</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4320" sha1="tggewvydhlndfdjsrgh5ijt1qrvbnyh" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
| Імя              = Кім Бейсінгер
| Арыгінал імя   = Kim Basinger
| Фота             = Kim Basinger24.JPG
| Подпіс          = Кім Бейсінгер у 1989 годзе
| Імя пры нараджэнні = Кіміла Эн Бейсінгер
| Грамадзянства = {{USA}}
| Гады актыўнасці = [[1976]] — цяпер. час
}}
'''Кіміла Эн «Кім» Бейсінгер''' ({{lang-en|Kimila Ann Basinger}}; нар. [[8 снежня]] [[1953]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, былая жонка [[Алек Болдуін|Алека Болдуіна]]. Лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]» за ролю другога плана ў фільме «Сакрэты Лос-Анджэлеса».

== Асабістае жыццё ==
Перш чым стаць знакамітай, Бейсінгер сустракалася з мадэллю Цімам Сондэрсам, фатографам Дэйлам Робінетам і футбалістам Джо Наматам.&lt;ref name=&quot;TCM&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/11143%7C0/Kim-Basinger/companions.html|title=Companions for Kim Basinger|website=Turner Classic Movies|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802211444/http://www.tcm.com/tcmdb/person/11143%7C0/Kim-Basinger/companions.html|archive-date=2 жніўня 2020|access-date=5 кастрычніка 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; У яе не было іншых публічных прыхільнасцей да 2014 года, калі яна пачала сустракацца з Мітчам Стоўнам.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://magazinebulletin.com/kim-basinger-claims-she-had-to-relearn-to-drive-after-battle-with-agoraphobia/|title = New Couple Alert! Kim Basinger and Longtime Hairstylist Display Major PDA During Hawaiian Vacation|date = 2014-12-22|access-date = 5 кастрычніка 2022|archiveurl = https://web.archive.org/web/20221005203203/https://magazinebulletin.com/kim-basinger-claims-she-had-to-relearn-to-drive-after-battle-with-agoraphobia/|archivedate = 5 кастрычніка 2022|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; Як Снайдэр і Пітэрс да яго, Стоўн пазнаёміўся з Бейсінгер, калі рабіў ёй прычоску на здымачнай пляцоўцы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.closerweekly.com/posts/kim-basinger-boyfriend-mitch-stone-136519/|title=Kim Basinger Gushes About Boyfriend Mitch Stone!|date=2017-07-11|access-date=5 кастрычніка 2022|archive-date=5 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005203203/https://www.closerweekly.com/posts/kim-basinger-boyfriend-mitch-stone-136519/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Пара носіць аднолькавыя залатыя павязкі і з тых часоў стала жыць разам.&lt;ref name=&quot;radar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://radaronline.com/photos/kim-basinger-boyfriend-engaged-mitch-stone-wedding-rings/|title=Just Married? Kim Basinger &amp; Boyfriend Seen With Matching Rings|website=RadarOnline|date=2015-12-16}}&lt;/ref&gt;

== Выбраная фільмаграфія ==
{{УФільмеВерх}}
{{УФільме|1987|[[Спатканне ўсляпую (фільм)|Спатканне ўсляпую ]]|Blind Date|Надзея Гейтс}}
{{УФільмеНіз}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}}
{{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю другога плана}}

{{DEFAULTSORT:Бейсінгер Кім}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]]
[[Катэгорыя:Галівудская алея славы]]</text>
      <sha1>tggewvydhlndfdjsrgh5ijt1qrvbnyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алесь Мікус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115925</id>
    <revision>
      <id>5212468</id>
      <parentid>5210836</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>аднаўленне інфармацыі</comment>
      <origin>5212468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7642" sha1="bpev3ulbdqky6tnk9c3xyi3rzb0wdoa" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Алесь Мі́кус''' ({{ВДП}}) — беларускі [[музыкант]], [[перакладчык]], даследчык.

Аўтар «Беларуска-літоўскага размоўніка»&lt;ref&gt;Беларуска-літоўскі размоўнік / [укладальнік А. Мікус]. — 2-е выд., дапоўненае. — Мінск : Зміцер Колас, 2011. — 159 с&lt;/ref&gt;, даследчай кнігі «Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе»&lt;ref&gt;''Алесь Мікус''. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. — Масква: [https://rykopisi.ru Рукопись], 2025. — 224 с.&lt;/ref&gt;, укладальнік зборніка артыкулаў «Пра паганства і балтаў»&lt;ref&gt;Пра паганства і балтаў: зборнік артыкулаў / Укладальнік Алесь Мікус. — Смаленск: Інбелкульт, 2018. — 192 с. ISBN 978-5-00076-046-8&lt;/ref&gt;. Аўтар некалькіх даследчых артыкулаў у галіне літаратуразнаўства і фалькларыстыкі.&lt;ref&gt;Мікус А. Ярамір быў жабай. Раман Э. Бульвера «Раса, што ўжо ідзе» як прататып аповесці В. Ластоўскага «Лабірынты» // Arche. 2011. № 5 (104). С. 215—239.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мікус А. Ці пазычыў Ян Баршчэўскі сюжэт у езуітаў? // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. Збор.навуковых прац. Вып. 6. Мінск: Беларус. навука, 2019. С. 67-73.&lt;/ref&gt;

Заснавальнік і рэдактар альманаха «Svajksta», вакол якога згуртаваліся прыхільнікі паганства&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/svajksta/28455683.html Алесь Мікус: у Беларусі няма каму гаварыць ад імя архаікі // Радыё Свабода. 27 красавіка 2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;На тым тыдні... // Краязнаўчая газета. № 37 (678), кастрычнік 2017 г. С. 2.&lt;/ref&gt;, і сайта svajksta.by&lt;ref&gt;[https://charter97.org/be/news/2017/9/14/262828 Алесь Мікус: Місія беларуса - творчае ўпарадкаванне хаосу // Хартыя'97. 14.09.2017]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ethnoby.org/kalektyvy/592657060 Свайкста // Этнаўсё]&lt;/ref&gt;. Адзін з заснавальнікаў арганізацыі ГЕГА Рух, якая дэкларавала сваю прыналежнасць да панеўрапейскага неапаганскага руха Heathen Front, вядомага сваёй антыхрысціянскай і праварадыкальнай арыентацыяй&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://news.arche.by/by/page/ideas/cultura-idei/9106|title =Вобразы Крывіі ў творчасьці музычных гуртоў сучаснай Беларусі|author =І. Лысюк|date =2012-08-23|publisher =[[ARCHE Пачатак|Arche.by]]|archive-url =https://web.archive.org/web/20191204230121/https://news.arche.by/by/page/ideas/cultura-idei/9106|archive-date =2019-12-04|access-date = }}&lt;/ref&gt;.

З літоўскай і англійскай пераклаў кнігі [[Мечысловас Ючас|Мечысловаса Ючаса]] «Грунвальдская бітва»&lt;ref&gt;Мечысловас Ючас. Грунвальдская бітва / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Вільня; Беласток, 2010. — 243 с.&lt;/ref&gt;, [[Рымвідас Пятраўскас|Рымвідаса Пятраўскаса]] «Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.»&lt;ref&gt;Рымвідас Пятраўскас. Літоўская знаць у канцы XIV—XV ст.: склад — структура — улада / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2014. — 386 с.&lt;/ref&gt;, [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывена Крыстафера Роўэла]] «Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345»&lt;ref&gt;Стэфан Крыстафер Роўэл. Уздым Літвы: Паганская імперыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, 1295—1345 / Пераклад з англ.: А. Мікус. — Мінск, 2015. — 423 с.&lt;/ref&gt;, [[Антанас Ціла|Антанаса Цілы]] «Скарб Вялікага Княства Літоўскага падчас Дваццацігадовай вайны (1648—1667 гг.)»&lt;ref&gt;Антанас Ціла. Скарб Вялікага Княства Літоўскага падчас Дваццацігадовай вайны (1648—1667 гг.) / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2015. — 384 с.&lt;/ref&gt;, [[Ёнас Трынкунас|Ёнаса Трынкунаса]] «Шлях старалітоўскай веры»&lt;ref&gt;Ёнас Трынкунас. Шлях старалітоўскай веры / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2019. — 208 с.&lt;/ref&gt;, [[Гінтарас Бераснявічус|Гінтараса Бераснявічуса]] «Вырай: паняцце пра пасмяротнае жыццё ў старалітоўскім светапоглядзе»&lt;ref&gt;Гінтарас Бераснявічус. Вырай: паняцце пра пасмяротнае жыццё ў старалітоўскім светапоглядзе / Пераклад з літ.: А. Мікус. — Смаленск, 2020. — 192 с.&lt;/ref&gt;.

Стваральнік мартыял-гурта «[[Kryvakryž|Крывакрыж]]» (альбом «[[Malitvy vajny|Малітвы вайны]]»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6ouiVbnyTDE&amp;list=OLAK5uy_mgQBLcVCfdBORbh-yaa-oJmf_OUF-wRXc Крывакрыж. Малітвы вайны]&lt;/ref&gt;, 2009).

Таксама аўтар альбомаў, у 2012 годзе акустычнага «Вырай»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stigmata.name/2012/04/ales-mikus-vyraj/|title=Алесь Мікус «Вырай» — : STGMT.MGZN :|website=www.stigmata.name|access-date=2025-12-15}}&lt;/ref&gt; (сола, гітара), у 2014 — «Рамантыка» (сола, раяль, скрыпка), у тым ліку з песнямі на словы [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]&lt;ref&gt;[https://soundcloud.com/ales-mikus/sets/ramantyka Алесь Мікус. Рамантыка]&lt;/ref&gt;, у 2015 — «Марыйскія песні»&lt;ref&gt;[https://soundcloud.com/ales-mikus/sets/mari-songs Алесь Мікус. Марыйскія песні]&lt;/ref&gt; (раяль, сола, паэтычнае дэкламаванне).

Стваральнік музычнага праекта «[[EIZVA|Eizva]]».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Мікус Алесь}}
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]]</text>
      <sha1>bpev3ulbdqky6tnk9c3xyi3rzb0wdoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыгор Юрый Друцкі-Горскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119593</id>
    <revision>
      <id>5212483</id>
      <parentid>4607609</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне</comment>
      <origin>5212483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35179" sha1="1ts035e9ej1htt23ttwhpzt13lkvrux" xml:space="preserve">{{Шляхціч
 | беларускае імя = Рыгор Юрый Друцкі-Горскі
 | поўнае імя =
 | арыгінальнае імя =
 | партрэт =
 | шырыня партрэта =
 | подпіс =
 | герб= 140px-Herb Druck.PNG
 | шырыня герба =120px
 | подпіс герба= [[Друцк (герб)|Герб «Друцк»]]

&lt;!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ  --&gt;

 | тытул =[[Ваявода мсціслаўскі]]
 | парадак = 17
 | перыядпачатак =[[1650]]
 | перыядканец       = [[1659]]
 | перыяд праўлення =
 | папярэднік =[[Фрыдэрык Сапега]]
 | пераемнік = [[Мікалай Цеханавецкі]]

 | дата нараджэння =
 | месца нараджэння =
 | дата смерці = 1659
 | месца смерці =
 | пахаваны = 
 | пахаваная =
 | род =
 | бацька = 
 | маці = 
 | муж =
 | жонка = 
 | дзеці = 
 | рэлігія =
 | узнагароды =
 | аўтограф =
 | Commons =
 | Rodovid=
}}

'''Рыгор Юрый Фёдаравіч Друцкі-Горскі''' (1595—1598 — 1659) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] ваенны і дзяржаўны дзеяч. Дваранін каралеўскі (згадв. 1631), староста цэльскі (1631—), староста аршанскі (1635—1650), ваявода мсціслаўскі (1651—1659).

== Біяграфія ==
Сын старосты цэльскага кн. [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]] і кн. Марыны Вішнявецкай. Упершыню кн. Рыгор Друцкі-Горскі згадваецца ў 1616 годзе ўжо як паўналетні, калі разам з маці судзіўся са святаром Юзафам Кунцэвічам. Пра адукацыю нічога не вядома.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=451}} У 1619 годзе працягнуў судовы працэс, пачаты яшчэ бацькам, супраць [[Мікалай Янавіч Глябовіч|Мікалая Янавіча Глябовіча]] за частку Заслаўскіх маёнткаў, спадчыны бацькавай маці, і ў 1620 годзе разам са стрыечным братам кн. Самуэлем Пятровічам Друцкім-Горскім атрымаў адпаведны дэкрэт менскага [[Земскі суд|земскага суда]]. У 1626 годзе разам з маці судзіўся з Дуброўскімі па маёнтках [[Багушэвічы (Бярэзінскі раён)|Багушэвічы]] і Ганута ў Менскім і [[Вострава (Крупскі раён)|Вострава]] ў Аршанскім павеце.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=452}}

Да 1625 года{{sfn|Рыбчонак|2017|с=463}} ажаніўся з Ганнай Капацёўнай, дачкой лідскага маршалка [[Філон Васілевіч Копаць|Філона Копця]] і Алены Адамаўны Храптовіч. Тады ж, а можа і раней, перайшоў з [[кальвінізм]]а ў каталіцтва, атрымаў пры гэтым другое імя — Юрый. Такія роднасныя сувязі і змена веравызнання, напэўна, добра паўплывалі на яго кар’еру.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=452}}

Палітычную кар’еру пачаў як пасол Менскага ваяводства на сойм 1626 года (Варшава, 27.01—10.3.1626). На сойме абраны ў камісію па адшуканні нявыплачаных падаткаў, так званы Віленскі Трыбунал. Трыбунал мусіў пачаць працу 22 ліпеня 1626 года ў Вільні і засядаць 4 тыдні, разглядзець справы ўсіх неплацельшчыкаў, напэўна, кн. Рыгор-Юрый браў удзел у яго працы.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=452}}

Вялікі розгалас мела судовая справа кн. Рыгора-Юрыя і яго маці з Менскім магістратам. Горад аспрэчваў іх валоданне памежнымі землямі з добрымі сенажацямі, млынамі і рыбнымі ловамі на Свіслачы, а таксама пэўнымі пляцамі ў Менску. Першы дэкрэт па справе быў выдадзены яшчэ ў 1620 годзе, урэшце дайшло да разгляду ў каралеўскім судзе. У 1629 годзе гаспадар выдаў дэкрэт, прысудзіўшы ўсе спрэчныя землі і маёмасць гораду.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=453}}

Кароль Жыгімонт Ваза даў 13.6.1631 года свайму двараніну князю Рыгору-Юрыю Друцкаму-Горскаму з жонкай Ганнай Капацёўнай прывілей на Цэльскае староства ў Менскім ваяводстве, якое складалася толькі з вёскі [[Цэль (Асіповіцкі раён)|Цэль]], раней (1589—1615) яго трымаў бацька Рыгора. Новы кароль Уладзіслаў Ваза 29.1.1635 года прызначыў кн. Рыгора-Юрыя на ўрад старосты аршанскага.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=453}}

Аршанскае староства было не толькі даходнейшым месцам, але і вельмі адказным, бо знаходзілася паблізу ўсходняй мяжы. Новы староста адразу пачаў наводзіць парадак. У тым жа 1635 годзе ён паклікаў у суд [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегу]] па нявыплаце з маёнтка Стараселле пабораў, ухваленых для абароны Аршанскага павета.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=453}}

Асноўнае ўладанне кн. Рыгора, [[Лошыца]] ў Менскім ваяводстве, межавала з маёнткам вендэнскага ваяводзіча Рафала Слушкі. Перад 1638 годам лошыцкія падданыя нанеслі сялянам Слушкі розныя крыўды і шкоды. Князь здолеў вырашыць спрэчку палюбоўна і 11 чэрвеня 1638 года выдаў Рафалу Слушку квітацыйны ліст пра сатысфакцыю шкодаў і завяршэнне разлікаў. Напэўна, для разлікаў спатрэбіліся наяўныя грошы, таму князь аддаў у арэнду менскаму яўрэю Зельману Ізакавічу свой фальварак Гранічы (з маёнтка Дзяксняны) у Менскім павеце на 3 гады за 1800 польскіх злотых (запіс выданы ў Менску 17.4.1638).{{sfn|Рыбчонак|2017|с=454}}

Каля 1640 года аршанскі староста абвінаваціў менскіх яўрэяў у забойстве нейкага дзіцяці, па справе было тры следствы, якія не далі вынікаў. Падазраваныя прынеслі прысягу ў сваёй невінаватасці, а 23 лютага 1641 года справу на сакрэтнай радзе разглядаў кароль. Вялікі канцлер літоўскі Альбрэхт Станіслаў Радзівіл запісаў у дыярыушы, што абвінавачванні былі неабгрунтаванымі, хоць ён і сам у іх верыў.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=454}}

У 1642 годзе пахаваў нованароджанага сына Філона і жонку. Два старэйшыя сыны — Міхал і Стэфан, студэнты Віленскай езуіцкай акадэміі, склалі панегірык на памяць маці «Głosy Synow Żałosne przy pogrzebie Wielmożney Iey Mośći Paniey P. Anny Kopćiowny Druckiey Horskiey Starosciney Orszanskiey…».{{sfn|Рыбчонак|2017|с=454}}

У 1643 годзе, пасля смерці стрыечнага брата [[Юрый Янавіч Друцкі-Горскі|Юрыя Друцкага-Горскага]], кн. Рыгор-Юрый захапіў яго частку маёнткаў [[Арава]] і Палессе, якая тады ўжо належала псіхічна хвораму роднаму брату Юрыя — Стэфану, пад апекай іх роднай сястры Альжбеты Друцкай-Горскай і яе мужа Ю. Ломскага.{{sfn|Насевіч|2005}}

У 1644 годзе кн. Рыгор-Юрый выканаў даручэнне сваёй маці кн. Марыны, 11 сакавіка 1644 года запісаў вёскі Горкі і Заполле пабудаванаму ёю касцёлу ў Багушэвічах Менскага павета, а таксама заснаваў пры ім плябанію.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=454}}

Урад старосты аршанскага вымагаў значнага часу. Між іншага кн. Рыгор-Юрый бываў і дырэктарам рэляцыйных соймікаў шляхты і абывацеляў павета. Так, на адным з іх (6.7.1647, Ворша) чарговы раз было пастаноўлена сабраць грошы на пабудову ў горадзе мураванага будынка архіва для судовых гродскіх і земскіх кніг, подпіс аршанскага старосты, як дырэктара, без княскага тытула стаіць першым на гэтым ляўдуме.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=454}}

У 1648 годзе пачалася [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкая вайна]], і летам таго ж года баявыя дзеянні закранулі ўжо паўднёвыя землі Княства. Рэгулярных войскаў у Княства практычна не было, казацкім загонам супрацьстаялі почты паноў і павятовыя паспалітыя рушэнні. Вядома, аршанскія харугвы, узначаленыя старостам кн. Рыгорам-Юрыем і яго сынам Міхалам, абаранялі свой павет. Уражанні ад пачатку вайны былі, напэўна, такімі моцнымі, што храналогія яе пачатковага перыяду аднаўляецца цяжка, у асноўным па памяці асобных удзельнікаў.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=455}}

У канцы чэрвеня 1648 года (пэўна да 27.7.1648) казакі захапілі Гомель{{sfn|Рыбчонак|2017|с=455}} і пачалі рассылаць адтуль загоны. Да 4(14).8.1648 года казакі захапілі ўжо Старадуб, Почап, Ноўгарад-Северскі і Чачэрск. Праз хваробу вялікага гетмана [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] барацьбу з казакамі ўзначаліў польны гетман [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януш Радзівіл]], які разаслаў адпаведныя паведамленні панам і паветам. Быхаў і Шклоў бараніла дывізія, нанятая за ўласныя грошы падканцлерам Казімірам Львом Сапегам. Харугвы аршанскага паспалітага рушання на чале з кн. Рыгорам-Юрыем 2 жніўня 1648 года прыйшлі ў лагер Сапегі пад Магілёвам.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=456}}

У сярэдзіне жніўня 1648 года Друцкі-Горскі перамясціўся пад Новы Быхаў, дзе злучыўся з дзвюма харугвамі пад камандаваннем Яна Самуэля Паца, харужыча вялікага літоўскага. Аб’яднаныя сілы размясціліся абозам пад Рагачовам, адкуль здзяйснялі частыя выправы супраць казакаў. Паводле Э. Катлубая, 29 жніўня 1648 года атрад пад камандаваннем сына кн. Рыгора — Міхала — разбіў казацкі загон, які кіраваўся з Гомеля да Быхава, а неўзабаве харугва Міладоўскага разбіла казакаў пад Стрэшынам. Лагер пад Рагачовам, аднак, размяшчаўся нязручна, аточаны багнамі і лясамі, што ўскладняла лагістыку. Таму ў сярэдзіне верасня 1648 года Друцкі-Горскі і Пац размясцілі абоз паміж Старым і Новым Быхавам. Пэўны час групоўка на чале з Друцкім-Горскім знаходзілася пад Быхавам, баронячы лінію Дняпра, здзяйсняючы рэйды ўніз і ўверх па рацэ, але казакі сутычак пазбягалі. Польны гетман Януш Радзівіл 24 верасня 1648 года стаяў абозам пад Пухавічамі. Тым часам 22—23 верасня 1648 года адбылася бітва пад Піляўцамі, дзе войска Рэчы Паспалітай практычна збегла з поля бою.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=456}}

Неўзабаве казакі на чале з Крывашапкам нечакана пераправіліся цераз Сож і 1(10) кастрычніка 1648 года захапілі Чэрыкаў. Было забіта шмат яўрэяў і шляхты, казакі скарысталі неразбярыху кірмашовага дня на праваслаўныя Пакровы. Даведаўшыся пра напад, кн. Друцкі-Горскі папрасіў дапамогі ў падканцлера Сапегі, які прыслаў яму частку быхаўскага гарнізона пад камандаваннем Гілярыя Чыжа (500 кавалерыі, 300 пяхоты і 2 гарматы), таксама далучыліся почты навагрудскага кашталяна Багдана Статкевіча, князя Яна Сангушкі, рэгіментара Віцебскага ваяводства Аляксандра Агінскага, 300 пяхоты з шклоўскага гарнізона ад Сяняўскіх, магілёўскія харугвы пад камандаваннем Мацея Паўпенты. На чале аб’яднаных сілаў Друцкі-Горскі пайшоў на Чэрыкаў і вызваліў горад, дата невядома, пэўна ў другой палове — канцы кастрычніка 1648 года. Забіта больш за 1500 казакаў, шмат іх загінула ў адступленні на пераправе цераз раку. Друцкі-Горскі хацеў працягваць наступленне, але даведаўся ад палонных, што казакі збіраюцца вялікімі сіламі атакаваць Быхаў. Таму князь адпусціў жаўнераў з Быхава і Шклова, а з астатнімі сіламі стаў абозам пад Бялынічамі, адкуль працягваў рэйды на казакаў і меў з імі сутыкненні пад Пагостам і Максімовічамі.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=457-458}}

Ужо 17 лістапада 1648 года разам з сынам Міхалам быў на элекцыйным сойме (Варшава, 6.10—19.11.1648), дзе каралём выбралі Яна Казіміра Вазу, менавіта гэтым днём кн. Рыгор-Юры Друцкі-Горскі падпісаў элекцыю як пасол Аршанскага павета, а таксама яго сын, як староста цэльскі, і яшчэ адзін удзельнік чэрыкаўскага паходу Багдан Статкевіч.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=458}}

Пасля сойма Друцкі-Горскі вярнуўся да сваіх харугваў, напэўна, у абоз пад Бялынічамі. Адразу па яго вяртанні стала вядома пра аблогу Быхава казакамі Гаркушы і Падабайлы. Лічыцца, што казакі абклалі Быхаўскі замак у кастрычніку-лістападзе 1648 года, напэўна, менавіта калі аршанскі староста паехаў на элекцыю. Выслаўшы на дапамогу абложаным авангард з харугваў Яна Самуэля Паца, князь рушыў за ім. Тым часам казакі вельмі няўдала штурмавалі Быхаўскі замак, а абаронцы рабілі вылазкі. Страціўшы шмат людзей, казакі запрасілі на дапамогу палкоўніка Грыцька Бутага і 24 снежня 1648 года аднавілі аблогу Быхава. Але, даведаўшыся пра падыход харугваў Друцкага-Горскага, адышлі і скіраваліся на Чачэрск, плануючы знянацку захапіць яго.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=458}} Адыходзячы, казакі нечакана сутыкнуліся пад Жлобінам з харугвамі Паца, заселі ў мястэчку і ўпарта бараніліся. Неўзабаве падыйшоў Друцкі-Горскі з асноўнымі сіламі, пяхотай і невялікімі гарматамі. Жлобін быў узяты, казакі адступілі.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=459}}

Пасля гэтага групоўка Друцкага-Горскага (агулам да 8000 жаўнераў) накіравалася да Паповай Гары, дзе казакі спрабавалі стварыць сталы ўмацаваны лагер. Лагер жаўнеры ўзялі штурмам, пасеклі шмат казакаў, а астатнія на чале з Крывашапкам адышлі да Бабовічаў. Друцкі-Горскі рушыў на Бабовічы, але казакі, не чакаючы, адступілі далей — у Старадуб і Ноўгарад-Северскі. У пагоню за імі з Бабовічаў выпраўлены тры харугвы на чале з Міхалам Друцкім-Горскім, Крыштофам Міладоўскім і Здановічам. Мэтай выправы таксама было вызваленне Старадуба. Гэтыя харугвы разбілі невялікі атрад казакаў пад Топалем і вызвалілі Старадуб. Тым часам надыходзіў тэрмін выплаты жалавання жаўнерам. Не маючы магчымасці пакінуць у замку гарнізон, Міхал Друцкі-Горскі адступіў са Старадуба ў Чачэрск.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=459}} Сам кн. Рыгор-Юрый з гэтай нагоды наракаў на малалікасць у сваёй групоўцы пяхоты. Магчыма, хтосьці з двух Друцкіх-Горскіх, або абодва, быў паранены ў гэтай кампаніі.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=460}}.

Утрыманне харугваў у вайну звычайна рабілася яе камандзірам з уласных сродкаў, пазней грошы вярталіся са скарбу Рэчы Паспалітай са згоды сойма. Напэўна, гэтымі выдаткамі тлумачыцца пазыка кн. Рыгора-Юрыя ў заможнага магілёўскага мяшчаніна Савелія Сафронавіча памерам у 4000 польскіх злотых пад заклад маёнтка Каралішчавічы.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=461}}

Пра дзейнасць князя ў 1649 годзе вядома праз яго ліставанне з польным гетманам Янушам Радзівілам, захавалася прынамсі два іх лісты ад 7 ліпеня і 14 ліпеня 1649 года. Друцкі-Горскі знаходзіўся ў Оршы, займаўся справамі павета — зборам дадатковага падатку на жаўнераў, пошукам добраахвотнікаў далучыцца да войска, попісам павятовага паспалітага рушэння, вышукам казацкіх прыхільнікаў і інфарматараў, вядома, і звычайнымі цывільнымі справамі. Так, 9 кастрычніка 1649 года староста аршанскі засведчыў правамоцнасць набыцця маёмасці гараднічым і намеснікам Аршанскага замку Якубам Казімірам Вайдзевічам і яго жонкай Марынай Закрэўскай для атрымання імі гаспадарскага дазволу на будаўніцтва.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=460-461}}

У 1650 годзе кн. Рыгор-Юрый атрымаў (15.1.1650) згоду караля Яна Казіміра Вазы на перадачу Аршанскага староства сыну Міхалу. Неўзабаве ж, на пачатку мая 1650 года, памёр мсціслаўскі ваявода Фрыдэрык Сапега, і 27 мая 1650 года гаспадар надаў урад мсціслаўскага ваяводы кн. Друцкаму-Горскаму. Напэўна, гаспадаром былі ацэнены заслугі князя ў барацьбе з казацкімі загонамі, магчыма, не абышлося без пратэкцыі віленскага ваяводы Крыштафа Хадкевіча, мужа роднай сястры Друцкага-Горскага — Соф’і, а таксама польнага гетмана Януша Радзівіла, які добра ведаў князя па баявых дзеяннях казацкай вайны. У снежні 1650 года мсціслаўскі ваявода абраны Варшаўскім соймам паслоў для перамоваў з Запарожскім войскам, аднак пра вынікі гэтай місіі нічога не вядома.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=461}}
 
У маі 1654 года казацкая вайна перарасла ў вайну Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667). Мсціслаўскае ваяводства аказалася на шляху групоўкі князя Трубяцкога, 18 ліпеня 1654 года Трубяцкі аблажыў Мсціслаў, і пасля чатырох штурмаў 22 ліпеня 1654 года замак быў ім узяты, загінула больш за 15000 чалавек, што вядома як Трубяцкая разня. Ваяводы тым часам не было ў Мсціслаўлі.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=461}}

Да канца 1655 года практычна ўсё Княства, разам са сталічнай [[Вільня]]й, было акупавана расійскімі войскамі, не захопленым заставалася [[Берасце]]. Адначасова ў ліпені 1655 года вайну супраць Рэчы Паспалітай распачала і Швецыя, практычна за паўгода акупаваўшы ўсю Карону, у тым ліку [[Варшава|Варшаву]] і [[Кракаў]], а таксама [[Жамойць]]. Неўзабаве сітуацыя змянілася: зімой 1656 года ў Польшчы пачалося агульнае паўстанне супраць шведаў, а Расія рыхтавалася да вайны са Швецыяй за Лівонію, што дазволіла Рэчы Паспалітай 3 лістапада 1656 года заключыць з Расіяй Віленскае перамір’е — абодва бакі абавязаліся не ваяваць паміж сабою, але разам выступіць супраць Швецыі і Брандэнбурга. Што ўвесь гэты час рабіў мсціслаўскі ваявода Друцкі-Горскі, невядома. Напэўна, ён быў сярод тых, хто захаваў вернасць Рэчы Паспалітай і, магчыма, знаходзіўся ў войску віцебскага ваяводы і вялікага гетмана (з сакавіка 1656) Паўла Яна Сапегі, якое ў канцы 1655 года стаяла лагерам паблізу Берасця. Прынамсі ў войсках Сапегі, напэўна, быў сын кн. Рыгора-Юрыя — Стэфан, які ў іх складзе браў удзел у пазнейшых баявых дзеяннях супраць шведаў.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=461-462}}

У 1657 годзе мсціслаўскі ваявода Друцкі-Горскі быў на канвакацыйным сойме 17 сакавіка 1657 года ў Берасці, сярод іншых ён падпісаў яго ляўдум. Берасце было добра ўмацавана і мела дастатковы гарнізон, але 7 мая 1657 года кашталян Мальхер Савіцкі здаў горад без бою на міласць шведскага караля Карла X, які пакінуў там свой гарнізон і хутка пайшоў у Памор’е, дзе супраць шведаў выступіла Данія і пачала баявыя дзеянні. Тым часам, 12 ліпеня 1657 года кн. Друцкі-Горскі быў у [[Адэльск]]у ў пробашча гродзенскага і біскупа вендэнскага Аляксандра Крыштафа Хадкевіча, наведваючы сястру Соф’ю, ужо ўдаву па ваяводзе віленскім Крыштафе Хадкевічы, якая перажывала вайну ў радні мужа, праз некалькі дзён яна памерла. Неўзабаве, 12 лістапада 1657 года, мсціслаўскі ваявода браў удзел у вайсковай нарадзе ў Камянцы, дзе між іншым разглядалася незразумелая здача Берасця шведам, а пасля нарады адбылася канвакацыя (з’езд) сенатараў і шляхты Княства, на якой паслом да караля Яна Казіміра выбралі віцебскага ваяводу Уладзіслава Валовіча, складзеную 18 лістапада 1657 года пасольскую інструкцыю сярод іншых падпісаў і «Юрый Друцкі Горскі».{{sfn|Рыбчонак|2017|с=462}}

Звестак за 1658 год пра князя Рыгора-Юрыя Друцкага-Горскага пакуль не выяўлена.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=463}}

Памёр кн. Рыгор-Юрый у 1659 годзе. Паводле звестак, адшуканых А. Рахубам, наступны мсціслаўскі ваявода Цеханавецкі яшчэ ў чэрвені 1659 года не тытулаваўся так і названы ваяводам толькі ў кастрычніку 1659 года. З гэтага вынікае прыблізная дата смерці Рыгора-Юрыя Горскага — лета 1659 г. (паводле А. Рахубы — да 20.7.1659). Пэўных звестак пра месца і абставіны смерці пакуль не выяўлена. Напэўна, князь не быў у войску, мяркуючы з яго ўзросту.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=463}}

Месца пахавання таксама пэўна не вядома. На думку С. Рыбчонка, верагодна, што сам кн. Рыгор-Юрый пахаваў сваю жонку пры касцёле менскіх дамініканаў. Пэўна вядома, што там быў пахаваны і яго старэйшы сын Міхал. На гэтым месцы іншы сын князя Тэадор Караль пабудаваў капліцу Св. Троіцы, прынамсі ў склепе пад гэтай капліцай прасіў пахаваць сябе ўнук Рыгора, апошні князь Друцкі-Горскі — Міхал Антоні, памерлы ў 1734 годзе. На думку С. Рыбчонка, пасля вызвалення Менска ў ліпені 1660 года труну Рыгора-Юрыя перазахавалі ў гэтым жа месцы.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=464}}

== Сям’я ==
Князь Горскі з Ганнай Капацёўнай (1605—1642) мелі 5 сыноў і 2 дачок, народжаных паміж 1626—1641 гадамі. У свой час Ю. Вольф згадваў і сына Гераніма, якога лічыў старэйшым, але Геранім, ён жа Яраш, на праўдзе быў сынам Самуэля Горскага, войта менскага.{{sfn|Рыбчонак|2017|с=464}}
* Міхал Юрый (не пазней за 1626 — вясна/май 1651), паплечнік бацькі ў 1648 годзе, староста цэльскі, староста аршанскі (з 1650), памёр раптоўна, панегірык на яго смерць напісаў ксёндз менскіх дамініканаў І. Жукоўскі ў 1652 годзе.
* Стэфан (? — вясна-лета 1656), загінуў у бітве са шведамі пры вызваленні Варшавы.
* Марына Бянігна, у панегірыку 1642 года названа манашкай францысканскага ордэна.
* Мікалай, згаданы толькі ў панегірыку 1642 года.
* Кацярына, згадана толькі ў панегірыках 1642 і 1652 года як дзявіца.
* Філон (1642—1642), памёр праз некалькі дзён пасля нараджэння і пахаваны разам з маці
* Тэадор Караль (? — да 1715), падкаморы менскі, меў сыноў Казіміра і Міхала Антонія, на якіх род згас.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=601|артыкул=Друцкія-Горскія|аўтар=[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]|ref=Насевіч}}
* {{артыкул
 |аўтар         = Рыбчонак С.
 |загаловак     = Кар’ера мсціслаўскага ваяводы князя Грыгорыя Юрыя Друцкага Горскага
 |арыгінал      = 
 |спасылка      = https://www.academia.edu/37171273/Рыбчонак_С._Кар_ера_мсціслаўскага_ваяводы_князя_Грыгорыя_Юрыя_Друцкага_Горскага_Вялікае_Княства_Літоўскае_палітыка_эканоміка_культура_зб._навук._арт._У_2_ч._Ч._1._Нац._акад._навук_Беларусі_Ін-т_гісторыі_уклад._А.А._Скеп_ян._Мінск_Бел._навука_2017._С._450-464
 |мова          = 
 |адказны       = Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян.
 |аўтар выдання = 
 |выданне       = Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура : зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 1.
 |тып           = 
 |месца         = Мн.
 |выдавецтва    = Беларуская навука
 |год           = 2017
 |выпуск        = 
 |том           = 
 |нумар         = 
 |старонкі      = 450—464
 |isbn          = 
 |issn          = 
 |doi           = 
 |bibcode       =
 |arxiv         = 
 |pmid          = 
 |ref           = Рыбчонак
 |archiveurl    =
 |archivedate   =
}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Друцкі-Горскі Рыгор Юрый}}
[[Катэгорыя:Друцкія-Горскія|Рыгор Юрый]]
[[Катэгорыя:Сенатары Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія]]
[[Катэгорыя:Старосты аршанскія]]
[[Катэгорыя:Старосты цэльскія]]</text>
      <sha1>1ts035e9ej1htt23ttwhpzt13lkvrux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5212489</id>
      <parentid>5211852</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+10 новых</comment>
      <origin>5212489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="oayhr96tilnbhs870nq04njzjkz129b" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Марыс Гіндус|2026-10-06T12:38:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Фрэнсіс Халзен|2026-10-06T10:50:48Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Карл Дэйсерот|2026-10-06T09:50:19Z|Culamar}}
{{Новы артыкул|Андрэй Барысавіч Лозка|2026-10-06T09:30:22Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Прушаноўскія герба «Прус І»|2026-10-06T08:50:25Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Стэфановіч|2026-10-06T08:34:48Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Джордж дэ Марэншыльд|2026-10-06T08:24:21Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Гусейн Араблінскі|2026-10-06T06:23:44Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арабі-паша|2026-10-06T06:05:01Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Мікалай Мяноўскі|2026-10-05T21:28:21Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман|2026-10-05T11:22:34Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Курбацкія герба «Бланкенштэйн»|2026-10-05T11:03:16Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Дзерналовічы герба «Любіч»|2026-10-05T10:59:01Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Фашчы герба «Прус ІІ»|2026-10-05T10:50:22Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Юрый Мікалаевіч Дубровін|2026-10-05T10:45:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|2026-10-05T10:24:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|2026-10-05T08:33:43Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Яўстах Адам Слушка|2026-10-05T08:07:28Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Ірына Вялянкова|2026-10-05T07:51:45Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Марыс Эрцог|2026-10-05T07:33:38Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oayhr96tilnbhs870nq04njzjkz129b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Серафімавіч Якабсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124471</id>
    <revision>
      <id>5212565</id>
      <parentid>5211262</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:35:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Узнагароды */ афармленне</comment>
      <origin>5212565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16039" sha1="31fymrj66aem8tjzy9t46nca3xlf6e5" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Якабсон}}
{{ДД
| імя                = Аляксандр Серафімавіч Якабсон
| жанчына            = 
| выява              = 
| шырыня партрэта    =  

| тытул              = Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]]
| парадак            = 5
| сцяг               = Symbol of the State Control Committee of Belarus.jpg
| перыядпачатак      = [[28 снежня]] [[2010]]
| перыядканец        = [[18 жніўня]] [[2014]] 
| прэзідэнт          = [[Аляксандр Лукашэнка]]
| прэм'ер            = [[Міхаіл Мясніковіч]]
| папярэднік         = [[Зянон Ломаць]]
| пераемнік          = [[Леанід Анфімаў]]

| тытул_2            = [[Старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]]
| парадак_2          = 19
| сцяг_2             = Coat of arms of Homyel Voblast.svg
| перыядпачатак_2    = [[17 красавіка]] [[2001]]
| перыядканец_2      = [[28 снежня]] [[2010]]
| папярэднік_2       = [[Мікалай Рыгоравіч Вайцянкоў]]
| пераемнік_2        = [[Уладзімір Андрэевіч Дворнік]]
| прэм'ер-міністр_2  = [[Уладзімір Ярмошын]] &lt;br/&gt; [[Генадзь Навіцкі]] &lt;br/&gt; [[Сяргей Сідорскі]]
| прэзідэнт_2        = [[Аляксандр Лукашэнка]]

| дата нараджэння   =  
| месца нараджэння  = 
| дата смерці       = 
| месца смерці      = 
| нацыянальнасць    = 
| назва_палітычнай_арганізацыі = 
| партыя             = 
| муж                = 
| жонка              = 
| сужэнец            = 
| дзеці              = 
| бацька             = 
| маці               = 
| род                = 
| адукацыя           = 
| рэлігія            = 
| подпіс             = 
| узнагароды         = 
}}

'''Аляксандр Серафімавіч Якабсон''' ({{ДН|18|4|1951}}, {{МН|Гомель||}} — [[28 верасня]] [[2026]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/umer-yakobson-aleksandr-serafimovich-1649066/|title=На 76-м году ушел из жизни Александр Серафимович Якобсон – выдающийся государственный деятель Республики Беларусь, внесший неоценимый вклад в становление и развитие нашего региона, почетный гражданин Гомельской области|website=[[Гомельская праўда]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-napravil-soboleznovanie-v-svjazi-so-smertjju-gosudarstvennogo-dejatelja-belarusi-aleksandra-803274-2026/|title=Лукашенко направил соболезнование в связи со смертью государственного деятеля Беларуси Александра Якобсона|website=[[БелТА]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sn.by/press-tsentr/lyudi/pamyati-aleksandra-yakobsona-pochetnyy-grazhdanin-g-svetlogorska/?ysclid=muleb6xm7v905781778|title=Памяти Александра Якобсона, почетного гражданина г. Светлогорска|website=Светлагорскiя навiны}}&lt;/ref&gt;) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Беларусі&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь: Энцыклапедыя ў 6 тамах|6|Якобсон Александр Серафимович}} — С. 717&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Рэгіёны Беларусі|3|Якобсон Александр Серафимович}} — С. 503&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (1973), Мінскі інстытут паліталогіі і сацыяльнага кіравання (1991). Працаваў майстрам трэста «Кандалакштрансбуд» у [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]], потым служыў у [[Савецкая Армія|савецкай арміі]] (1973—1974). З 1975 года працаваў майстрам будаўнічага ўпраўлення № 49 будаўнічага трэста № 10 [[Міністэрства будаўніцтва БССР|Міністэрства прамысловага будаўніцтва БССР]] у [[Гомель|Гомелі]], затым прарабам перасоўнай механізаванай калоны № 111, старшым прарабам і галоўным інжынерам спецыялізаванага будаўнічага ўпраўлення № 214 «Гомельпрамбуда». У 1985—1986 гадах — інструктар аддзела будаўніцтва Гомельскага абкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]].

З 1986 года жыў у [[Светлагорск]]у. У 1986—1991 гадах — старшыня выканкама гарадскога Савета народных дэпутатаў, у 1991—1994 гадах — старшыня гарадскога Савета дэпутатаў, у 1994—1997 гадах — старшыня Светлагорскага гарадскога выканаўчага камітэта.

У 1997—1998 гадах — першы намеснік старшыні Гомельскага аблвыканкама, з сакавіка 1998 года — старшыня Гомельскага гарвыканкама. У 2001—2010 гадах — [[старшыня Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]]&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.person.goub.by/?p=2687 |title = Якобсон Александр Серафимович |date = 2018-09-06 |author = admin |publisher = Знаменитые люди Гомельщины |language = ru |accessdate = 2020-11-25 |archive-date = 24 студзеня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210124222750/https://person.goub.by/?p=2687 |url-status =  }}&lt;/ref&gt;. 28 снежня 2010 года прызначаны старшынёй [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]]. 21 жніўня 2014 года прызначаны памочнікам Прэзідэнта — галоўным інспектарам па Мінску, займаў гэту пасаду да сакавіка 2017 года&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://zviazda.by/ru/node/101487 |title = Аляксандр Якабсон вызвалены ад пасады памочніка Прэзідэнта Беларусі |date = 2017-03-03 |publisher = Звязда |language = be |accessdate = 2020-11-25 |url-status =  }}&lt;/ref&gt;.

Двойчы выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання|12-га]] (1990—1995) і [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|13-га]] (1995—1996) скліканняў; [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання|дэпутатам Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] (1996—2000). Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання|2-га]], [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання|3-га]] і [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання|4-га]] скліканняў.

Ганаровы грамадзянін Светлагорска (2001), Ганаровы грамадзянін Гомельскай вобласці (2011)&lt;ref&gt;''Ермакова, Т.'' Здесь мои корни : [экс-председатель Гомельского областного исполнительного комитета Александр Якобсон избран почетным гражданином Гомельской области] / Татьяна Ермакова // Гомельская праўда. — 2011. — 29 снежня. — С. 2.&lt;/ref&gt;.

28 верасня 2026 года А. С. Якабсон памёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://sputnik.by/20260928/skonchalsya-byvshiy-glava-kgk-i-eks-mer-svetlogorska-yakobson-1111216633.html |title = Скончался бывший глава КГК и экс-мэр Светлогорска Якобсон |website=sputnik.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/na-76-m-godu-zhizni-skonchalsya-aleksandr-serafimovich-yakobson-_229785.html|title=На 76‑м году жизни скончался Александр Серафимович Якобсон|website=Гомельские ведомости}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2026/09/29/kogda-on-uezzhal-iz-gomelya-kollegi-plakali-kakim-byl-aleksandr-yakobson/|title=Александр Якобсон}}&lt;/ref&gt;. 1 кастрычніка 2026 года ў [[Гомель|Гомелі]] ў [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Свята-Петра-Паўлаўскім кафедральным саборы]] прайшла цырымонія развітання з беларускім дзяржаўным дзеячам Аляксандрам Якабсонам&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэнам Пашаны]] (2001), [[Ордэн Айчыны|Ордэнам Айчыны]] III ступені (2004), Ордэнам Дружбы ([[Расія]], 2009), [[Ордэн Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай|Ордэнам Крыжа прападобнай Ефрасінні Полацкай]] ([[Беларуская праваслаўная царква]], 2009)&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://gp.by/mneniya/news10414.html |title = Под куполом небесного собора |date = 2009-11-03 |author = Олег Белоусов |publisher = Правда Гомель |language = ru |accessdate = 2020-11-25 |archive-date = 2 снежня 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211202035949/https://gp.by/mneniya/news10414.html |url-status =  }}&lt;/ref&gt;, [[ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|Ордэнам свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені (Беларуская праваслаўная царква), Ордэнам Святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра III ступені ([[Руская праваслаўная царква]]), Ордэнам прападобнага Сергія Раданежскага III ступені (Руская праваслаўная царква), 10 юбілейнымі медалямі, двума [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровымі граматамі Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2003), [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], Ганаровымі граматамі ўрада Масквы (2004, 2008), [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Падзякай Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі}}
{{Старшыні Гомельскага аблвыканкама}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Якабсон Аляксандр Серафімавіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]]
[[Катэгорыя:Старшыні Светлагорскага гарадскога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]]
[[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па горадзе Мінску]]
[[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага гарадскога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Светлагорска]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомельскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Светлагорскага гарадскога Савета дэпутатаў]]
[[Катэгорыя:Старшыні мясцовых саветаў Беларусі]]</text>
      <sha1>31fymrj66aem8tjzy9t46nca3xlf6e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балцкая канцэпцыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127457</id>
    <revision>
      <id>5212578</id>
      <parentid>5102683</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1895" sha1="aqkej58jccxdd6iy8v55vwv53udzx7z" xml:space="preserve">'''Балцкая канцэпцыя''' — [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|канцэпцыя паходжання]] [[беларусы|беларусаў]], прыхільнікі якой лічаць, што продкі беларусаў — гэта [[балты]], у большай ці меншай ступені.

Больш радыкальныя версіі канцэпцыі кажуць пра толькі моўную асіміляцыю і мінімум прышлага славянамоўнага насельніцтва, перадусім у нешматлікіх гарадах. Менш радыкальныя версіі — пра той ці іншы працэнт (яго звычайна не ўдакладняюць) даволі масавага прышлага славянамоўнага насельніцтва.

Сярод аргументаў — паўсюдная балцкая гідранімія (назвы рэк і азёраў), шэраг звестак з антрапалогіі, археалогіі. Пра балтаў як продкаў беларусаў сведчаць такія з’явы, як культ вужа, жаночы галаўны ўбор [[намітка]], пэўныя асаблівасці фанетыкі і сінтаксісу мовы.

Сярод вядомых прыхільнікаў балцкай канцэпцыі этнагенезу беларусаў [[Валянцін Васілевіч Сядоў|Валянцін Сядоў]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Георгій Штыхаў]] і іншыя.

{{няма крыніц}}

{{Беларусы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Канцэпцыі паходжання беларускага народа]]
[[Катэгорыя:Беларусы]]</text>
      <sha1>aqkej58jccxdd6iy8v55vwv53udzx7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (возера)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130712</id>
    <revision>
      <id>5212600</id>
      <parentid>4846627</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="cl90cj2ngs1cjfs0tfvkh3fty82y5wm" xml:space="preserve">{{значэнні2|Тартак (значэнні)}}
{{Возера2
 |Назва                    = Тартак
  |Нацыянальная назва      = 
 |Выява                    = 
  |Подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 0|lat_sec =45.35 
  |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 25|lon_sec =38.70 
  |region                  = 
  |CoordScale              = 
 |Краіна                   = Беларусь
  |Рэгіён                  = Віцебская вобласць
 |Вышыня над узроўнем мора = 147,4&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;Ліст карты N-35-33. Выданне 1987 год. Стан мясцовасці на 1984 года.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                  = 1,76
 |Шырыня                   = 0,5
 |Плошча                   = 0,54
 |Аб'ём                    = 0,00254
 |Даўжыня берагавой лініі  = 4,4
 |Найбольшая глыбіня       = 11,4
  |Сярэдняя глыбіня        = 
 |Тып мінералізацыі        = 
  |Салёнасць               = 
 |Празрыстасць             = 
 |Плошча вадазбору         = 116
  |Упадаюць                = рака Ушача
  |Выцякаюць               = рака Ушача
 |Пазіцыйная карта 1       = 
 |Пазіцыйная карта 2       = Беларусь Віцебская вобласць
 |Катэгорыя на Вікісховішчы= 
}}
'''Тарта́к''', '''Лучыла''' — [[возера]] ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] ў басейне ракі [[Ушача]] (цячэ праз возера), за 20 км на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Ушачы]], за 1,5 км на поўдзень ад вёскі [[Царкавішча]].

Плошча паверхні 0,54 км². Даўжыня 1,76 км, найбольшая шырыня 0,5 км. Даўжыня берагавой лініі 4,44 км. Найбольшая глыбіня 11,4 м. Аб’ём вады 2,5 млн м³. Плошча [[вадазбор]]у 116 км².&lt;br /&gt;
[[Катлавіна]] возера лагчыннага тыпу, выцягнутая з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Схілы катлавіны вышынёй 6—9 м (на паўднёвым усходзе 10—15 м), пад [[лес]]ам. [[Бераг]]і нізкія, пясчаныя, месцамі пад [[хмызняк]]ом, забалочаныя. На паўночным усходзе і паўднёвым захадзе [[пойма]] шырынёй 100—150 м, парослая хмызняком. Дно да глыбіні 2 м пясчанае, ніжэй [[Глей|глеістае]]. На поўначы [[востраў]] плошчай 0,1 га. Уздоўж берагоў да глыбіні 1,7 м вузкая паласа надводнай расліннасці, падводныя макрафіты пашыраны да глыбіні 3 м. Ракой Ушача злучана з азёрамі [[Мурагі (возера)|Мурагі]] (на паўднёвым захадзе) і [[Царкавішча (возера)|Царкавішча]] (на паўночным усходзе).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Блакітная|Тарта́к, Лучыла|365}}
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Тарта́к, Лучыла||444}}
* {{крыніцы/ЭПБ|5|Тарта́к|[[Барыс Паўлавіч Уласаў|Уласаў Б. П.]]|83}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=28|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf Общая характеристика озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006023121/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vitebsk_cha.pdf |date=6 кастрычніка 2021 }} {{ref-ru}}
* [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf Морфометрические параметры озёр Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308121031/http://cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD3/vit_mo.pdf |date=8 сакавіка 2021 }} {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Азёры Ушацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Ушачы]]</text>
      <sha1>cl90cj2ngs1cjfs0tfvkh3fty82y5wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Штандар вайны і міру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138874</id>
    <revision>
      <id>5212438</id>
      <parentid>4624191</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія, пунктуацыя, стыль, афармленне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2520" sha1="onu1wgef2e5k609cuugeawq6ppmfqt9" xml:space="preserve">[[Файл:Standard of Ur - War.jpg|thumb|400px|&lt;center&gt;«Вайна»&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Standard of Ur - peace side.jpg|thumb|400px|&lt;center&gt;«Мір»&lt;/center&gt;]]
'''Штандар вайны і міру''' — пары інкруставаных дэкаратыўных панэляў, выяўленая экспедыцыяй [[Чарлз Леанард Вулі|Л. Вулі]] пры раскопках [[шумер]]скага горада [[Ур]]. На кожнай з пласцін на [[лазурыт]]авым фоне ў тры шэрагі выкладзены [[перламутр]]авымі пласцінкамі сцэны з жыцця шумераў. Артэфакт датуецца сярэдзінай 3-га тысячагоддзя да н.э. Памеры 21,59 на 49,53 см.

Штандар з Ура — жамчужына экспазіцыі [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]]. На панэлі з выявай вайны паказана прыгранічная сутычка з удзелам шумерскага войска. Пад коламі запрэжаных [[кулан]]амі цяжкіх [[калясніца|калясніц]] гінуць праціўнікі. Зраненых і зняважаных палонных прыводзяць да цара. На іншай панэлі намалявана сцэна балявання. Тых, хто балюе, забаўляюць ігрой на [[арфа|арфе]].

Прызначэнне панэляў не зусім ясна. Вулі меркаваў, што іх выносілі на поле бою ў якасці своеасаблівага сцяга. Некаторыя вучоныя, падкрэсліваючы мірны характар адной са сцэн, мяркуюць, што гэта былі сценкі кладкі для арфы.

== Гл. таксама ==
* [[Урскія арфы]]

== Літаратура ==
* {{cite book | first=Fred S. | last=Kleiner | authorlink= | last2=Mamiya| first2=Christin J. | year=2006 | title=Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective - Volume 1 | url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse | edition=12&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; | publisher=Thomson Wadsworth | location=Belmont, California, USA | isbn=0-495-00479-0 | pages=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00unse/page/23 23]–24}}

[[Катэгорыя:Ур]]
[[Катэгорыя:Брытанскі музей]]</text>
      <sha1>onu1wgef2e5k609cuugeawq6ppmfqt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Беларускае народнае мастацтва</title>
    <ns>10</ns>
    <id>141280</id>
    <revision>
      <id>5212646</id>
      <parentid>5202333</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3993" sha1="2pwmmu845cm9ajc46o38lvoanc3l078" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
 |імя                       = Беларускае народнае мастацтва
 |navbar                    = 
 |state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |стыль                     = 
 |стыль_асноўнага_загалоўка = 
 |загаловак                 = Беларускае народнае мастацтва
 |выява                     = [[Выява:1993. Stamp of Belarus 0030.jpg|100px|Выраб з саломкі. Беларуска]]
 |стыль_загалоўкаў          = 
 |стыль_спісаў              =
 |клас_спісаў               = hlist


 |загаловак1 = Гліна
 |спіс1    = 
* [[Беларускае ганчарства|Ганчарства]]
** [[Беларускія свістулькі|Свістулькі]]
* [[Беларуская кераміка|Кераміка]]
** [[Беларуская кафля|Кафля]]

 |загаловак2 = Дрэва
 |спіс2    =
* [[Беларускія куфры|Куфры]]
* [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба]]

 |загаловак3 = Камень
 |спіс3    = 
* [[Каменныя абразкі|Абразкі каменныя]]
* [[Беларускія народныя крыжы]]

 |загаловак4 = Касцюм
 |спіс4    =
* {{гэта ВА}} [[Беларускі нацыянальны касцюм]]
** [[Строй|Строі]]

 |загаловак5 = Метал
 |спіс5    =
* [[Беларускае кавальства|Кавальства]]
** [[Беларуская каваная дзвярная фурнітура|Дзвярная фурнітура]]
** [[Беларускія каваныя крыжы|Крыжы]]


 |загаловак6 = Салома і лаза
 |спіс6    = 
* [[Аплікацыя саломкай]]
* [[Рухаўскія дываны]]
* [[Лазапляценне]]
* Саломапляценне
** [[Саламяныя павукі]]
** [[Саламяны капялюш]]

 |загаловак7 = Тэкстыль
 |спіс7    = 
* [[Беларуская вышыўка|Вышыўка]]
* [[Беларускае народнае ткацтва|Ткацтва]]
* [[Беларускія карункі|Карункі]]
** [[Вузялкова-плеценыя карункі|Вузялкова-плеценыя]]
** [[Вязаныя кручком карункі|Вязаныя кручком]]
** [[Любоніцкія карункі|Любоніцкія]]
** [[Пляценне на клёцках|На клёцках]]
** [[Палескія карункавыя чапцы|Чапцы]]
* [[Набіванка]]

 |загаловак8 = Размалёўка
 |спіс8    =
* {{нп3|Агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}
* [[Маляваныя дываны]]
** [[Нарачанска-дзісенскія дываны]]
* [[Пісанка]]
* [[Беларускі народны роспіс на шкле|Роспіс на шкле]]
* [[Цікетка]]

 |загаловак9 = [[Народнае дойлідства Беларусі|Дойлідства]]
 |спіс9    =
* [[Драўлянае дойлідства Беларусі|Драўлянае]]


 |загаловак10 = Музыка і тэатр
 |спіс10    =
* [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады]]
* [[Батлейка]]
* [[Беларуская народная песня|Спевы]]
* [[Беларускія народныя танцы|Танцы]]

 |загаловак11 = Рознае
 |спіс11    =
* [[Выцінанка]]
* [[Беларуская народная цацка]]
* [[Беларускі арнамент]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2pwmmu845cm9ajc46o38lvoanc3l078</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ева Зыгмунтаўна Фялінская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142647</id>
    <revision>
      <id>5212420</id>
      <parentid>5127946</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5946" sha1="3dxutdcc2xkcjydq1ficef5vg4davdm" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Ева з Вендорфаў Фялінская''' ({{lang-pl|Ewa Wendorff}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельніца польскага нацыянальнага руху на Беларусі, пісьменніца, мемуарыстка. Адна з першых у XIX ст. беларускіх жанчын-мемуарыстак.

== Біяграфія ==

У сярэдзіне 1830-х гадоў стварыла і ўзначаліла «Жаночае таварыства», філіял тайнай арганізацыі [[Шыман Канарскі|Ш. Канарскага]] «[[Садружнасць польскага народа]]». У 1838 г. зняволена з г. Бярозаў [[Цюменская вобласць|Цюменскай вобласці]] (1839—1841), [[Саратаў]] (1841—1844).

Нарадзілася ў в. Узнога Слуцкага павета ў 1793 годзе. Калі ёй было чатыры гады, памёр бацька, і сям’я засталася без сродкаў да існавання. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў доме багатых сваякоў на Случчыне. Да 11 гадоў дзяўчынку навучалі музыцы і [[французская мова|французскай мове]], а потым яна самастойна набывала веды, чытаючы кнігі. У 18-гадовым узросце выйшла замуж за Г. Фялінскага, памешчыка з [[Валынь|Валыні]], і пераехала ў яго маёнтак. У 1833 г. яна аўдавела. Патрэба выхавання дзяцей прымусіла Е. Фялінскую здаць у арэнду маёнтак мужа і пераехаць у [[Крэменец]]. Нягледзячы на шматлікія жыццёвыя праблемы, яна завязала цесныя сувязі з патрыятычнымі коламі. Далучылася да тайнай арганізацыі [[Ш. Канарскі|Ш. Канарскага]] «[[Садружнасць польскага народа]]» і стварыла філіял «Жаночае таварыства». За ўдзел у вызваленчым руху ў 1838 г. зняволена ў Кіеўскую цытадэль, пазней саслана царскімі ўладамі ў г. Бярозаў у Сібіры, дзе знаходзілася на працягу 1839–1841 гг., а потым у г. [[Саратаў]]. У 1844 г. вярнулася на радзіму і занялася літаратурнай дзейнасцю. Вядомасць і прызнанне пісьменніцы прынеслі мемуары. Памерла ў 1859 годзе.

== Творчасць ==

У «Дзённіку…» часоў ссылкі (апублікаваны ў віленскім часопісе [[Athenaeum (1841)|«Athenaeum»]], 1846) апісала свае ўражанні ад прыроды Заходняй Сібіры, паўстанне [[ханты|хантаў]] і [[ненцы|ненцаў]] пад кіраўніцтвам Ваулі Піетоміна, побыт і фальклор народаў Поўначы і Паволжа. Напісала і надрукавала ў Вільні ў 1852—1853 гг. на польскай мове ўспаміны пра свае «падарожжы» ў Сібір, жыццё ў Бярозаве і Саратаве (перакладзены на англійскую, французскую і дацкую мовы і ўспрыняты сучаснікамі як дакумент эпохі). У аповесцях «Герсылія» (1849), «Пан дэпутат» (1852), «Пляменніца і цётка» (1853), ва «Успамінах аб жыцці» (1856, 1859—1860) і іншых творах паказала жыццё розных слаёў беларускага грамадства, асабліва шляхты. «Успаміны…» з’яўляюцца каштоўным творам па гісторыі нораваў на [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і ў [[Літва|Літве]] канца XVIII — пачатку XIX ст.

== Творы ==
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 1. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 467 s.
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 3. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 444 s.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Бурдзялёва, І. А. Змена эпох ва «Успамінах жыцця» Евы Фялінскай / І. А. Бурдзялёва // Куляшоўскія чытанні: материалы Международной научно-практической конференции, 27 — 28 апреля 2011 г. / [Редкол.: А. А. Папейко и др.]. — Могилев: МГУ, 2011. — 350 с. — С. 40 — 43. — ISBN 978-985-480-715-7.
* Грицкевич, В. П. От Немана к берегам Тихого океана. — Мн., 1986. — С. 188—203.
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Фялінская Ева Зыгмунтаўна|Ярмоленка, В. А.|512|В. А. Ярмоленка}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|130122}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Фялінская Ева Зыгмунтаўна}}
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]</text>
      <sha1>3dxutdcc2xkcjydq1ficef5vg4davdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212518</id>
      <parentid>5212420</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5711" sha1="qx17bnni5fe682k5xw8797rq1tudo9e" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Ева з Вендорфаў Фялінская''' ({{lang-pl|Ewa Wendorff}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельніца польскага нацыянальнага руху на Беларусі, пісьменніца, мемуарыстка. Адна з першых у XIX ст. беларускіх жанчын-мемуарыстак.

== Біяграфія ==

Нарадзілася ў в. Узнога Слуцкага павета ў 1793 годзе. Калі ёй было чатыры гады, памёр бацька, і сям’я засталася без сродкаў да існавання. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў доме багатых сваякоў на Случчыне. Да 11 гадоў дзяўчынку навучалі музыцы і [[французская мова|французскай мове]], а потым яна самастойна набывала веды, чытаючы кнігі. У 18-гадовым узросце выйшла замуж за Г. Фялінскага, памешчыка з [[Валынь|Валыні]], і пераехала ў яго маёнтак. У 1833 г. яна аўдавела. Патрэба выхавання дзяцей прымусіла Е. Фялінскую здаць у арэнду маёнтак мужа і пераехаць у [[Крэменец]]. Нягледзячы на шматлікія жыццёвыя праблемы, яна завязала цесныя сувязі з патрыятычнымі коламі. Далучылася да тайнай арганізацыі [[Ш. Канарскі|Ш. Канарскага]] «[[Садружнасць польскага народа]]» і стварыла філіял «Жаночае таварыства». За ўдзел у вызваленчым руху ў 1838 г. зняволена ў Кіеўскую цытадэль, пазней саслана царскімі ўладамі ў г. Бярозаў у Сібіры, дзе знаходзілася на працягу 1839—1841 гг., а потым у г. [[Саратаў]]. У 1844 г. вярнулася на радзіму і занялася літаратурнай дзейнасцю. Вядомасць і прызнанне пісьменніцы прынеслі мемуары. Памерла ў 1859 годзе.

== Творчасць ==
Яшчэ ў ссылцы яна пачала пісаць аповесці. Вярнуўшыся на радзіму, пісьменніца перапрацавала рукапісы, значна пашырыла іх аб’ём.

У «Дзённіку…» часоў ссылкі (апублікаваны ў віленскім часопісе «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», 1846) апісала свае ўражанні ад прыроды Заходняй Сібіры, паўстанне [[ханты|хантаў]] і [[ненцы|ненцаў]] пад кіраўніцтвам Ваулі Піетоміна, побыт і фальклор народаў Поўначы і Паволжа. Напісала і надрукавала ў Вільні ў 1852—1853 гг. на польскай мове ўспаміны пра свае «падарожжы» ў Сібір, жыццё ў Бярозаве і Саратаве (перакладзены на англійскую, французскую і дацкую мовы і ўспрыняты сучаснікамі як дакумент эпохі). У аповесцях «Герсылія» (1849), «Пан дэпутат» (1852), «Пляменніца і цётка» (1853), ва «Успамінах аб жыцці» (1856, 1859—1860) і іншых творах паказала жыццё розных слаёў беларускага грамадства, асабліва шляхты. «Успаміны…» з’яўляюцца каштоўным творам па гісторыі нораваў на [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і ў [[Літва|Літве]] канца XVIII — пачатку XIX ст.

== Творы ==
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 1. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 467 s.
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 3. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 444 s.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Бурдзялёва, І. А. Змена эпох ва «Успамінах жыцця» Евы Фялінскай / І. А. Бурдзялёва // Куляшоўскія чытанні: материалы Международной научно-практической конференции, 27 — 28 апреля 2011 г. / [Редкол.: А. А. Папейко и др.]. — Могилев: МГУ, 2011. — 350 с. — С. 40 — 43. — ISBN 978-985-480-715-7.
* Грицкевич, В. П. От Немана к берегам Тихого океана. — Мн., 1986. — С. 188—203.
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Фялінская Ева Зыгмунтаўна|Ярмоленка, В. А.|512|В. А. Ярмоленка}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|130122}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Фялінская Ева Зыгмунтаўна}}
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]</text>
      <sha1>qx17bnni5fe682k5xw8797rq1tudo9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212561</id>
      <parentid>5212518</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */</comment>
      <origin>5212561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7212" sha1="61qgxc66o5fwnovt5av0okc2c70rr1c" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Ева з Вендорфаў Фялінская''' ({{lang-pl|Ewa Wendorff}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельніца польскага нацыянальнага руху на Беларусі, пісьменніца, мемуарыстка. Адна з першых у XIX ст. беларускіх жанчын-мемуарыстак.

== Біяграфія ==

Нарадзілася ў в. Узнога Слуцкага павета ў 1793 годзе. Калі ёй было чатыры гады, памёр бацька, і сям’я засталася без сродкаў да існавання. Дзяцінства і юнацтва прайшлі ў доме багатых сваякоў на Случчыне. Да 11 гадоў дзяўчынку навучалі музыцы і [[французская мова|французскай мове]], а потым яна самастойна набывала веды, чытаючы кнігі. У 18-гадовым узросце выйшла замуж за Г. Фялінскага, памешчыка з [[Валынь|Валыні]], і пераехала ў яго маёнтак. У 1833 г. яна аўдавела. Патрэба выхавання дзяцей прымусіла Е. Фялінскую здаць у арэнду маёнтак мужа і пераехаць у [[Крэменец]]. Нягледзячы на шматлікія жыццёвыя праблемы, яна завязала цесныя сувязі з патрыятычнымі коламі. Далучылася да тайнай арганізацыі [[Ш. Канарскі|Ш. Канарскага]] «[[Садружнасць польскага народа]]» і стварыла філіял «Жаночае таварыства». За ўдзел у вызваленчым руху ў 1838 г. зняволена ў Кіеўскую цытадэль, пазней саслана царскімі ўладамі ў г. Бярозаў у Сібіры, дзе знаходзілася на працягу 1839—1841 гг., а потым у г. [[Саратаў]]. У 1844 г. вярнулася на радзіму і занялася літаратурнай дзейнасцю. Вядомасць і прызнанне пісьменніцы прынеслі мемуары. Памерла ў 1859 годзе.

== Творчасць ==
Яшчэ ў ссылцы яна пачала пісаць аповесці. Вярнуўшыся на радзіму, пісьменніца перапрацавала рукапісы, значна пашырыла іх аб’ём.

У «Дзённіку…» часоў ссылкі (апублікаваны ў віленскім часопісе «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», 1846) апісала свае ўражанні ад прыроды Заходняй Сібіры, паўстанне [[ханты|хантаў]] і [[ненцы|ненцаў]] пад кіраўніцтвам Ваулі Піетоміна, побыт і фальклор народаў Поўначы і Паволжа. Напісала і надрукавала ў Вільні ў 1852—1853 гг. на польскай мове ўспаміны пра свае «падарожжы» ў Сібір, жыццё ў Бярозаве і Саратаве (перакладзены на англійскую, французскую і дацкую мовы і ўспрыняты сучаснікамі як дакумент эпохі).

У аповесцях «Герсылія» (1849), «Пан дэпутат» (1852), «Пляменніца і цётка» (1853), ва «Успамінах аб жыцці» (1856, 1859—1860) і іншых творах паказала жыццё розных слаёў беларускага грамадства, асабліва шляхты. «Успаміны…» з’яўляюцца каштоўным творам па гісторыі нораваў на [[Беларусь|Беларусі]], [[Валынь|Валыні]] і ў [[Літва|Літве]] канца XVIII — пачатку XIX ст.

У аповесці «Пляменніца і цётка» дзеянне разгортваецца ў мясцінах добра знаёмых пісьменніцы. Аўтар імкнецца аднавіць бытавы каларыт эпохі, перадаць візуальны бок жыцця сваіх герояў. Ева Фялінская не проста апісвае тапаграфію мясцовасці і выгляд маёнтка, але і паказвае інтэр’ер дома. Падобныя апісанні падрыхтоўваюць да ўспрыняцця характараў герояў. Многія сцэны вырашаны ў адпаведнасці з драматургічнай традыцыяй: спачатку даецца апісанне дэкарацый, а потым у гэтым пэўным прадметным кантэксце пачынаецца дзеянне. Аўтар паказвае шляхецкія забавы, імяніны, балі. Пісьменніца імкнецца стварыць шырокі зрэз правінцыяльнага грамадства і паказаць разнастайныя чалавечыя характары. Станоўчых герояў надзяляе глыбокай рэлігійнасцю, чым вызначае іх правільны маральны выбар, які яны робяць у тых ці іншых абставінах.

== Творы ==
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 1. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 467 s.
* Pamiętniki z życia Ewy Felińskiej: autorki wspomnień z podróży do Syberyi, pobytu w Berezowie i w Saratowie: [w 3 t.] / Ewa Felińska. T. 3. — Wilno: Nakładem i drukiem Józefa Zawadziego, 1856. — 444 s.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Бурдзялёва, І. А. Змена эпох ва «Успамінах жыцця» Евы Фялінскай / І. А. Бурдзялёва // Куляшоўскія чытанні: материалы Международной научно-практической конференции, 27 — 28 апреля 2011 г. / [Редкол.: А. А. Папейко и др.]. — Могилев: МГУ, 2011. — 350 с. — С. 40 — 43. — ISBN 978-985-480-715-7.
* Грицкевич, В. П. От Немана к берегам Тихого океана. — Мн., 1986. — С. 188—203.
* {{Крыніцы/БелЭн|16|Фялінская Ева Зыгмунтаўна|Ярмоленка, В. А.|512|В. А. Ярмоленка}}

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|130122}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Фялінская Ева Зыгмунтаўна}}
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]</text>
      <sha1>61qgxc66o5fwnovt5av0okc2c70rr1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Бароўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153934</id>
    <revision>
      <id>5212539</id>
      <parentid>5192315</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56133" sha1="fiqnqbiusciiix7nk2m2gtkehwqgip7" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Бароўскі}}
{{ДД}}
'''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]].

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і сям’я ===
Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}.

Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, «сацыяльным ліфтам», а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург]]у 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}.{{Пераход|Сям’я|pink}}

Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.{{Пераход|Асоба на пераломе эпох|pink}}

=== Раннія гады ===
Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.

28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}.

У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.

=== Эсэраўскі актывізм ===
У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}.

У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}.

Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}

Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}

У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» цягам пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}}

=== Першая эміграцыя (1907—1915) ===
Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Максімавіч Літвінаў|Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}}

У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі яго мерапрыемстваў. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}}

У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}.

Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}.

=== Вяртанне ў Расію (1915—1917) ===
24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні як прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускіх эсэраў]] і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}.

=== Другая эміграцыя ===

==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ====
4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}}

Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам з юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}}

Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць на палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускага руху меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}}

Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}}

Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}}

Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}}

Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}}

==== Па скасаванні місіі ====
Па скасаванні місіі жыў як прыватная асоба. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях па-за штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}}

Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}.

Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}.

==== Другая сусветная вайна і смерць ====
Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}}

З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}}

Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}}

== Асоба на пераломе эпох ==
На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}}

З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошуках новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыя, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}}

Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць на пярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}.

Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абое па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}}

У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, маглі быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўлення якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}}

У часы краху старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з украпваннем асобных беларускіх слоў і выразаў, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскім яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}}

На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабранасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным «[[дуаен]]ам» (старэйшынам) беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}.

Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}.

== Сям’я ==

=== Бацька ===
Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}

Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік.

Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.

Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}

Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}.

=== Маці ===
Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}}

=== Браты і сёстры ===
У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}
* '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік [[Белы рух|Белага руху]], генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа.
** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі.
* '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасле агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}.
* '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}}
* ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218.

== Спасылкі ==
* {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}}
* {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}}
* {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}}
* {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}}
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]]</text>
      <sha1>fiqnqbiusciiix7nk2m2gtkehwqgip7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212544</id>
      <parentid>5212539</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56131" sha1="b4izps9vfrzfcyjr8vzdopqtkoh5dka" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Бароўскі}}
{{ДД}}
'''Андрэй Аляксандравіч Бароўскі''' ({{ВДП}}) — расійскі рэвалюцыянер, кіраўнік [[Дыпламатычная місія БНР у Берліне|Дыпламатычнай місіі БНР у Берліне]].

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і сям’я ===
Са збяднелых дваран Магілёўскай губерні{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Нарадзіўся 28 лістапада (10 снежня) 1873 года ў Мітаве (цяпер — [[Елгава]], Латвія), дзе служыў бацька{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Андрэй быў першым сынам і другім з шасці дзяцей у сям’і{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. 30 снежня 1873 года ахрышчаны ў палкавой Аляксандра-Неўскай царкве {{sfn|Баринов|2024|p=130}}.

Бацька — Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі (1847—1915), пачаў ваенную службу ў 16 гадоў радавым салдатам, даслужыўся да палкоўніка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}. На думку [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]], ваенная служба была для яго вымушаным крокам, «сацыяльным ліфтам», а нізкія балы ў вучылішчы і доўгая служба ў чыне капітана сведчылі пра нястачу таленту да гэтай справы{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Дасягнуў, аднак, поспеху ў бюракратычнай галіне, як павятовы воінскі начальнік, узнагароджаны ўсімі асноўнымі ордэнамі, у тым ліку Св. Уладзіміра 3-й ступені, даволі высокім для звычайнага армейскага афіцэра{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. Маці — Вольга Аляксандраўна Нікалаева, дачка калежскага рэгістратара, узяла шлюб з Аляксандрам Бароўскім у [[Дынабург]]у 19 красавіка 1870 года ў гарадской Аляксандра-Неўскай царкве, калі ёй было 17 гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=130}}.{{Пераход|Сям’я|pink}}

Біяграфія Андрэя Бароўскага як прыклад «транзіту ідэнтычнасці» ад імперскай расійскай да беларускай нацыянальнай адлюстравала крызіс дваранскага ўкладу, калі прадстаўнікі эліты станавіліся шараговымі службоўцамі, ператвараліся ў разначынцаў-інтэлігентаў{{sfn|Баринов|2024|p=128, 144, 145}}. У адрозненне ад малодшых братоў, якія не заспелі гарнізоннай службы бацькі і рабілі ваенную кар’еру (Аляксандра, які стаў генералам, Сяргея і Фёдара), Андрэй ніколі не цікавіўся арміяй. Барынаў характарызуе яго як чалавека з «унутранай дабрадушнасцю», які праз уласны характар не быў схільны да сістэматычнай працы, што не дазволіла яму атрымаць скончаную адукацыю{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.{{Пераход|Асоба на пераломе эпох|pink}}

=== Раннія гады ===
Вучыўся ў Смаленскай гімназіі, адкуль выбыў у пачатку 1896 года з 6-га класа. Прычынай была цяжарнасць Караліны-Елізаветы (Ліны) Гейне, 28-гадовай дачкі купца з курляндскага Гольдынгена{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.

28 лютага 1896 года Бароўскі атрымаў пашпарт па месцы прапіскі ў [[Сянно|Сянне]], пасля чаго пара выехала ў Маскву{{sfn|Баринов|2024|p=131}}. 14 ліпеня 1896 года яны вянчаліся ў Ярмолаеўскай царкве на Садовым кальцы пасля лютэранскага абраду агалашэння ў Петрапаўлаўскім саборы{{sfn|Баринов|2024|p=131-132}}. 14 кастрычніка 1896 года ў іх нарадзіўся сын Андрэй, хрышчаны ў Уваскрасенскай царкве на Малой Броннай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Сям’я спачатку жыла ў танным даходным доме Гірша на Малай Броннай, а пасля пераязджала на паўднёвы захад горада: у Грыбаедаў завулак (дом Бекез, кватэра Валахонскага) і Буцікоўскі завулак (дом Ульянава, кв. 14){{sfn|Баринов|2024|p=132}}.

У многіх публікацыях (у прыватнасці, у [[Уладзімір Лявонцьевіч Сакалоўскі|Уладзіміра Сакалоўскага]]) згадана, што Бароўскі вучыўся ў Юр’еўскім і Пецярбургскім універсітэтах і яшчэ студэнтам далучыўся да беларускага руху, крыніца такіх звестак не даецца{{sfn|Баринов|2024|p=129}}. Выяўленыя дакументы не пацвярджаюць гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, Андрэй Бароўскі не меў універсітэцкай адукацыі{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.

=== Эсэраўскі актывізм ===
У Маскве Бароўскі працаваў у Маскоўскім таварыстве сельскай гаспадаркі, займаўся бягучай сельскагаспадарчай статыстыкай{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Тым часам прафесія і заняцце статыстыкай часта сведчыла пра сацыялістычную арыентацыю асобы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. У 1896 годзе Бароўскі ўпершыню трапіў пад нагляд паліцыі праз сувязі суседа па кватэры з рэвалюцыянерамі{{sfn|Баринов|2024|p=134}}.

У пачатку 1897 года далучыўся да Экспедыцыі па даследаванні стэпавых абласцей (тэрыторыя сучаснага Казахстана), дзе загадваў самастойнай партыяй па вывучэнні кіргізскай гаспадаркі{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Яго бліжэйшымі супрацоўнікамі ў экспедыцыі былі былы [[Народная воля (арганізацыя)|нарадаволец]] [[Іван Уродкаў]] і будучы дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|I-й Дзяржаўнай думы]] ад [[Трудавікі|трудавікоў]] [[Рыгор Шапашнікаў]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. На думку Барынава, менавіта кіраўнік гэтай экспедыцыі {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, мог аказаць уплыў на ўсведамленне Бароўскім малой радзімы і сувязі з беларускасцю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

У канцы 1898 года рэчы Бароўскага знайшлі ў сябра «Саюза барацьбы за вызваленне рабочага класа», што вымусіла Бароўскага тэрмінова зноў з’ехаць у экспедыцыю{{sfn|Баринов|2024|p=134}}.

Вярнуўшыся з экспедыцыі ў 1900 годзе, Бароўскі кароткі час працаваў у ацэначна-статыстычным бюро Пецярбургскага земства, а ў 1902 годзе зноў быў у Маскве, працаваў камерцыйным агентам у праўленні Таварыства Маскоўска-Казанскай чыгункі, займаўся камерцыйнай чыгуначнай статыстыкай. 15 студзеня 1904 года падаў прашэнне на працаўладкаванне пры Маскоўскай гарадской управе і 9 лютага прызначаны на часовую працу па зборы звестак пра бедных, якія звярталіся ў гарадское папячыцельства, пры дабрачынным стале з акладам 50 рублёў (павышаны да 75 рублёў у сакавіку 1905 года).{{sfn|Баринов|2024|p=133}}

Бароўскі быў актыўным дзеячам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]], займаўся арганізацыяй баявых дружын і пастаўкай зброі ў Маскву. Маскоўскае ахоўнае аддзяленне ў сакрэтных паведамленнях называла яго «сур’ёзным дзеячам мясцовай групы сацыялістаў-рэвалюцыянераў» і «асобай, крайне небяспечнай для грамадства». Пасля разгрому маскоўскай групы эсэраў у чэрвені 1905 года збег за мяжу і жыў у Берліне, аднак ужо 24 лістапада 1905 года вярнуўся ў Расію.{{sfn|Баринов|2024|p=134}}

У ноч на 4 лютага 1906 года арыштаваны ў доме Торапава на Малай Мікіцкай вуліцы і змешчаны ў «Таганку»; пры вобыску знайшлі нелегальную літаратуру і каробку з рэвальвернымі патронамі. У лістападзе 1906 года за намеры заняцца рэвалюцыйнай дзейнасцю ў ваенным асяроддзі быў прысуджаны да чатырох гадоў высылкі ў Туруханскі край{{sfn|Баринов|2024|p=134}}. Прашэнні маці і жонкі пра замену Сібіры выдварэннем за мяжу былі адхілены. Праз хранічны нефрыт пакаранне было заменена на тры гады высылкі ў горад Тара Табольскай губерні. Тут Бароўскі, яшчэ не развёўшыся з першай жонкай, ажаніўся другі раз з Ганнай Міхайлаўнай Мосавай. Шлюб з Лінай Гейне афіцыйна скасаваны толькі ў лістападзе 1913 года праз яго «без вестак адсутнасць» на працягу пяці гадоў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. У красавіку 1907 года збег з сібірскай высылкі за мяжу.{{sfn|Баринов|2024|p=135}}

=== Першая эміграцыя (1907—1915) ===
Жыў у Германіі, у прыватнасці ў Хелераў каля Дрэздэна. Меў шырокае кола кантактаў, сярод якіх былі дзеячы эмігранцкай сацыял-дэмакратыі [[Рыгор Алексінскі]] і [[Максім Максімавіч Літвінаў|Максім Літвінаў]], пісьменнік [[Мікалай Рубакін]], адзін з лідараў эсэраў [[Андрэй Аргунаў]], а таксама дзеячы мастацтва [[Сяргей Дзягілеў]] і [[Леў Бакст]], з якімі яго мог пазнаёміць брат Сяргей.{{sfn|Баринов|2024|p=135}}

У гэты перыяд яго сацыялістычныя погляды набылі ўтапічныя рысы, што выявілася ў захапленні ідэямі стварэння чалавека новага тыпу праз гармонію чалавека і прыроды, а таксама сістэму рытмічнай гімнастыкі Эміля Жака-Далькроза, які адкрыў Інстытут рытму ў Хелераў у 1911 годзе. Бароўскі быў рэдактарам-выдаўцом рускай версіі штогоднікаў гэтага інстытута і ўдзельнічаў у арганізацыі яго мерапрыемстваў. У Халераў стаў сябрам таварыства першага ў краіне «горада-сада».{{sfn|Баринов|2024|p=135}}

У 1911 годзе выступаў як «карэспандэнт з Масквы» на III Міжнародным кангрэсе па жыллёвай гігіене і як «прадстаўнік ад Расіі» на XXI кангрэсе Саюза нямецкіх зямельных рэфарматараў у Дрэздэне{{sfn|Баринов|2024|p=137-138}}.

Пасля пачатку ў 1914 годзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выехаў у Швейцарыю, дзе стаў упаўнаважаным Бюро па росшуку ваеннапалонных расійскага-германскага фронту, якое мусіла шукаць аўстра-германскіх ваеннапалонных у Расіі, у абмен на такую самую інфармацыю пра расійскіх палонных у Цэнтральных дзяржавах{{sfn|Баринов|2024|p=135}}. Паліцыя лічыла гэту працу прыкрыццём для партыйных даручэнняў, называючы яго «перадатачнай інстанцыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў і сацыял-дэмакратаў», былі зафіксаваны яго кантакты з тайным германскім агентам у Берне, таксама праз другія рукі ён набыў расійскую дыпламатычную пошту з Берна{{sfn|Баринов|2024|p=136}}. На думку Барынава, Бароўскага ў гэты час можна было ахарактарызаваць як «слугу ўсіх гаспадароў», ён мог выконваць рознага роду даручэнні каго заўгодна, улічваючы кола яго сувязяў{{sfn|Баринов|2024|p=136}}.

=== Вяртанне ў Расію (1915—1917) ===
24 верасня 1915 года кружным шляхам праз Англію, Нарвегію і Швецыю вярнуўся ў Петраград, афіцыйна — каб у Магілёве ўпарадкаваць справы пасля смерці бацькі. 11 лістапада 1915 года быў арыштаваны пасля назірання і адпраўлены на месца адбыцця ссылкі, дзе 21 снежня 1915 года заключаны ў Цюменскую павятовую турму. Вызвалены 4 студзеня 1916 года пасля прашэння брата Аляксандра на імя таварыша міністра ўнутраных спраў Бялецкага, у якім сцвярджалася, што Андрэй «раскайваецца», раней хацеў уступіць у армію добраахвотнікам і цяпер спадзяецца «паслужыць чым-небудзь» айчыне.{{sfn|Баринов|2024|p=136}} Сам Бароўскі тады пісаў міністру Хвастову, што займаўся ў эміграцыі «распрацоўкай пытанняў гарадской гаспадаркі»{{sfn|Баринов|2024|p=136}}, пасля вызвалення Бароўскі паехаў у Маскву, невядома ці атрымаў нейкую пасаду ў гарадской гаспадарцы, але выехаць за мяжу яму не дазволілі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

У беларускім кантэксце Андрэй Бароўскі ўпершыню згаданы сярод кіраўніцтва Цэнтральнага саюза спажывецкіх таварыстваў Беларускага краю{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. У 1919 годзе быў членам [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні як прадстаўнік [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|беларускіх эсэраў]] і актыўна ўдзельнічаў у развіцці кааператываў у Віленскім краі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

На думку Барынава, Бароўскі быў хутчэй «глыбокім сімпатызантам» беларускай справы, чым «палымяным змагаром», а БНР успрымалася ім як унікальны сацыялістычны праект «грамадства роўных»{{sfn|Баринов|2024|p=139, 145}}. Працэс яго «(рэ)беларусізацыі» быў няпоўным і непаслядоўным, а на пачатку другой эміграцыі ён яўна вяртаўся да рускасці{{sfn|Баринов|2024|p=138}}.

=== Другая эміграцыя ===

==== Дыпламатычная місія БНР у Берліне ====
4 красавіка 1921 года прызначаны кіраўніком [[Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне|місіі БНР]] у Берліне з месячным акладам у 3 тысячы марак (у ліпені 1921 года павышаны да 4 тысяч). Бароўскі напэўна быў найлепшай кандыдатурай, бо выхаваны ў «старой» Курляндыі не меў моўнага і культурнага бар’ера для працы ў Германіі, таксама меў досвед жыцця ў краіне і талент завязваць знаёмствы.{{sfn|Баринов|2024|p=139}}

Магчыма, на пачатку другой эміграцыі Бароўскі спадзяваўся на вяртанне «старога» рускага жыцця. У 1921 годзе, разам з юрысконсультам місіі Бруна Мілерам, заснаваў рускамоўнае выдавецтва «Фаланга», яно выпускала прадукцыю з «галіны ваеннай навукі», у тым ліку часопіс «Вайна і мір», «веснік навукі і тэхнікі», заснаваны былымі афіцэрамі расійскага Генштаба і ідэйна блізкі да «зменавехаўцаў». У верасні 1921 года Бароўскі ўдзельнічаў у вечары памяці Аляксандра Блока, арганізаваным Саюзам рускіх журналістаў і літаратараў у Германіі. Магчыма, нездарма пазней, у сакавіку 1926 года, Бароўскі перадаў архіў берлінскай місіі БНР на захоўванне менавіта ў Рускі загранічны гістарычны архіў у Празе, за што атрымаў «суровую водпаведзь» ад былога кіраўніка ўраду БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]. Аднак, пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй у 1930-я гады няма ніякіх звестак.{{sfn|Баринов|2024|p=138}}

Ва ўмовах пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага міру]], імаверна, Бароўскі ўсведамляў{{sfn|Баринов|2024|p=140}}, што разлічваць на палітычныя поспехі не выпадае і засяродзіўся на эканамічных пытаннях, бо беларускі рух меў вострую патрэбу ў грошах. На беларускія аб’явы ў нямецкіх профільных выданнях з прапановай удзелу ў распрацоўцы прыродных рэсурсаў было даволі шмат водгукаў. Аднак, урад БНР не кантраляваў беларускую тэрыторыю і не мог даць доступ да гэтых рэсурсаў. Напрыклад, у чэрвені 1921 года ў берлінскую місію БНР звярнуўся прадпрымальнік з Кенігсберга з запытам ці можна атрымаць ахоўныя граматы для паездак па Беларусі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}}

Буйнейшым партнёрам таго часу была фірма IWEG (Internationale Waren Export- und ImportGesellschaft, Міжнароднае экспартна-імпартнае таварнае таварыства). Урад БНР разлічваў з яе дапамогай насыціць прамтаварамі кааператывы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Бароўскі спрабаваў граць на антыпольскім настроі немцаў, у падрыхтаваным для IWEG мемарандуме ў жніўні 1921 года ён адзначаў, што Літва і Беларусь, якія «стагоддзямі складалі адну дзяржаву» і цяпер эканамічна і палітычна звязаны адна з адной, выступаюць супрацьвагай агульнаму ворагу — Польшчы. Літву Бароўскі апісваў як «астравок стабільнасці» на Усходзе і абяцаў партнёрам прэферэнцыі, хай і без манапольнага права. Партнёрства з IWEG характарызавалася складанымі ўзаемаразлікамі. Напрыклад, для хуткага атрымання грошай меркавалася браць пазыкі ў трэцяга боку, а затым гасіць іх за кошт грашовых паступленняў ад фірм-пасрэднікаў, якія рэалізуюць тавары IWEG. Часам да такіх схем прыцягвалі і фізічных асоб, прычым, каб зменшыць або абнуліць камісію, беларуская місія крэдытавала іх яшчэ не атрыманымі грошамі, прымаючы пад іх даўгавыя распіскі.{{sfn|Баринов|2024|p=140}}

Пра бізнес якасці Бароўскага сведчыць і перадача перапіскі з IWEG для азнаямлення іншым контрагентам, а потым патрабаванне яе вяртання. Урэшце, пралічыліся абодва бакі. IWEG не арыентавалася ў беларускіх рэаліях, відавочна, намервалася проста збыць неліквідныя тавары, якімі быў перапоўнены нямецкі рынак. Беларускі бок чакаў ад урада Літвы мытных і транзітных ільгот, аднак, праз абвастрэнне польска-літоўскіх адносін заходнебеларускі рынак, падкантрольны палякам, аказаўся недаступным. Урад БНР быў вымушаны выплачваць няўстойкі і вяртаць нерэалізаваны тавар нямецкім пасрэднікам за свой кошт. Наступствы гэтай авантуры адчуваліся доўга: нават у студзені 1925 года Бароўскі пісаў у Коўна, што матэрыяльнае становішча «зусім катастрафічнае», і ён жыве «пад пастаяннай пагрозай судовага выканаўцы». Магчыма, адчайная фінансавая сітуацыя прымусіла Бароўскага прадаць архіў былой місіі ў Прагу.{{sfn|Баринов|2024|p=141}}

Заняты фінансамі, Бароўскі запусціў палітычную работу. У сакавіку 1922 года міністр замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]] пісаў кіраўніку ўрада БНР [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]]: «У Берліне наша справа зусім заглухла. Трэба прызнаць, што Андрэй Аляксандравіч чалавек хоць і добры, але як палітычны дзеяч — слабаваты. Не дурань выпіць і пабалбатаць, але далей за гэта звычайна не ідзе. Яго трэба падштурхоўваць, яму трэба даваць работу, бо ў яго самога мала ініцыятывы». Перашкаджалі дзейнасці місіі ўзаемны недавер супрацоўнікаў і не арганізаваная нармальна яе дзейнасць.{{sfn|Баринов|2024|p=141}}

Паводле [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Уладзіміра Ляхоўскага]], палітычныя заявы таго часу «перасягалі арганізацыйныя магчымасці і людскія рэсурсы беларускага нацыянальнага руху». Фармальна місія спыніла дзейнасць у кастрычніку 1925 года, пасля таго як Цвікевіч, які ўзначаліў урад БНР пасля Ластоўскага, перадаў паўнамоцтвы ўраду БССР, але фактычна не функцыянавала ўжо амаль год.{{sfn|Баринов|2024|p=142}}

==== Па скасаванні місіі ====
Па скасаванні місіі жыў як прыватная асоба. Алесь Вініцкі, які збіраў звесткі пра беларускую эміграцыю ў Германіі, указваў, што Бароўскі трымаў у Берліне бюро перакладаў. Аднак, у адрасных кнігах Берліна за 1926—1943 гады Бароўскі ні сярод уладальнікаў такіх арганізацый, ні сярод зарэгістраваных перакладчыкаў не знойдзены. Імаверна, працаваў у розных арганізацыях па-за штатам. У даведніках прафесія Бароўскага пазначана як Schriftsteller («пісьменнік», «літаратар»). У 1926 годзе ў берлінскім выдавецтве «Айгенбродлер» выйшаў зборнік твораў Льва Талстога «Wie die Liebe vergeht und andere Werke» ў перакладзе Бароўскага. У 1946 годзе яго нарыс «Белавежская пушча» ўключаны ў хрэстаматыю «Родны край», выдадзеную ў лагеры для перамешчаных асоб Ватэнштэт.{{sfn|Баринов|2024|p=142}}

Не пазней за 1927 год Бароўскі пераехаў з цэнтра Берліна ў набыты ўласны дом у раёне Мальсдорф па адрасе Брукзалерштрасэ (Bruchsaler Str.), дом 38{{sfn|Баринов|2024|p=142}}. З 1936 года па гэтым жа адрасе зарэгістравана трэцяя жонка Бароўскага, Клара Самойлаўна Пергамс, ураджэнка Кёнігсберга{{sfn|Баринов|2024|p=142}}, разам яны жылі яшчэ падчас першай эміграцыі (да 1915 года){{sfn|Баринов|2024|p=143}}. Прафесія жонкі спачатку пазначалася як «майстрыха», пазней як «краўчыха», прозвішча сужэнцаў не мела ўстойлівага напісання: у даведніках сустракаюцца такія варыянты, як Borovskoy, Borowsky, Barovsky{{sfn|Баринов|2024|p=143}}.

Беларуская справа, аднак, не стала для Бароўскага чужой. У 1932 годзе ў яго доме пасяліліся студэнты [[Анатоль Шкутка]] і [[Міхаіл Маскалік]], яны заснавалі «[[Саюз беларускіх студэнтаў у Германіі]]»; дом у Мальсдорфе стаў рэзідэнцыяй гэтай арганізацыі, а Бароўскі — яе сакратаром{{sfn|Баринов|2024|p=143}}.

==== Другая сусветная вайна і смерць ====
Паводле [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Бароўскі непрацяглы час быў першым старшынёй [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], створанага вясной 1940 года пры [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускім прадстаўніцтве]] (Weissruthenische Vertrauensstelle; узнікла на мяжы 1939 і 1940), гэтыя арганізацыі займаліся беларусамі-ваеннапалоннымі пасля [[Польская абарончая вайна (1939)|паражэння]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Паводле Барынава, роля Бароўскага ў гэтым кантэксце застаецца няяснай, у кожным разе, неўзабаве вядучыя месцы ў абедзвюх структурах занялі беларускія актывісты маладога пакалення, у першую чаргу Анатоль Шкутка, былы кватарант Бароўскага, і [[Мікола Абрамчык]].{{sfn|Баринов|2024|p=143}}

З 6 жніўня 1941 года Бароўскі лічыўся «карэктарам тэкстаў»{{sfn|Баринов|2024|p=138}} у беларускай рэдакцыі прапагандысцкай службы «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]», аднак няясны аб’ём яго дзейнасці, магчыма, ён толькі атрымліваў заробак. Удзел Бароўскага ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай радзе]] быў намінальным: з 16 кастрычніка 1944 года на працягу трох месяцаў ён лічыўся перакладчыкам ва ўстаўнай камісіі Упраўлення ваенных спраў на ганарарнай аснове.{{sfn|Баринов|2024|p=143}}

Раптоўна памёр у Берліне 12 студзеня 1945 года на 72-м годзе жыцця падчас бамбардзіровак. Пахаваны 17 студзеня на евангелічных «Лясных могілках на Рансдорферштрасэ» ў Мальсдорфе. Пахаванне не захавалася, бо ліквідавана як безгаспадарнае.{{sfn|Баринов|2024|p=144}}

== Асоба на пераломе эпох ==
На думку Барынава, біяграфія Бароўскага адлюстроўвае грамадска-палітычныя змены позняй Расійскай імперыі і пераломнага рэвалюцыйнага часу, праз яго асобу можна адсачыць транзіт ад імперскай ідэнтычнасці да беларускай нацыянальнай, абумоўлены шэрагам суб’ектыўных і аб’ектыўных фактараў і агулам характэрны для таго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=128}}

З практычнай стратай прывілеяў да канца XIX ст. дваране сустрэліся з праблемамі, раней вядомымі прасталюдзінам — немагчымасцю атрымаць адукацыю і займацца ўпадабанай справай. Крызіс і распад старога дваранскага ўкладу вымушаў прадстаўнікоў раней паноўнага стану станавіцца шараговымі службоўцамі. Усё гэта ставіла расійскіх дваран перад пошукамі новых калектыўных ідэнтычнасцей. Здаралася, асабліва на нацыянальных ускраінах, у дваранскіх нашчадкаў узнікала цікаўнасць да рэгіянальнай гісторыі і ўсведамлення сябе ў ёй і такім чынам нараджаўся лакальны патрыятызм. У яго спалучэнні з палітычнай актыўнасцю нараджаліся рэгіянальныя актывісты, якія нярэдка станавіліся «бацькамі-заснавальнікамі» мясцовых нацыяналізмаў. Падобнае «вяртанне да каранёў» рэльефна адчуваецца ў беларускім выпадку, дзе на пачатковым этапе пратаганістамі нацыянальнага руху былі выхадцы з паланізаванай або русіфікаванай шляхты. Відавочна, такую эвалюцыю прайшоў і Бароўскі, дваранін, які стаў разначынцам, захопленым сацыялістычнымі ідэямі, і займаўся папулярнай справай таго часу — земскай статыстыкай і кааперацыяй, ён быў характэрным тыпажам свайго часу.{{sfn|Баринов|2024|p=144}}

Сімпатыі Бароўскага да левых яўна праявіліся яшчэ да рэвалюцыі{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Тым часам заняцці, звязаныя з зямельным і сялянскім пытаннямі, часта спадарожнічалі цікавасці да грамадскіх пераўтварэнняў{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Прафесія статыстыка і спецыялізацыя ў сельскагаспадарчай каланізацыі, якія набіралі папулярнасць напярэдадні сталыпінскай рэформы, амаль заўсёды значылі сацыялістычную арыентацыю чалавека{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Пры гэтым спектр палітычных поглядаў быў вельмі шырокі — ад радыкалаў (эсэраў і анархістаў) да практычна «сістэмнай» апазіцыі як левыя кадэты{{sfn|Баринов|2024|p=132}}.

Ігар Барынаў параўноўвае біяграфію Бароўскага з жыццёвым шляхам іншага беларускага актывіста — [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсея Канчара]]{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар таксама не меў належнай падрыхтоўкі, але імкнуўся запоўніць прагал вывучэннем прадмета на практыцы{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Канчар быў імпэтным арганізатарам кааперацыі і сельскай гаспадаркі, як і Бароўскі паспеў папрацаваць на ўскраінах імперыі — на Каўказе і ў Туркестане{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Энергічны Канчар актыўна павышаў кваліфікацыю на розных курсах і пастаянна публікаваўся ў профільных выданнях, Бароўскі ж не рабіў нічога з гэтага{{sfn|Баринов|2024|p=132}}. Погляды Канчара і Бароўскага таксама былі розныя: сабраны і метадычны Канчар духам быў меншавіком, а парывісты Бароўскі хутка эвалюцыяніраваў ад сацыял-дэмакратаў да эсэраў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Пасля рэвалюцыі абодва па-свойму асэнсавалі беларускі складнік сваіх палітычных поглядаў{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Канчар разглядаў беларускія рэаліі хутчэй у межах агульнарасійскага кантэксту, хоць і з выразнымі лакальнымі асаблівасцямі, урэшце ён схіліўся да бальшавіцкага цэнтралізму{{sfn|Баринов|2024|p=133}}. Бароўскі ж надаваў большае значэнне мясцовым праблемам. Урэшце яны аказаліся па розныя бакі барыкад: Канчар у чырвоным Петраградзе, а Бароўскі — у «буржуазнай» БНР.{{sfn|Баринов|2024|p=133}}

У адрозненне ад іншых беларускіх сацыялістаў, Бароўскі вырас у руска-імперскім (і часткова імперска-нямецкім) акружэнні і відавочна не меў духоўнай сувязі з «беларускасцю»{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Магчыма, юнацтва ў Магілёўскай губерні спрыяла ў часы рэвалюцыйных падзей звароту да беларускай ідэнтычнасці{{sfn|Баринов|2024|p=144}}. На думку Барынава, не выключана, гэта магло прыйсці да Бароўскага падчас Стэпавай экспедыцыі 1897 года, кіраўніком якой быў {{Не перакладзена 5|Фёдар Шчарбіна|3=uk|4=Щербина Федір Андрійович}}, у свой час удзельнік «хаджэння ў народ», потым кубанскі, а затым і ўкраінскі актывіст{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Такое спалучэнне сацыяльных і нацыянальных лозунгаў уласціва палітыкам у аграрных рэгіёнах — Украіне, Каўказе, беларускіх і часткова балтыйскіх губернях{{sfn|Баринов|2024|p=137}}. Апроч гэтага, рэвалюцыйныя змены нярэдка наводзілі «агульнарасійскіх» левых на думку пра патрэбу ў пераменах на нацыянальных тэрыторыях і ў мясцовых грамадах. Датычна гэтага сацыялістычная і нацыяналістычная арыентацыя не толькі не супярэчылі, але дапаўнялі адна другую{{sfn|Баринов|2024|p=137}}.

Напэўна адносіны Бароўскага з беларускімі актывістамі былі ўзаемавыгадным супрацоўніцтвам{{sfn|Баринов|2024|p=138}}. Камунікатыўныя здольнасці і навыкі Бароўскага былі вельмі дарэчы беларусам у іх палітычнай ізаляцыі. Тым часам дыпкур’еры БНР снавалі паміж дзяржавамі, дастаўлялі дакументы і грошы, фарміравалі сетку беларускіх палітычных цэнтраў. На думку Барынава, магчыма, Бароўскі нейкі час выконваў менавіта такія даручэнні. Для самога Бароўскага ўдзел у развіцці і падтрымцы беларускай ідэі, на думку Барынава, мог быць звязаны з шэрагам пачуццяў. Імаверна, гэта была і рамантыка малой радзімы, і штодзённа-побытавыя інтарэсы, звязаныя з паляпшэннем грамадскага і матэрыяльнага стану, але, на думку Барынава, яны не былі вырашальнымі. У асобе Бароўскага спалучаліся прагматызм і натхнёнасць сацыяліста-ўтапіста. У абодвух рэчышчах ён імкнуўся да паляпшэння навакольнага свету — нездарма ён выбраў для работы сферы, прызваныя садзейнічаць гэтаму (зямельныя адносіны, дабрачыннасць, літаратура і мастацтва). На думку Барынава, для Бароўскага БНР была найперш унікальным праектам грамадства роўных, яму былі даспадобы сацыялістычныя погляды яе кіраўнікоў і іх праграма, ажыццяўленне якой магло стаць прыкладам для іншых народаў.{{sfn|Баринов|2024|p=139}}

У часы краху старой грамадскай сістэмы і звязанага з ёю духоўна-інтэлектуальнага асяроддзя ў шэрагу выпадкаў адбываўся адыход ад рускай як мовы адукаванага класу да нацыянальных моў. Такое «вяртанне да каранёў» нярэдка адбывалася няпоўна і непаслядоўна, аднак фарміравала новыя патэрны ідэнтычнасці, вельмі патрэбнай у новай рэальнасці. Як адзначае Барынаў, такое адбывалася і з Бароўскім, яго лісты да лідараў БНР у пачатку — сярэдзіне 1920-х гадоў напісаны рускай з асобнымі беларускімі словамі і выразамі, узору «сябры» і «грамадзяне». Болей за гэта, на пачатку берлінскага перыяду жыцця Бароўскі яўна спадзяваўся на вяртанне да «старога» рускага жыцця. Але ўжо ў 1930-я гады нічога не вядома пра кантакты Бароўскага з рускай эміграцыяй. З часам, імаверна, ён усё ж паглыбіўся ў беларускае жыццё.{{sfn|Баринов|2024|p=138}}

На думку Барынава, беларуская ідэя не стала для Бароўскага глыбокім асабістым перакананнем, як для многіх яго паплечнікаў{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Ён быў хутчэй глыбокім сімпатызантам, чым палымяным змагаром, у якім прагматызм спалучаўся з ідэалізмам і асабістай несабранасцю{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. На думку Барынава, несумненна, Бароўскі адыграў немалую ролю ў беларускім палітычным прадстаўніцтве{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Бароўскі імкнуўся як мага даўжэй падтрымліваць работу берлінскай місіі БНР, а калі гэта стала немагчымым — аднаасобна сімвалічна прадстаўляў яе ў Германіі{{sfn|Баринов|2024|p=129}}{{sfn|Баринов|2024|p=145}}. Да 1940-х гадоў ён быў прызнаным «[[дуаен]]ам» (старэйшынам) беларускай грамады ў Германіі. Паплечнікі згадвалі яго «добрае сэрца» і «чулую душу»{{sfn|Баринов|2024|p=129}}, характарызавалі як «вернага сына беларускага народа»{{sfn|Баринов|2024|p=128}}.

Жыццёвыя памкненні Бароўскага не былі арыентаваны на ўтрыманне старога сацыяльнага статусу або набыццё болей высокага, што часта сустракалася тым часам. Асаблівасці яго асобы і ўвесь лад жыцця пацвярджае шчырасць яго памкненняў і аблуд. Імаверна, адзначае Барынаў, менавіта такая пераменлівасць і прычынілася практычна поўнаму забыццю з часам на біяграфію «патрыярха» беларускага руху.{{sfn|Баринов|2024|p=145}}.

== Сям’я ==

=== Бацька ===
Бацька — '''Аляксандр Іосіфавіч Бароўскі''' (21.11.1847 — 1915{{sfn|Баринов|2024|p=130, 136}}), са збяднелых дваран Магілёўскай губерні, праваслаўнага веравызнання. Атрымаў дамашнюю адукацыю. Пасля 3-х месяцаў выслугі радавым прыняты (4.1.1865) унтэр-афіцэрам у 113-ы Старарускі пяхотны полк. Накіраваны ў Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча (13.8.1865), скончыў яго па 2-м разрадзе ў жніўні 1867 года ў чыне прапаршчыка{{sfn|Баринов|2024|p=130}}, вярнуўся ў 113-ы полк. У лютым 1869 года пераведзены ў 114-ы Наваторжскі пяхотны полк (Мітава){{sfn|Баринов|2024|p=130}}. Камандзір роты (22.12.1870 — 1.10.1881, 14.12.1884 — 18.7.1886).{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}

Потым Серадзскі ў Калішскай губерні (18.7.1886 — 12.10.1890), Сенненскі (12.10.1890 — 14.11.1904), Аршанскі (14.11.1904 — 27.7.1907), Магілёўскі (з 27.7.1907-1910) павятовы воінскі начальнік.

Чыны — унтэр-афіцэр (4.1.1865), юнкер (1.8.1865), прапаршчык (24.8.1867), падпаручнік (28.3.1869), паручнік (20.4.1870), штабс-капітан (28.6.1877), капітан (4.10.1879), падпалкоўнік (1.1.1889), палкоўнік (14.11.1904){{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}. У 1910 годзе выйшаў у адстаўку{{sfn|Баринов|2022|}}{{sfn|Баринов|2024|p=131}}.

Узнагароджаны Ордэнамі Святога Станіслава 3-й (1878), Ганны 3-й (1882), Станіслава 2-й (1895), Ганны 2-й (1899), Уладзіміра 3-й (1907) ступеняў.{{sfn|СПС 1 янв.|1909|}}

Станам на 1910 год, жыў у Магілёве ва ўласным доме па Шушкевічавым завулку{{sfn|Баринов|2022|}}.

=== Маці ===
Маці — '''Вольга Аляксандраўна Нікалаева''', дачка калежскага рэгістратара.{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}{{sfn|Баринов|2024|p=130}}

=== Браты і сёстры ===
У сям’і Аляксандра і Вольгі Бароўскіх было шасцёра дзяцей: Яўгенія (нар. 9.12.1871), Андрэй (нар. 28.11.1873), Аляксандр (нар. 9.7.1875), Сяргей (нар. 12.1.1882), Барыс (нар. 25.8.1883), Фёдар (нар. 26.12.1886).{{sfn|РГВИА. Ф. 400||loc=оп. 12, д. 24518, л. 450}}
* '''Аляксандр''' (6.6. ці 9.7.1875 — 27.12.1938). Скончыў Пскоўскі кадэцкі корпус (1894), Паўлаўскае ваеннае вучылішча (1896), Акадэмію Генштаба (1903). Афіцэр лейб-гвардыі Літоўскага палка. Генерал-маёр, камандзір брыгады 2-й Сібірскай стралковай дывізіі. Удзельнік [[Белы рух|Белага руху]], генерал-лейтэнант, камандуючы Крымска-Азоўскай арміяй, да кастрычніка 1919 камандуючы войскамі Закаспійскай вобласці. У эміграцыі ў Югаславіі, памёр там жа.
** '''Уладзімір''' (28.2.1906-21.7.1923), cкончыў 1-ы Рускі кадэцкі корпус у Югаславіі.
* '''Сяргей''' (12.1.1882 — 1968{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Скончыў Полацкі кадэцкі корпус (1900), вучыўся ў Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы, перавёўся ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, якое скончыў у 1903 годзе. Паступіў на службу ў 102-ы Вяцкі пяхотны полк (30.8.1900), адтуль перавёўся (3.3.1904) у 96-ы Омскі пяхотны полк. Накіраваны на камплектаванне 8-га Сібірскага Томскага пяхотнага палка (4.10.1904). Камандзір роты, ч.в.аб. палкавога ад’ютанта. Чыны — падпаручнік (з 10.8.1903; ст. 10.8.1902), паручнік (станам на 1906{{sfn|Баринов|2024|p=131}}). Удзельнік руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў. Пасля агляду ў Казанскім ваенным шпіталі звольнены ў адстаўку з прычыны хваробы сэрца (1906). Узнагароджаны Ордэнамі Святой Ганны 4-й ступені з надпісам «За Храбрасць» (25.4.1905), Станіслава 3-й ступені з мячамі і бантам «''за отличия в делах против японцев»''.{{sfn|РГВИА. Ф. 409||}} Пасля звальнення з арміі стаў оперным спеваком і, імаверна, менавіта ён пазнаёміў Андрэя з Сержам Дзягілевым і Львом Бакстам{{sfn|Баринов|2024|p=131, 136}}. З 1918 года ў Швейцарыі, з 1920 — у ЗША, дзе і памёр. У Сяргея Бароўскага ў Чыкага пэўны час, пасля свайго пераезду ў ЗША ў 1923 годзе, жыў [[Язэп Варонка]]{{крыніца?}}.
* '''Фёдар''', таксама быў афіцэрам.{{sfn|Баринов|2024|p=131}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/moe-otnoshenie-k-belorusskomu-delu-neizmenno-lichnostnaya-biografiya-andreya-borovskogo|ref=Баринов|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Игоревич Баринов]]|загаловак=«Мое отношение к белорусскому делу неизменно»: личностная биография Андрея Боровского|год=2024|выданне=Восточнославянские исследования|выпуск=3|старонкі=128–148|doi=10.31168/2782-473X.2024.3.07}}
* ''Сакалоўскі У. Л.'' Да вытокаў беларускай дыпламатыі: дзейнасць беларускай місіі ў Берліне // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. № 4. 2008. — С. 218.

== Спасылкі ==
* {{h|Баринов|2022|[[Ігар Ігаравіч Барынаў|''Баринов И.'']] [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/635839040898210/ Александр Иосифович Боровский, отец Андрея Боровского, будущего главы миссии БНР в Берлине] // Запісы беларусаведа, 8.1.2022.}}
* {{h|СПС 1 янв.|1909|[https://www.ria1914.info/index.php/Боровский_Александр_Иосифович Список полковникам по старшинству на 1 января 1909 года]}}
* {{h|РГВИА. Ф. 400||РГВИА. Ф. 400, оп. 12, д. 24518, л. 450.}}
* {{h|РГВИА. Ф. 409||[https://www.ria1914.info/index.php/%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 РГВИА. Ф. 409, п/с 317—826 (1906)]}}
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бароўскі Андрэй}}
[[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]]</text>
      <sha1>b4izps9vfrzfcyjr8vzdopqtkoh5dka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крокавы электрарухавік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157773</id>
    <revision>
      <id>5212472</id>
      <parentid>4114872</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11995" sha1="89k6oc7tmd19ikdvxycvglddoa2r0ul" xml:space="preserve">'''Крокавы электрарухавік''' — гэта сінхронны бескалектарны [[электрарухавік]] з некалькімі абмоткамі, у якім ток, які падаецца ў адну з абмотак [[статар]]а, выклікае фіксацыю ротара. Паслядоўная актывацыя абмотак рухавіка выклікае дыскрэтныя вуглавыя рухі (крокі) [[ротар]]а.

[[Выява:StepperMotor.gif|240px|thumb|Прынцып работы крокавага электрарухавіка]]

== Апісанне ==
[[Выява:Schrittmotor.PNG|thumb|Крокавы электрарухавік]]
Канструктыўна крокавыя электрарухавікі складаюцца са [[статар]]а, на якім змяшчаюцца абмоткі ўзбуджэння, і ротара, зробленага з магніта-мяккага (ферамагнітнага) матэрыялу ці з магніта-цвёрдага (магнітнага) матэрыялу. Крокавыя рухавікі з магнітным ротарам дазваляюць атрымліваць большы круцячы момант і забяспечваюць фіксацыю ротара пры абясточаных абмотках.

Гібрыдныя рухавікі спалучаюць у сабе лепшыя рысы рухавікоў з пераменным магнітным супраціўленнем і рухавікоў са сталымі магнітамі.

Статар гібрыднага рухавіка таксама мае зубцы і забяспечвае большую колькасць эквівалентных полюсаў, у адрозненні ад асноўных полюсаў, на якіх змешчаны абмоткі. Звычайна ўжываюцца 4 асноўныя полюсы для 3.6 град. рухавікоў і 8 асноўных палюсоў для 1.8 — 0.9 град. рухавікоў. Зубцы ротара забяспечваюць меншае супраціўленне магнітнага контуру ў поўных палажэннях ротара, што паляпшае статычны і дынамічны момант. Гэта забяспечваецца адпаведным размяшчэннем зубцоў, калі частка зубцоў ротара знаходзіцца дакладна насупраць зубцоў статара, а частка паміж імі.

Ротор гібрыднага рухавіка мае зубцы, змешчаныя ў восевым напрамку. Ротар падзелены на дзве часткі, паміж якімі змешчаны цыліндрычны сталы магніт. Такім чынам, зубцы верхняй паловы ротара з'яўляюцца паўночнымі полюсамі, а зубцы ніжняй паловы — паўднёвымі. Акрамя таго, верхняя і ніжняя паловы ротара павернутыя адзін адносна другога на палову вугла кроку зубцоў. Колькасць пар полюсаў ротара роўная колькасці зубцоў на адной з яго палоў. Зубчатыя полюсныя наканечнікі ротара, як і статар, набраны з асобных пласцін для памяншэння стратаў на віхравыя токі.

Цыкл работы электрарухавіка можна разбіць на 4 кадры (гл.малюнак).
: '''Кадр 1''': верхні электрамагніт (1) уключаны, адбываецца прыцягненне бліжэйшага зубу ротара шасцяроннай формы. Зубцы раўнаюцца па электрамагніту (1), яны будуць трошкі зрушаны адносна электрамагніта (2).
: '''Кадр 2''': верхні электрамагніт (1) выключаны, а правы электрамагніт (2) знаходзіцца пад напружаннем і падцягвае бліжэйшы зубец, варочаючы ротар управа. У выніку адбудзецца варочанне на 3,6° для гэтага ўзору.
: '''Кадр 3''': ніжні электрамагніт (3) знаходзіцца пад напружаннем, адбываецца наступнае варочанне ротара на 3,6°.
: '''Кадр 4''': левы электрамагніт (4) уключаны, што ізноў паверне ротар на 3,6°. Калі верхні зноў уключыцца, ротар у выніку 4 крокаў павернецца на адзін зуб, а так як у ротара маецца 25 зубоў, то поўны абарот зойме 100 крокаў для дадзенага ўзору.

== Ужыванне ==

У машынабудаванні найбольшае распаўсюджванне атрымалі высокамомантавыя двухфазныя гібрыдныя крокавыя [[электрарухавік]]і з вуглавым перасоўваннем 1,8°/крок (200 крокаў/абарот) ці 0,9°/крок (400 крок/аб). Дакладнасць выстаўлення крока вызначаецца якасцю механічнай апрацоўкі [[ротар, тэхніка|ротара]] і [[статар]]а [[электрарухавік]]а. Вытворцы сучасных крокавых электрарухавікоў гарантуюць дакладнасць выстаўлення кроку без нагрузкі да 5 % ад велічыні кроку.

Дыскрэтнасць кроку стварае істотныя вібрацыі, якія ў шэрагу выпадкаў могуць прыводзіць да зніжэння [[кручячы момант|круцячага моманту]] і ўзбуджэння механічных [[рэзананс]]аў у сістэме. Узровень вібрацый удаецца зніжаць пры ўжыванні рэжыму драблення кроку ці пры павелічэнні колькасці [[фаза|фаз]].

Рэжым драблення кроку (мікракрок) рэалізуецца пры незалежным кіраванні токам абмотак крокавага электрарухавіка. Кіруючы суадносінамі токаў у абмотках можна зафіксаваць ротар у прамежкавым палажэнні паміж крокамі. Такім чынам можна павысіць плаўнасць кручэння ротара і дамагчыся высокай дакладнасці пазіцыянавання. Якасць вырабу сучасных крокавых рухавікоў дазваляе павысіць дакладнасць пазіцыянавання ў 10-20 разоў.

Крокавыя рухавікі стандартызаваны паводле пасадкавага памеру і памеру фланца: NEMA 17, NEMA 23, NEMA 34, … — памер [[фланец|фланцу]] 42 мм, 57 мм, 86 мм, 110 мм адпаведна. Крокавыя электрарухавікі NEMA 23 могуць ствараць круцячы момант да 30 кгс*см, NEMA 34 да 120 кгс*см і да 210кгс*см для рухавікоў з фланцам 110 мм.

[[Выява:MDrivePlus step motor.jpg|frame|Крокавы электрарухавік з інтэграваным кантролерам]]

Крокавыя рухавікі ствараюць адносна вялікі момант пры нізкіх хуткасцях кручэння. Момант істотна падае з павелічэннем хуткасці кручэння. Аднак, дынамічныя характарыстыкі рухавіка могуць быць істотна палепшаны пры ўжыванні драйвераў са стабілізацыяй тока на аснове [[ШІМ]].

Крокавыя электрарухавікі выкарыстоўваюцца ў прывадах машын і механізмаў, якія працуюць у старт-стопавым рэжыме, ці ў прывадах няспыннага руху, дзе кіруючае ўздзеянне задаецца паслядоўнасцю электрычных імпульсаў, напрыклад, у станках з [[Лічбавае праграмнае кіраванне|ЛПК]]. У адрозненні ад [[сервапрывад]]аў, крокавыя прывады дазваляюць атрымоўваць дакладнае пазіцыянаванне без ужывання зваротнай сувязі ад датчыкаў вуглавога стану.

Крокавыя рухавікі ўжываюцца ў прыладах камп'ютарнай памяці — [[НГМД]], [[цвёрды дыск дыск|НЦМД]], прыладах чытання [[Аптычны дыск|аптычных дыскаў]].

==== Датчык павароту ====
Крокавыя рухавікі са сталымі магнітамі могуць ужывацца ў якасці датчыкаў вугла павароту дзякуючы ўзнікненню ЭДС на абмотках падчас кручэння ротара.

== Перавагі ==
Галоўная перавага крокавых прывадаў - дакладнасць руху. Пры падачы патэнцыялаў на абмоткі крокавы рухавік павернецца на дакладна вызначаны вугал.  Таксама варта адзначыць кошт крокавых прывадаў, які ў сярэднім у 1,5-2 разы танней [[сервапрывад]]аў. Крокавы прывад, як танная альтэрнатыва [[сервапрывад]]у, найлепшым чынам падыходзіць для аўтаматызацыі асобных вузлоў і сістэм, дзе не патрабуецца высокая дынаміка.

== Гл. таксама ==
* [[Вентыльны рэактыўны электрарухавік]]
* [[Драйвер, электроніка|Драйвер электрарухавіка]]
* [[Сервапрывад]]

== Спасылкі ==
* [http://electrik.info/main/fakty/197-shagovye-dvigateli.html Школа электрыка: Крокавыя рухавікі]
* [https://web.archive.org/web/20130225165415/http://vt-tech.eu/ru/articles/cnc/50-stepper-motors.html Крокавыя рухавікі. Прынцып дзеяння. Розныя спосабы кіравання]
* [http://avrlab.com/node/60 Кіраванне крокавым рухавіком з ужываннем мікракантролера]
* [http://refit.com.ua/stepmu Пра крокавы рухавік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830165337/http://refit.com.ua/stepmu |date=30 жніўня 2011 }}
* [http://powergroup.com.ua/uk/2_3_3_krokoviy_dvigun Прынцып работы крокавага рухавіка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110526190543/http://powergroup.com.ua/uk/2_3_3_krokoviy_dvigun |date=26 мая 2011 }}

{{Рухавікі|state5=expanded}}

[[Катэгорыя:Электрарухавікі]]
[[Катэгорыя:Сінхронныя машыны]]</text>
      <sha1>89k6oc7tmd19ikdvxycvglddoa2r0ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пераўтварэнне Гільберта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159288</id>
    <revision>
      <id>5212560</id>
      <parentid>4444555</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2554" sha1="o641iro6g67fmcecwwjpicssyotils8" xml:space="preserve">У [[матэматыка|матэматыцы]] і [[апрацоўка сігналаў|апрацоўцы сігналаў]] '''пераўтварэнне Гільберта''' — [[лінейны аператар]], які супастаўляе кожнай функцыі &lt;math&gt;u(t)&lt;/math&gt; функцыю &lt;math&gt;H(u(t))&lt;/math&gt; у той жа вобласці.

Пераўтварэнне Гільберта можа быць вызначана ў сэнсе галоўнага значэння інтэграла па Кошы:
: &lt;math&gt; H(u)(t) = \frac{1}{\pi}\text{v.p.} \int\limits_{-\infty}^{\infty}\frac {u(\tau)} {t-\tau}\, d\tau &lt;/math&gt;
Ці, больш відавочна:
: &lt;math&gt;H(u)(t) = -\frac{1}{\pi}\lim_{\epsilon\to 0}\int\limits_{\epsilon}^\infty \frac{u(t+\tau)-u(t-\tau)}{\tau}\,d\tau.&lt;/math&gt;
Пры двухразовым ужыванні пераўтварэння Гільберта функцыя змяняе знак:
: &lt;math&gt;H(H(u))(t) = -u(t),\,&lt;/math&gt;
пры ўмове, што абодва пераўтварэнні існуюць.

== Сувязь з пераўтварэннем Фур’е ==
Пераўтварэнне Гільберта з’яўляецца множнікам у спектральнай вобласці.

: &lt;math&gt;
\mathcal{F}(H(u))(\omega) = -i\ \mathrm{sgn}(\omega) \cdot \mathcal{F}(u)(\omega),
&lt;/math&gt;

дзе &lt;math&gt;\mathcal{F}(f)(\omega) = \int\limits_{-\infty}^{+\infty} f(t) e^{-i\omega t}dt&lt;/math&gt;
— варыянт прамога пераўтварэння Фур’е без множніка, які нарміруе.

== Зваротнае пераўтварэнне ==

: &lt;math&gt;H^{-1} = -H\,&lt;/math&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Лічбава-тэарэтычныя пераўтварэнні]]
* [[Пераўтварэнне Фур’е]]
* [[Пераўтварэнне Лапласа]]
* [[Пераўтварэнне Гільберта-Хуанга]]

== Спасылкі ==
* [http://www.dspsystem.narod.ru/content/hilbert/hilbert.html Пераўтварэнне Гільберта. Аналітычны сігнал.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101017070621/http://www.dspsystem.narod.ru/content/hilbert/hilbert.html |date=17 кастрычніка 2010 }}

{{Інтэгральныя пераўтварэнні}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарманічныя функцыі]]
[[Катэгорыя:Апрацоўка сігналаў]]
[[Катэгорыя:Інтэгральныя пераўтварэнні]]</text>
      <sha1>o641iro6g67fmcecwwjpicssyotils8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя пошты і паштовых марак Азербайджана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167054</id>
    <revision>
      <id>5212511</id>
      <parentid>4939878</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>5212511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38561" sha1="s8m6z165c128c6jenchnvry73hq25m5" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
[[Выява:Stamp of ADR1919.jpg|120px|right|thumb|&lt;small&gt;Першая [[паштовая марка|марка]] [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азербайджанскай ДР]], [[1919]]&lt;/small&gt;]] 
[[Выява:Stamp of Azerbaijan 160.jpg|130px|right|thumb|&lt;small&gt;Першая [[паштовая марка|марка]] [[Азербайджан]]а, [[1992]]&lt;/small&gt;]]

'''Гісторыя пошты і паштовых марак Азербайджана''' падзяляецца на перыяды, якія адпавядаюць [[Пошта|паштовых]] сістэм дзяржаў, у складзе якіх знаходзілася тэрыторыя сучаснага [[Азербайджан]]а ([[Расійская імперыя]], [[СССР]]), самастойных дзяржаўных утварэнняў пачатку [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]] і незалежнай [[Азербайджанская Рэспубліка|Азербайджанскай Рэспублікі]] (з [[1992]]).

[[Гісторыя пошты]] Азербайджана бярэ пачатак у эпоху Сефевидов. Аднак асноўнае развіццё пошты прыйшлося на [[19 стагоддзе|19]]—[[20 стагоддзе|20 стагоддзя]], калі Азербайджан уваходзіў у склад Расійскай імперыі, а затым з'яўляўся адной з саюзных рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. З [[Распад СССР|распадам СССР]] у незалежным Азербайджане наступіў часовы заняпад развіцця паштовай сувязі. З 1992 года выходзяць уласныя паштовыя маркі Азербайджанскай Рэспублікі, а з [[1993]] года яна з'яўляецца членам [[Сусветны паштовы саюз|Сусветнага паштовага саюза]] (СПС).

== Ранні перыяд ==

=== Іранскае праўленне ===
Зараджэнне паштовай сувязі на тэрыторыі сучаснага Азербайджана ставіцца да самых даўнім часах, калі для абмену інфармацыяй, выкарыстоўваліся [[Ганец|ганцы]], веставому, [[Вярблюджая пошта|вярблюджыя]] [[караван]]ы і іншыя спосабы паведамленні.

У [[1501]] шахеншах [[Іран]]а [[Ісмаіл I]] заснаваў дзяржава Сефевидов, у якім па яго распараджэнню была ўладкована рэгулярная дзяржаўная пошта з дапамогай ганцоў, якая дзейнічала і на азербайджанскіх землях.&lt;ref name=&quot;post&quot;&gt;Па [http://www.mincom.gov.az/ru/post.html матэрыялах] на сайте [http://www.mincom.gov.az/ru/main.html Міністэрства сувязі і інфармацыйных тэхналогій Азербайджанскай Рэспублікі.] {{v|3|2|2009}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

=== [[Выява:Flag of Russia.svg|25px]] У складзе Расійскай імперыі ===
[[Выява:Открытое письмоБаку1896.jpg|thumb|200px|right|&lt;small&gt;[[Паштоўка|Адкрыты ліст]] з [[Баку]] ў [[Германія|Германію]] ([[1896]])&lt;/small&gt;]]

Сучасная паштовая служба ў Азербайджане пачала развівацца ў пачатку [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]], у складзе Расійскай імперыі. Першая паштовая кантора была адкрыта ў [[1818]] годзе ў [[Елізаветпаль|Елізаветпалі]] (цяпер [[Гянджа]]). У [[1826]] годзе ў [[Баку]] была заснавана паштовая экспедыцыя. Затым паштовыя канторы з'явіліся ў [[Куба (горад)|Кубе]], [[Нахічэвань (горад)|Нахічэвані]], [[Шуша|Шушы]], [[Шэмаха|Шэмасе]], [[Ленкарань|Ленкарані]], [[Нуха|Нусе]] (цяпер [[Шэкі (горад)|Шэкі]]) і ў [[Сальяны|Сальянах]]. У [[1846]] годзе ў Баку было арганізавана Упраўленне паштовага [[параход]]ства для сістэматычнай [[Марская пошта|марской паштовай]] сувязі паміж Баку і [[Астрахань|Астраханню]].

У [[1863]] годзе была ўтворана [[Каўказ]]ская паштовая акруга, у склад якой уваходзіла і Упраўленне пошты Баку. Паштовае паведамленне ў Азербайджане стымулявалася таксама пачаткам эксплуатацыі [[Чыгуначны транспарт|чыгуначных]] ліній Баку—[[Тбілісі]] ([[1883]]) і Баку—[[Дзербент]] ([[1900]]).

У [[1901]] годзе была створаная Бакінская паштова-тэлеграфная кантора ў складзе ўпраўлення Тыфліскай паштова-тэлеграфнай акругі; яна праіснавала да [[1916]] года, потым была ліквідавана, і замест яе створаны асобныя паштова-тэлеграфныя канторы.&lt;ref name=&quot;azerbaijan.tourism&quot;&gt;[http://azerbaijan.tourism.az/index.php/az/content/files/uploader/index.php?/ru/topmenu_content/1652 Міністэрства Культуры і Турызму Азербайджанскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160919183844/http://azerbaijan.tourism.az/index.php/az/content/files/uploader/index.php?%2Fru%2Ftopmenu_content%2F1652 |date=19 верасня 2016 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Разам з тым, развіццё паштовай сувязі ў Азербайджане, як і на іншых аддаленых тэрыторыях Расійскай імперыі, заставалася слабым. Напрыклад, у [[1913]] годзе на тэрыторыі Азербайджана налічвалася толькі 69 паштова-[[тэлеграф]]ных спецыялістаў, або 0,9% ад агульнага іх ліку ў паштова-тэлеграфных установах імперыі.&lt;ref name=&quot;post&quot;/&gt;

Для аплаты [[паштовае адпраўленне|паштовых адпраўленняў]] у [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]], калі Азербайджан знаходзіўся ў складзе Расійскай імперыі, выкарыстоўваліся маркі і іншыя [[Знак паштовай аплаты|паштовыя знакі]] Расійскай імперыі.

== [[Выява:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка ==
[[Выява:FireTemple1919.jpg|thumb|200px|&lt;small&gt;[[Паштовая марка]] [[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка|Азербайджана]], [[1919]]&lt;/small&gt;]]

[[Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка]] (АДР) была абвешчана [[28 мая]] [[1918]] года. Пасля ўсталявання незалежнасці Азербайджана і стварэння часовага ўрада АДР, у маі 1918 года было заснавана Міністэрства дарог, пошты і тэлеграфа, у кастрычніку таго ж года — Міністэрства пошты і тэлеграфа Азербайджанскай Рэспублікі.&lt;ref name=&quot;azerbaijan.tourism&quot;/&gt;

Для паштовых патрэб АДР [[20 кастрычніка]] [[1919]] г. была выпушчана першая [[Серыя паштовых марак|серыя]] [[Стандартны марка|стандартных марак]]. На дзесяці мініяцюрах былі намаляваныя: азербайджанскі воін (аскер), які трымае ў адной руцэ вінтоўку, а ў другой — сцяг АДР; селянін з сярпом пры промнях узыходзячага сонца; сярэднявечны [[Баку]] (крэпасць, за сцяной якой сілуэт палаца [[Шырваншах]]аў з [[мінарэт]]аў), кляштар і храм вогнепаклоннікамі «[[Атэшгях]]» у [[Сураханы|Сураханах]]. Распрацоўка праектаў першых азербайджанскіх марак была даручана старэйшаму чыноўніку асаблівых даручэнняў [[Міністэрства пошт і тэлеграфаў]], мастаку Зейналаў Гаджыгэ аглы Алі-задэ. Яны былі надрукаваныя на белай паперы [[Літаграфія|літаграфіяй]], без [[Зубцоўка|зубцоў]], надпісы на на іх дадзены на [[Азербайджанская мова|азербайджанскай]] ([[Арабскі алфавіт|арабскай вяззю]]) і [[Французская мова|французскай мовах]]. Заказ на выраб першых [[Паштовая марка|паштовых марак]] быў накіраваны ў Азербайджанскую экспедыцыю нарыхтаваным дзяржаўных папер і па яе вырашэнню размешчаны ў [[Хромалітаграфія|хромалітаграфіі]] «Таварыства А. М. Дагесава і П. К. Залінава». Асаблівасцю ўсяго выпуску з’яўляюцца нязначныя адрозненні ў адценнях марак, а таксама зрухі дадатковых кветак. Маркі маюць шэраг [[Разнавіднасць (філатэлія)|разнавіднасцей]] [[Друкарскае клішэ|клішэ]] і [[Памылкі ў надпісах на паштовых марках|памылак друку]].&lt;ref&gt;''Ахмедаў Р.'' З гісторыі першых марак Азербайджана // Філатэлія. — 2000. — № 3. — С. 42—44. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Усе маркі серыі былі ў паштовым абарачэнні і пасля ўсталявання Савецкай улады ў Азербайджане.

== Перыяд Азербайджанскай ССР ==
=== Самастойныя эмісіі ===
==== [[Выява:Azerbaijansovietrep1920-1921.svg|25px]] Выпускі 1920—1921 гадоў ====
[[Выява:Stamp of AzSSR1921.jpg|thumb|200px|left|&lt;small&gt;[[Паштовая марка]] [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]], [[1921]]&lt;/small&gt;]]

У ноч на [[28 красавіка]] [[1920]] года ў Азербайджане была адноўлена Савецкая ўлада і абвешчаная [[Азербайджанская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка]]. З [[10 лістапада]] разам з маркамі АДР у паштовае абарачэнне паступілі [[Ашчадная марка|ашчадныя маркі]] Расіі па стократные [[Намінал, філатэлія|намінале]] (1 [[капейка]] = 1 [[Рубель|рублю]]). Паколькі такая мера не вырашыла праблему патрэбы ў марках, з снежні 1920 да красавіка [[1921]] выпускаліся паўторы паштовых марак АДР на шэрай і белай паперы рознай таўшчыні.

Першая [[Эмісія грошай|эмісія]] Азербайджанскай ССР адбылася [[1 кастрычніка]] 1921 года. Гэта была серыя з 15 [[Зубцоўка|беззубцовых]] марак розных наміналаў, аддрукаваная літаграфскай спосабам на шэрай паперы. Частка марак была вытрыманая ў рэвалюцыйна-прапагандысцкім тэматычным ключы — сімвал саюза рабочых і сялян, будынак азербайджанскага [[Рэвалюцыйныя камітэты|рэўкома]] (цяпер — [[Нацыянальны музей мастацтваў Азербайджана|Нацыянальны музей мастацтваў Азербайджана або таксама Музей выяўленчых мастацтваў імя Рустама Мустафаева]]; {{lang-az|Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi или также Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi}}); на іншых былі намаляваныя [[Помнік архітэктуры|помнікі]] [[Сярэднявечча|сярэднявечнай]] [[Архітэктура|архітэктуры]] Азербайджана і гісторыя [[Бакінскі нафтагазаносны раён|нафтавай прамысловасці рэспублікі]] — Фантанавая [[Нефтяная скважина|нафтавая свідравіна]], панарама нафтавых промыслаў, [[мінарэт]] [[Джума-мечеть|мячэці «Джума»]], [[«Дзявочая вежа»]], помнік архітэктуры [[«Диванхане»]]. Уся серыя павінна была паступіць у абарачэнне 1 кастрычнік 1921 года, аднак маркі выйшлі не адначасова. З-за [[Інфляцыя|інфляцыі]] і павышэння [[Паштовы тарыф|паштовых тарыфаў]] маркі з наміналамі ад 1 да 25 рублёў у афіцыйны зварот не паступалі.

==== [[Выява:Flag of Azerbaijan SSR (1921-1922).svg|25px]] Паштова-дабрачынны выпуск ====
[[Выява:Stamps of AzSSR1921Golod.jpg|thumb|250px|&lt;small&gt;[[Паштова-дабрачынная марка|Паштова-дабрачынныя маркі]] [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]] ([[1921]]) у карысць [[Голад у Паволжы 1921—1922|галадоўнікаў губерняў Паволжа]]&lt;/small&gt;]]

[[22 кастрычніка]] 1921 былі выпушчаныя дзве [[Паштова-дабрачынная марка|паштова-дабрачынныя маркі]] ў карысць [[Голад у Паволжы 1921—1922|галадоўнікаў губерняў Паволжа]]. Маркі былі аддрукаваныя літаграфскай спосабам на шэрай паперы, тыражом па 2.500.000 штук кожная. На іх былі намаляваныя селянін, які вязе на санках прадукты харчавання галадаючым, і жанчына з дзецьмі (галадаючая сям'я). На працягу тыдня з 22 па [[29 кастрычніка]] даходы ад рэалізацыі марак паступалі ў карысць галадоўнікаў. У некаторых паштовых аддзяленнях раёнаў Азербайджана гэтыя маркі выкарыстоўваліся для аплаты паштовай карэспандэнцыі і пасля «Тыдня дапамогі галадаючым», але даходы ад іх паступалі ўжо ў карысць паштовага ведамства. Такія маркі ў гашаную выглядзе, і асабліва на лістах, вельмі рэдкія. Аўтар усіх марак Азербайджанскай ССР — бакінскі [[Графіка|графік]]-[[Сатыра|сатырык]] [[Бенедыкт Рафаілавіч Тэлінгатэр|Б. Р. Тэлінгатэр]] (Бэна).

==== Пераацэнка паштовых марак ====
У [[1922]] годзе на дзейнасць пошты быў распаўсюджаны [[гаспадарчы разлік]]. Гэта прывяло да змен паштовых тарыфаў. [[15 студзеня|15 студзень]] Саўнаркам Азербайджанскай ССР зацвердзіў новыя [[таксы]]. У гэты ж дзень была праведзена першая пераацэнка марак без накладання грыфа: 150 — у 7 500 рублёў, 400 — у 17 500 рублёў, 300 — у 50 000 рублёў і 5 000 — у 70 000 рублёў. Пры гэтым для барацьбы са злоўжываннямі на марках былі праведзены «ўмоўныя» надпечатки, якія сведчаць пераацэнку марак, напрыклад, ''«Бакінскага П. К.»'', ''«Баку / Прынята»'' і іншыя. Другая «умоўная» пераацэнка паштова-дабрачынных марак Азербайджана была праведзена [[3 сакавіка]] 1922 года, трэцяя — [[15 красавіка]] 1922, з чацвёртая - ў лістападзе 1922 года.

У наступным у сувязі з абясцэньванне грошай паўстала неабходнасць у неаднаразовай цэнтралізаванай пераацэнцы паштовых марак з дапамогай нумаратара. Першая нумераторная пераацэнка паштовых марак Азербайджана была праведзена [[20 мая]], другая — [[15 лістапада]] 1922 года.

==== Першыя авиапочтовые рэйсы ====
Па дадзеных азербайджанскага інфармацыйнага агенцтва «Азадинформ», першы палёт [[Авиапочта|паштовага самалёта]] на тэрыторыі Азербайджана адбыўся ў [[1921]] годзе — на 2 гады раней за пачатак пасажырскага авіязносін.&lt;ref&gt;[http://www.rus.azadinform.az/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4367 AzadInform.az — Грамадзянскай авіяцыі Азербайджана споўнілася 70 гадоў — Апошнія навіны — Навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080504040340/http://www.rus.azadinform.az/index.php?dn=news&amp;to=art&amp;id=4367 |date=4 мая 2008 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

=== [[Выява:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg|25px]] У складзе Савецкага Саюза ===
[[Выява:Stamp of AzSSR1921overprintnum1923.jpg|thumb|220px|&lt;small&gt;[[Паштовая марка|Марка]] [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]] ([[1923]]) з нумераторной пераацэнкай&lt;/small&gt;]]
[[12 сакавіка]] 1922 года Азербайджанская ССР увайшла ў [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Закаўказскіх Сацыялістычную Федэратыўную Савецкую Рэспубліку]] (ЗСФСР), якая ў далейшым была ўключана ў склад Савецкага Саюза. Закаўказскі [[Народны камісарыят пошт і тэлеграфаў]] увёў пасля абвяшчэння ЗСФСР з [[5 студзеня]] [[1923]] года адзіныя паштовыя тарыфы. Гэта абумовіла неабходнасць правядзення чарговай, трэцяй, пераацэнкі паштовых марак, якая была праведзена [[9 студзеня|9 студзені]] 1923 г. З-за вырабленага ў ліпені 1923 чарговага павышэння паштовых тарыфаў і адсутнасці адзіных [[Гісторыя пошты і паштовых марак ЗСФСР|марак ЗСФСР]] паўстала неабходнасць выпуску марак Азербайджана з новымі нумераторными надпечатками. Для гэтага былі выкарыстаныя рэшткі марак АДР, выпушчаных ужо ў савецкі час.

З [[15 верасня]] [[1923]] г на тэрыторыі Азербайджана былі ўведзеныя маркі ЗСФСР, а з [[1 студзеня]] [[1924]] гады — адзіныя знакі паштовай аплаты СССР. Пры гэтым з [[1 лютага]] 1924 г. ўсе маркі Азербайджана і ЗСФСР былі ануляваныя. У [[1936]] Азербайджанская ССР стала самастойнай сайзнай рэспублікай.

Пасля далучэння да Савецкага Саюза паштовая сувязь Азербайджана, як і іншых савецкіх рэспублік, атрымала далейшае развіццё. Пры гэтым была праведзена вялікая праца:
* па развіццю сетак прадпрыемстваў сувязі,
* па павелічэнні паштовых перавозак і іх ажыццяўленню з дапамогай [[Авіятранспарт|авіяцыйнага]] і [[Аўтамабіль|аўтамабільнага транспарту]], 
* ў галіне механізацыі і [[Аўтаматызацыя|аўтаматызацыі]] паштовай сувязі.&lt;ref name=&quot;post&quot; /&gt;

У [[1954]] годзе было створана Міністэрства сувязі Азербайджанскай СССР, да пытанняў якога ставілася і развіццё пошты.&lt;ref name=&quot;post&quot;/&gt;

Да [[1991]] года на тэрыторыі Азербайджана для паштовай аплаты выкарыстоўваліся паштовыя маркі [[СССР]]. Сярод іх былі выпушчаныя каля 60 паштовых марак з выявай бачных дзеячаў, архітэктуры, фаўны і іншымі сюжэтамі, звязанымі з Азербайджанам.&lt;ref name=&quot;azermarka&quot;&gt;[http://www.azermarka.az/en/general_information.php Інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319024222/http://www.azermarka.az/en/general_information.php |date=19 сакавіка 2012 }} на сайце кампаніі [http://www.azermarka.az/index.php «[[Азермарка]]».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090601152445/http://www.azermarka.az/index.php |date=1 чэрвеня 2009 }} {{v|19|2|2009}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=4 style=&quot;text-align:center; font-size:90%&quot;  caption=&quot;[[Азербайджан]] на [[Паштовая марка|паштовых марках]] [[СССР]]&quot;&gt;
Выява:Stamp of USSR 1527.jpg|[[1950]]: 30 гадоў [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]]. [[Баку]]. [[Азербайджанскі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]]. [[Мастак]] {{nobr|В. Андрэеў}}
Выява:Stamp of USSR 1528.jpg|Тое ж. [[Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана|Акадэмія навук]] 
Выява:Stamp of USSR 1529.jpg|Тое ж. [[Праспект Нафтавікоў|Праспект Сталіна]] 
Выява:USSR stamp 1957 CPA 2083.jpg|[[1957]]: 40 гадоў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Азербайджанская ССР. [[Нафтавая вышка|Нафтавыя вышкі]]. Мастак {{nobr|А. Заўялаў}} 
Выява:1960 CPA 2417.jpg|[[1960]]: 40 гадоў Азербайджанскай ССР. Баку. [[Дом урада Азербайджана|Дом урада]]. Мастак {{nobr|М. Сухаў}} 
Выява:USSR stamp I.Nasimi 1973 4k.jpg|[[1973]]: [[Насімі]]. Мастак {{nobr|В. Піменаў}} 
Выява:The Soviet Union 1973 CPA 4269 stamp (Nariman Narimanov, Azerbaijani Bolshevik revolutionary, writer, publicist, politician and statesman).jpg|1973: [[Нарыман Наджаф Нарыманаў|Н. Н. Нарыманаў]]. Мастак {{nobr|Е. Аніскін}} 
Выява:USSR stamp Nezami 1981 4k.jpg|[[1981]]: [[Нізамі Гянджэві]]. Мастак {{nobr|Ю. Бронфенбренер}} 
Выява:The Soviet Union 1989 CPA 6091 stamp (Koroghlu, Azerbaijan epic poem. A. Gadzhiev).jpg|[[1989]]: азербайджанскі [[эпас]] «[[Короглу]]». Мастак {{nobr|И. Мартынаў}} 
Выява:The Soviet Union 1990 CPA 6249 stamp (Azerbaijani balaban, nagara, tar, saz and zurna).jpg|[[1990]]: азербайджанскія народныя [[Музычны інструмент|інструменты]]. Мастак {{nobr|А. Плетнёв}} 
Выява:1991 CPA 6358.jpg|З серыі «Народныя [[Свята|святы]]» Из серии «Народные [[праздник]]и» ([[1991]]): [[Наўруз]] ў Азербайджане. Мастак {{nobr|А. Яцкевіч}} 
Выява:1991 CPA PC 225 Stamp.jpg|[[Арыгінальная паштовая марка|Арыгінальная марка]] на [[Аднабаковая паштовая картка з арыгінальнай маркай|аднабаковай паштовай картцы]] ([[1991]]): 850 гадоў Нізамі Гянджэві. Мастак {{nobr|М. Сланоў}}&lt;ref&gt;Каталожных нумар дадзены для аднабаковай паштовай карткі.&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== [[Выява:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] Сучаснасць ==
[[Выява:Stamp of Azerbaijan 159.jpg|thumb|200px|left|&lt;small&gt;Першая [[паштовая марка]] незалежнага [[Азербайджан]]а «[[Каспійскае мора]]», [[1992]]. [[Мастак]] [[Юрый Мікалаевіч Арціменоў|Ю. Арціменоў]]&lt;/small&gt;]]

=== Развіццё паштовай сувязі Азербайджана ===
Пасля абвяшчэння незалежнасці краіны [[18 кастрычніка]] [[1991]] г. і [[Распад СССР|распаду Савецкага Саюза]] ў снежні 1991 года ў Азербайджане назіраўся заняпад у сферы паштовых паслуг, які доўжыўся да [[1997]] года.

Новы этап развіцця паштовай сувязі ў краіне пачаўся [[1 студзеня|1 студзень]] 1997 г., калі паштовая сістэма была аддзелена ад электрасувязі і стала функцыянаваць як самастойнае ведамства. Гэтаму спрыялі зацверджаная ў сакавіку 1997 года кароткатэрміновая «Праграма адраджэння і развіцця» і прынятая ў снежні таго ж года «Канцэпцыя развіцця паштовай сувязі на [[1998]]—[[2003]] гады».

У 1998 годзе адбылося пашырэнне сферы паштовых паслуг, якія прадстаўляюцца вытворчае аб'яднанне «[[Азерпошта]]» (''«Azərpoçt»''), за кошт стварэння Прадпрыемствы сувязі ''«Azərekspresspoçt»'' і Цэнтра тэхнічных паслуг.

[[29 верасня|29 верасень]] [[1999]] г. аб'яднанне «Азерпочта&quot; атрымала статус дзяржаўнага прадпрыемства (ДП), якое з [[2000]] года з'яўляецца [[Рэнтабельнасць|рэнтабельнай]].

Па стане на [[2009]] год, у падпарадкаванні нацыянальнага паштовага аператара ГП «Азерпочта» знаходзіліся 74 паштовых філіяла і паштовых вузла, 1513 [[Паштовае аддзяленне|паштовых аддзяленняў]], 144 паштовых агенцтва і 195 машын розных марак для перавозкі пошты. Прадпрыемства падтрымлівала супрацоўніцтва прыкладна з 70 краінамі свету па міжнароднай сістэме кантролю над [[пасылка]]мі ''IPS'' і з больш за 60 краінамі па даведачнай сістэме пасылак ''«Cricket»''.

[[1 красавіка]] [[1993]] паштовая адміністрацыя Азербайджана ўступіла ў шэрагі СПС.&lt;ref name=&quot;post&quot; /&gt; Азербайджанская Рэспубліка з'яўляецца таксама сябрам [[CEPT]].

=== Паштовыя маркі незалежнага Азербайджана ===
[[Выява:Azerbaijan stamps.jpg|thumb|225px|left|&lt;small&gt;[[Паштовыя маркі]] [[Азербайджан]]а&lt;/small&gt;]]
Пасля здабыцця незалежнасці ў Азербайджане з'явілася неабходнасць у выпуску ўласных знакаў паштовай аплаты. З [[4 сакавіка]] па Кастрычніцкай 1992 г. пошта Азербайджана выкарыстоўвала радиомарки СССР наміналамі ў 40, 50 капеек і 3,50 рубля ў якасці паштовых.&lt;ref&gt;''Талбін Ю.'' Два тыпу « паштовых радыёмарак» // філатэлія. — 1998. — № 4. — С. 46. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

[[26 сакавіка]] 1992 у абарачэнне паступіла паштовая марка «Абвяшчэнне незалежнасці» якая разглядаецца каталогамі ў якасці першай маркі незалежнай Азербайджанскай Рэспублікі.&lt;ref&gt;У онлайн-каталогу на сайце кампаніі «[[Азермарка]]» гэтая марка [http://www.azermarka.az/en/1992.php?subaction=showfull&amp;id=1130832114&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=8&amp; пазначанае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120520090137/http://www.azermarka.az/en/1992.php?subaction=showfull&amp;id=1130832114&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=8&amp; |date=20 мая 2012 }} пад нумарам 160. {{v|19|2|2009}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Існуе больш ранняя марка «Каспійскае мора», выкананая мастаком Юрыем Арцыменевым, якая была надрукавана ў [[Масква|Маскве]] і выпушчаная [[2 лютага]] 1992, але не была ў паштовай звароце.&lt;ref&gt;У адпаведнасці з [http://www.azermarka.az/en/1992.php?subaction=showfull&amp;id=1130832027&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=8&amp; інфармацыяй] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120520090130/http://www.azermarka.az/en/1992.php?subaction=showfull&amp;id=1130832027&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=8&amp; |date=20 мая 2012 }} у онлайн-каталогу кампаніі «[[Азермарка]]» гэтай марцы прысвоены нумар 159. Глядзі таксама абмеркаванне артыкула. {{v|4|2|2009}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; Пазней, [[7 мая]] 1992 года, на ёй былі зробленыя надпечатки новых наміналаў і назвы дзяржавы.

Па стане на люты [[2009]], Азербайджанская Рэспубліка як суверэнная дзяржава выпусціла з дапамогай кампаніі «[[Азермарка]]» Міністэрства сувязі і інфармацыйных тэхналогій агулам больш за 750 марак,&lt;ref&gt;Па нумарацыі ў [http://home.nestor.minsk.by/fsunews/azerbai/2009/index.html онлайн-каталогу] на сайце выдавецтва [http://www.nestor.minsk.by/index.html «Нестар».] {{v|19|2|2009}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; якія можна аднесці прыблізна да 100 тэмах, уключаючы палітыку, атрыбуты дзяржаўнай улады, выдатных дзеячаў, спорт, флору, фаўну, архітэктуру, [[Гісторыя Азербайджана|гісторыю]] і інш акрамя таго, «Азермарка» падрыхтавала да выпуску дзевяць [[Авіяпошта|авіяканвертаў]] і адну [[Паштовая картка|паштовую картку]]. У штаце кампаніі лічылася 18 чалавек, у тым ліку адзін мастак — Хасан А. Мірзоеў, які быў аўтарам азербайджанскіх марак пачынаючы з [[1999]] года.&lt;ref name=&quot;azermarka&quot; /&gt;

Характэрна, што на азербайджанскіх марках неаднаразова з'яўляліся партрэты дзейнага прэзідэнта дзяржавы [[Гейдар Аліеў|Гейдара Аліева]].

Па сведчанні В. А. Навасёлава&lt;ref&gt;{{cite web|author=Навасёлаў В. А.|datepublished=2008-10-30|url=http://mirmarok.ru/prim/view_article/273/|title=Міжурадавая філатэлістычная карпарацыя|work=Знаёмства з філатэліі/Свет філатэліі|publisher=Мир м@рок; [[Саюз філатэлістаў Расіі]]|accessdate=2009-06-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/66L4Nf3KR?url=http://mirmarok.ru/prim/view_article/273/|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=live}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, Азербайджан у ліку некаторых іншых постсавецкіх дзяржаў заключаў у [[1990-я]] гады здзелкі з замежнымі агенцтвамі, такімі як ''Міжурадавая філатэлістычная карпарацыя'' ({{lang-en|[[:en:Inter-Governmental Philatelic Corporation|Inter-Governmental Philatelic Corporation]]}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://igpc.net/index.html|title=IGPC|publisher=Inter-Governmental Philatelic Corporation|accessdate=2009-02-21|lang=en|description=Афіцыйны сайт кампаніі|archiveurl=https://www.webcitation.org/66L4PFKOz?url=http://igpc.net/index.html|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=live}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;), і праводзіў сумнеўную эмісійную палітыку, падрываючы філатэлістычная прэстыж краіны. У [[1994]]—[[1997]] гадах Азербайджанам выпускалася асабліва вялікая колькасць марак і блокаў на найбольш папулярныя сярод калекцыянераў свету тэмы, якія наўрад ці прызначаліся непасрэдна для задавальнення паштовых патрэб краіны. Пазней штогадовае лік выпускаў скарацілася да больш умеранага ўзроўню, і Азербайджан далучыўся да ўдзелу ў [[Сістэма нумарацыі ВАРФ|Сістэме нумарацыі ВАРФ]] з моманту заснавання апошняй у [[2002]] годзе.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wnsstamps.ch/en/participating#A|title=Participating stamp issuing authorities|work=[[Сістэма нумарацыі ВАРФ|WADP Numbering System]] — WNS|publisher=[[Сусветны паштовы саюз|UPU]] — [[Сусветная асацыяцыя па развіцці філатэліі|WADP]]|accessdate=2009-02-21|lang=en|description=Гл. ''Azerbaijan''|archiveurl=https://www.webcitation.org/66L4Plomw?url=http://www.wnsstamps.ch/en/participating#A|archivedate=21 сакавіка 2012|url-status=live}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Азерпошта]]
* [[Азермарка]]
* [[Паштовая марка]]

== Спасылка ==
{{Commonscat|Post of Azerbaijan|Пошта Азербайджана}}
{{Commonscat|Stamps of Azerbaijan|Паштовыя маркі Азербайджана}}
* [[Спіс людзей на паштовых марках Азербайджана]]
* [[:ru:Список персоналий на почтовых марках Азербайджана]]
* [[:az:Azərbaycan haqqında sovet poçt markalarının siyahısı]]
* [[:az:Azərbaycan haqqında xarici poçt markalarının siyahısı]]
* [[:az:Şəxslər haqqında Azərbaycan poçt markalarının siyahısı]]
* [[:az:Heydər Əliyev filateliyada]]
* [[:en:List of birds on stamps of Azerbaijan]]
* [[:en:List of people on stamps of Azerbaijan]]

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Пошта Азербайджана| ]]

{{Азербайджан у тэмах}}</text>
      <sha1>s8m6z165c128c6jenchnvry73hq25m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лядзяш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167552</id>
    <revision>
      <id>5212647</id>
      <parentid>4680653</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5012" sha1="1ptkt3vl569jg0rvkupptuhug003zxn" xml:space="preserve">[[Файл:Icicles.jpg|thumb|справа|Ледзяшы на ветках дрэў]]
[[Файл:Sosulka.JPG|thumb|справа|Ледзяшы на склоне сопкі]]

'''Лядзяш''' — ледзяны сталактыт (радзей — вісячая [[наледзь]]), які ўтворыцца ў краёў прадметаў, якія навісаюць, на скальных выступах, берагавых абрывах, дратах, ветках дрэў і г. д., а таксама ў падземных поласцях горных парод&lt;ref&gt;Гляциологический словарь / Ред. В. М. Котляков. — Л.: Гидрометеоиздат, 1984. — С. 427.&lt;/ref&gt;. Ледзяшы звычайна маюць конусападобную форму з вяршыняй дыяметрам некалькі міліметраў унізе. Будова ледзяшоў падобная з будовай градзін.

Пры выпадзенні снегу з [[Дождж|дажджом]] часта ўтвараюцца так званыя снежныя ледзяшы ([[сталактыт]]ы), якія маюць канцэнтрычную слаістасць, якая звычайна парушаецца агрэгатамі ўмёрзлых снежных крышталёў. Ледзяшы, якія зліліся, могуць утвараць гірлянды дастаткова працяглай формы і мудрагелістых абрысаў.

== Утварэнне ледзяшоў ==
Ледзяшы ўтвараюцца пры нізкіх (адмоўных па шкале Цэльсія) [[тэмпература]]х, звычайна — некалькі градусаў ніжэй за нуль, і пры паступленні вады. Вада можа, напрыклад, сцякаць з даху дома, дзе снег растае пад уздзеяннем сонечных прамянёў або цяпла з паддашкавых памяшканняў. Адталая вада пад уздзеяннем сілы цяжару сцякае ўніз, і, дзякуючы халоднаму навакольнаму паветру, замярзае. З прычыны такога намярзання вады памер ледзяшоў павялічваецца. Калі сіла цяжару, якая дзейнічае на ледзяшы, у выніку росту масы ледзяшоў перавысіць мяжа трываласці лёду ў кропцы пачатку росту, то лядзяш абвальваецца. Пры спыненні паступлення адталай вады рост ледзяшы спыняецца, а пры тэмпературы вышэй за нуль адбываецца памяншэнне памераў і масы ледзяшоў за кошт раставання. Пры тэмпературы ніжэй за нуль ледзяшы хоць і павольней, але таксама памяншаюцца ў выніку [[сублімацыя (фізіка)|сублімацыі]] (выпарэння лёду).

== Шкода, якую прычыняюць ледзяшы ==
Утварэнне ледзяшоў на брылях, карнізах будынкаў і дратах уяўляе сабой сур’ёзную праблему для гарадскога гаспадаркі і энергетыкі.

Падалі з дахаў будынкаў ледзяшы нярэдка прычыняюць траўмы прахожым, а часам прыводзяць і да смяротнага зыходу. Пад цяжарам ледзяшоў могуць абрывацца электраправады, ламацца канструкцыі будынкаў і збудаванняў.

Утварыўшыяся лядовыя нарасты могуць ствараць запруды на дахах, прыводзячы да іх працёку. Прычым працёкі адбываюцца на ўзроўні знешніх сцен, прыводзяць да іх намакання і паскоранаму разбурэнню ў выніку замарожвання і эрозіі. Працёкі, якія ж дасягаюць ацяплянага памяшкання, часта прыводзяць да росту небяспечных для чалавечага арганізма [[грыб]]оў і [[Мікраарганізмы|мікраарганізмаў]].

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
{{commons|Icicle}}
{{wiktionary|лядзяш}}
* [http://www.icicles.h18.ru Сайт пра ледзяшы] {{Недаступная спасылка}}
{{commonscat}}
{{Снег і лёд}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Лёд]]
[[Катэгорыя:Метэаралогія]]
[[Катэгорыя:Дах]]</text>
      <sha1>1ptkt3vl569jg0rvkupptuhug003zxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвіг I Вітэльсбах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172981</id>
    <revision>
      <id>5212384</id>
      <parentid>4434366</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія, стыль, афармленне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13513" sha1="ntrv5vkfi3v0o08jef18molypjk17jm" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Людвіг}}
{{Цёзкі|Людвіг Баварскі}}
{{Дзяржаўны дзеяч
| імя              = Людвіг I
| арыгінал імя     = Ludwig I
| выява            = Ludwig_I_of_Bavaria.jpg
| шырыня           = 300px
| парадак          = 2
| апісанне выявы   = Партрэт працы [[Іозеф Карл Штылер|Іозефа Карла Штылера]], 1826. &lt;br /&gt;[[Новая пінакатэка]], [[Мюнхен]].
| пасада           = [[Спіс кіраўнікоў Баварыі#Баварыя ў 1805—1918 (каралеўства Баварыя)|кароль Баварыі]]
| сцяг             = Flag of Bavaria (striped).svg
| сцяг2            = Armoiries du royaume de Bavière (1835).svg
| перыядпачатак    = [[13 кастрычніка]] [[1825]]
| перыядканец      = [[20 сакавіка]] [[1848]]
| папярэднік       = [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян I]]
| пераемнік        = [[Максіміліян II (кароль Баварыі)|Максіміліян II]]
| дата нараджэння  = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці      = 
| месца смерці     = 
| нацыянальнасць   = [[немец]]
| веравызнанне     = 
| пахаваны         = 
| род              = 
| бацька           = 
| маці             = 
| жонка            = 
| дзеці            = 
}}

'''Людвіг I''' ({{lang-de|Ludwig I. von Bayern}}; {{Дата нараджэння|25|8|1786}}, [[Страсбур]] — {{Дата смерці|29|2|1868}}, [[Ніца]]) — [[кароль Баварыі]] з [[13 кастрычніка]] [[1825]] года да свайго адрачэння [[20 сакавіка]] [[1848]] года, з дынастыі [[Вітэльсбахі|Вітэльсбахаў]].

Сын караля [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліяна I]]. Атрымаў першае імя ў гонар свайго завочнага хроснага бацькі [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], караля Францыі, поўнае хрысцільнае імя '''Людвіг Карл Аўгуст'''.

== Да ўступа на прастол. Прынц-мецэнат ==
Наведваў універсітэты ў [[Ландсгут|Ландсгуце]] і [[Гётынген]]е; рана выявіў гарачую любоў да літаратуры, музыкі і мастацтва.

У супрацьлегласць бацьку ён варожа адносіўся да [[Напалеон I|Напалеона I]], але тым не менш у [[1806]]—[[1809]] гадах камандаваў Баварскай дывізіяй у войнах супраць [[каралеўства Прусія|Прусіі]] і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]].

Па заканчэнні вайны з Францыяй Людвіг жыў у асноўным у [[Вюрцбург]]у і [[Ашафенбург]]у, часта здзяйсняючы паездкі па Італіі. Тым часам ён атачыў сябе колам пісьменнікаў і мастакоў, імкнучыся аказваць ім заступніцтва; асабліва зблізіўся ён з [[Петэр Іозеф фон Карнеліус|Карнеліусам]], [[Іаган Фрыдрых Авербек|Авербекам]], [[Бертэль Торвальдсен|Торвальдсенам]], пасля — з [[Вільгельм фон Каўльбах|Каўльбахам]]. У прыватным жыцці ён быў беражлівы, але траціў велічэзныя грошы на калекцыі мастацкіх твораў, на падтрымку тэатраў і інш. Палітычныя яго погляды тады адрозніваліся пэўным лібералізмам; у аснову канстытуцыі [[1818]] года быў пакладзены складзены ім мемарандум.

== Пачатак валадарання ==
Пасля ўзыходжання яго на прастол у [[1825]] годзе становішча друку палепшылася, паліцэйскія ганенні спыніліся. Ён перанёс універсітэт з [[Ландсгут]]а ў [[Мюнхен]], рэарганізаваў Акадэмію мастацтваў. Больш за ўсё імкнуўся ён да таго, каб ператварыць Мюнхен у «другія Афіны». Ён атачыў сябе мастакамі і заняўся ўзвядзеннем розных будынкаў, то ў грэчаскім, то ў італьянскім гусце. Асабліва вядомая пабудаваная ім «{{нп5|Вальхала (зала славы)|Вальхала|en|Walhalla (memorial)}}» з бюстамі ўсіх знакамітых людзей Германіі, за выключэннем, аднак, [[Марцін Лютэр|Лютэра]] і дзеячаў [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У той жа час Людвіг выступіў як паэт і пісьменнік, але творы яго, якія хоць і разышліся ў некалькіх выданнях, адрозніваліся толькі вычварнай архаічнай мовай і не пакінулі ніякага следу ў нямецкай літаратуры.

== Рэакцыя ==
Палата дэпутатаў не асабліва спагадліва глядзела на прадпрыемствы караля, якія патрабавалі велічэзных выдаткаў, і таму ўмерана-ліберальны кірунак Людвіга хутка змяніўся рэзка рэакцыйным. Гэтаму садзейнічаў і ўплыў каталіцкага духавенства. Друк быў падпарадкаваны суроваму цэнзурнаму статуту [[1831]] года; прадстаўнікі дэмакратычных поглядаў падвяргаліся паліцэйскім ганенням, арыштам і высылцы. Карнеліус, прыродазнавец Окен, філолаг Фальмераер вымушаны былі пакінуць Баварыю. [[Пратэстанцтва|Пратэстанцкая]] рэлігія, нягледзячы на раўнапраўнасць веравызнання па канстытуцыі, прыгняталася; напрыклад, салдатам-пратэстантам загадвалі схіляць калены перад Св. Дарамі, а пастараў, якія пратэставалі супраць гэтага, саджалі ў турму; з палатай дэпутатаў ішла сістэматычная барацьба, пакуль пры дапамозе паліцэйскіх мер на выбарах не атрымалася пазбавіцца ад апазіцыі. У вобласці палітыкі рамантычныя захапленні Людвіга адбіліся ў спагадзе грэчаскаму паўстанню; ён пагадзіўся на абранне яго сына, [[Отан (кароль Грэцыі)|Атона]], грэчаскім каралём, што вельмі нятанна абышлося баварскаму казначэйству, вымушанаму падтрымліваць караля спустошанай краіны.

== Лола Мантэс. Адрачэнне ==
[[Файл:Joseph Karl Stieler - Lola Montez.jpg|thumb|Партрэт Лолы Мантэс з [[галерэя прыгажунь|галерэі прыгажунь]] у мюнхенскім палацы Людвіга]]

Старасць не замінала любоўным прыгодам Людвіга. У [[1846]] годзе ён патрапіў пад моцны ўплыў ірландскай авантурніцы Элізы Гільберт, якая выдавала сябе за «іспанскую танцоўшчыцу [[Лола Мантэс|Лолу Мантэс]]». У яе атрымалася, як гаварылі, «перамагчы [[Ігнацій Лаёла|Лаёлу]]», гэта значыць зрынуць клерыкальнае міністэрства Абеля, а потым і ўмеранае міністэрства Маўрэра. Было арганізавана так званае міністэрства Лолы, але палітычная рэакцыя не стала ад гэтага слабейшай, хоць і страціла сваё клерыкальнае адценне. Усеагульная нянавісць да Людвіга знайшла адлюстраванне ў «Lobgesange auf Konig Ludwig» [[Генрых Гейнэ|Гейнэ]] (у «Zeitgedichte»), які высмеяў і мецэнацтва Людвіга, і яго паэзію, і ўплыў на яго палюбоўніц, і яго [[піетызм]], змяшаны з фрывольнасцю.

[[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Германіі|Рэвалюцыйны рух 1848 года]] прымусіў Людвіга адмовіцца ад кароны на карысць сына, [[Максіміліян II (кароль Баварыі)|Максіміліяна II]]; Лола была вымушана пакінуць Еўропу і з’ехала ў ЗША. З тых часоў былы кароль жыў прыватным чалавекам, па-ранейшаму прысвячаючы сябе спрыянню мастацтвам.

Людвіг I памёр у [[Ніца|Ніцы]], перажыўшы сына, калі ўжо валадарыў яго ўнук [[Людвіг II (кароль Баварыі)|Людвіг II]]. Конная статуя яго ўзведзена ў Мюнхене ў [[1862]] годзе, яшчэ пры яго жыцці.

== Сям’я ==
У [[1810]] годзе ён ажаніўся з [[Тэрэза Саксен-Гільдбургхаўзенская|Тэрэзай Саксен-Гільдбургхаўзенскай]] ({{lang-de|Therese Charlotte Luise von Sachsen-Hildburghausen}}, [[1792]]—[[1854]]). Святы, арганізаваныя ў гонар вяселля, паклалі пачатак святу [[Актобэрфэст]].

Ад гэтага саюза нарадзілася 9 дзяцей:

* [[Максіміліян II (кароль Баварыі)|Максіміліян]] ([[1811]]—[[1864]]), кароль Баварыі
* [[Мацільда Караліна Баварская|Мацільда]] ([[1813]]—[[1862]]), у 1833 ажанілася з [[Людвіг III Гесэнскі|Людвігам III Гесэнскім]]
* [[Отан (кароль Грэцыі)|Атон]] ([[1815]]—[[1867]]), кароль Грэцыі
* Шарлота ([[1816]]—[[1817]])
* [[Луітпольд Баварскі|Луітпольд]] ([[1821]]—[[1912]]), рэгент Баварыі пры сынах Максіміліяна II
* Алдэгонда ([[1823]]—[[1914]]), у 1842 ажанілася з [[Францыск V д'Эстэ|Францыскам V д’Эстэ]]
* [[Хільдэгарда Баварская|Хільдэгарда]] ([[1825]]—[[1864]]), у 1844 ажанілася з [[Альбрэхт, герцаг Тэшэн|Альбрэхтам, герцагам Тэшэн]]
* [[Аляксандра Баварская|Аляксандра]] ([[1826]]—[[1875]])
* [[Адальберт Баварскі|Адальберт]] ([[1828]]—[[1875]])

== Сачыненні Людвіга ==
* «Gedichte» (Мюнх., 1839-47);
* «Wahlhallagenossen» — біяграфіі дзеячаў, бюсты якіх сабраны ў Валгале.

== Бібліяграфія ==
* Sepp, «Ludwig Augustus» (1869);
* Heigel, «Neue historische Vorträge» (Мюнх., 1883);
* Heigel, «Quellen und Abhandlungen zur neueren Gesch. Bayerns» (Мюнх., 1884-90);
* Heigel, «Histor. Vorträge u. Studien» (1887);
* Heigel, «L. I, König von Bayern» (Лпц., 1888, 2 выд.);
* Trost, «König L. I von Bayern in seinen Briefen an seinen Sohn, den König Otto von Griechenland» (1891).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{ЭСБЕ}}

{{Паслядоўнасць людзей | папярэднік= [[Максіміліян I Іосіф Вітэльсбах|Максіміліян I]] | спіс=[[Спіс кіраўнікоў Баварыі#Баварыя ў 1805—1918 (каралеўства Баварыя)|кароль Баварыі]] | пераемнік=[[Максіміліян II (кароль Баварыі)|Максіміліян II]]|гады= [[1825]]—[[1848]]}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Каралі баварскія]]
[[Катэгорыя:Вітэльсбахі]]
[[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Паэты Германіі]]</text>
      <sha1>ntrv5vkfi3v0o08jef18molypjk17jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Ісуса Навіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179780</id>
    <revision>
      <id>5212385</id>
      <parentid>5112922</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5883" sha1="oa5m85s1m2mgaemegvoeghx3ostdm9r" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Кніга Ісуса Навіна
 |Арыгінальнае напісанне     = שְׁיְהוֹשֻׁעַ בִּן-נוּן
 |Ілюстрацыя                = 044. The Israelites Cross the Jordan River.jpg
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = Ізраільцяне перасякаюць Іардан. Гравюра [[Гюстаў Дарэ|Гюстава Дарэ]].
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = Гістарычныя
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[старажытнаяўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = Ἰησοῦς του Ναυή
 |Лацінскае напісанне        = Liber Iosue
 |Легендарны аўтар          = [[Ісус Навін]]
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = Ізраіль
 |Жанр                       = 
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = 
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Другі закон]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга Суддзяў]]
 |Вікісховішча                  = Book of Joshua
 |Вікікрыніца                   = 
}}
'''Кніга Ісу́са Наві́на''' ({{lang-he|יְהוֹשֻׁעַ בִּן-נוּן}} '''Сеф́ер Егош́уа'''; {{lang-la|Liber Iosue}}; {{lang-grc|Ἰησοῦς του Ναυή}}) — шостая кніга ў [[Танах]]у ([[Стары Запавет|Старым Запавеце]]). Першая кніга Прарокаў. Па яўрэйскай традыцыі аўтарам кнігі з'яўляецца сам Ісус Навін (за выключэннем апошніх радкоў,  якія апавядаюць пра яго смерць і пахаванне. Гэтыя радкі, паводле традыцыі, былі дапісаны прарокам Самуілам). Змяшчаецца пасля [[Пяцікніжжа Майсея]], знаходзіцца ў найцеснай сувязі з ім і складае як бы ягоны працяг, так што некаторыя навуковыя крытыкі (Дыльман і інш.) прама адносяць яго да гэтай групы біблейскіх кніг, якую яны з прычыны гэтага завуць «Шасцікніжжам».

Кніга апісвае гісторыю яўрэйскага народа ад смерці [[Майсей|Майсея]] да смерці [[Ісус Навін|Ісуса Навіна]] (1272 г. да н.э. — 1244 г. да н.э.) і складае як бы зборнік рэляцый з поля бітвы, мае шмат апавяданняў, якія яскрава характарызуюць яўрэйскае ваеннае права ў старажытнасці. Крытыка імкнецца паказаць некаторыя анахранізмы ў кнізе, але ўвогуле яна носіць на сабе адбітак сучаснасці і гістарычнай праўды.

== Змест ==
* Пераход яўрэяў праз Іардан (гл.3-4)
* Узяцце [[Іерыхон]]а (гл.5-6)
* Вайна з Гаем (гл.7-8)
* Вайна супраць амарэйскай кааліцыі Аданіседэка (гл.9-10): узяцце [[Хеўрон]]а ({{Біблія|Нав|10:36-37}})
* Апалчэнне Ісуса Навіна даходзіць да горада [[Сідон]] ({{Біблія|Нав|11:7}}) і руйнуе горад [[Асор]] ({{Біблія|Нав|11:10-11}})
* Размеркаванне заваяванай зямлі паміж ізраільскімі плямёнамі (гл. 13-19)

== Пераклады ==
* [[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)]] ([https://web.archive.org/web/20260607133816/https://biblia.by/skaryna-b/6/1/ Книга Исуса, сына Навина, еже назывется от Евреи Егошуа бинъ-Нунъ (той воведе сыны Израилевы в землю обетованую)])
* [https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter194 Кніга Ісуса сына Нава] ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [https://bible.by/bjs/6/1/ Кніга Егошуі] ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]]
* [https://bible.by/bvc-2017/6/1/ Кніга Ешуа] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/6/1/ Егошуа] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ЭЯЭ|11691|Иехошуа бин Нун}}

{{Кнігі Танаха}}
{{Кнігі Старога Запавету}}
{{бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Танах:Прарокі]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Кніга Ісуса Навіна| ]]</text>
      <sha1>oa5m85s1m2mgaemegvoeghx3ostdm9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вальтэр Шацільёнскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180163</id>
    <revision>
      <id>5212547</id>
      <parentid>5128551</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5212547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="jh0qcdwceup4tsw89kakbppigoed68s" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Вальтэр Шацільёнскі''' ({{lang-de|Walter von Châtillon}}, {{lang-fr| Gautier de Châtillon}}, {{lang-la|Gualterus de Insula, Walterus ab Insulis, Gualterus de Castiglione, Galterus de Castellione}}; каля 1135, [[Ліль]]-каля 1200) — французскі лацінскі [[паэт]]. Адзін з буйнейшых паэтаў-вагантаў. Вучыўся ў [[Парыж]]ы і [[Рэймс]]е. Займаў пасаду каноніка пра двары [[Генрых II Плантагенет|Генрыха II]]. Шмат падарожнічаў. Паводле падання, памёр ад праказы ў Парыжы.

Галоўны твор Вальтэра - эпічная паэма ў 10 кнігах «Александрэіда» (напісана ў канцы 1170-х ці пачатку 1180-х гг.) пра жыццё і дзеянні [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], у асноўным, на матэрыяле Курца Руфа.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|3}}

== Спасылкі ==
* [http://www2.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Gualterus/gua_intr.html Арыгінальныя тэксты Вальтэра Шацільёнскага ў Bibliotheca Augustana] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315071229/http://www2.fh-augsburg.de/~Harsch/Chronologia/Lspost12/Gualterus/gua_intr.html |date=15 сакавіка 2008 }}

{{Ізаляваны артыкул}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Постаці XII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Францыі]]
[[Катэгорыя:Паэты XII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія багасловы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад чумы]]
[[Катэгорыя:Ваганты]]</text>
      <sha1>jh0qcdwceup4tsw89kakbppigoed68s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нявесцін камень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184294</id>
    <revision>
      <id>5212534</id>
      <parentid>5126273</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Actroix</username>
        <id>172331</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>5212534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19540" sha1="4dopkjkrhplesclmo02cu1mk5h75x7y" xml:space="preserve">{{фарматаванне}}
{{Запаведная зона
| Назва                   = Нявесцін камень
| Нацыянальная назва      = 
| Выява                   =Нявесцін камень (09).jpg
| Подпіс                  = 
| Катэгорыя МСАП          = III
 |lat_dir =   |lat_deg =54.412996|lat_min = |lat_sec = 
 |long_dir = |long_deg = 26.037631|long_min = |long_sec = 
 |region                  = 
 |CoordScale              = 
| Размяшчэнне             = [[Агароднікі (Ашмянскі раён)|вёска Агароднікі]], [[Ашмянскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]
| Краіна                  = Беларусь
| Краіны                  = 
| Найбліжэйшы горад       =
| Плошча                  = 
| Сярэдняя вышыня         = 
| Дата заснавання         = 1996
| Наведвальнасць          = 
| Год наведвальнасці      = 
| Кіруючая арганізацыя    = 
| Сусветная спадчына      = 
| Сайт                    = 
|На карце 1              = 
|Шырыня карты 1         = 
|crosses180             = 
|На карце 2              = 
  |Шырыня карты 2         = 
|Катэгорыя на ВікіСховішчы= 
}}
'''Нявесцін камень''' — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння (з 1996). За 1 кіламетр ад [[Агароднікі (Ашмянскі раён)|вёскі Агароднікі]] ([[Ашмянскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]), каля аўтадарогі [[Мінск]]-[[Ашмяны]], у Рамбоўскім рове. [[Валун]] ружовага [[граніт]]у рапаківі з крышталямі палявога шпату ў выглядзе авоідаў (да 2-4 см). Даўжыня 4,1 м, шырыня 3,1 м, вышыня 2,2 м, у абводзе 10 м, аб’ём 28 м³, маса каля 74 тон. Прынесены ледавіком каля 150 тысяч год назад з [[Аландскія астравы|Аландскіх астравоў]].
[[Файл:Нявесцін камень (06).jpg|thumb|злева|Спуск у Рамбоўскі роў]]

Па старадаўнім абрадзе да валуна прыводзілі нявест.

== Веды і навыкі, якія могуць быць карыснымі і цікавымі сучасным спажыўцам ==

Практычнае прымяненне элемента — сакральная функцыя каменя, цікава для сучаснікаў. Носьбіты традыцыі лічаць, што камень дае здароўе, злучае закаханых, прыносіць мір і дабрабыт у сем’і, спрыяе шлюбу і нараджэнню дзяцей. Нявесцін камень уключаны ў турыстычныя маршруты (у тым ліку прыгранічныя). Валун — помнік прыроды рэспубліканскага значэння. Наведванне валуна спрыяе папулярызацыі сямейных каштоўнасцей, умацаванню інстытута шлюбу і сям’і. Сучасная практыка шанавання каменя цікавая таму, што захавалася ў жывой традыцыі да нашага часу.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=Беларуская|url=https://living-heritage.by/nks/7574/?sphrase_id=73019|title=Жывая спадчына Беларусі}}&lt;/ref&gt;

== Актуальныя cацыяльныя і культурныя функцыі ==

Жыхары навакольных вёсак Навасёлкі, Агароднікі Навасёлкаўскага сельскага Савета, як і жыхары Ашмянскага раёна ўвогуле, лічаць, што Нявесцін камень валодае магічнымі ўласцівасцямі, таму прыносяць да каменя ланцужкі, стужкі, абрусы, грошы, цукеркі і нават лялькі. Вернікі праваслаўнай і каталіцкай канфесій (якія складаюць большасць насельніцтва рэгіёну) ставяцца да яго з вялікай павагай, лічаць важным перадаць новым пакаленням веру аб цудадзейных уласцівасцях каменя дзеля далейшага захавання і пераемнасці пакаленнямі традыцыі шанавання валуна. Камень з’яўляецца матэрыяльным ўвасабленнем памяцці продкаў, традыцыя яго шанавання не супярэчыць сучасным рэлігійным вераванням. Сацыяльная функцыя — рэсурс турыстычна-рэкрэацыйнага развіцця, пазнанне мясцовай гісторыі, краязнаўства, унікальны аб’ект гісторыі і прыроды.

== Паходжанне элемента ==

Канкрэтная дата паходжання элемента не вядома. З успамінаў мясцовых жыхароў, якім больш за 80 гадоў, пра Нявесцін камень хадзілі легенды яшчэ да Вялікай Айчыннай вайны. Яны чулі вусныя гісторыі, легенды ад сваіх дзядоў і бацькоў пра паходжанне валуна, які падчас апошняга ледавіковага перыяду спыніўся на тэрыторыі сучаснага Навасёлкаўскага сельскага Cавета Ашмянскага раёна. Ашмянскі раён размяшчаецца на так званым Ашмянскім ўзвышшы, якое таксама з’яўляецца прадуктам ледавіка. Валун — помнік прыроды рэспубліканскага значэння (Пастанова Міністэрства прыроды і навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь ад 18 студзеня 2008 года № 4 «Аб аб’яўленні некаторых геалагічных аб’ектаў у Гродзенскай вобласці геалагічнымі помнікамі прыроды рэспубліканскага значэння»). Сакральнае значэнне каменя звязана з пануючай на тэрыторыі рэгіёну легендай пра маладую дзяўчыну, якая кінулася ў глыбокі роў да свайго жаніха, які патануў. Пасля гэтага вада высахла, а дзяўчына ператварылася ў вялікі камень-валун. 3 тых часоў маладыя дзяўчаты, якія жадалі хуткага і шчаслівага шлюбу, а таксама жанчыны, якія марылі пра дзяцей ці пазбаўлення ад якой- небудзь хваробы, ішлі да каменя, прасілі аб здзяйсненні жаданняў і неслі аброк. Так камень атрымаў назву «Нявесцін камень». Валун з’яўляецца аб’ектам шанавання для маладых дзяўчат, якія шукаюць суджанага; жанчын, якія жадаюць нарадзіць доўгачаканае дзіця або вылечыцца ад хвароб; маладых закаханых, якія бяруць шлюб і жадаюць каб у сям’і заўсёды быў мір і дабрабыт. Са слоў жыхаркі вёскі Навасёлкі Алены Вікенцьеўны Місюк 18.05.1947 г.н., у іх мясцовасці існавала такое паданне:
&lt;blockquote&gt;
«Маладая пара доўгі час не мела дзяцей. Блуканні па бабках і знахарках не далі ніякага плёну. У сям’і пачаўся разлад, муж патрабаваў наследніка. У адзін дзень, пасля чарговай спрэчкі, жанчына ў роспачы ад бязвыйсця выйшла з хаты і пайшла „куды глядзелі вочы“. Неўзабаве надышла ноч і жанчына не заўважыла, як трапіла ў гушчар з глыбокім ровам. Прабіраючыся па ім, яна ўбачыла велізарную глыбу, камень. Жанчына звалілася з ног і вырашыла, што гэта канец яе шляху і, што тут настане яе смерць. Але неўзабаве, як скрозь сон, яна пачула голас: „Ты знайшла правільную дарогу, гэты камень забярэ ўсё мёртвае, а крыніца дасць жывое. Прыхіліся да валуна, а з крыніцы папі вады, набярыся сіл і вяртайся дадому“. Праз дзевяць месяцаў нарадзілася дзіця ў сям’і. З таго часу да валуна пацягнуліся маладыя жанчыны, якія шукалі шчасця мацярынства. І камень дапамагаў ім. Старыя людзі гаворылі, што ў крыніцы не проста крыштальна-чыстая, а жывая, святая вада.»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Апісанне залежнасці элемента ад традыцыйнага культурнага ландшафта, у якім існуе элемент ==

Культурны ландшафт, у якім існуе элемент, абумоўлены ўнікальным прыродным асяроддзем: Ашмянскае ўзвышша сфарміравалася пад уздзеяннем апошняга ледавіка і вызначае геалогію Ашмянскага раёна. Валуны (вялікія камяні) раскіданы па ўсёй тэрыторыі ўзвышша. На тэрыторыі раёна знаходзіцца 5 помнікаў прыроды рэспубліканскага значэння: заказнік «Сухадолы», Смалянкоўскі Вялікі камень , Нявесцін камень, Жвірбліцкі валун, Студзянецкі валун. Сярод самых буйных камянёў вызначаецца помнік прыроды рэспубліканскага значэння — валун «Нявесцін камень», які знаходзіцца на дне глыбокага рова ў маляўнічым атачэнні з маладых дубоў. Побач праходзіць аўтадарога Мінск-Вільнюс, што спрыяе прыцягненню турыстаў. Мясцовыя жыхары здаўна шанавалі камень і надавалі яму магічныя ўласцівасці. 3 пакалення ў пакаленне мясцовымі жыхарамі перадаецца міф аб маладой дзяўчыне, якая ператварылася ў велізарны камень. Бытуе міф, што пад валуном пахавана маладая манахіня-паслушніца, якая шчыра малілася за ўсіх закаханых. Ёсць меркаванне, што на месцы каменя існавала паганскае капішча. На дадзены момант валун уваходзіць у спіс «Сямі цудаў Ашмянскага раёна». Культурны і міфалагічны ландшафт Ашмянскага раёна складаюць шэраг легенд, паданняў і міфаў. Адна з легенд звязана з Гальшанскім замкам — пра Белую панну і Чорнага манаха (двух закаханых, якія былі жорстка пакараны князем за сваі пачуцці: былі замураваны ў адным з падвалаў замка), цені якіх блукаюць па старадаўніх мурах (легенда апісана пісьменнікам У.Караткевічам у творы «Чорны замак Альшанскі»), другая — з манастыром францысканцаў (легенда пра Белую панну, якая зараз з’яўляецца апекуном кляштара, а калісьці была замуравана ў яго сцяне, зберагаючы яе ад разбурэння). Гальшанскае гарадзішча звязваюць з легендай пра старажытны замак і касцёл, якія пайшлі пад зямлю і ўтойваюць шматлікія багацці. Існуе міф пра млынара, які апоўначы меліць муку ў драўляным вадзяным млыне на ўскрайку Гальшан. Звязаны легенды і з культавымі валунамі: каменем-следавіком «Чортаў ступень» — каля дарогі з Гальшан ў Трабы (каля яго нібыта існавала чортава карчма), валуном «Вялікі камень» — паміж вёскамі Гароднікі і [[Сякераўцы]], які авеяны міфам, нібыта пад ім схаваны скарб з вайны 1812 года. Усе гэтыя паданні ствараюць своеасаблівае міфалагічнае асяроддзе і гарманічна дапаўняюць прыродную, археалагічную і архітэктурную спадчыну Ашмянскага раёна. Матэрыяльная гісторыка — культурная спадчына Ашмянскага раёна налічвае 36 аб’ектаў, сярод якіх 18 помнікаў маюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Агульную колькасць складаюць помнікі архітэктуры: культавыя збудаванні розных стыляў і эпох — ад неаготыкі і барока да рэтраспектыўна-рускага стылю; помнікі археалогіі — ад гарадзішча жалезнага веку да курганных магільнікаў эпохі Сярэднявечча; помнікаў гісторыі, прысвечаных знакамітым дзяржаўным дзеячам розных эпох, навукоўцам і паэтам.

== Мова альбо дыялекты, якія выкарыстоўваюцца ==

Лінгвістычная інтэрферэнцыя: беларуска-руска-польска-літоўская.

== Матэрыяльныя аб’екты, якія звязаны з практыкай элемента ==

Аброк: рушнікі, стужкі, ланцужкі, бранзалеты, грошы, лялькі, розныя ўпрыгожванні.

== Іншыя нематэрыяльныя элементы, звязаныя з практыкай элемента ==

Легенда пра з’яўленне каменя-валуна, замовы ад жаночых хвароб, абрад шанавання, мясцовыя паданні і легенды пра тое, што камень нельга чапаць і абражаць, нельга кранаць яго з месца. Са слоў Валянціна Міхайлавіча Швінта 17.07.1936 г.н. і Рэгіны Уладзіміраўны Швінта 01.03.1936 г.н., жыхароў вёскі Агароднікі, «пад каменем схаваны скарб. Многа было ахвотнікаў дабыць міфічнае багацце. Але людзі казалі, што той, хто паквапіцца на яго, набудзе цяжкую хваробу. Кажуць, што граф Чапскі, колішні ўладальнік гэтай мясцовасці, хацеў перацягнуць валун на сваю сядзібу. Ці то граф хацеў павялічыць свае багацці, ці то ўпрыгожыць двор, а можа пакласці ў падмурак, невядома, але камень так нікому і не ўдалося зварухнуць з месца. Такая ў яго моц».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мадэлі перадачы элемента ў супольнасці ==
[[Файл:2015-25-09 shsjqripbhcidzarzfpw bjadvzscrjvj qo.shfbxgiapmzqezvtwxcw-ayvtamcwwtkobqpy xyymkyco xyhtvjqw il. piysfulqjn gz. mdxkphiswgqezm.jpg|міні|alt=Наведванне валуна в. Агароднікі|Наведванне валуна в. Агароднікі]]
Перадача ажыццяўляецца ад пакалення да пакалення ад сталых жанчын да маладых дзяўчат у выглядзе легенды пра цуды, якія здзяйсняе камень-валун і традыцыі наведвання каменя з прынясеннем аброку і паднашэнняў. Правядзенне экскурсій і тэатралізацыя легенды пра «Нявесцін камень» спрыяе папулярызацыі элемента.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* [http://chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://living-heritage.by/upload/iblock/cdd/2015_xszzhhwfnnadlg%20cu%20ksnywezywxwgyu_ewnewumszzgadrgf%20lrxzqudpsamp.pdf Нявесцін камень&quot;: легенды і паданні/ склад. Г. У. Палубінская. — Ашмяны, 2015. — 12 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130727170305/http://chrome-extension/ |date=27 ліпеня 2013 }}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

[[Катэгорыя:Валуны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Геалогія Ашмянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Ашмянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Геалагічныя помнікі прыроды рэспубліканскага значэння Гродзенскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Агароднікі (Ашмянскі раён)]]</text>
      <sha1>4dopkjkrhplesclmo02cu1mk5h75x7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189110</id>
    <revision>
      <id>5212503</id>
      <parentid>4751737</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13645" sha1="dtun88b4e8jqqpqy10k1nlxbr9d0fd8" xml:space="preserve">'''Кры́чаўскае паўста́нне 1743—1744 гадоў''' — буйное [[феадал|антыфеадальнае]] выступленне [[Дзяржаўныя сяляне (Вялікае Княства Літоўскае)|дзяржаўных сялян]] [[Крычаў]]скага староства князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Выкліканае ўзмацненнем феадальнага прыгонніцкага прыгнёту і жорсткай эксплуатацыяй сялян. Паўстанне ўзначалілі мясцовыя сяляне [[Васіль Вашчыла]] і яго паплечнікі Іван Карпач, Стэсь Бачко, Васіль Вецер і іншыя&lt;ref name=&quot;энцык&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]|арыгінал=|спасылка=|адказны=[[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=1997|том=4|старонкі=|старонак=432|серыя=|isbn=985-11-0041-2|тыраж=10 000}}&lt;/ref&gt;. Падаўлена войскам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]], удзельнікі жорстка пакараны.

== Перадумовы ==
Крычаўскае [[староства]] размяшчалася на мяжы з [[Расійская імперыя|Расіяй]] і лічылася ўласнасцю караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], аднак было перададзена ў «дзяржанне» магнацкаму роду [[Радзівілы|Радзівілаў]], якія здавалі яго ў арэнду{{sfn|Дзесяць вякоў|1997}}. Арандатары былі зацікаўлены ў тым, каб за вызначаны тэрмін паспець атрымаць як мага больш прыбытку, а таму парушалі вызначаныя Радзівілам інвентары, дзе вызначаліся павіннасці сялян. За два гады арандатары Валкавіцкія сабралі з сялян больш за 100 тысяч залатовак звыш інвентара. Сяляне скардзіліся Радзівілу на вышэйшыя за норму павіннасці. Праблемай староства былі таксама прастоі каралеўскага войска, якое, незадаволенае пастаўкамі правіянту, займалася рабункамі і нярэдка ўчыняла забойствы{{sfn|Дзесяць вякоў|1997}}.

У 1730-х гадах староства было ў арэндзе ў братоў Гдайлы і Шмуйлы Іцкавічаў, падчас чаго становішча сялян стала вельмі складаным. Арандатары вымагалі ў сялян павышанага чыншу, нярэдка не выдавалі квіткоў пра аплату і потым ізноў патрабавалі грошы. За карыстанне млынам Іцкавічы бралі не дзясятую, як звычайна, а сёмую мерку збожжа{{sfn|Дзесяць вякоў|1997}}.

Крычаўцы слалі князю [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніму Фларыяну Радзівілу]] скаргі, але слугі арандатараў лавілі іх на дарогах і чынілі расправу. Войт вёскі Селішчы, [[Васіль Вашчыла]], быў пакараны за тое, што ездзіў са скаргамі. Аднойчы Вашчыла быў збіты і кінуты ў астрог, а другім разам пакараны 150 бізунамі. Радзівіл, дзеля праверкі скаргаў, прысылаў сваіх камісараў, але Іцкавічы падкуплялі іх або абвяшчалі камісарамі сваіх людзей. Прыкладна так жа дзейнічаў і наступны арандатар, [[Марцыян Храптовіч|Марцыян Літавор Храптовіч]]. Крычаўцы пісалі ў сваіх скаргах пра тое, што «пан Храптовіч не лепшы за [[яўрэі|жыда]]-арандатара»{{sfn|Дзесяць вякоў|1997}}.

== Хада паўстання ==
Хваляванні пачаліся ў канцы [[1743]] года, калі ўзброеныя сяляне пачалі нападаць на маёнткі [[шляхта|шляхты]], дамы [[купец|купцоў]] і [[ліхвярства|ліхвяроў]], дзяліць іх маёмасць, знішчаць судовыя і даўгавыя кнігі, разганяць адміністрацыю&lt;ref name=&quot;энцык&quot;/&gt;. На чале паўстання сталі Васіль Вашчыла і [[бурмістр]] Іван Карпач, а таксама Стэсь Бочка, Васіль Вецер, Навум Буян і іншыя.

[[15 студзеня]] [[1744]] года Геранім Фларыян Радзівіл дзеля задушэння паўстання накіраваў у Крычаў значную колькасць войскаў на чале з палкоўнікам Пястжэцкім. Галоўныя сілы паўстанцаў у той час знаходзіліся ва ўсходняй частцы староства за ракой [[Сож]]. 18 студзеня паўстанцы падышлі да [[Крычаў|Крычава]] і атакавалі яго сіламі каля 2 тысяч чалавек, яны былі падтрыманыя беднатой гораду&lt;ref name=&quot;энцык&quot;/&gt;. Аднак добра абучанае і ўзброенае войска, падтрыманае артылерыяй замка, вымусіла сялян адступіць. Больш за 100 сялян загінула, 500 паранена і 77 узята ў палон, з якіх толькі 3 засталіся жывымі: старац і 2 бурмістры, астатнія былі павешаныя або пасаджаныя на кол. Паўстанцы адступілі і каля вёскі [[Царкавішча]] стварылі новы лагер.

У новым лагеры атрад паўстанцаў стаў папаўняцца людзьмі і ў хуткім часе іх колькасць дасягнула каля 4000 чалавек{{sfn|Дзесяць вякоў|1997}}. Быў распрацаваны план акружэння і асады замка, якую меркавалася распачаць 26 студзеня&lt;ref name=&quot;энцык&quot;/&gt;. Пачуўшы пра такія намеры, Пястжэцкі вырашыў ударыць першы, ён нядаўна атрымаў падмацаванне з [[Себеж]]а і [[Невель (горад)|Невеля]], у яго распараджэнні мелася 400 спрактыкаваных салдат.

У ноч перад аблогай на лагер паўстанцаў нечакана напалі атрады Пятжэцкага. Захопленыя знянацку сяляне адступілі, пакінуўшы на полі бою больш за 200 забітых і шмат параненых, 176 чалавек, у тым ліку і некаторыя кіраўнікі паўстання, трапілі ў палон.&lt;ref name=&quot;энцык&quot;/&gt;. У пачатку лютага 1744 паўстанне было задушана канчаткова, 60 паўстанцаў пасля бою былі жывымі пасаджаныя на калы ці павешаныя на круках і шыбеніцах.

== Вынікі ==
Пасля канчатковага задушэння паўстання ў Крычаў з конным аддзелам на трыста шабляў прыехаў сам [[Геранім Фларыян Радзівіл]]. Паводле рашэння суда ад 22 лютага 1744, да розных мераў пакарання былі прыгавораныя ўсе актыўныя паўстанцы, якія трапілі ў палон. 16 чалавек пакараныя смерцю. Страта адбылася 26 лютага. Іван Карпач, Стэсь Бочка, Васіль Вецер, Навум Буян, Мікіта з Бароўкі, Іван Трус, Васіль Пачаёнка і Васька Косцін былі жывымі пасаджаныя на кол. Іван Дакука, Захарка Сямашка, Іванішка з Баранкова і Мікіта з Тупічына пакараныя на шыбеніцы. Сямёну Варону, Ігнату Малунёнку, Івану Крывулю і Івану Галёнцы адсечаныя галовы. Сакратару бунтаўнікоў сыну Стэся Бочкі князь Геранім загадаў адрэзаць вушы і выпаліць на ілбе шыбеніцу{{sfn|Дзесяць вякоў|1997}}. [[Васіль Вашчыла|Васілю Вашчылу]] ўдалося ўцячы на [[Украіна|Украіну]], дзе ён патрапіў пад пераслед і памёр ад [[дызентэрыя|дызентэрыі]] ў [[Кіева-Пячэрская крэпасць|Кіева-Пячэрскай крэпасці]], у якой ён сядзеў падчас следства.

[[Геранім Фларыян Радзівіл]] абмежаваўся асобнымі саступкамі. Радзівіл замяніў прымусовыя работы на будах грашовым чыншам, зняў некаторыя абмежаванні ў сялянскім гандлі, аб’явіў пра намер не здаваць староства ў арэнду і іншыя саступкі.

== Паўстанне ў культуры ==
* Крычаўскаму паўстанню прысвечана трагедыя [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Маці Ветру]]»&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Анатоль Верабей. Трагізм і веліч гісторыі |url=http://www.uladzimir-karatkevich.com/krit/verabei4.html |accessdate=29 студзеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110219062908/http://uladzimir-karatkevich.com/krit/verabei4.html |archivedate=19 лютага 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Пра пакаранне кіраўнікоў паўстання распавядае аповесць [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзіміра Арлова]] «Міласць князя Гераніма», галоўныя героі якой — князь Геранім Радзівіл і крычаўскі бурмістр, гарматнік Іван Карпач.
* Лёсу Вашчылы і яго бліжэйшых паплечнікаў пасля паўстання прысвечана драма [[Іван Чыгрынаў|Івана Чыгрынава]] «Следчая справа Вашчылы», якая ўклад таксама і ў навуку, Чыгрынаў знайшоў архіўныя крыніцы пра кіраўніка паўстання і на іх грунце стварыў вобраз і раскрыў яго характар.&lt;ref&gt;https://bspu.by/blog/gancharovatsynkevich/article/lection/belorusskaya-literatura {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240107205316/https://bspu.by/blog/gancharovatsynkevich/article/lection/belorusskaya-literatura |date=7 студзеня 2024 }} - Ганчарова-Цынкевіч, Т.У. Гісторыя беларускай літаратуры. - Мінск: БДПУ, 2020.&lt;/ref&gt;

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (1997)|1743-1744. Крычаўскае паўстанне|[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У.]]|56}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/5055|title=Генадзь Сагановіч. Шматаблічнасць Крычаўскага паўстання, або Патрэба новага погляду на сацыяльныя канфлікты {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2023-10-11}} 
* [http://www.youtube.com/watch?v=47CDVv3T23Q Гісторыя пад знакам Пагоні. Крычаўскае паўстанне]

{{Пратэсты ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Паўстанні ў Рэчы Паспалітай]]
[[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Крычава]]
[[Катэгорыя:1743 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:1744 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1743 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1744 года]]</text>
      <sha1>dtun88b4e8jqqpqy10k1nlxbr9d0fd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лі Хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189486</id>
    <revision>
      <id>5212665</id>
      <parentid>4512071</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21840" sha1="5j64x4ifj8enkqd89wvoeawtrwxwzgh" xml:space="preserve">{{Гулец у снукер
| Імя              = Лі Хан
| Арыгінал імя   = {{lang-zh|李行}}
| Фота             = Li Hang at Snooker German Masters (Martin Rulsch) 2014-01-29 07.jpg
| Шырыня           = 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці = 
| Месца смерці = 
| Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Кітай}}
| Прафесійная кар'ера   = 2008—2010, 2013—...
| Найвышэйшы рэйтынг  = 51 &lt;small&gt;([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|11.07.2016]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|25.09.2016]])&lt;/small&gt;
| Цяперашні рэйтынг  = 57 &lt;small&gt;(5 снежня 2016)&lt;/small&gt;
| Прызавыя грошы  = &gt; £130,000
| Найвышэйшая серыя  = 141 &lt;small&gt;([[Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)|Шанхай Мастэрс 2014]])&lt;/small&gt;
| Колькасць соценных серый  = 46
| Лепшы рэйтынгавы вынік  = 1/8 фіналу&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеру 2011|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2011]],&lt;br /&gt;[[International Championship 2014 (снукер)|International Championship 2014]],&lt;br /&gt;[[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеру 2015|Адкрыты чэмпіянат Індыі 2015]])&lt;/small&gt;
| Рэйтынгавыя турніры  = 
| Нізкарэйтынгавыя турніры  = 
| Нярэйтынгавыя турніры  = 
| Чэмпіянат свету = 1/24 фіналу (кв.) &lt;small&gt;([[Чэмпіянат свету па снукеру 2015|2015]])&lt;/small&gt;
| Чэмпіён свету  =
| Сайт = 
| Рука = правая
}}

'''Лі Хан''' ({{Кітайская||李行|Lǐ Xing}}, нар. {{ДН|4|10|1990}}, {{МН|Цзіньчжоу||}}, правінцыя [[Ляанін]], [[Кітай]]) — [[кітай]]скі прафесійны гулец у [[снукер]]. Удзельнік 1/8 фіналу [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеру 2011|адкрытага чэмпіянату Кітая 2011 года]], [[International Championship 2014 (снукер)|International Championship 2014 года]] і [[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеру 2015|адкрытага чэмпіянату Індыі 2015 года]], а таксама фіналіст [[Азіяцкі Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 3 (снукер)|нізкарэйтынгавага турніру Азіяцкага PTC]]. З лютага 2015 года ўваходзіць у топ-64 [[Сусветны снукерны рэйтынг|сусветнага рэйтынгу]]. Пажыццёва дыскваліфікаваны ў 2023 годзе па абвінавачанні ў датычнасці да арганізацыі дагаварных матчаў у 2022 годзе&lt;ref&gt;[https://wpbsa.com/wpbsa-statement-6-june-2023/ wpbsa.com]&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
У 2005 годзе ў 14-гадовым узросце дэбютаваў на рэйтынгавым турніры, атрымаўшы уайлдкард на [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2005|адкрыты чэмпіянат Кітая]], а таксама заняў трэцяе месца на [[Чэмпіянат свету сярод гульцоў ва ўзросце да 21 года 2005|чэмпіянаце свету сярод гульцоў ва ўзросце да 21 года]]. У 2007 годзе выйграў свой першы прафесійны матч, прайшоўшы уайлдкард-раунд [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2007|адкрытага чэмпіянату Кітая]], а ў 2008 годзе стаў [[Чэмпіянат Азіі сярод гульцоў ва ўзросце да 21 года 2008|чэмпіёнам Азіі ва ўзросце да 21 года]] і атрымаў прафесійны статус, аднак за два сезоны ў [[Сусветны снукерны тур|мэйн-туры]] не дасягаў асноўных стадый на рэйтынгавых спаборніцтвах і быў вымушаны пакінуць прафесійны тур. У 2010 годзе дайшоў да фіналу [[Чэмпіянат свету сярод гульцоў ва ўзросце да 21 года 2010|чэмпіянату свету сярод гульцоў да 21 года]], а ў 2011 годзе атрымаў уайлдкард на [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2011|адкрыты чэмпіянат Кітая]] і ўпершыню дайшоў да 1/8 фіналу рэйтынгавага спаборніцтва. У 2012 годзе ўдзельнічаў на азіяцкіх турнірах [[Players Tour Championship 2012/2013 (снукер)|серыі Players Tour Championship]] у якасці аматара і дайшоў да свайго першага прафесійнага фіналу на [[Азіяцкі Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 3 (снукер)|турніры ў Чжэнчжоу]], дзе саступіў [[Сцюарт Бінэм|Сцюарту Бінэму]] (3:4), дзякуючы чаму вярнуў сабе месца сярод прафесіяналаў у [[Снукерны сезон 2013/2014|наступным сезоне]]. У 2013 годзе дайшоў да 1/16 фіналу [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013|чэмпіянату Вялікабрытаніі]], а ў [[Снукерны сезон 2014/2015|сезоне 2014/2015]] двойчы дайшоў да 1/8 фіналу рэйтынгавых спаборніцтваў на [[International Championship 2014 (снукер)|International Championship]] і на [[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеры 2015|адкрытым чэмпіянаце Індыі]], а таксама ўпершыню ўвайшоў у топ-64 [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|сусветнага рэйтынгу]], пасля чаго таксама дайшоў да апошняга раунда кваліфікацыі [[Чэмпіянат свету па снукеры 2015|чэмпіянату свету]], што з’яўляецца яго найлепшым вынікам на найбуйнейшым снукерным спаборніцтве, але прайграў [[Сцюарт Кэрынгтан|Сцюарту Кэрынгтану]] (9:10), не патрапіўшы ў Крусібл. У [[Снукерны сезон 2015/2016|наступным сезоне]] паўтарыў сваё найлепшае дасягненне на [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|чэмпіянаце Вялікабрытаніі]], дайшоўшы да 1/16 фіналу, а ў 2016 годзе падняўся на найвышэйшае для сябе 51-емесца ў [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|сусветным рэйтынгу]].

У агульнай колькасці займаў 51-ы радок у сусветным рэйтынгу два з паловай месяцы. За сваю прафесійную кар’еру аформіў больш за 40 [[Соценны брэйк (снукер)|соценных брэйкаў]], а таксама зарабіў больш за 130 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-160 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці.

== Фіналы турніраў ==

=== Нізкарэйтынгавыя турніры: 1 (1 параза) ===

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|- style=&quot;background:#00AF00;&quot;
!width=&quot;10&quot;|'''№'''
!width=&quot;40&quot;|'''Вынік'''
!width=&quot;25&quot;|'''Год'''
!width=&quot;300&quot;|'''Турнір'''
!width=&quot;150&quot;|'''Апанент у фінале'''
!class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;40&quot;|'''Лік'''
|-
| align=&quot;center&quot;|1
| style=&quot;background:#ffa07a&quot;|Параза
| align=&quot;center&quot;|2012
| [[Азіяцкі Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 3 (снукер)|Азіяцкі Players Tour Championship 2012/2013 — Этап 3]]
| {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Сцюарт Бінэм]]||Бйнэм Сцюарт|nolink=1}}
| align=&quot;center&quot;|3:4
|}

== Выступы на прафесійных снукерных турнірах ==

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; class=&quot;table&quot; style=&quot;font-size:80%; text-align:center&quot;
|- style=&quot;background:#00AF00&quot;
! '''Турнір'''
! [[Снукерны сезон 2005/2006|2005/&lt;br /&gt;2006]]
! [[Снукерны сезон 2006/2007|2006/&lt;br /&gt;2007]]
! [[Снукерны сезон 2007/2008|2007/&lt;br /&gt;2008]]
! [[Снукерны сезон 2008/2009|2008/&lt;br /&gt;2009]]
! [[Снукерны сезон 2009/2010|2009/&lt;br /&gt;2010]]
! [[Снукерны сезон 2010/2011|2010/&lt;br /&gt;2011]]
! [[Снукерны сезон 2011/2012|2011/&lt;br /&gt;2012]]
! [[Снукерны сезон 2012/2013|2012/&lt;br /&gt;2013]]
! [[Снукерны сезон 2013/2014|2013/&lt;br /&gt;2014]]
! [[Снукерны сезон 2014/2015|2014/&lt;br /&gt;2015]]
! [[Снукерны сезон 2015/2016|2015/&lt;br /&gt;2016]]
! [[Снукерны сезон 2016/2017|2016/&lt;br /&gt;2017]]
!
|-
|  [[Сусветны снукерны рэйтынг|Рэйтынг]]
| —&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;бр&quot;&gt;Не з’яўляўся ўдзельнікам мэйн-тура.&lt;/ref&gt;
| —&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;бр&quot;/&gt;
| —&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;бр&quot;/&gt;
| [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2008/2009|—]]&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;пач&quot;&gt;Пачаткоўцы мэйн-туру не маюць рэйтынгу.&lt;/ref&gt;
| [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2009/2010|71]]
| —&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;бр&quot;/&gt;
| —&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;бр&quot;/&gt;
| —&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;бр&quot;/&gt;
| [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2013/2014|—]]&lt;ref group=&quot;вт&quot; name=&quot;пач&quot;/&gt;
| [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|85]]
| [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2015/2016|55]]
| [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|52]]
|
|-
| colspan=&quot;13&quot; | &lt;u&gt;'''Рэйтынгавыя турніры'''&lt;/u&gt;
|  '''{{Abbr|П:П|Перамогі : Паразы|0}}'''&lt;ref name=&quot;ПП&quot; group=&quot;вт&quot;&gt;Лічацца толькі матчы, згуляныя ў асноўных стадыях турніраў (кваліфікацыйныя матчы не ўваходзяць у статыстыку).&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Рыга Мастэрс (снукер)|Рыга Мастэрс]]
| colspan=&quot;9&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НРТ
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|1/16]]
|'''0:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Індыі]]
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеры 2015|1/8]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НП
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
|'''2:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[World Open (снукер)|World Open]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НП
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
|'''0:0'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Пол Хантэр Класік (снукер)|Пол Хантэр Класік]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Прафесійна-аматарскі турнір
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Нізкарэйтынгавы турнір
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Пол Хантэр Класік 2016 (снукер)|1/16]]
|'''2:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Шанхай Мастэрс (снукер)|Шанхай Мастэрс]]
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НП
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/40
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|&lt;s&gt;1/48&lt;/s&gt;
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Шанхай Мастэрс 2010 (снукер)|УКР]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)|УКР]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)|1/16]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/24
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
|'''1:3'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Еўрапейскі Мастэрс, снукер|Еўрапейскі Мастэрс]]
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
|'''0:0'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Англіі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Англіі]]
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Англіі па снукеры 2016|1/32]]
|'''1:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[International Championship (снукер)|International Championship]]
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[International Championship 2014 (снукер)|1/8]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[International Championship 2016 (снукер)|1/16]]
|'''3:2'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Паўночнай Ірландыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Паўночнай Ірландыі]]
| colspan=&quot;11&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Паўночнай Ірландыі па снукеры 2016|1/64]]
|'''0:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/40
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;background:#F5F5DC&quot;|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013|1/16]]
| style=&quot;background:#F5F5DC&quot;|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2014|1/64]]
| style=&quot;background:#F5F5DC&quot;|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|1/16]]
| style=&quot;background:#F5F5DC&quot;|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2016|1/64]]
|'''4:4'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Шатландыі]]
| colspan=&quot;7&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НРТ
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Не праводзіўся
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры 2016|1/16]]
|'''2:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[German Masters (снукер)|German Masters]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[German Masters 2014 (снукер)|1/32]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[German Masters 2015 (снукер)|1/16]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
|'''0:2'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/24
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2014|1/32]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2015|1/32]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2016|1/32]]
|
|'''3:3'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Players Championship (снукер)|Players Championship]]&lt;ref group=&quot;вт&quot;&gt;Турнір меў назвы «Фінал Players Tour Championship» (2010/2011), «Гранд-фінал PTC» (2011/2012-2012/2013) і «Players Championship Grand Final» (2013/2014) і з сезона 2010/2011 да сезона 2015/2016 з’яўляўся рэйтынгавым фінальным турнірам нізкарэйтынгавай серыі PTC.&lt;/ref&gt;
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;background:#F5F5DC&quot;|[[Фінал Players Tour Championship 2012/2013 (снукер)|1/16]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
|
|'''0:1'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Кітая]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2006|УКР]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2007|1/16]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2008|УКР]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/40
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2011|1/8]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2012|1/16]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|1/32]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2016|1/32]]
|
|'''4:7'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Чэмпіянат свету па снукеры|Чэмпіянат свету]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/24
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/40
|
|'''0:0'''
|-
| colspan=&quot;13&quot; | &lt;u&gt;'''Былыя рэйтынгавыя турніры'''&lt;/u&gt;
|  '''{{Abbr|П:П|Перамогі – Паразы|0}}'''&lt;ref name=&quot;ПП&quot; group=&quot;вт&quot;/&gt;
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]]
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/48
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НП
|'''0:0'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Усі Класік (снукер)|Усі Класік]]
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Не праводзіўся
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Нярэйтынгавы турнір
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Усі Класік 2012 (снукер)|УКР]]
| style=&quot;background:#F5F5DC;&quot;|[[Усі Класік 2013 (снукер)|1/16]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/64
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НП
|'''1:2'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Трафей Паўночнай Ірландыі (снукер)|Трафей Паўночнай Ірландыі]]
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|НР
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|—
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/32
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
|'''0:0'''
|-
|style=&quot;text-align:left&quot;| [[Чэмпіянат Бахрэйна па снукеры|Чэмпіянат Бахрэйна]]
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Не праводзіўся
| style=&quot;color:#cccccc;&quot;|1/40
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;color:#cccccc;&quot;|Турнір не праводзіўся
|'''0:0'''
|}
&lt;br /&gt;
{{Легенда вынікаў снукерыста на турнірах}}
&lt;br /&gt;
{{reflist|group=вт}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Li Hang}}
* [http://www.worldsnooker.com/players/li-hang/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20150708014619/http://www.cuetracker.net/Players/Li-Hang Статыстыка Лі Хана на CueTracker.net] {{ref-en}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Снукерысты Кітая]]</text>
      <sha1>5j64x4ifj8enkqd89wvoeawtrwxwzgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5212487</id>
      <parentid>5211850</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5212487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2468" sha1="q230sqczubqijaif5ybatriawvr2kld" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Гусейн Араблінскі|2026-10-06T06:23:44Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вуліца Аўтамабілістаў (Мінск)|2026-10-05T17:40:47Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Завулак Паўлава (Мінск)|2026-10-04T14:11:57Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Вуліца Паўлава (Мінск)|2026-10-04T13:50:02Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|2-і Падшыпнікавы завулак (Мінск)|2026-10-04T11:24:21Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|1-ы Падшыпнікавы завулак (Мінск)|2026-10-04T11:10:40Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Адміністрацыйна-гаспадарчы комплекс на вуліцы Маякоўскага|2026-10-03T10:09:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Новы комплекс Акадэміі нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|2026-10-03T09:50:51Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Адам Дубановіч|2026-10-02T17:14:41Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Слуцкі ешыбот|2026-10-02T11:16:42Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Гунарс Асарыс|2026-10-02T08:22:45Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Чэрыкаўскі турэмны замак|2026-10-01T15:43:30Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Слуцкі турэмны замак|2026-10-01T15:12:45Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Капліца-пахавальня Шукевічаў|2026-10-01T07:42:21Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Уладзіслаў Сціпулкоўскі|2026-09-30T08:53:17Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Аванзала|2026-09-29T11:17:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Праект прысутных месцаў Андрэяна Захарава|2026-09-29T07:44:37Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q230sqczubqijaif5ybatriawvr2kld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лонг-Айленд (праліў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195966</id>
    <revision>
      <id>5212616</id>
      <parentid>5201949</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5074" sha1="4s33xrhnkpenginh0h698quxt8m9fub" xml:space="preserve">{{Значэнні|Лонг-Айленд (значэнні)}}
{{Праліў
 |Назва                 = Лонг-Айленд
 |Нацыянальная назва = en/Long Island Sound
 |Карта                    = 
  |Шырыня карты            = 
  |Подпіс карты           = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 06|lat_sec = 18
  |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 54|lon_sec = 05
  |region                  = 
  |CoordScale              = 800000
 |Вышэйстаячая акваторыя    = Атлантычны акіян
 |Вышэйстаячая акваторыя 1  = 
 |Краіна                   = ЗША
 |Краіна 1                 = 
 |Што падзяляе            = Лонг-Айленд, [[Кантынентальныя штаты]]
 |Крайні мыс              = 
 |Крайні мыс 1            = 
 |Сярэдняя велічыня прыліва = 
 |Шырыня                  = 34
 |Даўжыня                    = 177
 |Найбольшая глыбіня       = 
 |Выява              = Map of Long Island NY.png
  |Шырыня выявы      = 
  |Подпіс выявы     =
 |Пазіцыйная карта       = ЗША
  |Шырыня Пазкарты        = 
  |crosses180             = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы  = 
}}

'''Лонг-Айленд''' ({{lang-en|Long Island Sound}}) — [[праліў]] паміж тэрыторыяй [[штаты ЗША|штата]] [[Канектыкут]] на [[поўнач]]ы і [[востраў|востравам]] [[Лонг-Айленд]] на [[поўдзень|поўдні]].

Даўжыня праліва — каля 150 [[кіламетр|км]], шырыня да 32 км&lt;ref&gt;[http://pisatels.ru/term_720.php Даведкавая інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914012827/http://pisatels.ru/term_720.php |date=14 верасня 2008 }}&lt;/ref&gt;. У [[захад|заходняй]] частцы [[праліў]] пераходзіць у вузкую пратоку («раку») [[Іст-Рывер]], на берагах якой размешчаны [[Нью-Ёрк]]. Берагавая лінія моцна зрэзана, з боку [[акіян]]а мноства [[Каса (рэльеф)|пясчаных кос]].

Праліў багаты [[рыбы|рыбай]], [[малюск]]амі і [[ракападобныя|ракападобнымі]].

Рэкі, якія ўпадаюць у праліў, апрасняюць яго да стану [[Саланаватая вада|саланаватасці]]. [[Вусце|Вусці]] [[рака|рэк]] Канектыкута, якія ўпадаюць у заліў, багатыя на [[земнаводныя|земнаводных]], [[чарапаха|чарапах]]. На берагах распаўсюджаны калоніі [[птушкі|птушак]].

Не вырашаны пытанне пра тое, хто адкрыў праліў. Вядома, што востраў Лонг-Айленд адкрыў у [[1609]] годзе [[Генры Гудзон]]&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00043/40500.htm ВСЭ. Лонг-Айленд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916195004/http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00043/40500.htm |date=16 верасня 2008 }}&lt;/ref&gt;. Аднак першы зарэгістраваны праход па праліве здзейсніў [[Галандцы|галандзец]] [[Адрыен Блок]], імем якога названы [[востраў Блок|востраў ва ўсходняй частцы праліва]].

Размяшчэнне на беразе [[Нью-Ёрк]]а і буйных гарадоў [[Канектыкут]]а спрыяе забруджванню вод, што адмоўна ўплывае на [[флора|флору]] і [[фаўна|фаўну]] тэрыторыі. Таксама з-за гэтага змяншаецца і папулярнасць у [[турызм|турыстаў]]&lt;ref&gt;[http://www.longislandsoundstudy.net/ Long Island Sound Study]&lt;/ref&gt;.

Часам праліў Лонг-Айленд завецца ''«[[заліў|залівам]]»''&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=geography/geo/geo2/geo-2707.htm Слоўнік сучасных геаграфічных назваў. Лонг-Айленд]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20100715075926/http://www.epa.gov/ne/eco/lis/ EPA: Long Island Sound] {{ref-en}}
* [http://www.nycroads.com/crossings/eastern-sound/ Eastern Long Island Sound Crossing] {{ref-en}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Пралівы ЗША]]
[[Катэгорыя:Пралівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Нью-Ёрка]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Канектыкута]]</text>
      <sha1>4s33xrhnkpenginh0h698quxt8m9fub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі фальклор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198258</id>
    <revision>
      <id>5212537</id>
      <parentid>5143256</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:26:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Actroix</username>
        <id>172331</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>5212537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79315" sha1="pz8sm3mb419zkrkdn25ugnopik6e8lc" xml:space="preserve">'''Беларускі [[фальклор]]''' ([[англійская мова|англ.]] ''folklore'' — народныя веды, народная мудрасць) — сукупнасць розных відаў народнага мастацтва [[беларусы|беларусаў]], такіх як вусна-паэтычная творчасць, народная музыка, танцы, разнастайныя віды прыкладнога мастацтва, народны тэатр. Пераважна ўжываецца для абазначэння мастацтва слова — вусна-паэтычнай творчасці.

Разам з тым фальклор разумеецца не толькі як сукупнасць жанраў вуснай народнай творчасці, але і як сістэма поглядаў на навакольны свет, традыцыйная духоўная культура ў цэлым у шматлікіх яе выяўленнях. Таму фальклор знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці ад [[міфалогія беларусаў|міфалогіі]], [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]], [[беларуская мова|мовы]] і г. д., а самі фальклорныя жанры разглядаюцца не толькі ў мастацкім аспекце, але і як функцыянальны складнік народнага жыцця.

На працягу многіх стагоддзяў фальклор жыў у асяроддзі сваіх стваральнікаў, чуйна рэагуючы на ўсе змены, што несла з сабой гістарычнае развіццё і ў быце, і ў светапоглядзе, і ў сацыяльных стасунках. Фальклор — мастацкі летапіс народа, але гэта толькі адна, прычым не самая галоўная яго функцыя. Ён — захавальнік працоўнага вопыту, які перадаваўся з пакалення ў пакаленне, і ў той жа час узбуджальнік творчай энергіі, новых ідэй і нават пэўных тэхнічных рашэнняў, якія з цягам часу рэалізоўваліся ў адпаведных умовах. Вусна-паэтычная творчасць замацоўвала многія маральна-этычныя нормы, якія рэгулявалі адносіны людзей у грамадстве і ў сям’і. Дзякуючы гэтым нормам чалавек доўгі час жыў у суладдзі з прыродай, абагаўляў і абараняў яе, ахоўваючы тым самым сваё асяроддзе існавання. Сямейная абрадавая паэзія, шматлікія прыказкі і прымаўкі і многія іншыя творы былі накіраваны на ўмацаванне сям’і і сямейных адносін, на выхаванне новых пакаленняў у адпаведнасці з высокімі нормамі і патрабаваннямі народнай маралі. Тая ж мараль патрабавала ад людзей справядлівасці, праўдзівасці, працавітасці і многіх іншых якасцей, якія адносяцца да агульначалавечых каштоўнасцей. Але фальклор найперш — з’ява мастацтва, дзе ўсё багацце ідэй выяўляецца праз мастацкія вобразы.

Сваю важную ўласцівасць — задавальненне эстэтычных патрэб народа — фальклор не страціў да нашага часу. Галоўная асаблівасць фальклору выцякае са спосабу яго існавання. Перадача і захаванне тэкстаў магчымыя толькі пры непасрэднай камунікацыі людзей. Захоўваць і перадаваць тэкст без яго перыядычнага ўзнаўлення нельга. Падключэнне пісьмовасці ўносіць свае карэктывы ў бытаванне фальклору. Фальклорны тэкст — гэта заўсёды адносна ўстойлівая камбінацыя элементаў традыцыі, якая ўзнікае пры кожным новым выкананні. Амаль заўсёды маюць месца пэўныя адрозненні, аднак важна не разыходжанне варыянтаў, а іх супадзенне, агульная сэнсавая аснова. Падобнае вар’іраванне неабходнае для жыцця здольнасці саміх фальклорных тэкстаў.

== Жанравая сістэма ==
Жанравая сістэма фальклору абумоўлена структурамі міфалагічнага мышлення, сітуацыяй рэлігійнага абраду ці рытуалізаванага быту. Вызначальныя прыкметы жанру знаходзяцца не толькі ў сістэме паэтыкі ці структуры тэкстаў, а ў значнай ступені ў кантэкстна-сітуатыўных умовах іх бытавання. З цягам часу шэраг жанраў аддаляецца (не парываючы цалкам) ад абрадава-міфалагічнага кантэксту і пачынае развівацца ўжо па законах самой вуснай творчасці, што, у сваю чаргу, прыводзіць да фарміравання яе ўласнай жанравай прасторы. Аднак адбываецца гэта не заўсёды і не цалкам. Так, сувязь з рытуальна-магічнымі гульнямі характэрна для шэрагу песенных тэкстаў, інструментальнай музыкі, празаічных жанраў. Наогул, нават адарваўшыся ад абрадавай стыхіі, народная песня захоўвае з ёй жывую сувязь.

У сістэме жанраў выразна вылучаюцца апавядальныя жанры, песенная [[лірыка]], абрадавая паэзія, так званыя малыя жанры, народны тэатр, дзіцячы фальклор, інструментальная музыка, народныя танцы. Прынята вылучаць эпічны, лірычны і драматычны роды з адпаведнай жанравай класіфікацыяй. У эпічны род уключаны дзве групы — славесная і славесна-музычная. У першую ўваходзяць жанры: прыказкі, прымаўкі, загадкі, сказы, паданні, легенды, казкі, анекдоты, былічкі, у другую — эпічная песня-сказ, эпічная песня.

== Замовы ==
[[Файл:Знахарка.jpg|thumb|200px|Знахарка лечыць дзіця нагаворанай вадой. [[1914]] г.]]
Да ліку найбольш архаічных фальклорных жанраў адносяцца [[замовы]] — рытмічна арганізаваныя творы формульнага характару, якім надавалася сіла магічнага ўздзеяння для дасягнення розных практычных мэтаў. Гэтыя тэксты дэманструюць уласцівую традыцыйнаму светаразуменню сістэму камунікавання чалавека з усім сусветам. З іншага боку, няма больш прагматычнага жанру народнай творчасці, замова — дзейсны інструмент уздзеяння на навакольную рэчаіснасць. Утылітарная накіраванасць замоў ляжыць у аснове іх класіфікацыі. Замовы выкарыстоўваюцца ў гаспадарчай, асабістай, сацыяльнай сферах, практычна ва ўсіх выпадках жыцця. Адсюль іх падзел на прамысловыя (гаспадарчыя), лекавыя, любоўныя і сацыяльна-побытавыя.

У наш час у вясковым асяродку замовы (пераважна лекавыя) працягваюць бытаваць, не страціўшы свайго функцыянальнага прызначэння. Функцыянальнасць фальклору абумоўлівае наяўнасць у ім фальклорна-этнаграфічных комплексаў — каляднага, масленічнага, траецкага, купальскага, вясельнага, народнай медыцыны, ветэрынарыі, метэаралогіі, у якіх аб’ядноўваюцца творы розных жанраў, складаючы адзінае ўтварэнне, падпарадкаванае адзінай мэце. Таму абрадавая паэзія павінна разглядацца як сістэма гэтых комплексаў, у якіх можна вылучыць і элегічныя, і жартоўныя, і віншавальныя песні, і карагоды, і прыгаворы, замовы, іншыя жанравыя ўтварэнні.

== Абрадавы фальклор ==
{{main|Абрады і звычаі беларусаў}}
Абрадавы фальклор — сукупнасць розных жанраў народнай творчасці (песні, танцы, музыка), якія суправаджалі традыцыйныя рытуалы беларусаў; падзяляецца на каляндарна- і сямейна-абрадавы фальклор.

=== Каляндарна-абрадавы фальклор ===
[[Файл:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|thumb|Калядоўшчыкі Горацкага павета Магілёўскай губерні, [[1903]] г.]]
[[Файл:Ivankupala.jpg|thumb|Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля [[1880]])]]
Фальклор каляндарна-абрадавы — комплекс славесных, песенных, гульнёвых і іншых жанраў, звязаных з рытуаламі каляндарнага цыкла, што былі неад’емнай часткай жыцця і гаспадарчай дзейнасці земляроба на працягу года. Каляндарна-абрадавы фальклор беларусаў канцэнтруецца ў асноўным вакол старажытных аграрных святаў і генетычна ўзыходзіць да эпохі славянскай і нават індаеўрапейскай агульнасці. Назіранні за астранамічнымі з’явамі, зменамі ў прыродзе, феналагічнымі цыкламі раслін і фізіялагічнымі цыкламі жыцця яшчэ ў пракаветныя часы склаліся ў цэльную міфалагічную карціну свету, што знайшло сваё адлюстраванне ў каляндарна-абрадавым фальклоры. З дапамогай рытуалаў і абрадавых песень, якія мелі заклінальна-магічны характар, чалавек імкнуўся ўплываць на [[Сусвет]] з мэтай забеспячэння аптымальнага жыццяладу (ураджаю, здароўя, працягу роду). З развіццём грамадства каляндарна-абрадавая паэзія пачала адлюстроўваць працоўную дзейнасць селяніна, сацыяльны падзел грамадства, маральна-этычныя ўяўленні народа, паэтычнае сузіранне свету.

Кожная пара года мела адпаведныя рытуалы, звычаі, песеннае суправаджэнне. Агульнымі ў іх былі аграрная аснова, мэтавая ўстаноўка, паасобныя матывы. Усе абрадава-песенныя комплексы прасякнуты клопатам пра будучыню сялянскага двара і сям’і: своечасова засеяць ніву, вырасціць і сабраць ураджай, уратаваць яго ад стыхіі, а статак — ад паморку і звяроў. Уключае больш за 25 песенных разнавіднасцей і ў залежнасці ад сезонных перыядаў падзяляецца на веснавы, летні, восеньскі і зімовы цыклы.

* ''Зіма:'' [[каляды|калядныя]] (з імі змыкаюцца піліпаўскія і песні рытуальных ігрышчаў — «Яшчара», «Жаніцьбы Цярэшкі», якая складае адметнасць падзвінскіх Калядаў). Піліпаўскія песні спявалі ў час попрадак на працягу перадвелікоднага шасцітыднёвага Піліпаўскага посту (з [[28 лістапада]] па [[6 студзеня]] н. ст.). На попрадках праллі-песенніцы ўздымалі шмат важных праблем, што тычыліся жыцця сям’і, роду, вясковай супольнасці і вырашаліся яны на падставе кодэкса народнай маралі і этыкі. Асноўны сэнс калядак і шчадровак заключаўся ў пажаданні гаспадарам шчасця, здароўя, добрага ўраджаю напярэдадні [[новы год|Новага года]].
* ''Вясна:'' [[масленіца|масленічныя]] (што знаходзяцца на мяжы зімы і вясны), загукальныя, юраўскія, велікодныя, мікольскія, русальныя, [[Траецкія песні|траецкія (сёмушныя)]], песні абрадавых карагодаў «[[Пахаванне стралы]]» і «[[Ваджэнне куста]]». Валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць беларускай каляндарнай песеннасці. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння свету, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Цэнтральны вобраз юраўскіх песень — святы Юр’я, да якога звяртаюцца са сваімі жыццёвымі гаспадарчымі патрэбамі, просячы яго выпускаць расу «на цёплае лета, на буйное жыта».
* ''Лета:'' [[купалле|купальскія]] і пятроўскія, жніўныя. Купалле з яго семантыкай кульмінацыйнай вітальнасці і росквіту суправаджаецца ў беларусаў песенным багаццем, а таксама шэрагам балад з міфалагічнымі матывамі. У матывах і вобразах жніўных песень закадзіраваны цэлы пласт светапоглядных, сацыякультурных, псіхалагічных з’яў, праяўленняў стасункаў чалавека з прыродай, асэнсаваных паэтычна.
* ''Восень:'' ільняныя, [[Талочныя песні|талочныя]] (апошнія бытавалі і ў межах летне-асенняга сезону). Спявалі восенню ў час працы ўключна да Пакроў. У восеньскіх песнях пануе тэма замужжа, развітання дзяўчыны з родным домам.

=== Сямейна-абрадавы фальклор ===
Фальклор сямейна-абрадавы — адзін з важнейшых відаў народнай творчасці беларусаў, які мае сваю сістэму жанраў, непарыўна звязаных з пэўнымі рытуаламі сямейнага цыкла. Гэта вынік арганічнага ўзаемадзеяння вялікай колькасці рознастадыяльных і рознахарактарных кампанентаў, у якіх адбіліся як сацыяльна-прававыя стасункі (структура сям’і, рэлігійнасць, маральна-этычныя нормы, асаблівасці традыцыйнай матэрыяльнай культуры), так і ўласна мастацкае бачанне рэальнасцяў акаляючага свету і чалавека ў ім. Сямейна-абрадавы фальклор генетычна звязаны з культам продкаў і анімістычнымі вераваннямі. Яго дамінантнай функцыяй была утылітарна-[[магія|магічная]], якая мусіла забяспечыць чалавеку аптымальную жыццёвую долю як на «гэтым», так і на «тым» свеце. Адпаведна з трыма асноўнымі рытуаламі, вылучаюць радзінны, вясельны і пахавальны (галашэнні) фальклор.

У час хрэсьбін найбольш старажытнымі з’яўляюцца заклінальныя песні і велічальныя хрэсьбінныя. Заклінальныя песні мелі на мэце з дапамогай звышнатуральных сіл забяспечыць здароўе і шчасце парадзіхі і нованароджанага. У гэтых песнях нярэдка галоўнай дзеючай асобай была бабка, якая выконвала ролю пасрэдніцы паміж таямнічымі сіламі прыроды або Богам, заклікала іх даць дзіцяці добрую долю.

Надзвычайным багаццем вылучаецца паэзія беларускага вяселля, важнейшае месца ў якім займалі песні. Усе этапы вяселля: [[Сватанне]] — [[Запоіны]] — [[Заручыны]] — [[Суборная субота]], або Дзявочнік — Каравай — Пасад нявесты і жаніха — Выпраўленне маладых да шлюбу — [[Шлюб]] — застольныя ўрачыстасці — [[Пярэзвы]] суправаджаліся песнямі, якія выконваліся ў пэўным парадку, адлюстроўвалі абрадавыя дзеянні, традыцыйна рэгламентавалі ролі ўдзельнікаў шлюбнай урачыстасці і інш. У вясельнай паэзіі вылучаюцца велічальныя, лірычныя, цырыманіяльна-рытуальныя, сатырычна-гумарыстычныя песні, прыпеўкі і інш. Песні, зычэнні, тосты разам з іншымі рытуальнымі дзеяннямі павінны былі магічна спрыяць шчасцю маладых, іх дабрабыту, росту сям’і, ураджаю на палях, прыплоду ў хлявах.

'''Галашэнні''' — імправізаваныя творы, у якіх выкарыстоўваліся традыцыйныя народныя формулы, мастацкія прыёмы і сродкі для аплаквання памерлых.

== Празаічныя жанры ==
Празаічныя жанры фальклору падзяляюцца на казкавыя і няказкавыя (легенды, паданні, былічкі і інш.).

=== Казкі ===
[[Казка]] — адзін з асноўных відаў вуснай народнай прозы. Ад іншых вусных аповядаў, што паведамляюцца з інфарматыўнымі мэтамі, казку адрознівае арыентацыя на выдумку — іх расказваюць для забавы і павучання. Вылучаюць тры асноўныя разнавіднасці казак: пра жывёл, чарадзейныя, сацыяльна-бытавыя.

Найбольш старажытнымі з’яўляюцца чарадзейныя казкі, матывы і сюжэты якіх могуць быць патлумачаны ў святле рытуальна-міфалагічнай семантыкі. Але, як непраўдзівая [[проза]], казка магла скласціся толькі ў часы разлажэння першабытнаабшчыннага ладу, калі найбольш архаічныя пласты міфалогіі ўжо рабіліся матэрыялам для мастацкай выдумкі. Разам з тым казкі адлюстроўваюць спецыфіку міфалагічнага мыслення і светаўспрымання.

Сацыяльна-бытавыя казкі — больш познія па паходжанні, традыцыйна былі прызначаны для дарослых. У іх дзейнічаюць звычайныя людзі ў звычайных абставінах, але сакрэт выдумкі ў незвычайным павароце сюжэту. Да сацыяльна-бытавых адносяцца казкі пра дурня, якія карысталіся вялікай па папулярнасцю ў народзе, і небыліцы. Найбольш пашыраныя матывы небыліц: чалавек сам сабе выцягвае з балота ці высякае з дрэва; сшывае дзве палавіны каня і г. д. Сюды адносяцца і авантурна-навелістычныя казкі, якія носяць прыгодніцкі характар.

=== Легенды і паданні ===

Легенды і паданні беларусаў ([[лацінская мова|лац.]] ''legenda'' — тэкст, прызначаны для чытання) павінны былі адказаць на спрадвечныя, заўсёды актуальныя для чалавека пытанні аб пачатку свету і яго канцы, аб чалавечых грахах і дабрачыннасцях, пра тое, адкуль з’явіліся тыя ці іншыя жывёлы, птушкі, расліны, з чым звязаны іх пэўныя якасці, уласцівасці, характарыстыкі, пра тое, як з’явіліся некаторыя сацыяльныя ўстанаўленні і да т. п. Галоўная функцыя легенды — этыялагічная: тлумачэнне паходжання з’явы, істоты, звычая, прадмета. Яна расказвалася для таго, каб паведаміць, патлумачыць існуючы парадак прычынай яго паходжання, а таксама для павучання і выхавання.

''[[легенда|Легенды]]'' — вусныя апавядальныя творы, у аснове якіх ляжаць звязаныя з гісторыяй народа фантастычныя або апаэтызаваныя вобразы, уяўленні, падзеі. Легенды падзяляюцца на:
* этыялагічныя: касмаганічныя, у якіх апавядаецца пра стварэнне сусвету, зямлі, зорак, месяца, наогул жыцця на зямлі, людзей. У многіх касмаганічных легендах падкрэсліваецца вялікая каштоўнасць зямлі, паказваецца, як высока нашы продкі цанілі прыроду і ўмела займаліся экалагічным выхаваннем дзяцей і моладзі; заагенічныя (аб паходжанні звяроў і птушак); аб паходжанні раслін і іх асаблівасцях; аб паходжанні сацыяльных устанаўленняў (як Бог пары робіць, чаму жанчына ўвесь час занятая);
* апакрыфічныя. Гэта некананічныя апавяданні аб прадметах Святога Пісання;
* эсхаталагічныя (аб апошнім часе і канцы свету).

''[[паданне|Паданні]]'' — вусныя апавяданні пра рэальных асоб, сапраўдныя падзеі, пра населеныя пункты, мясцовасці і г. д. Паданні бываюць:
* тапанімічныя (пра назвы канкрэтных вёсак і гарадоў),
* гідрагенічныя (пра назвы рэк, азёр),
* гістарычныя (пра асілкаў),
* легендарна-міфалагічныя (пра скарбы, што захоўваюцца пад зямлёй; пра разбойнікаў, напрыклад, на аснове падання пра [[Машэка|Машэку]] напісана паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]»),
* пра паходжанне прозвішчаў: напрыклад Гутнік, жыў у лесе і збудаваў гуту, дзе выдзімаў шкло).

=== Былічкі і бывальшчыны ===
[[былічка|Былічкі]], бывальшчыны — вусныя расказы-ўспаміны пра сустрэчы са звышнатуральнай сілай (як правіла, варожай). Былічкі расказваюць адзін аднаму ў вёсцы як незвычайную падзею, як выпадак з уласнага жыцця, перадаюць праз пакаленні як сямейнае паданне. У вусных бытавых расказах апавядаецца пра падзеі з грамадскага ці асабістага жыцця, сучаснага або мінулага, сведкам або ўдзельнікам якіх часта бывае сам расказчык. Яны маюць вялікае пазнавальнае значэнне, знаёмяць з жыццём і бытам беларускага народа.

=== Анекдоты ===
[[Анекдот]] — невялікае апавяданне пра незвычайную смешную падзею, сітуацыю, рысу характару чалавека ці ўчынак, што мае дасціпную неспадзяваную камічную развязку. Для анекдота характэрна аператыўнасць і актуальнасць.

=== Жарты ===
[[Жарт]] — дасціпная насмешка, высмейвае бытавыя здарэнні, смешныя рысы і якасці людзей, іх дзіўныя ўчынкі і размовы. Папулярная форма жарту — дыялагічная. Сатыра і гумар накіраваны супраць гультайства, ашуканства, п’янства і ўсяго таго, што супярэчыць народным ідэалам, і маюць вялікае выхаваўчае значэнне.

=== Вусны народны дыскурс ===
[[Дыскурс]] (ад [[французская мова|франц.]] ''discours'' — маўленне, гаворка) — гэта бягучая моўная дзейнасць, маўленне як фактар узаемадзеяння людзей, як вербальная камунікатыўная падзея. Народны дыскурс — гэта «самавыказванне» сучаснай вуснай фальклорнай культуры, тое, што культура сама можа сказаць аб сваім светаўспрыманні, поглядах на жыццё, на свет, на чалавека. Пытанні светапогляду носьбітаў традыцыі, выказаныя ў народным дыскурсе, маюць актуальнае грамадска-культурнае значэнне, бо ўплываюць на вектар развіцця грамадства працягам традыцыйных духоўных, маральных і эстэтычных каштоўнасцей народа.

=== Прыкметы, павер’і і правілы ===
''[[Прыкмета|Прыкметы]]'' і павер’і суадносяцца з жыццём чалавека ва ўсім яго аб’ёме — з раскладам на дзень, з домам і хатняй гаспадаркай, з адзеннем і ежай, са святамі і надвор’ем, з адносінамі як у межах сям’і, так і паміж аднавяскоўцамі — з усімі праявамі долі і лёсу як канкрэтнай асобы, так і калектыву ў цэлым. Прадметам міфалагічнага асэнсавання, сімвалізацыі, ацэнкі, магічнай неабходнасці станавілася амаль кожная рэч, што акружала чалавека, і практычна кожнае яго дзеянне. Таму ў колькасных адносінах багацце народных прыкмет і павер’яў настолькі невычэрпнае, наколькі рознабаковае і бясконца разнастайнае само духоўнае і матэрыяльнае жыццё чалавека.

''[[Павер'е|Павер’і]]'' і прыкметы ўсе разам складваюцца ў адзін вялікі тэкст, што запаўняе сабою ўсю жыццядзейнасць народа. Разам з тым кожная паасобку прыкмета, правіла, маючы даволі адвольнае моўнае афармленне, паўстаюць як цалкам самастойныя згусткі інфармацыі, што маюць сваю ўнутраную логіку, сваю прагматыку і структуру.

Найпершая і самая важная функцыя павер’яў, прыкмет і правіл — у мадэліраванні імі чалавечых паводзінаў, у стварэнні канкрэтных схем для арыентацыі ў той ці іншай сітуацыі, у вытлумачэнні атрыманых знакаў і прагназаванні будучыні. Як носьбітамі традыцыі, так і даследчыкамі самі культурныя тэрміны — прыкметы і павер’і — катэгарычна не падзяляюцца. Найпершае іх прызначэнне — мадэліраваць паводзіны чалавека, але шляхі і метады мадэліравання ў кожнай з груп розныя. Прыкметы засяроджваюць увагу на знакавым характары амаль кожнага з элементаў жыцця традыцыйнага грамадства і чалавека, усёй касмічнай сістэмы. Інфармацыя ж аб стане і зменах у гэтым узаемазвязаным і ўзаемадатэрмінаваным арганізме можа інтэрпрэтавацца чалавекам як своеасаблівае для яго паведамленне тыпу «Калі вуголле ў зачыненай печы разгараецца, будзе мароз», «Калі хто, жнучы, да забудзе на ніве жменю зжатага жыта, не звязаўшы яго ў сноп, гэта паказвае, што на другое лета той чалавек не будзе жаць на той ніве». Найбольш выразныя ў жанравым плане прыкметы, звязаныя з прадказаннем надвор’я альбо будучага ўраджаю.

''[[Правіла|Правілы]]'' паказваюць на неабходнасць усвядомленага стаўлення да ўласных учынкаў, бо кожны з іх ёсць своеасаблівая рэпліка да ўсяго наваколля, якое, у сваю чаргу, «адкажа» якраз у адпаведнасці з атрыманым сігналам. Зразумела, што адны правілы былі абсалютна рацыянальнымі, іншыя, калі да іх падыходзіць з пункту гледжання сучаснага мыслення, засноўваліся на
пэўных фантастычных уяўленнях. Гэтыя правілы не толькі дапускалі існаванне звышнатуральных сіл, але і сцвярджалі кантакт з імі і нават, пры захаванні адпаведных умоў, магчымасць непасрэднага на іх уздзеяння.

Светапогляднай базай для прыкмет і правілаў становяцца павер’і, звязаныя з узроўнем ідэалагічных уяўленняў і ведаў пра свет. Таму і ўспрымаюцца прыкметы і павер’і як корпус архаічных у аснове сваёй выказванняў і іх рытуальна-практычных увасабленняў. І гэта асабліва важна з прычыны таго, што міфалагічныя ўяўленні беларусаў не атрымалі афармлення ў тэкстах тыпу апавядальных міфаў, але знайшлі выражэнне ў шматлікіх матывах, сюжэтах, вобразах, павер’ях і рэкамендацыях.

Павер’ямі ў вузкім сэнсе слова можна назваць міні-тэксты, што маюць выгляд суджэнняў, ментальных існасцяў і ўтрымліваюць інфармацыю ідэалагічнага характару, згорнутую мадэль для рэгулявання паводзінаў. У шырокім сэнсе да жанру прыкмет традыцыйна адносяць усё багацце народнай аксіялогіі, заключанае ў параўнальна невялікі аб’ём.

Комплекс правілаў і павер’яў часам аб’ядноўваецца ў раздзел магічнай прозы, непарыўна звязанай з магічнай практыкай бытавога характару. Класіфікаваць магічную прозу можна розным чынам. Напрыклад, па функцыі магіі (засцерагальная, ахоўная, прадуцыравальная і г. д.), па тэматыцы прадметаў, якія выкарыстоўваліся ў магічных мэтах (хлеб, посуд, ткацкія вырабы, адзенне, травы і г. д.), зыходзячы з той сістэмы каштоўнасцей, якая была для соцыума галоўнай. Для традыцыйнага грамадства яе аснову складалі чалавек, яго маёмасць, свойская жывёла, ураджай, прычым чалавек успрымаўся з боку яго стану, статуса, становішча (здаровы/хворы, нованароджаны, нявеста, парадзіха, жняя, жанчына/мужчына, падарожны і г. д.). Пры вербалізацыі ўяўленняў магічная проза набывае форму парад, патрабаванняў, тлумачэнняў, перасцярог, забарон, рэгламентацый, якія актуалізуюцца ў працэсе по-
бытавай камунікацыі.

Прыкметы і павер’і выступаюць неад’емным складнікам каляндарнай і сямейнай абраднасці.

== Парэміялогія ==
Парэміялогія дэманструе сабою народную мудрасць, філасофію, жыццёвую праўду, назіральнасць і цэлы комплекс маральна-этычных ідэалаў. Разам з тым малыя жанры — згорнутыя згусткі міфа-паэтычнай інфармацыі.

=== Прыказкі ===
[[Прыказка]] — шырока ўжываны ў гутарковай мове ўстойлівы народны выраз-афарызм, які ў завершанай, сціслай, найчасцей вобразна-паэтычнай форме і пераважна ў пераносным сэнсе, абагульняючы шматвяковы жыццёвы вопыт народа, выказвае катэгарычнае меркаванне пра тыя або іншыя гаспадарчыя, сацыяльна-гістарычныя і бытавыя з’явы, характарызуе і ацэньвае іх, павучае і дае практычныя парады. Як самакаштоўнае выказванне прыказка змяшчае ісціну і без прымянення да канкрэтнай сітуацыі. Гэта найпершы ўзор народнай мудрасці. Адметнасць прыказак у тым, што яны тыпізуюць з’явы, вылучаюць найбольш істотнае — Ляжачага хлеба нідзе няма; Па дарозе ідучы, грыбоў не назбіраеш.

=== Прымаўкі ===
[[Прымаўка]] — спалучэнне слоў, якое вылучаецца адноснай устойлівасцю, узнаўляльнасцю ў гатовым выглядзе, экспрэсіўнасцю і цэласным значэннем. Гэта вобразны выраз, які характарызуе чалавека, яго характар, з’явы прыроды і грамадскага жыцця, але толькі ў дадзеным канкрэтным выпадку без абагульненняў і вывадаў з іншых аналагічных сітуацый ці чалавечых паводзін, мае запатрабаванасць у кантэксце.

=== Выслоўі ===
Да [[выслоўе|выслоўяў]] адносяцца скорагаворкі, застольныя жарты, прыгаворкі і тосты, вітанні, зычэнні, ветлівыя і ласкавыя звароты, засцярогі, прысяганні і бажба, праклёны і абзыванні — ганьбаванні, гукаперайманні і велізарны матэрыял народных паэтычных параўнанняў. Праклёны — выражанае словамі пажаданне бяды, выказванне ў празмерна ўзрушаным эмацыянальным стане. У праклёны ўкладваецца пагроза здароўю, дабрабыту, шчасцю, радзей самому жыццю. У адрозненне ад звычайных рэплік гаворкі, спрэчкі, сваркі, праклёны акрамя наяўнага субяседніка, мяркуюць і зварот да трэцяй асобы, звышнатуральных сіл: Бога, продкаў, духаў і г. д. Чалавек, якога праклінаюць, — толькі аб’ект гэтых выказванняў: Каб тваю хату дзяды міналі, Каб табе Бо-
жанька вочкі павыкалываў.

=== Загадкі ===
[[Загадка]] — іншасказальны твор малой формы, у аснове якога ляжыць мастацкае параўнанне разнастайных з’яў і прадметаў рэчаіснасці пры іх падабенстве. Загадка пабудаваная на метафары: замест таго, каб прама назваць прадмет, яна ў паэтычнай форме апісвае яго ўласцівасці, паходжанне, назначэнне. Пры гэтым загадка абапіраецца на цалкам рэальныя якасці або прыкметы прадмета, г. зн. утрымлівае ў сабе магчымасць адгадкі. Свет праз прызму загадак паўстае ўжо не як хаос, але як пэўнае цэлае, у якім усё мае сэнс і ўсё ўзаемазвязана. Загадкі адлюстроўваюць жыццё ва ўсім яго багацці і прысвечаныя самым розным тэмам. Класіфікуюцца загадкі паводле гісторыка-тэматычнага прынцыпу: прырода і чалавек, гаспадарка і матэрыяльны, грамадскі і сацыяльны побыт, культура. У традыцыі шэраг загадак меркаваў не простае адгадванне, а веданне ад-
гадкі. Зараз загадкі пераходзяць у дзіцячую аўдыторыю.

=== Прыгаворы ===
[[Прыгавор]] — вербальнае заклінанне, рыфмаваны альбо рытмічны паэтычны твор формульнага тыпу, спалучаны, як правіла, з актыўным дзеяннем з боку асобы. Прыгавор — неад’емная частка рытуалу, часта служыць своеасаблівым штуршком для развіцця дзеяння, а таксама выступае як яго моўнае выражэнне. Як канкрэтныя віды прыгавораў вылучаюцца зычэнні, віншаванні, просьбы, звароты як да рэальных, так і да міфалагічных персанажаў, розныя прыгаворы, прыгаворы-выгнанні. Прыгаворы камунікатыўнага характару дэманструюць вызначальныя ў народным светапоглядзе ідэі абмену, дару і разгортваюцца па мадэлі: я — табе, ты — мне.

=== Скорагаворкі ===
[[Скорагаворка|Скорагаворкі]] служаць сродкам навучання дзяцей хутка і выразна гаварыць. Прысяганні, бажба прамаўляліся, каб даказаць праўдзівасць, бажыліся, словы часта суправаджаліся рытуальнымі дзеяннямі (зямлю цалавалі, білі ў грудзі кулаком, кляліся на Бібліі). На праклёны былі адкляцці:
{{пачатак цытаты}}
Брашы на асінавы кол. Твае рэчы табе ў плечы.
{{канец цытаты}}

== Пазаабрадавая паэзія ==
Лірычны род мастацтва прадстаўлены ў беларускім фальклоры разнастайнымі жанрамі песеннай творчасці. Даследчыкі па-рознаму класіфікуюць гэты матэрыял. У шматтомніку «Беларуская народная творчасць» (БНТ) прадстаўлены тамы [[Купальскія песні|«Купальскія і пятроўскія песні»]] «Песні пра каханне», «Сямейна-бытавыя песні», «Сацыяльна-бытавыя песні», «[[Бяседныя песні]]», «Жартоўныя песні», «Балады», «Песні савецкага часу», што ў цэлым адпавядае агульнапрынятаму падзелу, у аснову якога пакладзены жанрава-тэматычны падыход.

=== Лірыка кахання ===
Лірыка кахання — адна з самых светлых старонак [[Беларуская народная песня|беларускай песеннай творчасці]]. Яна адлюстроўвае найбагацейшую гаму пачуццяў закаханых, іх мары і надзеі на шчаслівае жыццё, трывогі і сумненні, рашучасць у пераадоленні тых перашкод, якія паўставалі на іх шляху да шлюбу.

=== Сямейна- і сацыяльна-бытавыя песні ===
Лагічным працягам гэтай тэматыкі сталі сямейна-бытавыя песні, у якіх адлюстраваны адносіны паміж мужам і жонкай, становішча жанчыны ў новай сям’і, сям’і мужа.

Тэматыка сацыяльна-бытавых песень выходзіць за межы сямейных адносін, ахоплівае розныя бакі сацыяльнага жыцця і працы селяніна. Самі назвы тэматычных груп — песні рэкруцкія, салдацкія, казацкія, чумацкія, бурлацкія, батрацкія, антыпрыгонніцкія, прымацкія — паказваюць, наколькі шырока і поўна адлюстроўваюць гэтыя творы жыццё, уклад якога ўсё больш адрозніваўся ад традыцыйнага сялянскага быту.

Калі ў сямейна-бытавых песнях у цэнтры ўвагі была жанчына, яе быт, пачуцці і перажыванні, то галоўным персанажам сацыяльна-бытавых песень з’яўляецца мужчына — рэкрут, салдат, адыходнік, змагар супраць панскага прыгнёту. Яго лёс складаны, цяжкі, часам трагічны.

=== Сатырычныя песні ===
У сатырычных песнях беларусы кпілі і высмейвалі маральна-этычныя хібы і звычаі іншых этна-культурных ([[яўрэі ў Беларусі|яўрэі]], [[цыганы на Беларусі|цыганы]] і інш.) і сацыяльных (паны, святары) груп.

=== Гумарыстычныя песні ===
У гумарыстычных песнях, як правіла, іранізавалі над хібамі і заганамі (сквапнасць, шаляпаватасць, легкавернасць, гультайства)
простых людзей.

=== Балады ===
[[балада|Балады]] — працяглыя («доўгія») песні ліра-эпічнага характару з драматычна напружаным і разгорнутым сюжэтам; адметны жанр беларускага фальклору. У адрозненне ад рускіх і ўкраінскіх значная частка беларускіх балад належыць да рытуалаў каляндарнага цыкла (балады веснавыя, юраўскія, купальскія, восеньскія, піліпаўскія і інш.). У некаторых сюжэтах знайшлі адлюстраванне асаблівасці міфалагічных пластоў культуры (матыў пазбегнутага інцэсту, закляцця, магічных метамарфоз, чарадзейства і інш.). Тыповымі для бяседных балад з’яўляюцца сюжэты пра змеяборца Юр’я, малойца, забітага перуном, ня-
вернасць жонкі мужу-ваяру, суперніцтва ў каханні двух братоў, забойства свякроўю нялюбай нявесткі. Асобнае месца займаюць гістарычныя балады, дзе адлюстравана барацьба беларусаў супраць іншаземных захопнікаў.

=== Прыпеўкі ===
Да песеннай творчасці адносяцца [[прыпеўка|прыпеўкі]] — кароткія чатырох-, шасцірадковыя песенькі з выразным рытмам, тэматыка якіх ахоплівае самыя разнастайныя з’явы жыцця, ад заляцанняў моладзі да грамадска-палітычных падзей.

=== Гістарычныя песні ===
{{main|Гістарычныя песні}}
Яскравай адметнасцю вылучаецца песенна-эпічная традыцыя беларусаў. Да эпічных твораў традыцыйна адносяць даволі рэдкія гістарычныя песні, творы, розныя па паэтыцы, паходжанні і часе ўзнікнення, што адлюстроўваюць гістарычныя падзеі, упамінаюць іх удзельнікаў. З ранніх гістарычных песень на Беларусі была запісана песня пра Каструка Маструкавіча, што ўзнікла ў рускай фальклорнай традыцыі як водгук на шлюб Івана Грознага з дачкой кабардзінскага князя. У розных рэгіёнах Беларусі запісана сем яе вершаваных варыянтаў і адзін празаічны пераказ. Фіксаваліся і песні, у якіх выразна адчуваецца сувязь з падзеямі часоў барацьбы з набегамі татара-мангольскіх заваёўнікаў (песні пра татарскі палон, смерць воіна на полі бою), напрыклад, у песні «Ой, лятаў-палятаў да сівы гарол»:
{{пачатак цытаты}}
Там агні гараць, там катлы кіпяць

І татары стаяць, палон дзелючы,

Палон дзелючы, падзяляючы,

Дзяцей з маткамі разлучаючы…
{{канец цытаты}}

=== Рэкруцкія і салдацкія песні ===
У розных рэгіёнах Беларусі запісаны рэкруцкія і салдацкія песні, звязаныя з рускай фальклорнай традыцыяй, у якіх упамінаюцца падзеі [[Сямігадовая вайна|Сямігадовай вайны]], Крымскай кампаніі, войнаў з Турцыяй, [[руска-японская вайна|Японіяй]]. Найбольш поўна адлюстраваны падзеі вайны 1812 г. Ім прысвечаны таксама паданні, успаміны. Героем шэрагу твораў выступае генерал Платаў. Пераапрануты ў купца, ён з’яўляецца ў стаўцы Напалеона, карае яго і ўцякае на кані. Да [[вайна 1812 года|вайны 1812 г.]] прымеркаваны таксама салдацкія песні «Хранцуз бераг заступіў», «Хмары цёмны, тучы грозны», у якіх адчуваецца сувязь з сялянскай лірыкай. У песнях пра [[Крымская вайна|Крымскую вайну]] 1853—1856 гг. («Трудна, трудна нам, рабяты», «Ах, спомнім, спомнім, братцы…») упамінаюцца англічане і французы як саюзнікі туркаў. Песні апавядаюць пра гераічную абарону Севастопаля, кровапралітныя бітвы, цяжкае салдацкае жыццё.

Разам з тым класічнаму беларускаму фальклору не ўласцівыя разгорнутыя гістарычныя або былінна-гераічныя формы. Этнамузыказнаўца Т. С. Якіменка адзначае, што ва ўмовах новай парадыгмы эпасазнаўства, якая сёння актыўна фарміруецца, уплывовая героіка-цэнтрысцкая канцэпцыя эпасу праходзіць самы сур’ёзны перагляд. У беларусаў ідэі, якія песенная эпіка рэпрэзентуе, уваходзяць у надзвычай шырокі і шматмерны зместавы кантынуум. Апошні ў сваіх песенна-стадыяльных увасабленнях прынцыпова не зводзіцца да якогасьці аднаго жанравага тыпу. Беларуская песенна-эпічная традыцыя паўстае, па-першае, як пераважна арыентаваная на захаванне і данясенне не столькі дзяржаўніцкіх і героіка-гістарычных, колькі нароўні з міфам і казкай, сакральна значных для духоўнага характару беларусаў архетыпных каштоўнасцей светапогляднага ўзроўню, а па-другое — як традыцыя разгрупаваная, прыналежная ў поўным Фальклор аб’ёме сваіх музычна-стылявых і непасрэдна жанравых праяў усім гісторыка-стылявым і жанравым сферам беларускага фальклорнага песеннага комплексу.

== Народны тэатр ==
[[Выява:Batleika.JPG|thumb|Батлейка ў Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]]
{{main|Батлейка}}
Драматычны род беларускага фальклору прадстаўлены разнастайнымі гульнямі, народнай драмай («Цар Максіміліян» і інш.), рознымі формамі лялечнага тэатра — батлейкі. У батлейцы побач са сцэнамі на біблейскія сюжэты, інтэрпрэтацыя якіх у многіх выпадках была адвольнай, што часам прыводзіла да забароны пастановак, разыгрываліся разнастайныя сцэнкі з народнага жыцця. Дзеючымі асобамі тут выступалі простыя сяляне, гарадавы, земскі, шынкар і інш., так што традыцыйныя формы актуалізаваліся, дазвалялі аператыўна адгукацца на розныя праявы жыцця. Спроба некаторых даследчыкаў выводзіць тэатральнае мастацтва з каляндарных і сямейных абрадаў не з’яўляецца слушнай, бо тэатральнае дзейства прынцыпова разлічана на гледача і рэалізуецца з дапамогай роляў, у той час як у рытуала такія катэгорыі адсутнічаюць (напрыклад, удзельнікі Купалля перажываюць яго, як самую праўдзівую рэальнасць, і вылучыць сярод іх простых гледачоў — немагчыма). Хутчэй за ўсё народны тэатр бярэ свае вытокі ў гульнёвых формах паводзін, але пры гэтым можа карыстацца цытатамі, узятымі з рытуалу (маш-
коўніцтва, сімвалічная мова, абрадавы травестызм).

У станаўленні народных форм тэатральных прадстаўленняў значны ўклад зрабілі вандроўныя прафесійныя скамарохі, сярод якіх асаблівай папулярнасцю на Беларусі карысталіся павадыры мядзведзяў, музыкі (дудары, лірнікі, бубнары, пазней скрыпачы), выканаўцы драматычных сцэнак.

Найвышэйшай формай народнага тэатра з’яўляецца драма («мушкарат»), якая атрымала найбольшае развіццё ў другой палове XX ст. Паказы народнай драмы параўнальна вялікія па аб’ёме са значнай колькасцю ўдзельнікаў (10—20 чалавек), пэўнымі прыёмамі сцэнічнага выканання і спецыяльнай падрыхтоўкай (репетыцыі). Паказальна, што беларускія народныя драмы храналагічна прымяркоўваліся да каляднага святочнага цыкла з адпаведным светаадчуваннем, своеасаблівай карнавальнай атмасферай. Найбольш папулярнымі ў народзе былі драмы «Цар Максіміліян», «Цар Ірад» і «Трон» (спалучала сюжэты дзвюх першых), а таксама кароткія драматычныя сцэнкі тыпу «Мацей і доктар».

Акрамя тэатра жывога акцёра, вялікую папулярнасць на Беларусі набыў і лялечны тэатр — [[батлейка]], які быў вядомы яшчэ з XVI ст. Сама назва па ходзіць ад польскай назвы горада [[Віфлеем]]а (''Betleem'') — месца нараджэння Ісуса Хрыста. Адсюль невыпадкова, што значную частку рэпертуара батлейкі складалі сюжэты біблейскай гісторыі. Для паказу батлейкі рабілі драўляныя скрынкі (прыблізна 1,5 на 1,5 м), звычайна ў выглядзе хаткі ці царквы, з гарызантальнымі перагародкамі (ярусамі-сцэнамі). Лялькі-персанажы рабіліся з дрэва і каляровай тканіны, воўны, ільну і мацаваліся на драўляным ці металічным шпяні, пры дапамозе якога батлеечнік вадзіў іх па проразях. Рэпертуар батлейкі багаты жыццёвым і фальклорным матэрыялам, незвычайным сюжэтам, вялікай колькасцю персанажаў. Паказ складаўся звычайна з дзвюх частак: кананічнай (рэлігійнай) і свецкай (народна-бытавой). Многія сцэны мелі вострасатырычны характар і высмейвалі такія сацыяльныя тыпы, як доктар-шарлатан, прагны поп, фанабэрысты шляхціч, скнара карчмар і інш. Апошнія паказы батлейкі зафіксаваны ў 1963 г. у в. Бялевічы Слуцкага раёна.

== Народныя гульні ==
[[гульня|Народныя гульні]] — адзін са старажытнейшых пластоў народнай творчасці; адна з сімвалічных форм паводзінаў чалавека. Вылучаюць рытуальныя гульні (ігрышчы), якія з’яўляюцца неад’емнай часткай каляндарных і сямей ных абрадаў, і ўтылітарна-практычныя (забавы), што былі сродкамі баўлення вольнага часу, маральна-эстэтычнага і фізічнага выхавання. Пазаабрадавая гульня (якіх была большасць), нягледзячы на свой сімвалічны характар, прынцыпова адрозніваецца ад рытуалу — вышэйшай формы сімвалічных паводзін чалавека. Паводле функцыянальна-тэматычнага і каляндарнага прынцыпу, традыцыйныя беларускія гульні можна класіфікаваць наступным чынам:

=== Каляндарна- і сямейна-абрадавыя гульні ''(«ігрышчы»)'' ===
* Зімовыя («[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Бахар», «Галка», «[[Падушачка]]», «Дрэма», «Закрытае шыла», «Лунёк» і інш.), што ўваходзілі ў структуру калядных святкаванняў;
* веснавыя («А мы ляда капалі», «Проса», «Мак», «Старац», «Жоравы», «Тур», «Цар», «Перапёлка», «Лука»), якія, як правіла, з’яўляліся часткаю абраду «Гуканне вясны» і выконваліся моладдзю ў форме разнастайных карагодаў;
* летнія і восеньскія («Ваджэнне куста», «Кумаванне», «Цяцерка», «Збіванне конскай галавы», «Выкінь», «Яшчар», «Абразы», «Пячэнне ката» і інш.);
* сямейна-абрадавыя («Скраданне лялькі», «Цяганне доўбні», «Чобаты», «Цыганы»);

=== Пазаабрадавыя гульні ===
* гульні з інвентаром: з палкамі («Крэглі», «Чыжык-немец», «Пікар» і інш.), з мячом («Салавей», «Горад-поле», «Вышыбайла», «Гаротнік»), з іншымі прадметамі («Заганяка», качанне кола, качанне кружка, «Каменьчыкі», «Костачкі», «Бабкі»);
* гульні без інвентара: з бегам навыперадкі, лоўляй, пошукам з элементамі барацьбы і іншымі сілавымі прыёмамі, гульні, што патрабуюць назіральнасці і кемлівасці, з перавагай элементаў інтэрмедыі і харэаграфіі.

== Дзіцячы фальклор ==
Важную ролю ў жыцці народа адыгрывае дзіцячы фальклор як дзейсны сродак выхавання. Ён відавочна функцыянальны, суправаджае дзіця з першых дзён з’яўлення на свет, калі маці спявае яму калыханкі, забаўляе яго, і пазней, калі лічылкі становяцца неад’емным кампанентам розных дзіцячых гульняў, а дражнілкі — адным са сродкаў барацьбы з праціўнікам. Дзіцячы фальклор праз паэтычныя вобразы знаёміць дзіця з навакольным светам, да памагае яму спасцігаць асноўныя прынцыпы ўзаемаадносін у соцыуме. У паэтычнай творчасці народа дзіцячы фальклор да гэтага часу ўяўляе сабой жывую з’яву, якая захоўвае і тэндэнцыю далейшага развіцця, і свае важнейшыя функцыі — пазнавальную, выхаваўчую, эстэтычную. Сучасная ўласна дзіцячая творчасць выконвае таксама функцыю забаўляльную, што грунтуецца на традыцыях народнай смехавай культуры, і камунікатыўную. Адна з
асаблівасцей дзіцячага светаўспрымання — надзвычайная эмацыянальнасць — уплывае на характар і тэматыку творчасці дзяцей і падлеткаў.

== Музычна-харэаграфічнае мастацтва ==
[[Выява:1961 CPA 2524.jpg|250px|thumb|Паштовая марка СССР]]
[[Народная музыка|Музычна-харэаграфічнае мастацтва]] (фальклор) з’яўляецца неад’емнай часткай традыцыйнай духоўнай культуры беларусаў, што генетычна ўзыходзіць да эпохі першабытнасці і адлюстроўвае эстэтычныя прынцыпы светаўспрымання народа.

=== Інструментальны фальклор ===
Будучы знітаваным з самымі рознымі сферамі народнага жыцця (працай, каляндарнай і сямейнай абраднасцю, звычаямі, адпачынкам), перадаючы багатыя ў сваіх адценнях пачуцці народа, інструментальны фальклор з’яўляецца выразнікам пазітыўнага, аптымістычнага светаадчування, носьбітам і ўзбуджальнікам абрадава-ўрачыстага і вясёлага настрою, але разам з тым можа выконваць сігнальныя, інфармацыйныя, засцерагальныя і магічныя функцыі. Для выканання найгрышаў беларусы выкарыстоўвалі розныя тыпы музычных інструментаў:
* самагучальныя інструменты (калатушка, лыжкі, клякоткі, звон, талеркі, рагулька, кляшчотка, бразготка, шаргуны, варган і інш.);
* мембранныя інструменты (бубен, барабан, грэбень);
* духавыя інструменты (пуга, ліст дрэва, карынка, дудка шчылінная, берасцянка, пішчалка, жужалка, дудка, гармонік, свісцёлка, акарына, жалейка, дуда, труба, рог);
* струнныя інструменты (бандурка, цытра, цымбалы, ліра колавая, скрыпка, басэтля).
: ''Гл. таксама: [[:ru:Троисти музыкы|Траістыя музыкі]]''

== Народная харэаграфія ==
{{main|Беларускія народныя танцы}}
Народная харэаграфія бярэ свае вытокі ў глыбокай старажытнасці, калі яна ўваходзіла ў склад рытуалу. Паступова танцавальнае мастацтва вылучылася ў асобны, па-мастацку завершаны від народнай творчасці.

=== Карагод ===
[[Выява:1921-1922. Карагод (Ляльнік).jpg|thumb|250px|[[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. Філіповіч]]. «Карагод (ляльнік)». 1921—1922]]
Адным з архаічных на Беларусі харэаграфічных жанраў, які захаваў сувязь з каляндарнай і сямейнай абраднасцю, з’яўляецца [[карагод]]. Беларускія карагоды падзяляюцца на тры групы: карагодныя песні, калі пры арганічным сплаве тэксту, мелодыі і харэаграфічнага дзеяння большае значэнне мае мелодыя; для іх характэрны нескладаны прасторавы малюнак і простае харэаграфічнае дзеянне (просты, велічны, урачысты крок). Яскравыя прыклады карагодаў гэтай групы — «Страла» (выканаўцы з песняй, узяўшыся за рукі, ідуць на ўскраіну вёскі), «Лука», дзе спевакі рухаюцца, малюючы на плоскасці розныя крывыя акружнасці, ад здвоенай васьмёркі да асіметрычных фігур; гульнёвыя карагоды, дзе дасягаецца найбольш поўнае адзінства ўсіх трох кампанентаў, змест раскрываецца сукупнасцю выяўленчых сродкаў паэзіі, музыкі, харэаграфіі. Для паэтычнай і музычнай будовы гэтых карагодаў характэрна дыялагічнае выкладанне сюжэта, апавядальны тон, больш хуткі тэмп і выразны рытм напеву.

Сістэма вусна-паэтычнай творчасці заўсёды была ў руху, падпарадкоўвалася тым зменам, якія адбываліся ў жыцці яе стваральнікаў і носьбітаў. Тыя жанры, якія ўзніклі на глебе міфалагізавання прыроды і грамадскіх адносін, паступова звужаюць сферу функцыянавання, хаця і жывуць у побыце ці ў памяці. Так, працягваюць выкарыстоўвацца замовы і нават узнікаюць новыя тэксты, прыкладам, «ад каларадскіх жукоў», хоць будуюцца яны цалкам на традыцыйных схемах. Скончыўся перыяд прадукцыйнага развіцця чарадзейных казак, аднак захавалася іх пазнавальнае, выхаваўчае і эстэтычнае значэнне, яны бытуюць вусна, распаўсюджваюцца праз сродкі масавай інфармацыі. Фарміруюцца сацыяльна-бытавыя казкі, анекдоты, прыпеўкі. Пэўныя змены адбываюцца ў традыцыйных жанрах, вобразная сістэма іх пашыраецца, уключае прадстаўнікоў новых сацыяльных слаёў і класаў, з’яўляюцца новыя тэмы, пераасэнсоўваюцца традыцыйныя матывы.

Аўтэнтычныя формы традыцыйнай культуры беларусаў працягваюць захоўваць глыбінныя асновы сістэмнай цэласнасці, існуюць у разнастайнасці рэгіянальных і лакальных асаблівасцей, утрымліваюць архаічныя элементы і формы, застаючыся пры гэтым не рэліктам мінулых эпох, а жывой культурай вуснага тыпу.

Разам з тым цяпер актыўна пачынае развівацца так званы пост-фальклор, які ствараецца самімі носьбітамі для свайго выкарыстання. Пост-фальклор узнікае ў горадзе і толькі затым распаўсюджваецца шырэй, належыць да розных груповак, фрагментаваны ў адпаведнасці з сацыяльным, прафесійным, кланавым, нават узроставым расслаеннем грамадства на слаба звязаныя між сабой ячэйкі, якія не маюць агульнай светапогляднай асновы. Як правіла, ён ідэалагічна маргінальны, бо ідэалагічныя запатрабаванні гараджан задавальняюцца праз пісьмовую культуру. Гаворка ідзе пра культурна-семіятычную прастору гарадской вуліцы, школы, вучэльні, інстытута, лагера, турмы, хат-
няга і сямейнага побыту з іх тэкстамі і рэліквіямі, святамі і звычаямі. Так фарміруецца шэраг «закрытых» традыцый, а іх састаўныя часткі праз такія пост-фальклорныя тэксты спраўджваюць сваю ідэнтыфікацыю.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская міфалогія]]
* [[Абрады і звычаі беларусаў]]

== Літаратура ==
* Т. А. Навагродскі [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. ISBN 978-985-518-121-8
* Беларускі фальклор. Хрэстаматыя. Мінск, 1977.
* Беларуская вусна-паэтычная творчасць. Мінск, 2000.
* Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік. 1—2-е выд. Мінск, 2004—2006.
* Беларуская народная творчасць. Серыя. Мінск, 1971—2007.
* Беларускі фальклор : энцыклапедыя. Мінск, 2005—2006. Т. 1—2.
* Беларускі фальклор : Жанры, віды, паэтыка. Мінск, 2001—2004. Кн.1 : Каляндарна-абрадавая паэзія; Кн. 2 : Сямейна-абрадавая паэзія. Народны тэатр; Кн. 3 : Пазаабрадавая паэзія; Кн. 4 : Народная проза; Кн. 5 : Міфалогія. Духоўныя вершы; Кн. 6 : Малыя жанры. Дзіцячы фальклор.
* Восточнославянский фольклор : слов. науч. и нар. терминологии. Мінск, 1993.
* Традыцыйная мастацкая культура беларусаў:у6т./Т. Б. Варфаламеева [і інш.].
* Мінск, 2001—2006; Т. 1 : Магілёўскае Падняпроўе. Мінск, 2001; Т. 2 : Віцебскае Падзвінне:у2кн.2006.

{{Беларусы}}

[[Катэгорыя:Беларускі фальклор| ]]</text>
      <sha1>pz8sm3mb419zkrkdn25ugnopik6e8lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202624</id>
    <revision>
      <id>5212593</id>
      <parentid>4460817</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>IshaBarnes перанёс старонку [[Тартак]] у [[Тартак (значэнні)]]: Вырашэнне неадназначнасці</comment>
      <origin>4460817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1246" sha1="i4d0e4bwc7lwfjpvbwzshny5pea43ar" xml:space="preserve">Назву '''Тарта́к''' маюць:

== Населеныя пункты ==
=== [[Беларусь]] ===
* [[Гомельская вобласць]]
** [[Тартак (Лельчыцкі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]]
* [[Гродзенская вобласць]]
** [[Тартак (Астравецкі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]]
** [[Тартак (Гродзенскі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]]
* [[Магілёўская вобласць]]
** [[Тартак (Быхаўскі раён)|Тартак]] — пасёлак у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]]
* [[Мінская вобласць]]
** [[Тартак (Барысаўскі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]]

== Азёры ==
* [[Тартак (возера)|Тартак]] — возера ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]], у басеейне ракі [[Ушача]]

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>i4d0e4bwc7lwfjpvbwzshny5pea43ar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212605</id>
      <parentid>5212593</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5212605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1716" sha1="ap43884bjk8qpp4a0ktzshni151v75s" xml:space="preserve">'''Тарта́к''', таксама ''пільня'', ''[[лесапільня]]'' — прадпрыемства першаснай перапрацоўкі леса на піламатэрыялы.

Назву '''Тарта́к''' маюць:

== Населеныя пункты ==

=== [[Беларусь]] ===
* [[Віцебская вобласць]]
** [[Тартак (Ушацкі раён)|Тартак]] — зніклая вёска ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]], побач з возерам [[Тартак (возера)|Тартак]]
* [[Гомельская вобласць]]
** [[Тартак (Лельчыцкі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]]
* [[Гродзенская вобласць]]
** [[Тартак (Астравецкі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]]
** [[Тартак (Гродзенскі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]]
* [[Магілёўская вобласць]]
** [[Тартак (Быхаўскі раён)|Тартак]] — пасёлак у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]]
* [[Мінская вобласць]]
** [[Тартак (Барысаўскі раён)|Тартак]] — вёска ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]]

== Азёры ==
* [[Тартак (возера)|Тартак]] — возера ва [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]], у басейне ракі [[Ушача]]

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>ap43884bjk8qpp4a0ktzshni151v75s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202877</id>
    <revision>
      <id>5212678</id>
      <parentid>4757533</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84140" sha1="0gt363obdfb08hihj6j7jyqt1puqla0" xml:space="preserve">{{Картка сезона футбольнага турніру|
  | месца      = 
  | гарады     = 
  | стадыёны   = 
  | час адбору = [[1 ліпеня]] — [[27 жніўня]] [[2014]]
  | час      = [[16 верасня]] [[2014]] — [[6 чэрвеня]] [[2015]]
  | назва   = 2014/15 UEFA Champions League
  | лога       = Olympicstadium2.jpg
  | подпіс    = Алімпійскі стадыён у Берліне, месца правядзення фіналу.
  | удзельнікаў = 77
  | удзельнікаў фінал = 32
  | чэмпіён    = {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]
  | раз        = 5
  | 2 месца    = {{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
  | фінал      = [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]] &lt;br /&gt; [[Берлін]]
  | гульняў        = 124
  | гульняў адбор   = 
  | галоў      = 357
  | галоў адбор = 
  | гледачоў   = 5066253
  | бамбардзір  = {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[Крыштыяну Раналду]] &lt;small&gt;'''(10)'''&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;{{Сцяг Аргенціны|20px}} [[Ліянель Месі]] &lt;small&gt;'''(10)'''&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;{{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Неймар]] &lt;small&gt;'''(10)'''&lt;/small&gt;
  | бгалоў     = 10
  | бамбардзір адбор = 
  | бамбардзір адбор галоў = 
  | лепшы     = 
  | папярэдні чэмпіянат = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
  | наступны чэмпіянат = [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
}}

'''Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/15''' — 23-ці розыгрыш [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і 60-ы розыгрыш Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў. 
Фінальны матч адбыўся [[6 чэрвеня]] [[2015]] года на [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскім стадыёне]] у [[Берлін]]е&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/executivecommittee/news/newsid=1954884.html Executive Committee decides hosts for 2015 finals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Перможцам пяты раз у сваёй гісторыі стала іспанская [[ФК Барселона|«Барселона»]], якая ў фінале перамагла італьянскі [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] з лікам 3:1.

Гэта быў першы розыгрыш турніру, у якім клубы павінны адпавядаць [[Правілы фінансавай сумленнай гульні УЕФА|правілам фінансавай сумленнай гульні УЕФА]]&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/congress/news/newsid=1955575.html EURO reflected key football values] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
Клуб, прадстаўнік [[Гібралтар]]а, чыя [[Футбольная асацыяцыя Гібралтара|футбольная асацыяцыя]] была прынята ў якасці 54-га члена УЕФА на кангрэсе арганізацыі ў маі 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html Congress decisions bring Gibraltar on board] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, дэбютаваў у спаборніцтве&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/executivecommittee/news/newsid=1999120.html Strategic talks in Dubrovnik] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Удзельнікі == 
У розыгрышы Лігі чэмпіёнаў 2014/2015 гадоў бралі ўдзел 77 каманд з 54 футбольных асацыяцый УЕФА (''[[Ліхтэнштэйнскі футбольны саюз|Ліхтэнштэйн]] не прымае ўдзелу, бо не праводзіць розыгрыш хатняга чэмпіянату''). Колькасць месцаў размяркоўваецца паводле [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]] пасля еўракубкавага сезона 2012/2013 гг.

Так у сезоне 2014/2015 гадоў месца размеркаваны наступным чынам: 
* Асацыяцыі з рангам 1-3 заяўляюць па 4 каманды 
* Асацыяцыі з рангам 4-6 заяўляюць па 3 каманды 
* Асацыяцыі з рангам 7-15 заяўляюць па 2 каманды 
* Асацыяцыі з рангам 16-54 (акрамя Ліхтэнштэйна) заяўляюць па 1 камандзе 
Калі пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|Лігі чэмпіёнаў 2013/2014]] зойме ў сваім чэмпіянаце месца, якое не адпавядае трапленню ў спаборніцтва, то ён заменіць апошнюю каманду са сваёй краіны, якая заваявала права ўдзельнічаць у спаборніцтве.

=== Рэйтынг асацыяцый === 
Рэйтынг футбольных асацыяцый і адпаведна размеркаванне месцаў у Лізе чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015 сярод краін фарміруецца на падставе [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]], у якой для гэтага розыгрышу ўлічваюцца вынікі выступленняў клубаў у афіцыйных еўрапейскіх клубных спаборніцтвах з сезона 2009/2010 да сезона 2012/2013 ўключна.&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/season=2013/index.html Country coefficients 2012/13] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428202535/http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/season=2013/index.html |date=28 красавіка 2015 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/crank2013.html UEFA Country Ranking 2013] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

{|
|-valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 1
| {{Сцяг Іспаніі}} [[Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія]]
| Align = right | 88.025
| Align = center rowspan = 3 | 4
|-
!2
| {{Сцяг Англіі}} [[Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія]]
| Align = right | 82.963
|-
! 3
| {{Сцяг Германіі}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]]
| Align = right | 79.614
|-
! 4
| {{Сцяг Італіі}} [[Італьянская федэрацыя футбола|Італія]]
| Align = right | 64.147
| Align = center rowspan = 3 | 3
|-
! 5
| {{Сцяг Партугаліі}} [[Партугальская футбольная федэрацыя|Партугалія]]
| Align = right | 59.168
|-
! 6
| {{Сцяг Францыі}} [[Федэрацыя футбола Францыі|Францыя]]
| Align = right | 59.000
|-
! 7
| {{Сцяг Украіны}} [[Федэрацыя футбола Украіны|Украіна]]
| Align = right | 49.758
| Align = center rowspan = 9 | 2
|-
! 8
| {{Сцяг Расіі}} [[Расійскі футбольны саюз|Расія]]
| Align = right | 46.332
|-
! 9
| {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды]]
| Align = right | 44.729
|-
! 10
| {{Сцяг Турцыі}} [[Турэцкая футбольная федэрацыя|Турцыя]]
| Align = right | 34.500
|-
! 11
| {{Сцяг Бельгіі}} [[Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія]]
| Align = right | 34.400
|-
! 12
| {{Сцяг Грэцыі|23 px}} [[Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя]]
| Align = right | 34.000
|-
! 13
| {{Сцяг Швейцарыі|20 px}} [[Швейцарская футбольная асацыяцыя|Швейцарыя]]
| Align = right | 28.925
|-
! 14
| {{Сцяг Кіпра}} [[Кіпрская федэрацыя футбола|Кіпр]]
| Align = right | 26.833
|-
! 15
| {{Сцяг Даніі}} [[Дацкі футбольны саюз|Данія]]
| Align = right | 25.700
|-
! 16
| {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя]]
| Align = right | 25.375
| Align = center rowspan = 3 | 1
|-
! 17
| {{Сцяг Чэхіі}} [[Футбольная асацыяцыя Чэхіі|Чэхія]]
| Align = right | 23.725
|-
! 18
| {{Сцяг Румыніі}} [[Федэрацыя футбола Румыніі|Румынія]]
| Align = right | 23.024
|}
|
{| Class = &quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 19
| {{Сцяг Ізраіля}} [[Ізраільская футбольная асацыяцыя|Ізраіль]]
| Align = right | 22.875
| Align = center rowspan = 18 | 1
|-
! 20
| {{Сцяг Беларусі}} [[Беларуская федэрацыя футбола|Беларусь]]
| Align = right | 20.875
|-
! 21
| {{Сцяг Польшчы}} [[Польскі футбольны саюз|Польшча]]
| Align = right | 20.750
|-
! 22
| {{Сцяг Харватыі}} [[Харвацкі футбольны саюз|Харватыя]]
| Align = right | 19.583
|-
! 23
| {{Сцяг Швецыі}} [[Шведскі футбольны саюз|Швецыя]]
| Align = right | 15.625
|-
! 24
| {{Сцяг Шатландыі}} [[Шатландская футбольная асацыяцыя|Шатландыя]]
| Align = right | 15.191
|-
! 25
| {{Сцяг Сербіі}} [[Футбольны саюз Сербіі|Сербія]]
| Align = right | 14.625
|-
! 26
| {{Сцяг Славакіі}} [[Славацкі футбольны саюз|Славакія]]
| Align = right | 14.208
|-
! 27
| {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія]]
| Align = right | 14.175
|-
! 28
| {{Сцяг Балгарыі}} [[Балгарскі футбольны саюз|Балгарыя]]
| Align = right | 12.250
|-
! 29
| {{Сцяг Венгрыі}} [[Венгерская футбольная федэрацыя|Венгрыя]]
| Align = right | 11.750
|-
! 30
| {{Сцяг Славеніі}} [[Футбольны саюз Славеніі|Славенія]]
| Align = right | 9.708
|-
! 31
| {{Сцяг Грузіі}} [[Грузінская футбольная федэрацыя|Грузія]]
| Align = right | 9.166
|-
! 32
| {{Сцяг Азербайджана}} [[Асацыяцыя футбольных федэрацый Азербайджана|Азербайджан]]
| Align = right | 8.541
|-
! 33
| {{Сцяг Фінляндыі}} [[Футбольная асацыяцыя Фінляндыі|Фінляндыя]]
| Align = right | 8.508
|-
! 34
| {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Футбольны саюз Босніі і Герцагавіны|Боснія і Герцагавіна]]
| Align = right | 7.833
|-
! 35
| {{Сцяг Малдовы}} [[Федэрацыя футбола Малдовы|Малдова]]
| Align = &quot;right&quot; | 7.666
|-
! 36
| {{Сцяг Ірландыі}} [[Футбольная асацыяцыя Ірландыі|Ірландыя]]
| Align = right | 7.375
|}
|
{| Class = &quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 37
| {{Сцяг Літвы}} [[Літоўская футбольная федэрацыя|Літва]]
| Align = right | 6.500
| Align = center rowspan = 8 | 1
|-
! 38
| {{Сцяг Казахстана}} [[Федэрацыя футбола Казахстана|Казахстан]]
| Align = right | 5.958
|-
! 39
| {{Сцяг Латвіі}} [[Латвійская футбольная федэрацыя|Латвія]]
| Align = right | 5.791
|-
! 40
| {{Сцяг Ісландыі}} [[Футбольная асацыяцыя Ісландыі|Ісландыя]]
| Align = right | 5.416
|-
! 41
| {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Футбольны саюз Чарнагорыі|Чарнагорыя]]
| Align = right | 5.250
|-
! 42
| {{Сцяг Рэспублікі Македонія}} [[Футбольная федэрацыя Македоніі|Македонія]]
| Align = right | 5.250
|-
! 43
| {{Сцяг Албаніі}} [[Федэрацыя футбола Албаніі|Албанія]]
| Align = right | 4.166
|-
! 44
| {{Сцяг Мальты}} [[Футбольная асацыяцыя Мальты|Мальта]]
| Align = right | 3.958
|-
! 45
| {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйнскага футбольны саюз|Ліхтэнштэйн]]
| Align = right | 3.500
| Align = center rowspan = 1 | 0
|-
! 46
| {{Сцяг Люксембурга}} [[Федэрацыя футбола Люксембурга|Люксембург]]
| Align = right | 3.375
| Align = center rowspan = 9 | 1
|-
! 47
| {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Ірландская футбольная асацыяцыя|Паўночная Ірландыя]]
| Align = right | 3.625
|-
! 48
| {{Сцяг Уэльса}} [[Футбольная асацыяцыя Уэльса|Уэльс]]
| Align = right | 3.083
|-
! 49
| {{Сцяг Эстоніі}} [[Эстонская футбольная асацыяцыя|Эстонія]]
| Align = right | 2.208
|-
! 50
| {{Сцяг Арменіі}} [[Федэрацыя футбола Арменіі|Арменія]]
| Align = right | 1.750
|-
! 51
| {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Федэрацыя футбола Фарэрскіх астравоў|Фарэрскія астравы]]
| Align = right | 1.583
|-
! 52
| {{Сцяг Сан-Марына}} [[Футбольная федэрацыя Сан-Марына|Сан-Марына]]
| Align = right | 0.666
|-
! 53
| {{Сцяг Андоры}} [[Футбольная федэрацыя Андоры|Андора]]
| Align = right | 0.500
|-
! 54
| {{Сцяг Гібралтара}} [[Футбольная асацыяцыя Гібралтара|Гібралтар]]
| Align = right | 0.000
|}
|}

=== Размеркаванне каманд па этапах === 
У сувязі з тым, што пераможца мінулага сезона ([[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]) кваліфікаваўся праз нацыянальны чэмпіянат, у схему ўнесены наступныя змены: &lt;br /&gt; 
- Чэмпіён 13-ай асацыяцыі (Швейцарыя) перасоўваецца з трэцяга адборачнага раўнда ў групавы этап, &lt;br /&gt; 
- Чэмпіён 16-ай асацыяцыі (Аўстрыя) перасоўваецца з другога адборачнага раўнда ў трэці, &lt;br /&gt; 
- Чэмпіёны 47-ай і 48-ай асацыяцый (Паўночная Ірландыя і Уэльс) перасоўваюцца з першага адборачнага раўнда ў другі.

'''Першы кваліфікацыйны раўнд''' 
* 6 пераможцаў нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 49-54.

'''Другі кваліфікацыйны раўнд''' 
* 31 пераможца нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 17-48 (за выключэннем Ліхтэнштэйну). 
* 3 пераможцы першага кваліфікацыйнага раўнда.

'''Трэці кваліфікацыйны раўнд''' 
* 3 пераможцы нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 14-16.
* 9 срэбраных прызёраў нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 7-15. 
* 1 бронзавы прызёр нацыянальнага чэмпіянату асацыяцыі 6. 
* 17 пераможцаў другога кваліфікацыйнага раўнда.

'''Раўнд плэй-оф'''
* 2 бронзавых прызёра нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 4-5.
* 3 клуба, якія занялі чацвёртыя месцы ў нацыянальных чэмпіянатах асацыяцый 1-3.
* 15 пераможцаў трэцяга кваліфікацыйнага раўнда.

'''Групавы этап'''
* Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013—2014 гадоў|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2013—2014]].
* 13 пераможцаў нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 1-13.
* 6 срэбраных прызёраў нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 1-6.
* 3 бронзавых прызёра нацыянальных чэмпіянатаў асацыяцый 1-3.
* 10 пераможцаў раўнда Плэй-оф.

'''Плэй-оф'''
* 16 каманд, якія занялі першыя два месцы ў сваіх групах на групавым этапе.

===Спіс удзельнікаў Лігі Чэмпіёнаў сезона 2014/15===
;Першы кваліфікацыйны раўнд
{|
|-
|
* {{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Бананц|Бананц &lt;small&gt;Ерэван&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Эстоніі|20px}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя &lt;small&gt;Талін&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}} [[ХБ Торсхаўн]]
|
* {{Сцяг Сан-Марына|20px}} [[ФК Ла Фіярыта|Ла Фіярыта &lt;small&gt;Монтэджардана&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Андоры|20px}} [[ФК Санта Калома|Санта Калома]]
* {{Сцяг Гібралтара|20px}} [[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн &lt;small&gt;Гібралтар&lt;/small&gt;]]
|}
;Другі кваліфікацыйны раўнд
{|
|-
|
* {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Спарта Прага|Спарта &lt;small&gt;Прага&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Румыніі|20px}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа &lt;small&gt;Бухарэст&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі &lt;small&gt;Тэль-Авіў&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ &lt;small&gt;Барысаў&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Легія Варшава|Легія &lt;small&gt;Варшава&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама &lt;small&gt;Заграб&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]
* {{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык &lt;small&gt;Глазга&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан &lt;small&gt;Бялград&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Славакіі|20px}} [[ФК Слован Браціслава|Слован &lt;small&gt;Браціслава&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Стромсгадсэт|Стромсгадсэт &lt;small&gt;Драмен&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац &lt;small&gt;Разград&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Венгрыі|20px}} [[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
* {{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Марыбар|Марыбар]]
* {{Сцяг Грузіі|20px}} [[ФК Дынама Тбілісі|Дынама &lt;small&gt;Тбілісі&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Карабах Агдам|Карабах &lt;small&gt;Агдам&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК &lt;small&gt;Хельсінкі&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[ФК Зрынскі Мостар|Зрынскі &lt;small&gt;Мостар&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Малдовы|20px}} [[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф &lt;small&gt;Ціраспаль&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Ірландыі|20px}} [[ФК Сэнт-Патрыкс Атлетык|Сэнт-Патрыкс Атлетык &lt;small&gt;Дублін&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Літвы|20px}} [[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс &lt;small&gt;Вільнюс&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Актабэ|Актабэ]]
* {{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
* {{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Рэйк’явік|Рэйк'явік]]
* {{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[ФК Суцьеска Нікшыч|Суцьеска &lt;small&gt;Нікшыч&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Македоніі|20px}} [[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкі &lt;small&gt;Скоп'е&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў &lt;small&gt;Корча&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Мальты|20px}} [[ФК Валета|Валета]]
* {{Сцяг Люксембурга|20px}} [[ФК Ф91 Дзюдзеланж|Ф91 Дзюдзеланж]]
* {{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}} [[ФК Кліфтанвіл Белфаст|Кліфтанвіл &lt;small&gt;Белфаст&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Уэльса|20px}} [[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс &lt;small&gt;Освэстры&lt;/small&gt;]]
|}

;Трэці кваліфікацыйны раўнд
{|
|-
|
* {{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ &lt;small&gt;Нікасія&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Ольбарг|Ольбарг]]
* {{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул &lt;small&gt;Зальцбург&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Ліль|Ліль]]
* {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро &lt;small&gt;Днепрапятроўск&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт &lt;small&gt;Санкт-Пецярбург&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК Феенорд|Феенорд &lt;small&gt;Ротэрдам&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Турцыі|20px}} [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ &lt;small&gt;Стамбул&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Стандард Льеж|Стандард &lt;small&gt;Льеж&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос &lt;small&gt;Афіны&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[ФК Грасхопер Цюрых|Грасхопер &lt;small&gt;Цюрых&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК АЭЛ Лімасол|АЭЛ &lt;small&gt;Лімасол&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|}

;Раўнд плэй-оф
{|
|-
|
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык &lt;small&gt;Більбаа&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Порту|Порту]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер &lt;small&gt;Леверкузен&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Напалі|Напалі &lt;small&gt;Неапаль&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал &lt;small&gt;Лондан&lt;/small&gt;]]
|}

;Групавы раўнд
{|
|-
|
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал &lt;small&gt;Мадрыд&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка &lt;small&gt;Мадрыд&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Барселона|Барселона]]
* {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
* {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]
* {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі &lt;small&gt;Лондан&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя &lt;small&gt;Мюнхен&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія &lt;small&gt;Дортмунд&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке 04 &lt;small&gt;Гельзенкірхен&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус &lt;small&gt;Турын&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Рома|Рома]]
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка &lt;small&gt;Лісабон&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг &lt;small&gt;Лісабон&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ &lt;small&gt;Парыж&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]
* {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр &lt;small&gt;Данецк&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА &lt;small&gt;Масква&lt;/small&gt;]]
|
* {{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс &lt;small&gt;Амстэрдам&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Турцыі|20px}} [[ФК Галатасарай|Галатасарай &lt;small&gt;Стамбул&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Андэрлехт|Андэрлехт &lt;small&gt;Брусель&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос &lt;small&gt;Пірэй&lt;/small&gt;]]
* {{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[ФК Базель|Базель]]
|}

== Расклад ==
Усе цырымоніі лёсаванняў пройдуць у штаб-кватэры УЕФА ў [[Ньён]]е ([[Швейцарыя]]), за выключэннем лёсавання групавой стадыі.

{| Class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;text-align: center&quot;
|-
! Стадыя
! Раўнд
! Лёсаванне
! Першы матч
! Матч у адказ
|-
| Rowspan = 3 | Кваліфікацыя
| Першы раўнд
| Rowspan = 2 | 23 чэрвеня 2014 года
| 1-2 ліпеня 2014
| 8-9 ліпеня 2014
|-
| Другі раўнд
| 15-16 ліпеня 2014
| 22-23 ліпеня 2014
|-
| Трэці раўнд
| 18 ліпеня 2014
| 29-30 ліпеня 2014
| 5-6 жніўня 2014
|-
| Плэй-оф
| Раўнд Плэй-оф
| 8 жніўня 2014
| 19-20 жніўня 2014
| 26-27 жніўня 2014
|-
| Rowspan = 6 | Групавая стадыя
| Тур 1
| Rowspan = 6 | 28 жніўня 2014 &lt;br&gt; ([[Манака]])
| Colspan = 2 | 16-17 верасня 2014 года
|-
| Тур 2
| Colspan = 2 | 30 верасня-1 кастрычніка 2014
|-
| Тур 3
| Colspan = 2 | 21-22 кастрычніка 2014 года
|-
| Тур 4
| Colspan = 2 | 4-5 лістапада 2014 года
|-
| Тур 5
| Colspan = 2 | 25-26 лістапада 2014
|-
| Тур 6
| Colspan = 2 | 9-10 снежня 2014
|-
| Rowspan = 4 | Плэй-оф
| 1/8 фіналу
| 15 снежня 2014
| 17-18 і 24-25 лютага 2015
| 10-11 і 17-18 сакавіка 2015
|-
| 1/4 фіналу
| 20 сакавіка 2015
| 14-15 красавіка 2015
| 21-22 красавіка 2015
|-
| 1/2 фіналу
| Rowspan = 2 | 24 красавіка 2015
| 5-6 мая 2015
| 12-13 мая 2015
|-
| Фінал
| Colspan = 2 | 6 чэрвеня 2015 на [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскім стадыёне]], [[Берлін]]
|}

== Кваліфікацыя == 
{{main | Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015. Кваліфікацыя}}

=== Першы кваліфікацыйны раўнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Санта Калома|Санта Калома]]''' {{Сцяг Андоры|20px}}
|
|{{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Бананц|Бананц]] 
| align=center |1:0
| align=center |{{Comment|2:3|8 ліпеня}}
| align=center |''3:3''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Ла Фіярыта|Ла Фіярыта]] {{Сцяг Сан-Марына|20px}}
|
|{{Сцяг Эстоніі|20px}} '''[[ФК Левадыя Талін|Левадыя Талін]]'''
| align=center |0:1
| align=center |{{Comment|0:7|8 ліпеня}}
| align=center |''0:1''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]] {{Сцяг Гібралтара|20px}}
|
|{{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}} '''[[ХБ Торсхаўн]]'''
| align=center |1:1
| align=center |{{Comment|2:5|8 ліпеня}}
| align=center |''3:6''
|}

{{Hider
|title = '''1-ы кваліфікацыйны раўнд'''
|title-style = background-color: Silver; font-weight: bold;
|content-style = background-color: ghostwhite; text-align: left;
|hidden = 1
|content = 
{{Футбольныматч
| bg=#EEE9E9
| дата=[[1 ліпеня]] [[2014]]
| час= 20:00
| стадыён='''Стадыён:''' [[Камунале Андора-ла-Велья]],&lt;br/&gt;[[Выява:Escut d'Andorra la Vella.svg|18px]]  [[Андора-ла-Велья]]
| гледачоў=
| арбітр= {{Сцяг Даніі|20px}} Енс Мае 
| каманда1=[[ФК Санта Калома|Санта Калома]] {{Сцяг Андоры|20px}}
| каманда2={{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Бананц|Бананц]] 
| лік=1:0 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Марк Пуёль|Пуёль]] {{гол|5}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000544/match=2014127/index.html Справаздача]
}} 
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFAFA
| дата=[[1 ліпеня]] [[2014]]
| час= 20:30
| стадыён='''Стадыён:''' [[Алімпійскі стадыён, Сэравале|Алімпійскі стадыён]],&lt;br/&gt;[[Выява:Serravalle.JPG|18px]]  [[Сэравале]]
| гледачоў=
| арбітр={{Сцяг Македоніі|20px}} Дыян Якімоўскі 
| каманда1=[[ФК Ла Фіярыта|Ла Фіярыта]] {{Сцяг Сан-Марына|20px}}
| каманда2={{Сцяг Эстоніі|20px}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя Талін]]
| лік=0:1 &lt;small&gt;(0:0)&lt;/small&gt;
| галы1= 
| галы2= [[Хейка Там|Там]] {{гол|90+3}}
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000544/match=2014129/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#EEE9E9
| дата=[[2 ліпеня]] [[2014]]
| час= 20:00
| стадыён='''Стадыён:''' [[Вікторыя (стадыён, Гібралтар)|Вікторыя]],&lt;br/&gt;[[Выява:Coat of arms of Gibraltar1.svg|18px]]  [[Гібралтар]]
| гледачоў=
| арбітр={{Сцяг Бельгіі|20px}} Аляксандар Букат 
| каманда1=[[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]] {{Сцяг Гібралтара|20px}}
| каманда2={{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}} [[ХБ Торсхаўн]]
| лік=1:1 &lt;small&gt;(1:0)&lt;/small&gt;
| галы1= Джозеф Чыпаліна {{гол|18|пен}}
| галы2= Леві Хансен {{гол|71}}
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000544/match=2014128/index.html Справаздача]
}} 
}}

=== Другі кваліфікацыйны раўнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]''' {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
| {{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]
| align=center |0:0
| align=center |1:1
| align=center |''1:1''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]''' {{Сцяг Ізраіля|20px}}
|
| {{Сцяг Андоры|20px}} [[ФК Санта Калома|Санта Калома]]
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |''3:0''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Дынама Тбілісі|Дынама Тбілісі]] {{Сцяг Грузіі|20px}}
|
|{{Сцяг Казахстана|20px}} '''[[ФК Актабэ|Актабэ]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:3
| align=center |''0:4''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Зрынскі Мостар|Зрынскі]] {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
| {{Сцяг Славеніі|20px}} '''[[ФК Марыбар|Марыбар]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:2
| align=center |''0:2''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф Ціраспаль]]''' {{Сцяг Малдовы|20px}}
|
| {{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[ФК Суцьеска Нікшыч|Суцьеска]]
| align=center |2:0
| align=center |3:0
| align=center |''5:0''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]]''' {{Сцяг Чэхіі|20px}}
|
| {{Сцяг Эстоніі|20px}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя &lt;small&gt;Талін&lt;/small&gt;]]
| align=center |7:0
| align=center |1:1
| align=center |''8:1''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Мальмё|Мальмё]]''' {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
| {{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
| align=center |0:0
| align=center |1:0
| align=center |''1:0''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Слован Браціслава|Слован Браціслава]]''' {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
| {{Сцяг Уэльса|20px}} [[ФК Нью-Сэйнтс Освэстры|Нью-Сэйнтс]]
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |''3:0''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Сэлтык Глазга|Сэлтык]]''' {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
| {{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Рэйк’явік|Рэйк'явік]]
| align=center |1:0
| align=center |4:0
| align=center |''5:0''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Кліфтанвіл Белфаст|Кліфтанвіл]] {{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}}
|
| {{Сцяг Венгрыі|20px}} '''[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:2
| align=center |''0:2''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Партызан Бялград|Партызан Бялград]]''' {{Сцяг Сербіі|20px}}
|
| {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}} [[ХБ Торсхаўн]]
| align=center |3:0
| align=center |3:1
| align=center |''6:1''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Легія Варшава|Легія]]''' {{Сцяг Польшчы|20px}}
|
| {{Сцяг Ірландыі|20px}} [[ФК Сэнт-Патрыкс Атлетык Дублін|Сэнт-Патрыкс Атлетык]]
| align=center |1:1
| align=center |5:0
| align=center |''5:0''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Работнічкі Скоп’е|Работнічкі]] {{Сцяг Македоніі|20px}}
|
| {{Сцяг Фінляндыі|20px}} '''[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]'''
| align=center |0:0
| align=center |1:2
| align=center |''1:2''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
| {{Сцяг Літвы|20px}} [[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс]]
| align=center |2:0
| align=center |2:0
| align=center |''4:0''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]''' {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
| {{Сцяг Люксембурга|20px}} [[ФК Ф91 Дзюдзеланж|Ф91 Дзюдзеланж]]
| align=center |4:0
| align=center |1:1
| align=center |''5:1''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Валета|Валета]] {{Сцяг Мальты|20px}}
|
| {{Сцяг Азербайджана|20px}} '''[[ФК Карабах Агдам|Карабах]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:4
| align=center |''0:5''
|-
| align=center |17
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Стромсгадсэт|Стромсгадсэт]] {{Сцяг Нарвегіі|20px}}
|
| {{Сцяг Румыніі|20px}} '''[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:2
| align=center |''0:3''
|}

=== Трэці кваліфікацыйны раўнд ===

==== Нечэмпіёнская кваліфікацыя ==== 
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК АЭЛ Лімасол|АЭЛ Лімасол]] {{Сцяг Кіпра|20px}}
|
| {{Сцяг Расіі|20px}} '''[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт Санкт-Пецярбург]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:3
| align=center |''1:3''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]] {{Сцяг Украіны|20px}}
|
| {{Сцяг Даніі|20px}} '''[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:2
| align=center |''0:2''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Феенорд|Феенорд]] {{Сцяг Нідэрландаў|20px}}
|
|{{Сцяг Турцыі|20px}} '''[[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:3
| align=center |''2:5''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Грасхопер Цюрых|Грасхопер]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
| {{Сцяг Францыі|20px}} '''[[ФК Ліль|Ліль]]'''
| align=center |0:2
| align=center |1:1
| align=center |''1:3''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Стандард Льеж|Стандард Льеж]]''' {{Сцяг Бельгіі|20px}}
|
| {{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]
| align=center |0:0
| align=center |2:1
| align=center |''2:1''
|}

==== Чэмпіёнская кваліфікацыя ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Карабах Агдам|Карабах]] {{Сцяг Азербайджана|20px}}
|
| {{Сцяг Аўстрыі|20px}} '''[[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул Зальцбург]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:2
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] {{Сцяг Венгрыі|20px}}
|
| {{Сцяг Беларусі|20px}} '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]'''
| align=center |1:0
| align=center |1:3
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Слован Браціслава|Слован Браціслава]]''' {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} [[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф Ціраспаль]]
| align=center |2:1
| align=center |0:0
| align=center |''2:1''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ольбарг|Ольбарг]]''' {{Сцяг Даніі|20px}}
|
| {{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
| align=center |0:1
| align=center |2:0
| align=center |''2:1''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Легія Варшава|Легія Варшава]] {{Сцяг Польшчы|20px}}
|
| {{Сцяг Шатландыі|20px}} '''[[ФК Сэлтык Глазга|Сэлтык]]'''
| align=center |4:1
| align=center |0:3 &lt;small&gt;(т.п.)&lt;/small&gt;
| align=center |''4:4''&lt;sup&gt;{{ref|а|[а]}}&lt;/sup&gt;
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Актабэ|Актабэ]] {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
| {{Сцяг Румыніі|20px}} '''[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]]'''
| align=center |2:2
| align=center |1:2
| align=center |''3:4''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Марыбар|Марыбар]]''' {{Сцяг Славеніі|20px}}
|
| {{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]
| align=center |1:0
| align=center |2:2
| align=center |''3:2''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]] {{Сцяг Фінляндыі|20px}}
|
| {{Сцяг Кіпра|20px}} '''[[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]'''
| align=center |2:2
| align=center |0:2
| align=center |''2:4''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Спарта Прага|Спарта]] {{Сцяг Чэхіі|20px}}
|
| {{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК Мальмё|Мальмё]]'''
| align=center |4:2
| align=center |0:2
| align=center |''4:4''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]''' {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
| {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан Бялград]]
| align=center |0:0
| align=center |2:2
| align=center |''2:2''
|}

{{Note|а}} 8 жніўня [[УЕФА]] прысудзіў [[ФК Легія Варшава|«Легіі»]] тэхнічную паразу ў матчы ў адказ трэцяга кваліфікацыйнага раўнда супраць [[ФК Сэлтык Глазга|«Сэлтыка»]] (матч скончыўся з лікам 0:2 на карысць польскай каманды). Прычынай таму стаў удзел дыскваліфікаванага абаронцы Барташа Берашыньскага, які выйшаў на замену на 86 хвіліне сустрэчы. [[ФК Легія Варшава|«Легія»]] працягне выступ у раўндзе плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]].

=== Раўнд плэй-оф ===
Раўнд плэй-оф кваліфікацые падзелены на дзве асобныя секцыі: &quot;Шлях чэмпіёнаў&quot; (Чэмпіёнская кваліфікацыя) і &quot;Шлях прадстаўнікоў ліг&quot; (Нечэмпіёнская кваліфікацыя). Прайграўшыя каманды з абедзвюх секцый пападаюць у групавую стадыю Лігі Еўропы сезона 2014/15.

Усяго ў раўндзе плэй-оф гуляюць 20 каманд.

==== Чэмпіёнская кваліфікацыя ==== 
'''&quot;Шлях чэмпіёнаў&quot;''':

10 пераможцаў чэмпіёнскай кваліфікацыі трэцяга кваліфікацыйнага раўнда.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Марыбар|Марыбар]]''' {{Сцяг Славеніі|20px}}
|
| {{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]
| align=center |1:1
| align=center |1:0
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]] {{Сцяг Аўстрыі|20px}}
|
| {{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК Мальмё|Мальмё]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:3
| align=center |'''2:4'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Ольбарг|Ольбарг]] {{Сцяг Даніі|20px}}
|
|{{Сцяг Кіпра|20px}} '''[[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:4
| align=center |'''1:5'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]] {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
| {{Сцяг Балгарыі|20px}} '''[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:1
| align=center |'''1:1 &lt;small&gt;(5:6)&lt;/small&gt;'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Слован Браціслава|Слован]] {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
| {{Сцяг Беларусі|20px}} '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:3
| align=center |'''1:4'''
|}

==== Нечэмпіёнская кваліфікацыя ====

'''&quot;Шлях прадстаўнікоў ліг&quot;'''

Пяць каманд, якія пачынаюць з гэтага этапа і пяць каманд пераможцаў нечэмпіёнскай кваліфікацыі трэцяга кваліфікацыйнага раўнда.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]] {{flagicon|TUR}}
|
| {{flagicon|Англія}} '''[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Стандард Льеж|Стандард]] {{flagicon|BEL}} 
|
| {{flagicon|RUS}} '''[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:3
| align=center |'''0:4'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Капенгаген|Капенгаген]] {{Сцяг Даніі|20px}}
|
|{{flagicon|GER}} '''[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]'''
| align=center |2:3
| align=center |0:4
| align=center |'''2:7'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Ліль|Ліль]] {{flagicon|FRA}} 
|
| {{flagicon|Партугалія}} '''[[ФК Порту|Порту]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:2
| align=center |'''0:3'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Напалі|Напалі]] {{flagicon|ITA}} 
|
| {{flagicon|ESP}} '''[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык]]'''
| align=center |1:1
| align=center |1:3
| align=center |'''2:4'''
|}

== Групавы этап == 
{{main|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015. Групавы этап}}
{{На карце+ |Еўропа |width=600 |float=right |caption=Размяшчэнне каманд групавога этапу ''' Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014-15'''&lt;br /&gt; [[File:Brown pog.svg|8px]] Карычневы: Група А; [[File:Red pog.svg|8px]] Чырвоны: Група B; [[File:Orange pog.svg|8px]] Аранжавы: Група C; [[File:Yellow pog.svg|8px]] Жоўты: Група D; [[File:Green pog.svg|8px]] Зялёны: Група E; [[File:Blue pog.svg|8px]] Сіні: Група F; [[File:Purple pog.svg|8px]] Фіялетавы: Група G; [[File:Pink pog.svg|8px]] Ружовы: Група H.
|places=
&lt;!--Spain--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=40.401719|long=-3.720606|label={{small|[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]}}|mark=Brown pog.svg|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=41.38087|long=2.122802|label={{small|[[ФК Барселона|Барселона]]}}|mark=Blue pog.svg|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=43.264284|long=-2.950366|label={{small|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык]]}}|mark=Pink pog.svg|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=40.45306|long=-3.68835|label={{small|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]}}|mark=Red pog.svg|position=bottom}}
&lt;!--England--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=51.481667|long=-0.191111|label={{small|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]}}|mark=Yellow pog.svg|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.481667|long=-0.191111|label={{small|[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]}}|mark=Purple pog.svg|position=left}}
{{На карце~|Еўропа|lat=53.430819|long=-2.960828|label={{small|[[ФК Ліверпул|Ліверпул]]}}|mark=Red pog.svg|position=left}}
{{На карце~|Еўропа|lat=53.483056|long=-2.200278|label={{small|[[ФК Манчэстэр Сіці|Ман. Сіці]]}}|mark=Green pog.svg|position=}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=48.218775|long=11.624753|label={{small|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]}}|mark=Green pog.svg|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.038256|long=7.002206|label={{small|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]}}|mark=Orange pog.svg|position=bottom}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.492569|long=7.451842|label={{small|[[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]}}|mark=Yellow pog.svg|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.554503|long=7.067589|label={{small|[[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке]]}}|mark=Purple pog.svg|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=45.109444|long=7.641111|label={{small|[[ФК Ювентус|Ювентус]]}}|mark=Brown pog.svg|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=41.933886|long=12.454786|label={{small|[[ФК Рома|Рома]]}}|mark=Green pog.svg|position=}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=38.752678|long=-9.184681|label={{small|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]}}|mark=Orange pog.svg|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=41.161758|long=-8.583933|label={{small|[[ФК Порту|Порту]]}}|mark=Pink pog.svg|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=38.761194|long=-9.160783|label={{small|[[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]}}|mark=Purple pog.svg|position=bottom}}
&lt;!--France--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=43.727606|long=7.415614|label={{small|[[ФК Манака|Манака]]}}|mark=Orange pog.svg|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=48.841389|long=2.253056|label={{small|[[ФК Пары Сэн-Жэрмэн|ПСЖ]]}}|mark=Blue pog.svg|position=left}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=48.020833|long=37.809722|label={{small|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр]]}}|mark=Pink pog.svg|position=}}
&lt;!--Russia--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=55.791389|long=37.516111|label={{small|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]]}}|mark=Green pog.svg|position=right}}
{{На карце~|Еўропа|lat=59.951921|long=30.28627|label={{small|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]}}|mark=Orange pog.svg|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=52.314167|long=4.941944|label={{small|[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]}}|mark=Blue pog.svg|position=}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=41.102869|long=28.990419|label={{small|[[ФК Галатасарай|Галатасарай]]}}|mark=Yellow pog.svg|position=}}
&lt;!--Belgium--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=50.834194|long=4.298361|label={{small|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]}}|mark=Yellow pog.svg|position=left}}
&lt;!--Greece--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=37.946447|long=23.664317|label={{small|[[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]}}|mark=Brown pog.svg|position=}}
&lt;!--Switzerland--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=47.541575|long=7.620181|label={{small|[[ФК Базель|Базель]]}}|mark=Red pog.svg|position=}}
&lt;!--Cyprus--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=35.114542|long=33.362864|label={{small|[[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]}}|mark=Blue pog.svg|position=right}}
&lt;!--Belarus--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=54.1135|long=28.2831|label={{small|[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]}}|mark=Pink pog.svg|position=right}}
&lt;!--Sweden--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=55.583611|long=12.987778|label={{small|[[ФК Мальмё|Мальмё]]}}|mark=Brown pog.svg|position=right}}
&lt;!--Bulgaria--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=43.5347|long=26.5276|label={{small|[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]}}|mark=Red pog.svg|position=right}}
&lt;!--Slovenia--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=46.6500|long=15.6500|label={{small|[[ФК Марыбар|Марыбар]]}}|mark=Purple pog.svg|position=right}}
}}

Лёсаванне групавога этапу адбылася ў [[Манака]] [[28 жніўня]] [[2014]] году.&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2137672.html Holders Real Madrid draw Liverpool in group stage {{ref-en}}]&lt;/ref&gt; 32 каманды былі размеркаваны на чатыры карзіны на падставе клубнага рэйтынга УЕФА 2014,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/season=2014/index.html |title=Club coefficients 2013/14 {{ref-en}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402165226/https://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/season=2014/index.html |archive-date=2 красавіка 2019 |access-date=4 верасня 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2014.html |title=UEFA Team Ranking 2014 {{ref-en}} |access-date=4 верасня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161205185023/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/data/method4/trank2014.html |archivedate=5 снежня 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; з пераможцам мінулага сезона ў першай карзіне аўтаматычна. Затым былі складзеныя восем груп па чатыры каманды, з абмежаваннем, што каманды з адной краіны не могуць гуляць адзін супраць аднаго.

У кожнай групе, каманды будуць гуляць адзін супраць аднаго дома і ў гасцях па кругавым фармаце. Матчы пройдуць 16-17 верасня, 30 верасня-1 кастрычніка, 21-22 кастрычніка, 4-5 лістапада, 25-26 лістапада, і 9-10 снежня 2014 года. Першыя дзве каманды з кожнай групы пройдуць у 1/16 фіналу [[Ліга Чэмпіёнаў УЕФА|Лігі Чэмпіёнаў УЕФА]], у той час як каманды заняўшыя трэція месцы прадоўжаць выступ у 1/32 фіналу [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]].

У агульнай складанасці 18 нацыянальных асацыяцый будуць прадстаўлены на групавым этапе. [[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац Разград]] і [[ФК Мальмё|Мальмё]] з'яўляюцца дэбютантамі групавога этапа.

Каманды, якія кваліфікуюцца ў групавы этап таксама ўдзельнічаюць у моладзевай Лізе Чэмпіёнаў УЕФА 2014-15, турнір даступны гульцам ва ўзросце да 19 гадоў.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Ключ да колераў ў табліцах груп
|-bgcolor=#54FF9F
|Пераможцы груп і каманды, якія занялі другія месцы праходзяць у 1/8 фіналу турніру
|-bgcolor=#79CDCD
|Каманды, якія занялі трэція месцы ў сваіх групах пераходзяць у [[Ліга Еўропы УЕФА 2014-2015 гадоў#1/16 фіналу|1/16 фіналу Лігі Еўропы УЕФА]]
|}

=== Група A ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ESP}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]
| ~ || 1:0 || 4:0 || 5:0
| 6 || 4 || 1 || 1 || 14:3 || +11 || '''13'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|ITA}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
| 0:0 || ~ || 3:2 ||2:0
| 6 || 3 || 1 || 2 || 7:4 || +3 || '''10'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|GRE}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]
|  3:2|| 1:0 || ~ || 4:2
| 6 || 3 || 0 || 3 || 10:13 || -3 || '''9'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|SWE}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]
| 0:2 || 0:2 || 2:0 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 4:15 || -11 || '''3'''
|}

=== Група B ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ESP}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
| ~ || 5:1 || 1:0 || 4:0
| 6 || 6 || 0 || 0 || 16:2 || +14 || '''18'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|SUI}} [[ФК Базель|Базель]]
| 0:1 || ~ || 1:0 || 4:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 7:8 || -1 || '''7'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Англія}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]
| 0:3 || 1:1 || ~ || 2:1
| 6 || 1 || 2 || 3 || 5:9 || -4 || '''5'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Балгарыя}} [[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]
| 1:2 || 1:0 || 2:2 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 5:14 || -9 || '''4'''
|}

=== Група C ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|FRA}} [[ФК Манака|Манака]]
| ~ || 1:0 || 2:0 || 0:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 4:1 || 3 || '''11'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|GER}} [[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]
| 0:1 || ~ || 2:0 || 3:1
| 6 || 3 || 1 || 2 || 7:4 || 3 || '''10'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; |  {{Сцяг|RUS}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]
| 0:0 || 1:2 || ~ || 1:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 4:6 || -2 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка]]
| 1:0 || 0:0 || 0:2 || ~
| 6 || 1 || 2 || 3 || 2:6 || -4 || '''5'''
|}

=== Група D ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; |  {{Сцяг|GER}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]
| ~ || 2:0 || 1:1 || 4:1
| 6 || 4 || 1 || 1 || 14:4 || 10 || '''13'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Англія}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]
| 2:0 || ~ || 3:3 || 4:1
| 6 || 4 || 1 || 1 || 15:8 || 7 || '''13'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|BEL}} [[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]
| 0:3 || 1:2 || ~ || 2:0
| 6 || 1 || 3 || 2 || 8:10 || -2 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|TUR}} [[ФК Галатасарай|Галатасарай]]
| 0:4 || 1:4 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 1 || 5 || 4:19 || -15 || '''1'''
|}

=== Група E ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|GER}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
| ~ || 1:0 || 2:0 || 3:0
| 6 || 5 || 0 || 1 || 16:4 || 12 || '''15'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Англія}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
| 3:2 || ~ || 1:1 || 1:2
| 6 || 2 || 2 || 2 || 9:8 || 1 || '''8'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ITA}} [[ФК Рома|Рома]]
| 1:7 || 0:2 || ~ || 5:1
| 6 || 1 || 2 || 3 || 8:14 || -6 || '''5'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|RUS}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]]
|  0:1|| 2:2 || 1:1 || ~
| 6 || 1 || 2 || 3 || 6:13 || -7 || '''5'''
|}

=== Група F ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
| ~ || 3:1 || 3:1 || 1:0
| 6 || 5 || 0 || 1 || 15:5 || 10 || '''15'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|FRA}} [[ФК Пары Сэн-Жэрмэн|ПСЖ]]
| 3:2 || ~ || 3:1 || 1:0
| 6 || 4 || 1 || 1 || 10:7 || 3 || '''13'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|NED}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]
| 0:2 || 1:1 || ~ || 4:0
| 6 || 1 || 2 || 3 || 8:10 || -2 || '''5'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Кіпр}} [[ФК АПОЭЛ Нікасія|АПОЭЛ]]
| 0:4 || 0:1 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 1 || 5 || 1:12 || -11 || '''1'''
|}

=== Група G ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Англія}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]
| ~ || 1:1 || 3:1 || 6:0
| 6 || 4 || 2 || 0 || 17:3 || 14 || '''14'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|GER}} [[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке 04]]
| 0:5 || ~ || 4:3 || 1:1
| 6 || 2 || 2 || 2 || 9:14 || -5 || '''8'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]
| 0:1 || 4:2 || ~ || 3:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 12:12 || 0 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|SLO}} [[ФК Марыбар|Марыбар]]
| 1:1 || 0:1 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 3 || 3 || 4:13 || -9 || '''3'''
|}

=== Група H ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Порту|Порту]]
| ~ || 1:1 || 2:1 || 6:0
| 6 || 4 || 2 || 0 || 16:4 || 12 || '''14'''
|- bgcolor=&quot;#54FF9F&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|UKR}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр]]
| 2:2 || ~ || 0:1 || 5:0
| 6 || 2 || 3 || 1 || 15:4 || 11 || '''9'''
|-bgcolor=&quot;#79CDCD&quot;
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|ESP}} [[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык]]
| 0:2 || 0:0 || ~ || 2:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 5:6 || -1 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|BLR}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
| 0:3 || 0:7 || 2:1 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 2:24 || -22 || '''3'''
|}

== Плэй-оф == 
{{main|Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015. Плэй-оф}}

{{Турнір16-2матчы
| team-width      = 210
| nowrap          = yes

| RD1             = [[#1/8 фіналу|1/8 фіналу]]
| RD2             = [[#1/4 фіналу|Чвэрцьфіналы]]
| RD3             = [[#1/2 фіналу|Паўфіналы]]
| RD4             = [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015|Фінал]]

| RD1-team01      = {{Сцяг Італіі}} '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]'''
| RD1-score01-1   = 2
| RD1-score01-2   = 3
| RD1-score01-agg = 5
| RD1-team02      = {{Сцяг Германіі}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]
| RD1-score02-1   = 1
| RD1-score02-2   = 0
| RD1-score02-agg = 1

| RD1-team03      = {{Сцяг Англіі}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]
| RD1-score03-1   = 1
| RD1-score03-2   = 2
| RD1-score03-agg = 3
| RD1-team04      = {{Сцяг Францыі}} '''[[ФК Манака|Манака]]''' {{Comment|(гв)|Гол на выездзе}}
| RD1-score04-1   = 3
| RD1-score04-2   = 0
| RD1-score04-agg = 3

| RD1-team05      = {{Сцяг Германіі}} [[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер Леверкузен]]
| RD1-score05-1   = 1
| RD1-score05-2   = 0
| RD1-score05-agg = 1 {{Small|(2)}}
| RD1-team06      = {{Сцяг Іспаніі}} '''[[Атлетыка Мадрыд]]''' {{Comment|(п)|Перамога па пенальці}}
| RD1-score06-1   = 0
| RD1-score06-2   = 1
| RD1-score06-agg = 1 {{Small|(3)}}

| RD1-team07      = {{Сцяг Германіі}} [[ФК Шальке 04|Шальке 04]]
| RD1-score07-1   = 0
| RD1-score07-2   = 4
| RD1-score07-agg = 4
| RD1-team08      = {{Сцяг Іспаніі}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]'''
| RD1-score08-1   = 2
| RD1-score08-2   = 3
| RD1-score08-agg = 5

| RD1-team09      = {{Сцяг Францыі}} '''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]''' {{Comment|(гв)|Гол на выездзе}}
| RD1-score09-1   = 1
| RD1-score09-2   = 2
| RD1-score09-agg = 3
| RD1-team10      = {{Сцяг Англіі}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]
| RD1-score10-1   = 1
| RD1-score10-2   = 2
| RD1-score10-agg = 3

| RD1-team11      = {{Сцяг Англіі}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
| RD1-score11-1   = 1
| RD1-score11-2   = 0
| RD1-score11-agg = 1
| RD1-team12      = {{Сцяг Іспаніі}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| RD1-score12-1   = 2
| RD1-score12-2   = 1
| RD1-score12-agg = 3

| RD1-team13      = {{Сцяг Швейцарыі}} [[ФК Базель|Базель]]
| RD1-score13-1   = 1
| RD1-score13-2   = 0
| RD1-score13-agg = 1
| RD1-team14      = {{Сцяг Партугаліі}} '''[[ФК Порту|Порту]]'''
| RD1-score14-1   = 1
| RD1-score14-2   = 4
| RD1-score14-agg = 5

| RD1-team15      = {{Сцяг Украіны}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]]
| RD1-score15-1   = 0
| RD1-score15-2   = 0
| RD1-score15-agg = 0
| RD1-team16      = {{Сцяг Германіі}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]'''
| RD1-score16-1   = 0
| RD1-score16-2   = 7
| RD1-score16-agg = 7

| RD2-team01      = {{Сцяг Італіі}} '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]'''
| RD2-score01-1   = 1
| RD2-score01-2   = 0
| RD2-score01-agg = 1
| RD2-team02      = {{Сцяг Францыі}} [[ФК Манака|Манака]]
| RD2-score02-1   = 0
| RD2-score02-2   = 0
| RD2-score02-agg = 0

| RD2-team03      = {{Сцяг Іспаніі}} [[Атлетыка Мадрыд]]
| RD2-score03-1   = 0
| RD2-score03-2   = 0
| RD2-score03-agg = 0
| RD2-team04      = {{Сцяг Іспаніі}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]'''
| RD2-score04-1   = 0
| RD2-score04-2   = 1
| RD2-score04-agg = 1

| RD2-team05      = {{Сцяг Францыі}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
| RD2-score05-1   = 1
| RD2-score05-2   = 0
| RD2-score05-agg = 1
| RD2-team06      = {{Сцяг Іспаніі}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| RD2-score06-1   = 3
| RD2-score06-2   = 2
| RD2-score06-agg = 5

| RD2-team07      = {{Сцяг Партугаліі}} [[ФК Порту|Порту]]
| RD2-score07-1   = 3
| RD2-score07-2   = 1
| RD2-score07-agg = 4
| RD2-team08      = {{Сцяг Германіі}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]'''
| RD2-score08-1   = 1
| RD2-score08-2   = 6
| RD2-score08-agg = 7

| RD3-team01      = {{Сцяг Італіі}} '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]'''
| RD3-score01-1   = 2
| RD3-score01-2   = 1
| RD3-score01-agg = 3
| RD3-team02      = {{Сцяг Іспаніі}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
| RD3-score02-1   = 1
| RD3-score02-2   = 1
| RD3-score02-agg = 2

| RD3-team03      = {{Сцяг Іспаніі}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| RD3-score03-1   = 3
| RD3-score03-2   = 2
| RD3-score03-agg = 5
| RD3-team04      = {{Сцяг Германіі}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
| RD3-score04-1   = 0
| RD3-score04-2   = 3
| RD3-score04-agg = 3

| RD4-team01      = {{flagicon|ITA}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
| RD4-score01     = 1
| RD4-team02      = {{flagicon|ESP}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| RD4-score02     = 3
}}

=== 1/8 фіналу ===

Першыя матчы былі згуляныя 17-18 і 24-25 лютага, а матчы ў адказ 10-11 і 17-18 сакавіка.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]''' {{Сцяг Францыі|20px}}
|
| {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]
| align=center |1:1
| align=center |2:2
| align=center |'''3:3''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]] {{Сцяг Англіі|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| align=center |1:2
| align=center |0:1
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[Баер 04 Леверкузен|Баер 04]] {{Сцяг Германіі|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:1
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;{{Comment|(2:3)|серыя пенальці}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''' {{Сцяг Італіі|20px}}
|
|{{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]
| align=center |2:1
| align=center |3:0
| align=center |'''5:1'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке 04]] {{Сцяг Германіі|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]'''
| align=center |0:2
| align=center |4:3
| align=center |'''4:5'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр]] {{Сцяг Украіны|20px}}
| 
|{{Сцяг Германіі|20px}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:7
| align=center |'''0:7'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]] {{Сцяг Англіі|20px}}
|
|{{Сцяг Францыі|20px}} '''[[ФК Манака|Манака]]'''
| align=center |1:3
| align=center |2:0
| align=center |'''3:3''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Базель|Базель]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Партугаліі|20px}} '''[[ФК Порту|Порту]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:4
| align=center |'''1:5'''
|}

=== 1/4 фіналу ===
Лёсаванне чвэрцьфіналаў адбылося [[20 сакавіка]] [[2015]]. Першыя матчы былі згуляныя [[14 красавіка|14]] і [[15 красавіка]], а другія [[21 красавіка|21]] і [[22 красавіка]] [[2015]].

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]] {{Сцяг Францыі|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| align=center |1:3
| align=center |0:2
| align=center |'''1:5'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]] {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Порту|Порту]] {{Сцяг Партугаліі|20px}}
|
|{{Сцяг Германіі|20px}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]'''
| align=center |3:1
| align=center |1:6
| align=center |'''4:7'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''' {{Сцяг Італіі|20px}}
| 
|{{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |'''1:0'''
|}

=== 1/2 фіналу ===

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Барселона|Барселона]]''' {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
| {{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
| align=center |3:0
| align=center |2:3
| align=center |'''5:3'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''' {{Сцяг Італіі|20px}}
|
| {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
| align=center |2:1
| align=center |1:1
| align=center |'''3:2'''
|}

=== Фінал === 
{{main|Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015}}

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[6 чэрвеня]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]],&lt;br/&gt;[[Берлін]]
| гледачоў= 70 442
| арбітр= {{Сцяг Турцыі}} [[Джунейт Чакыр]]
| каманда1=[[ФК Ювентус|Ювентус]] {{Сцяг|ITA}}
| каманда2={{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
| лік=1:3
| галы1= [[Альвара Марата|Марата]] {{гол|55}}
| галы2= {{гол|4}} [[Іван Ракіціч|Ракіціч]]&lt;br/&gt;{{гол|68}} [[Луіс Суарэс|Суарэс]]&lt;br/&gt;{{гол|90+7}} [[Неймар]]
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000552/match=2015227/prematch/player-lists/index.html Справаздача]
}}

== Спіс бамбардзіраў ==
{{main|Спіс бамбардзіраў Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015}}
===Асноўны турнір===

[[Image:Cristiano Ronaldo, 2012.JPG|thumb|Крыштыяну Раналду|150px]]
[[Image:LeoMessi.JPG|thumb|Ліянель Месі|150px]]

&lt;small&gt;''Па стане на 7 чэрвеня 2015''&lt;/small&gt;
;10 галоў
{|
|-
|
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} '''[[Неймар]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Іспаніі|15px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]''')&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Партугаліі|20px}} '''[[Крыштыяну Раналду]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Іспаніі|15px}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]''')&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} '''[[Ліянель Месі]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Іспаніі|15px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]''')&lt;/small&gt;
|}
;9 галоў
{|
|-
|
* {{Сцяг Бразіліі|20px}} '''[[Луіс Адрыяна]] &lt;small&gt;({{Сцяг Украіны|15px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]])&lt;/small&gt;'''
|}

;7 галоў
{|
|-
| 
* {{Сцяг Калумбіі|20px}} '''[[Джэксан Марцінес]] &lt;small&gt;({{Сцяг Партугаліі|15px}} [[ФК Порту|Порту]])'''&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Германіі|20px}} '''[[Томас Мюлер]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Германіі|15px}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]''')&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Уругвая|20px}} '''[[Луіс Суарэс]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Іспаніі|15px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]''')&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} '''[[Карлас Тэвес]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Італіі|15px}} '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''')&lt;/small&gt;
|}

;6 галоў
{|
|-
|
* {{Сцяг Аргенціны|20px}} '''[[Серхіа Агуэра]] &lt;small&gt;({{Сцяг Англіі|15px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]])&lt;/small&gt;'''
* {{Сцяг Францыі|20px}} '''[[Карым Бензема]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Іспаніі|15px}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]''')&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Уругвая|20px}} '''[[Эдынсан Кавані]] &lt;small&gt;({{Сцяг Францыі|15px}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]])&lt;/small&gt;'''
* {{Сцяг Польшчы|20px}} '''[[Роберт Левандоўскі]]''' &lt;small&gt;({{Сцяг Германіі|15px}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]''')&lt;/small&gt;
|}

===Кваліфікацыя і раўнд плэй-оф===
;8 галоў
{|
|-
|
* {{Сцяг Чэхіі|20px}} [[Давід Лафата]] &lt;small&gt;({{Сцяг Чэхіі|15px}} [[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]])&lt;/small&gt; (1)
|}

;5 галоў
{|
|-
| 
* {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Міраслаў Радавіч]] &lt;small&gt;({{Сцяг Польшчы|15px}} [[ФК Легія Варшава|Легія Варшава]])&lt;/small&gt;
|}

;3 галы
{|
|-
|
* {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Данка Лазавіч]] &lt;small&gt;({{Сцяг Сербіі|15px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан Бялград]])&lt;/small&gt;
* {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}} [[Леві Хансен]] &lt;small&gt;({{Сцяг Фарэрскіх астравоў|15px}} [[ХБ Торсхаўн]]&lt;/small&gt;)
|}

== Спіс асістэнтаў==
===Асноўны турнір===
===Кваліфікацыя і раўнд плэй-оф===

{{зноскі}}

==Спасылкі==
* [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html Афіцыйны сайт] {{ref-en}}

{{Ліга чэмпіёнаў УЕФА}}
{{Сезоны Лігі чэмпіёнаў УЕФА}}

[[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015| ]]</text>
      <sha1>0gt363obdfb08hihj6j7jyqt1puqla0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205267</id>
    <revision>
      <id>5212675</id>
      <parentid>4434791</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88432" sha1="b4226wq08vhy4484g1rc59g4zsr0a6x" xml:space="preserve">{{Картка сезона футбольнага турніру|
  | месца                  = 
  | гарады                 = 
  | стадыёны               = 
  | час адбору             = [[1 ліпеня]] — [[28 жніўня]] [[2014]]
  | час                    = [[18 верасня]] [[2014]] — [[27 мая]] [[2015]]
  | назва                  = 2014/15 UEFA Europa League
  | лога                   = Warsaw National Stadium before Germany - Italy (6).jpg
  | памер                  = 300px
  | подпіс                 = Варшаўскі стадыён, на якім прайшоў фінал.
  | удзельнікаў            = 162+33
  | удзельнікаў фінал      = 48+8
  | чэмпіён                = {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Севілья|Севілья]]
  | раз                    = 4
  | 2 месца                = {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]
  | фінал                  = [[Нацыянальны стадыён, Варшава|Нацыянальны стадыён]]&lt;br/&gt;[[Варшава]]
  | гульняў                = 205
  | гульняў адбор          = 
  | галоў                  = 548
  | галоў адбор            = 
  | гледачоў               = 4066128
  | бамбардзір             = {{Сцяг Бразіліі|20px}} [[Алан Карвалью|Алан]]&lt;br/&gt; {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Рамелу Лукаку]]
  | бамбардзір галоў       = 8
  | бамбардзір адбор       = 
  | бамбардзір адбор галоў = 
  | лепшы                  = 
  | папярэдні чэмпіянат    = [[Ліга Еўропы УЕФА 2013/2014|2013/14]]
  | наступны чэмпіянат     = [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/16]]
}}

'''Ліга Еўропы УЕФА 2014/15''' — 44-ы розыгрыш штогадовага клубнага турніру ў еўрапейскім футболе і 6-ы пад назвай Ліга Еўропы УЕФА. Фінальны матч адбыўся [[27 мая]] [[2015]] года на [[Нацыянальны стадыён, Варшава|Нацыянальным стадыёне]] ў [[Варшава|Варшаве]]&lt;ref&gt;[http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2015/final/index.html Фінал-2015:Варшава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522204304/http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2015/final/index.html |date=22 мая 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пераможцам, як і ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2013/2014|папярэднім сезоне]], стаў іспанскі клуб [[ФК Севілья|«Севілья»]], які ў фінале перамог украінскі [[ФК Дняпро Днепрапятроўск|«Дняпро»]] з лікам 3:2.

Гэта першы розыгрыш турніру, у якім клубы павінны адпавядаць [[Правілы фінансавай сумленнай гульні УЕФА|правілам фінансавай сумленнай гульні УЕФА]]&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/congress/news/newsid=1955575.html EURO reflected key football values] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
Клуб [[Гібралтар]]а, чыя [[Футбольная асацыяцыя Гібралтара|футбольная асацыяцыя]] была прынята ў якасці 54-га члена УЕФА на кангрэсе арганізацыі ў маі 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/congress/news/newsid=1956133.html Congress decisions bring Gibraltar on board] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, дэбютуе ў спаборніцтве&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/executivecommittee/news/newsid=1999120.html Strategic talks in Dubrovnik] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Удзельнікі == 
У розыгрышы Лігі Еўропы УЕФА 2014/2015 гадоў удзельнічаюць 195 каманд з 54 асацыяцый. Колькасць месцаў размяркоўваецца паводле [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]] пасля еўракубкавага сезона 2012/2013 гадоў.

Так у сезоне 2014/2015 месцы размяркоўваюцца наступным чынам: 
* Асацыяцыі з рангам 1-6 і 10-51 (акрамя Ліхтэнштэйна): 3 каманды; 
* Асацыяцыі з рангам 7-9: 4 каманды; 
* Асацыяцыі з рангам 52-53: 2 каманды; 
* Асацыяцыі Ліхтэнштэйна і Гібралтара: па 1 камандзе. 
Апроч іх у розыгрышы ўдзельнічаюць: 
* 15 каманд, якія прайгралі ў трэцім кваліфікацыйным раўндзе [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/15]]; 
* 10 каманд, якія прайгралі ў чацвёртым кваліфікацыйным раўндзе [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/15]]; 
* 8 каманд, якія занялі трэція месцы ў групавым раўндзе [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/15]]; 
* 3 каманды, якія занялі першыя тры месцы ў рэйтынгу фейр-плэй [[УЕФА]].

=== Рэйтынг асацыяцый === 
Рэйтынг футбольных асацыяцый і адпаведна размеркаванне месцаў у Лізе чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015 сярод краін фарміруецца на падставе [[Табліца каэфіцыентаў УЕФА|табліцы каэфіцыентаў УЕФА]], у якой для гэтага розыгрышу ўлічваюцца вынікі выступленняў клубаў у афіцыйных еўрапейскіх клубных спаборніцтвах з сезона 2009/2010 да сезона 2012/2013 уключна.&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/season=2013/index.html Country coefficients 2012/13] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428202535/http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/season=2013/index.html |date=28 красавіка 2015 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/crank2013.html UEFA Country Ranking 2013] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

{|
|-valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 1
| {{Сцяг Іспаніі}} [[Каралеўская іспанская футбольная федэрацыя|Іспанія]]
| Align = right | 88.025
| Align = center rowspan = 6 | 3
|-
!2
| {{Сцяг Англіі}} [[Футбольная асацыяцыя Англіі|Англія]]
| Align = right | 82.963
|-
! 3
| {{Сцяг Германіі}} [[Нямецкі футбольны саюз|Германія]]
| Align = right | 79.614
|-
! 4
| {{Сцяг Італіі}} [[Італьянская федэрацыя футбола|Італія]]
| Align = right | 64.147
|-
! 5
| {{Сцяг Партугаліі}} [[Партугальская футбольная федэрацыя|Партугалія]]
| Align = right | 59.168
|-
! 6
| {{Сцяг Францыі}} [[Федэрацыя футбола Францыі|Францыя]]
| Align = right | 59.000
|-
! 7
| {{Сцяг Украіны}} [[Федэрацыя футбола Украіны|Украіна]]
| Align = right | 49.758
| Align = center rowspan = 3 | 4
|-
! 8
| {{Сцяг Расіі}} [[Расійскі футбольны саюз|Расія]]
| Align = right | 46.332
|-
! 9
| {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Каралеўскі футбольны саюз Нідэрландаў|Нідэрланды]]
| Align = right | 44.729
|-
! 10
| {{Сцяг Турцыі}} [[Турэцкая футбольная федэрацыя|Турцыя]]
| Align = right | 34.500
| Align = center rowspan = 35 | 3
|-
! 11
| {{Сцяг Бельгіі}} [[Каралеўская бельгійская футбольная асацыяцыя|Бельгія]]
| Align = right | 34.400
|-
! 12
| {{Сцяг Грэцыі|23 px}} [[Грэчаская федэрацыя футбола|Грэцыя]]
| Align = right | 34.000
|-
! 13
| {{Сцяг Швейцарыі|20 px}} [[Швейцарская футбольная асацыяцыя|Швейцарыя]]
| Align = right | 28.925
|-
! 14
| {{Сцяг Кіпра}} [[Кіпрская федэрацыя футбола|Кіпр]]
| Align = right | 26.833
|-
! 15
| {{Сцяг Даніі}} [[Дацкі футбольны саюз|Данія]]
| Align = right | 25.700
|-
! 16
| {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыйскі футбольны саюз|Аўстрыя]]
| Align = right | 25.375
|-
! 17
| {{Сцяг Чэхіі}} [[Футбольная асацыяцыя Чэхіі|Чэхія]]
| Align = right | 23.725
|-
! 18
| {{Сцяг Румыніі}} [[Федэрацыя футбола Румыніі|Румынія]]
| Align = right | 23.024
|}
|
{| Class = &quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 19
| {{Сцяг Ізраіля}} [[Ізраільская футбольная асацыяцыя|Ізраіль]]
| Align = right | 22.875
| Align = center rowspan = 4 | 3
|-
! 20
| {{Сцяг Беларусі}} [[Беларуская федэрацыя футбола|Беларусь]]
| Align = right | 20.875
|-
! 21
| {{Сцяг Польшчы}} [[Польскі футбольны саюз|Польшча]]
| Align = right | 20.750
|-
! 22
| {{Сцяг Харватыі}} [[Харвацкі футбольны саюз|Харватыя]]
| Align = right | 19.583
|-
! 23
| {{Сцяг Швецыі}} [[Шведскі футбольны саюз|Швецыя]]
| Align = right | 15.625
| Align = center rowspan = 1 | 3+1
|-
! 24
| {{Сцяг Шатландыі}} [[Шатландская футбольная асацыяцыя|Шатландыя]]
| Align = right | 15.191
| Align = center rowspan = 3 | 3
|-
! 25
| {{Сцяг Сербіі}} [[Футбольны саюз Сербіі|Сербія]]
| Align = right | 14.625
|-
! 26
| {{Сцяг Славакіі}} [[Славацкі футбольны саюз|Славакія]]
| Align = right | 14.208
|-
! 27
| {{Сцяг Нарвегіі}} [[Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвегія]]
| Align = right | 14.175
| Align = center rowspan = 1 | 3+1
|-
! 28
| {{Сцяг Балгарыі}} [[Балгарскі футбольны саюз|Балгарыя]]
| Align = right | 12.250
| Align = center rowspan = 5 | 3
|-
! 29
| {{Сцяг Венгрыі}} [[Венгерская футбольная федэрацыя|Венгрыя]]
| Align = right | 11.750
|-
! 30
| {{Сцяг Славеніі}} [[Футбольны саюз Славеніі|Славенія]]
| Align = right | 9.708
|-
! 31
| {{Сцяг Грузіі}} [[Грузінская футбольная федэрацыя|Грузія]]
| Align = right | 9.166
|-
! 32
| {{Сцяг Азербайджана}} [[Асацыяцыя футбольных федэрацый Азербайджана|Азербайджан]]
| Align = right | 8.541
|-
! 33
| {{Сцяг Фінляндыі}} [[Футбольная асацыяцыя Фінляндыі|Фінляндыя]]
| Align = right | 8.508
| Align = center rowspan = 1 | 3+1
|-
! 34
| {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Футбольны саюз Босніі і Герцагавіны|Боснія і Герцагавіна]]
| Align = right | 7.833
| Align = center rowspan = 3 | 3
|-
! 35
| {{Сцяг Малдовы}} [[Федэрацыя футбола Малдовы|Малдова]]
| Align = &quot;right&quot; | 7.666
|-
! 36
| {{Сцяг Ірландыі}} [[Футбольная асацыяцыя Ірландыі|Ірландыя]]
| Align = right | 7.375
|}
|
{| Class = &quot;wikitable&quot;
|-
! №
! Краіна
! Каэф.
! Каманд
|-
! 37
| {{Сцяг Літвы}} [[Літоўская футбольная федэрацыя|Літва]]
| Align = right | 6.500
| Align = center rowspan = 8 | 3
|-
! 38
| {{Сцяг Казахстана}} [[Федэрацыя футбола Казахстана|Казахстан]]
| Align = right | 5.958
|-
! 39
| {{Сцяг Латвіі}} [[Латвійская футбольная федэрацыя|Латвія]]
| Align = right | 5.791
|-
! 40
| {{Сцяг Ісландыі}} [[Футбольная асацыяцыя Ісландыі|Ісландыя]]
| Align = right | 5.416
|-
! 41
| {{Сцяг Чарнагорыі}} [[Футбольны саюз Чарнагорыі|Чарнагорыя]]
| Align = right | 5.250
|-
! 42
| {{Сцяг Рэспублікі Македонія}} [[Футбольная федэрацыя Македоніі|Македонія]]
| Align = right | 5.250
|-
! 43
| {{Сцяг Албаніі}} [[Федэрацыя футбола Албаніі|Албанія]]
| Align = right | 4.166
|-
! 44
| {{Сцяг Мальты}} [[Футбольная асацыяцыя Мальты|Мальта]]
| Align = right | 3.958
|-
! 45
| {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйнскага футбольны саюз|Ліхтэнштэйн]]
| Align = right | 3.500
| Align = center rowspan = 1 | 1
|-
! 46
| {{Сцяг Люксембурга}} [[Федэрацыя футбола Люксембурга|Люксембург]]
| Align = right | 3.375
| Align = center rowspan = 6 | 3
|-
! 47
| {{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[Ірландская футбольная асацыяцыя|Паўночная Ірландыя]]
| Align = right | 3.625
|-
! 48
| {{Сцяг Уэльса}} [[Футбольная асацыяцыя Уэльса|Уэльс]]
| Align = right | 3.083
|-
! 49
| {{Сцяг Эстоніі}} [[Эстонская футбольная асацыяцыя|Эстонія]]
| Align = right | 2.208
|-
! 50
| {{Сцяг Арменіі}} [[Федэрацыя футбола Арменіі|Арменія]]
| Align = right | 1.750
|-
! 51
| {{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Федэрацыя футбола Фарэрскіх астравоў|Фарэрскія астравы]]
| Align = right | 1.583
|-
! 52
| {{Сцяг Сан-Марына}} [[Футбольная федэрацыя Сан-Марына|Сан-Марына]]
| Align = right | 0.666
| Align = center rowspan = 2 | 2
|-
! 53
| {{Сцяг Андоры}} [[Футбольная федэрацыя Андоры|Андора]]
| Align = right | 0.500
|-
! 54
| {{Сцяг Гібралтара}} [[Футбольная асацыяцыя Гібралтара|Гібралтар]]
| Align = right | 0.000
| Align = center rowspan = 1 | 1
|}
|}

Швецыя, Нарвегія і Фінляндыя атрымалі +1 прадстаўніка па выніках рэйтынгу фейр-плэй УЕФА.

== Расклад турніра==
Усе цырымоніі лёсаванняў прайшлі ў штаб-кватэры УЕФА ў [[Ньён]]е ([[Швейцарыя]]), за выключэннем лёсавання групавой стадыі.

{| Class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;text-align: center&quot;
|-
! Стадыя
! Раўнд
! Лёсаванне
! Першы матч
! Матч у адказ
|-
| Rowspan = 3 | Кваліфікацыя
| Першы раўнд
| Rowspan = 2 | 23 чэрвеня 2014 года
| 3 ліпеня 2014
| 10 ліпеня 2014
|-
| Другі раўнд
| 17 ліпеня 2014
| 24 ліпеня 2014
|-
| Трэці раўнд
| 18 ліпеня 2014
| 31 ліпеня 2014
| 7 жніўня 2014
|-
| Плэй-оф
| Раўнд Плэй-оф
| 8 жніўня 2014
| 21 жніўня 2014
| 28 жніўня 2014
|-
| Rowspan = 6 | Групавая стадыя
| Тур 1
| Rowspan = 6 | 29 жніўня 2014 &lt;br&gt; ([[Манака]])
| Colspan = 2 | 18 верасня 2014
|-
| Тур 2
| Colspan = 2 | 2 кастрычніка 2014
|-
| Тур 3
| Colspan = 2 | 23 кастрычніка 2014
|-
| Тур 4
| Colspan = 2 | 6 лістапада 2014
|-
| Тур 5
| Colspan = 2 | 27 лістапада 2014
|-
| Тур 6
| Colspan = 2 | 11 снежня 2014
|-
| Rowspan = 4 | Плэй-оф
| 1/8 фіналу
| 15 снежня 2014
| 19 і 26 лютага 2015
| 12 і 19 сакавіка 2015
|-
| 1/4 фіналу
| 20 сакавіка 2015
| 16 красавіка 2015
| 23 красавіка 2015
|-
| 1/2 фіналу
| Rowspan = 2 | 24 красавіка 2015
| 7 мая 2015
| 14 мая 2015
|-
| Фінал
| Colspan = 2 | 27 мая 2015 на [[Нацыянальны стадыён, Варшава|Нацыянальным стадыёне]], [[Варшава]]
|}

Матчы кваліфікацыі і плэй-оф таксама могуць быць згуляны ў аўторак і сераду, замест чацвера, з-за непрадбачаных абставін.

==Кваліфікацыйныя раўнды==
{{main|Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015. Кваліфікацыя}} 
===Першы кваліфікацыйны раўнд===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сіёні Балнісі|Сіёні]] {{Сцяг Грузіі|20px}}
|
|{{Сцяг Албаніі|20px}} '''[[ФК Фламуртары|Фламуртары]]''' 
| align=center |2:3
| align=center |2:1
| align=center |''4:4''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Ціраспаль|Ціраспаль]] {{Сцяг Малдовы|20px}}
|
|{{Сцяг Азербайджана|20px}} '''[[ФК Інтэр Баку|Інтэр Баку]]'''
| align=center |2:3
| align=center |1:3
| align=center |''3:6''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Хіберніянс|Хіберніянс]] {{Сцяг Мальты|20px}}
|
|{{Сцяг Славакіі|20px}} '''[[ФК Спартак Трнава|Спартак Трнава]]'''
| align=center |2:4
| align=center |0:5
| align=center |''2:9''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Чукарычкі Бялград|Чукарычкі]]''' {{Сцяг Сербіі|20px}}
|
|{{Сцяг Андоры|20px}} [[ФК Сан-Жулія|Сан-Жулія]]
| align=center |4:0
| align=center |0:0
| align=center |''4:0''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Жалезнічар Сараева|Жалезнічар]]''' {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
|{{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[ФК Лоўчан Цэціне|Лоўчан]]
| align=center |0:0
| align=center |1:0
| align=center |''1:0''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Турнава|Турнава]] {{Сцяг Македоніі|20px}}
|
|{{Сцяг Грузіі|20px}} '''[[ФК Чыхура Сачхерэ|Чыхура]]'''
| align=center |0:1
| align=center |1:3
| align=center |''1:4''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Шырак Гюмры|Шырак]] {{Сцяг Арменіі|20px}}
|
|{{Сцяг Казахстана|20px}} '''[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр Караганда]]'''
| align=center |1:2
| align=center |0:4
| align=center |''1:6''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Габала|Габала]] {{Сцяг Азербайджана|20px}}
|
|{{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} '''[[ФК Шырокі Брыег|Шырокі Брыег]]'''
| align=center |0:2
| align=center |0:3
| align=center |''0:5''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дыёшдзьёр|Дыёшдзьёр]]''' {{Сцяг Венгрыі|20px}}
|
|{{Сцяг Мальты|20px}} [[ФК Біркіркара|Біркіркара]]
| align=center |2:1
| align=center |4:1
| align=center |''6:2''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Вадуц|Вадуц]]''' {{Сцяг Ліхтэнштэйна|20px}}
|
|{{Сцяг Гібралтара|20px}} [[ФК Еўропа|Каледж Еўропа]]
| align=center |3:0
| align=center |1:0
| align=center |''4:0''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Верыс Кішынёў|Верыс]] {{Сцяг Малдовы|20px}}
|
|{{Сцяг Балгарыі|20px}} '''[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:3
| align=center |''0:3''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Унія Эспартыва Санта-Калома|Унія Эспартыва]] {{Сцяг Андоры|20px}}
|
|{{Сцяг Македоніі|20px}} '''[[ФК Металург Скоп'е|Металург]]'''
| align=center |0:3
| align=center |0:2
| align=center |''0:5''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Кайрат Алматы|Кайрат Алматы]]''' {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Кукесі|Кукесі]]
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |''1:0''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Фальгорэ Фальчана|Фальгорэ]] {{Сцяг Сан-Марына|20px}}
|
|{{Сцяг Чарнагорыі|20px}} '''[[ФК Будучнаст Падгорыца|Будучнаст]]'''
| align=center |1:2
| align=center |0:3
| align=center |''1:5''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Спліт|Спліт]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Міка Ерэван|Міка]]
| align=center |2:0
| align=center |1:1
| align=center |''3:1''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Боцеў Плоўдзіў|Боцеў]]''' {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Сан-Марына|20px}} [[ФК Лібертас Борга-Маджорэ|Лібертас]]
| align=center |4:0
| align=center |2:0
| align=center |''6:0''
|-
| align=center |17
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Чэлік Нікшыч|Чэлік]] {{Сцяг Чарнагорыі|20px}}
|
|{{Сцяг Славеніі|20px}} '''[[ФК Копер|Копер]]'''
| align=center |0:5
| align=center |0:4
| align=center |''0:9''
|-
| align=center |18
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Шкендыя Цетава|Шкендыя]] {{Сцяг Македоніі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} '''[[ФК Зімбру Кішынёў|Зімбру]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:2
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |19
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сліма Уондэрэрс|Сліма Уондэрэрс]] {{Сцяг Мальты|20px}}
|
|{{Сцяг Венгрыі|20px}} '''[[ФК Ферэнцвараш Будапешт|Ферэнцвараш]]'''
| align=center |1:1
| align=center |1:2
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |20
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Пюнік Ерэван|Пюнік]] {{Сцяг Арменіі|20px}}
|
|{{Сцяг Казахстана|20px}} '''[[ФК Астана|Астана]]'''
| align=center |1:4
| align=center |0:2
| align=center |''1:6''
|-
| align=center |21
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Рудар Вяленье|Рудар]] {{Сцяг Славеніі|20px}}
|
|{{Сцяг Албаніі|20px}} '''[[ФК Лачы|Лачы]]'''
| align=center |1:1
| align=center |1:1
| align=center |''2:2''&lt;small&gt;(2:3)&lt;/small&gt;
|-
| align=center |22
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Дзіферданж 03|Дзіферданж 03]] {{Сцяг Люксембурга|20px}}
|
|{{Сцяг Літвы|20px}} '''[[ФК Атлантас Клайпеда|Атлантас]]'''
| align=center |1:0
| align=center |1:3
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |23
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ВПС Васа]] {{Сцяг Фінляндыі|20px}}
|
|{{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК Бромапайкарна|Бромапайкарна]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:2
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |24
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Б-36 Торсхаўн|Б-36]] {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}}
|
|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}} '''[[ФК Лінфілд Белфаст|Лінфілд]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:1
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |25
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Фрам Рэйк'явік|Фрам]] {{Сцяг Ісландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Эстоніі|20px}} '''[[ФК Ныме Калью|Ныме Калью]]'''
| align=center |0:1
| align=center |2:2
| align=center |''2:3''
|-
| align=center |26
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Русенборг|Русенборг]]''' {{Сцяг Нарвегіі|20px}}
|
|{{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Елгава|Елгава]]
| align=center |4:0
| align=center |2:0
| align=center |''6:0''
|-
| align=center |27
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дэры Сіці|Дэры Сіці]]''' {{Сцяг Ірландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Уэльса|20px}} [[ФК Аберыстуіт Таўн|Аберыстуіт Таўн]]
| align=center |4:0
| align=center |5:0
| align=center |''9:0''
|-
| align=center |28
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Абердзін|Абердзін]]''' {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Даўгава Рыга|Даўгава Рыга]]
| align=center |5:0
| align=center |3:0
| align=center |''8:0''
|-
| align=center |29
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сантас Тарту|Сантас Тарту]] {{Сцяг Эстоніі|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} '''[[ФК Тромсё|Тромсё]]'''
| align=center |0:7
| align=center |1:6
| align=center |''1:13''
|-
| align=center |30
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]]''' {{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Літвы|20px}} [[ФК Экранас Паневяжыс|Экранас]]
| align=center |3:1
| align=center |2:1
| align=center |''5:2''
|-
| align=center |31
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]]''' {{Сцяг Ісландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Уэльса|20px}} [[ФК Бангор Сіці|Бангор Сіці]]
| align=center |4:0
| align=center |4:0
| align=center |''8:0''
|-
| align=center |32
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Жэнес Эш-сюр-Альзет|Жэнес]] {{Сцяг Люксембурга|20px}}
|
|{{Сцяг Ірландыі|20px}} '''[[ФК Дандалк|Дандалк]]'''
| align=center |0:2
| align=center |1:3
| align=center |''1:5''
|-
| align=center |33
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК МюПа-47|МюПа-47]]''' {{Сцяг Фінляндыі|20px}}
|
|{{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}} [[ФК Фуглафіёрдур|Фуглафіёрдур]]
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |''1:0''
|-
| align=center |34
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Хабнарфіёрдур|ФХ]]''' {{Сцяг Ісландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}} [[ФК Гленавон Лурган|Гленавон]]
| align=center |3:0
| align=center |3:2
| align=center |''6:2''
|-
| align=center |35
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Калеў Сіламяэ|Калеў Сіламяэ]]''' {{Сцяг Эстоніі|20px}}
|
|{{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[ФК Хонка Эспа|Хонка]]
| align=center |2:1
| align=center |2:3
| align=center |''4:4''
|-
| align=center |36
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Банга Гаргждай|Банга]] {{Сцяг Літвы|20px}}
|
|{{Сцяг Ірландыі|20px}} '''[[ФК Слайга Роверс|Слайга Роверс]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:4
| align=center |''0:4''
|-
| align=center |37
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Вікінгур Гота|Вікінгур]]''' {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}}
|
|{{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Даўгава Даўгаўпілс|Даўгава Даўгаўпілс]]
| align=center |2:1
| align=center |1:1
| align=center |''3:2''
|-
| align=center |38
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Гётэбарг|Гётэбарг]]''' {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Люксембурга|20px}} [[ФК Фола Эш|Фола Эш]]
| align=center |0:0
| align=center |2:0
| align=center |''2:0''
|-
| align=center |39
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Эйрбас|Эйрбас]] {{Сцяг Уэльса|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} '''[[ФК Хаўгесун|Хаўгесун]]'''
| align=center |1:1
| align=center |1:2
| align=center |''2:3''
|}

===Другі кваліфікацыйны раўнд===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=60 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Дзьёр|Дзьёр]] {{Сцяг Венгрыі|20px}}
|
|{{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК Гётэбарг|Гётэбарг]]''' 
| align=center |0:3
| align=center |1:0
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Мольдэ|Мольдэ]]''' {{Сцяг Нарвегіі|20px}}
|
|{{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Горыца|Горыца]]
| align=center |4:1
| align=center |1:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Жалезнічар Сараева|Жалезнічар]]''' {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
|{{Сцяг Македоніі|20px}} [[ФК Металург Скоп'е|Металург Скоп'е]]
| align=center |0:0
| align=center |2:2
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;([[Гол на выездзе|гв]])&lt;/small&gt;
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Ныме Калью|Ныме Калью]] {{Сцяг Эстоніі|20px}}
|
|{{Сцяг Польшчы|20px}} '''[[ФК Лех Познань|Лех]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:3
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
|{{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[ФК МюПа-47|МюПа-47]]
| align=center |3:0
| align=center |0:0
| align=center |'''3:0'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Нёман Гродна|Нёман]] {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
|{{Сцяг Ісландыі|20px}} '''[[ФК Хабнарфіёрдур|ФХ]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:2
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Спліт|Спліт]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Хапаэль Бэер-Шэва|Хапаэль Бэер-Шэва]]
| align=center |2:1
| align=center |0:0
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Кошыцы|Кошыцы]] {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
|{{Сцяг Чэхіі|20px}} '''[[ФК Слован Ліберац|Слован Ліберац]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:3
| align=center |'''0:4'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Вікінгур Гота|Вікінгур]]''' {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Тромсё|Тромсё]]
| align=center |0:0
| align=center |2:1
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Петралул Плаешці|Петралул]]''' {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
|{{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Фламуртары|Фламуртары]]
| align=center |2:0
| align=center |3:1
| align=center |'''5:1'''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Чукарычкі Бялград|Чукарычкі]] {{Сцяг Сербіі|20px}}
|
|{{Сцяг Аўстрыі|20px}} '''[[ФК Гродыг|Гродыг]]'''
| align=center |0:4
| align=center |2:1
| align=center |'''2:5'''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК ЧФР Клуж|ЧФР]]''' {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
|{{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Ягодзіна|Ягодзіна]]
| align=center |0:0
| align=center |1:0
| align=center |'''1:0'''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Матэруэл|Матэруэл]] {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Ісландыі|20px}} '''[[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]]'''
| align=center |2:2
| align=center |2:2
| align=center |'''4:5''' &lt;small&gt;([[Дадатковы час|дч]])&lt;/small&gt;
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Зестафоні|Зестафоні]] {{Сцяг Грузіі|20px}}
|
|{{Сцяг Славакіі|20px}} '''[[ФК Спартак Трнава|Спартак Трнава]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:3
| align=center |'''0:3'''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Брамапойкарна|Брамапойкарна]]''' {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}} [[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]]
| align=center |4:0
| align=center |1:1
| align=center |'''5:1'''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Абердзін|Абердзін]]''' {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК Гронінген|Гронінген]]
| align=center |0:0
| align=center |2:1
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |17
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Бурсаспор|Бурсаспор]] {{Сцяг Турцыі|20px}}
|
|{{Сцяг Грузіі|20px}} '''[[ФК Чыхура|Чыхура]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:0
| align=center |'''0:0''' &lt;small&gt;(1:4)[[Пенальці|п]]&lt;/small&gt;
|-
| align=center |18
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Нефтчы Баку|Нефтчы]]''' {{Сцяг Азербайджана|20px}}
|
|{{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Копер|Копер]]
| align=center |1:2
| align=center |2:0
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |19
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Лінфілд Белфаст|Лінфілд]] {{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК АІК Солна|АІК]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:2
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |20
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Рыека|Рыека]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Венгрыі|20px}} [[ФК Ферэнцвараш Будапешт|Ферэнцвараш]]
| align=center |1:0
| align=center |2:1
| align=center |'''3:1'''
|-
| align=center |21
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Будучнаст Падгорыца|Будучнаст]] {{Сцяг Чарнагорыі|20px}}
|
|{{Сцяг Кіпра|20px}} '''[[ФК Амонія Нікасія|Амонія]]'''
| align=center |0:2
| align=center |0:0
| align=center |'''0:2'''
|-
| align=center |22
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Млада Болеслаў|Млада Болеслаў]]''' {{Сцяг Чэхіі|20px}}
|
|{{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[ФК Шырокі Брыег|Шырокі Брыег]]
| align=center |2:1
| align=center |4:0
| align=center |'''6:1'''
|-
| align=center |23
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Люцэрн|Люцэрн]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Шатландыі|20px}} '''[[ФК Сент-Джонстан Перт|Сент-Джонстан]]'''
| align=center |1:1
| align=center |1:1
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;(4:5)[[Пенальці|п]]&lt;/small&gt;
|-
| align=center |24
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Лачы|Лачы]] {{Сцяг Албаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Украіны|20px}} '''[[ФК Зара Луганск|Зара Луганск]]'''
| align=center |0:3
| align=center |1:2
| align=center |'''1:5'''
|-
| align=center |25
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Русенборг|Русенборг]]''' {{Сцяг Нарвегіі|20px}}
|
|{{Сцяг Ірландыі|20px}} [[ФК Слайга Роверс|Слайга Роверс]]
| align=center |1:2
| align=center |3:1
| align=center |'''4:3'''
|-
| align=center |26
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Атлантас Клайпеда|Атлантас]] {{Сцяг Літвы|20px}}
|
|{{Сцяг Казахстана|20px}} '''[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр Караганда]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:3
| align=center |'''0:3'''
|-
| align=center |27
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Сараева|Сараева]]''' {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Хаўгесун|Хаўгесун]]
| align=center |0:1
| align=center |3:1
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |28
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Зюлтэ-Варэгем|Зюлтэ-Варэгем]]''' {{Сцяг Бельгіі|20px}}
|
|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Завіша Быдгашч|Завіша]]
| align=center |2:1
| align=center |3:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |29
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Калеў Сіламяэ|Калеў Сіламяэ]] {{Сцяг Эстоніі|20px}}
|
|{{Сцяг Расіі|20px}} '''[[ФК Краснадар|Краснадар]]'''
| align=center |0:4
| align=center |0:5
| align=center |'''0:9'''
|-
| align=center |30
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА Сафія]] {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} '''[[ФК Зімбру Кішынёў|Зімбру]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:0
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;([[Гол на выездзе|гв]])&lt;/small&gt;
|-
| align=center |31
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Дэры Сіці|Дэры Сіці]] {{Сцяг Ірландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Беларусі|20px}} '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]'''
| align=center |0:1
| align=center |1:5
| align=center |'''1:6'''
|-
| align=center |32
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Рух Хожаў|Рух]]''' {{Сцяг Польшчы|20px}}
|
|{{Сцяг Ліхтэнштэйна|20px}} [[ФК Вадуц|Вадуц]]
| align=center |3:2
| align=center |0:0
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |33
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Астана|Астана]]''' {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Хапаэль Тэль-Авіў|Хапаэль Тэль-Авіў]]
| align=center |3:0
| align=center |0:1
| align=center |'''3:1'''
|-
| align=center |34
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Трэнчын|Трэнчын]]''' {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
|{{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Вайводзіна|Вайводзіна]]
| align=center |4:0
| align=center |0:3
| align=center |'''4:3'''
|-
| align=center |35
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс]] {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Венгрыі|20px}} '''[[ФК Дыёшдзьёр|Дыёшдзьёр]]'''
| align=center |0:2
| align=center |2:1
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |36
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Боцеў Плоўдзіў|Боцеў]] {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Аўстрыі|20px}} '''[[ФК Санкт-Пёльтэн|Санкт-Пёльтэн]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:2
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |37
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК РоПС Раваніемі|РоПС]] {{Сцяг Фінляндыі|20px}}
|
|{{Сцяг Грэцыі|20px}} '''[[ФК Астэрас Трыпалі|Астэрас]]'''
| align=center |1:1
| align=center |2:4
| align=center |'''3:5'''
|-
| align=center |38
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Дандалк|Дандалк]] {{Сцяг Ірландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Харватыі|20px}} '''[[ФК Хайдук Спліт|Хайдук]]'''
| align=center |0:2
| align=center |2:1
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |39
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Кайрат Алматы|Кайрат]] {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Даніі|20px}} '''[[ФК Эсб'ерг|Эсб'ерг]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:1
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |40
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Эльфсбарг|Эльфсбарг]]''' {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Інтэр Баку|Інтэр]]
| align=center |0:1
| align=center |1:0
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;(4:3)[[Пенальці|п]]&lt;/small&gt;
|}

===Трэці кваліфікацыйны раўнд===

{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=60 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Карабюкспор|Карабюкспор]]''' {{Сцяг Турцыі|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Русенборг|Русенборг]] 
| align=center |0:0
| align=center |1:1
| align=center |'''1:1'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Спліт|Спліт]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Чарнаморац Адэса|Чарнаморац]] 
| align=center |2:0
| align=center |0:0
| align=center |'''2:0'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сент-Джонстан|Сент-Джонстан]] {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Славакіі|20px}} '''[[ФК Спартак Трнава|Спартак Трнава]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:1
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Майнц 05|Майнц 05]] {{Сцяг Германіі|20px}}
|
|{{Сцяг Грэцыі|20px}} '''[[ФК Астэрас Трыпалі|Астэрас Трыпалі]]'''
| align=center |1:0
| align=center |1:3
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Дыёшдзьёр|Дыёшдзьёр]] {{Сцяг Венгрыі|20px}}
|
|{{Сцяг Расіі|20px}} '''[[ФК Краснадар|Краснадар]]'''
| align=center |1:5
| align=center |0:3
| align=center |'''1:8'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Млада Болеслаў|Млада Болеслаў]] {{Сцяг Чэхіі|20px}}
|
|{{Сцяг Францыі|20px}} '''[[ФК Алімпік Ліён|Алімпік Ліён]]'''
| align=center |1:4
| align=center |1:2
| align=center |'''2:6'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Трэнчын|Трэнчын]] {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
|{{Сцяг Англіі|20px}} '''[[ФК Хал Сіці|Хал Сіці]]'''
| align=center |0:0
| align=center |1:2
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Амонія Нікасія|Амонія]]''' {{Сцяг Кіпра|20px}}
|
|{{Сцяг Македоніі|20px}} [[ФК Металург Скоп'е|Металург Скоп'е]] 
| align=center |3:0
| align=center |1:0
| align=center |'''4:0'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Бромапайкарна|Бромапайкарна]] {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Італіі|20px}} '''[[ФК Тарына|Тарына]]'''
| align=center |0:3
| align=center |0:4
| align=center |'''0:7'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]''' {{Сцяг Нідэрландаў|20px}}
|
|{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Санкт-Пёльтэн|Санкт-Пёльтэн]] 
| align=center |1:0
| align=center |3:2
| align=center |'''4:2'''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]]''' {{Сцяг Ісландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Лех Познань|Лех Познань]] 
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |'''1:0'''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Зара Луганск|Зара]]''' {{Сцяг Украіны|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]] 
| align=center |1:1
| align=center |2:1
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Сараева|Сараева]]''' {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
|{{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Атрамітас Афіны|Атрамітас]] 
| align=center |1:2
| align=center |2:1
| align=center |'''4:3''' (&lt;small&gt;{{Comment|дч|у дадатковы час}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]''' {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Абердзін|Абердзін]] 
| align=center |2:0
| align=center |3:2
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Астана|Астана]]''' {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК АІК|АІК]] 
| align=center |1:1
| align=center |3:0
| align=center |'''4:1'''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Зюлтэ-Варэгем|Зюлтэ-Варэгем]] {{Сцяг Бельгіі|20px}}
|
|{{Сцяг Беларусі|20px}} '''[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]'''
| align=center |2:5
| align=center |2:2
| align=center |'''4:7'''
|-
| align=center |17
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Гродыг|Гродыг]] {{Сцяг Аўстрыі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} '''[[ФК Зімбру|Зімбру]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:0
| align=center |'''2:2''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |18
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Астра Джурджу|Астра]]''' {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
|{{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Слован Ліберац|Слован Ліберац]] 
| align=center |3:0
| align=center |3:2
| align=center |'''6:2'''
|-
| align=center |19
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Рух Хожаў|Рух Хожаў]]''' {{Сцяг Польшчы|20px}}
|
|{{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Эсб'ерг|Эсб'ерг]]
| align=center |0:0
| align=center |2:2
| align=center |'''2:2''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |20
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Масква|Дынама Масква]]''' {{Сцяг Расіі|20px}}
|
|{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Хапаэль Кір'ят-Шмана|Хапаэль Кір'ят-Шмана]] 
| align=center |1:1
| align=center |2:1
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |21
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]''' {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК Эрміс|Эрміс]] 
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |'''3:0'''
|-
| align=center |22
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Эльфсборг|Эльфсборг]]''' {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]] 
| align=center |4:1
| align=center |1:2
| align=center |'''5:3'''
|-
| align=center |23
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Петралул Плаешці|Петралул]]''' {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
|{{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя Пльзень]] 
| align=center |1:1
| align=center |4:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |24
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Вікінгур Гота|Вікінгур]] {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}}
|
|{{Сцяг Харватыі|20px}} '''[[ФК Рыека|Рыека]]'''
| align=center |1:5
| align=center |0:4
| align=center |'''1:9'''
|-
| align=center |25
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
|{{Сцяг Румыніі|20px}} [[ФК ЧФР Клуж|ЧФР]] 
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |'''3:0'''
|-
| align=center |26
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Нефтчы Баку|Нефтчы]]''' {{Сцяг Азербайджана|20px}}
|
|{{Сцяг Грузіі|20px}} [[ФК Чыхура|Чыхура]] 
| align=center |0:0
| align=center |3:2
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |27
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Гётэбарг|Гётэбарг]] {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Партугаліі|20px}} '''[[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:0
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |28
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Бругэ|Бругэ]]''' {{Сцяг Бельгіі|20px}}
|
|{{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Брондбю|Брондбю]] 
| align=center |3:0
| align=center |2:0
| align=center |'''5:0'''
|-
| align=center |29
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр Караганда]] {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Харватыі|20px}} '''[[ФК Хайдук Спліт|Хайдук]]'''
| align=center |4:2
| align=center |0:3
| align=center |'''4:5'''
|-
|}

=== Раўнд плэй-оф кваліфікацыі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=60 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сараева|Сараева]] {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
|{{Сцяг Германіі|20px}} '''[[ФК Барусія Мёнхенгладбах|Барусія Мёнхенгладбах]]'''
| align=center |2:3
| align=center |0:7
| align=center |'''2:10'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Астана|Астана]] {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]'''
| align=center |0:3
| align=center |0:4
| align=center |'''0:7'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Зволе|Зволе]] {{Сцяг Нідэрландаў|20px}}
|
|{{Сцяг Чэхіі|20px}} '''[[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:2
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Астэрас Трыпалі|Астэрас Трыпалі]]''' {{Сцяг Грэцыі|20px}}
|
|{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]
| align=center |2:0
| align=center |1:3
| align=center |'''3:3''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро Днепрапятроўск]]''' {{Сцяг Украіны|20px}}
|
|{{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Хайдук Спліт|Хайдук]] 
| align=center |2:1
| align=center |0:0
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Карабах Агдам|Карабах]]''' {{Сцяг Азербайджана|20px}}
|
|{{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК Твентэ|Твентэ]]
| align=center |0:0
| align=center |1:1
| align=center |'''1:1''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]''' {{Сцяг Фінляндыі|20px}}
|
|{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Рапід Вена|Рапід Вена]] 
| align=center |2:1
| align=center |3:3
| align=center |'''5:4'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Зімбру|Зімбру]] {{Сцяг Малдовы|20px}}
|
|{{Сцяг Грэцыі|20px}} '''[[ФК ПАОК Фесалонікі|ПАОК]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:4
| align=center |'''1:4'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Масква|Дынама Масква]]''' {{Сцяг Расіі|20px}}
|
|{{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК Амонія Нікасія|Амонія]] 
| align=center |2:2
| align=center |2:1
| align=center |'''4:3'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Алімпік Ліён|Алімпік Ліён]] {{Сцяг Францыі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} '''[[ФК Астра Джурджу|Астра]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:0
| align=center |'''2:2''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]''' {{Сцяг Сербіі|20px}}
|
|{{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Нефтчы Баку|Нефтчы]] 
| align=center |3:2
| align=center |2:1
| align=center |'''5:3'''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Эльфсбарг|Эльфсбарг]] {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Партугаліі|20px}} '''[[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]'''
| align=center |2:1
| align=center |0:1
| align=center |'''2:2''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Карабюкспор|Карабюкспор]] {{Сцяг Турцыі|20px}}
|
|{{Сцяг Францыі|20px}} '''[[ФК Сент-Эцьен|Сент-Эцьен]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:1
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;([[Пенальці|п.]] 3:4)&lt;/small&gt;
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]''' {{Сцяг Грэцыі|20px}}
|
|{{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Міт’юлан|Міт'юлан]] 
| align=center |4:1
| align=center |2:1
| align=center |'''6:2'''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Грасхопер|Грасхопер]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Бельгіі|20px}} '''[[ФК Бругэ|Бругэ]]'''
| align=center |1:2
| align=center |0:1
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Рыека|Рыека]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} [[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф]] 
| align=center |1:0
| align=center |3:0
| align=center |'''4:0'''
|-
| align=center |17
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Апалон Лімасол|Апалон]]''' {{Сцяг Кіпра|20px}}
|
|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў]] 
| align=center |1:1
| align=center |4:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |18
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]''' {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Венгрыі|20px}} [[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] 
| align=center |3:1
| align=center |0:0
| align=center |'''3:1'''
|-
| align=center |19
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Спартак Трнава|Спартак Трнава]] {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
|{{Сцяг Швейцарыі|20px}} '''[[ФК Цюрых|Цюрых]]'''
| align=center |1:3
| align=center |1:1
| align=center |'''2:4'''
|-
| align=center |20
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК АЭЛ Лімасол|АЭЛ]] {{Сцяг Кіпра|20px}}
|
|{{Сцяг Англіі|20px}} '''[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм]]'''
| align=center |1:2
| align=center |0:3
| align=center |'''1:5'''
|-
| align=center |21
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
|{{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Насьянал Фуншал|Насьянал]] 
| align=center |2:0
| align=center |3:2
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |22
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Петралул Плаешці|Петралул]] {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
|{{Сцяг Харватыі|20px}} '''[[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]'''
| align=center |1:3
| align=center |1:2
| align=center |'''2:5'''
|-
| align=center |23
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Трабзанспор|Трабзанспор]]''' {{Сцяг Турцыі|20px}}
|
|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Растоў|Растоў]] 
| align=center |2:0
| align=center |0:0
| align=center |'''2:0'''
|-
| align=center |24
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Спліт|Спліт]] {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Італіі|20px}} '''[[ФК Тарына|Тарына]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |25
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Актабэ|Актабэ]] {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Польшчы|20px}} '''[[ФК Легія Варшава|Легія]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:2
| align=center |'''0:3'''
|-
| align=center |26
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Локерэн|Локерэн]]''' {{Сцяг Бельгіі|20px}}
|
|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Хал Сіці|Хал Сіці]]
| align=center |1:0
| align=center |1:2
| align=center |'''2:2''' (&lt;small&gt;{{Comment|гв|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;)
|-
| align=center |27
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Рух Хожаў|Рух Хожаў]] {{Сцяг Польшчы|20px}}
|
|{{Сцяг Украіны|20px}} '''[[ФК Металіст Харкаў|Металіст]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |28
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]''' {{Сцяг Нідэрландаў|20px}}
|
|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр Салігорск]]
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |'''3:0'''
|-
| align=center |29
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]] {{Сцяг Ісландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Італіі|20px}} '''[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]'''
| align=center |0:3
| align=center |0:6
| align=center |'''0:9'''
|-
| align=center |30
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Зара Луганск|Зара]] {{Сцяг Украіны|20px}}
|
|{{Сцяг Нідэрландаў|20px}} '''[[ФК Феенорд|Феенорд]]'''
| align=center |1:1
| align=center |3:4
| align=center |'''4:5'''
|-
| align=center |31
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]] {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Расіі|20px}} '''[[ФК Краснадар|Краснадар]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:3
| align=center |'''1:3'''
|-
|}

== Групавы этап ==
{{main|Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015. Групавы этап}}

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Ключ да колераў ў табліцах груп
|-bgcolor=#aaffaa
|Каманды, якія занялі першыя два месцы, праходзяць у плэй-оф Лігі Еўропы
|}

=== Група A ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Германія}} [[ФК Барусія Мёнхенгладбах|Барусія Мёнхенгладбах]]
| ~ || 1:1 || 3:0 || 5:0
| 6 || 3 || 3 || 0 || 14 − 4 || +10 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
| 2:2 || ~ || 4:1 || 4:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 15 − 7 || +8 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Швейцарыя}} [[ФК Цюрых|Цюрых]]
| 1:1 || 3:2 || ~ || 3:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 10 − 14 || −4 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Кіпр}} [[ФК Апалон Лімасол|Апалон]]
| 0:2 || 0:2 || 3:2 || ~
| 6 || 1 || 0 || 5 || 4 − 18 || −14 || '''3'''
|}

=== Група B ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]
| ~ || 0:0 || 2:1 || 1:1
| 6 || 3 || 3 || 0 || 10 − 2 || +8 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Італія}} [[ФК Тарына|Тарына]]
| 0:0 || ~ || 2:0 || 1:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 9 − 3 || +6 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Фінляндыя}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]
| 0:3 || 2:1 || ~ || 2:1
| 6 || 2 || 0 || 4 || 5 − 11 || −6 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Данія}} [[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
| 0:4 || 1:5 || 2:0 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 5 − 13 || −8 || '''4'''
|}

=== Група C ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]]
| ~ || 1:0 || 1:1 || 2:1
| 6 || 3 || 3 || 0 || 11 − 5 || +6 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Англія}} [[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]]
| 1:1 || ~ || 5:1 || 1:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 9 − 4 || +5 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Астэрас Трыпалі|Астэрас]]
| 2:2 || 1:2 || ~ || 2:0
| 6 || 1 || 3 || 2 || 7 − 10 || −3 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Сербія}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]]
| 0:4 || 0:0 || 0:0 || ~
| 6 || 0 || 2 || 4 || 1 − 9 || −8 || '''2'''
|}

=== Група D ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]]
| ~ || 2:2 || 4:2 || 5:1
| 6 || 5 || 1 || 0 || 21 − 8 || +13 || '''16'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Шатландыя}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]
| 1:3 || ~ || 1:0 || 2:1
| 6 || 2 || 2 || 2 || 10 − 11 || −1 || '''8'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Харватыя}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
| 1:5 || 4:3 || ~ || 5:1
| 6 || 2 || 0 || 4 || 12 − 15 || −3 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Румынія}} [[ФК Астра Джурджу|Астра]]
| 1:2 || 1:1 || 1:0 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 6 − 15 || −9 || '''4'''
|}

=== Група E ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Расія}} [[ФК Дынама Масква|Дынама Масква]]
| ~ || 1:0 || 1:0 || 2:1
| 6 || 6 || 0 || 0 || 9 − 3 || +6 || '''18'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]]
| 0:1 || ~ || 1:0 || 1:1
| 6 || 2 || 2 || 2 || 8 − 8 || 0 || '''8'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Эштарыл|Эштарыл]]
| 1:2 || 3:3 || ~ || 2:0
| 6 || 1 || 2 || 3 || 7 − 8 || −1 || '''5'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]
| 1:2 || 2:3 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 2 || 4 || 6 − 11 || −5 || '''2'''
|}

=== Група F ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Італія}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]
| ~ || 2:1 || 2:0 || 0:0
| 6 || 3 || 3 || 0 || 6 − 2 || +4 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]
| 0:1 || ~ || 0:1 || 1:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 4 − 5 || −1 || '''7'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Азербайджан}} [[ФК Карабах Агдам|Карабах]]
| 0:0 || 1:2 || ~ || 0:0
| 6 || 1 || 3 || 2 || 3 − 5 || −2 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Сент-Эцьен|Сент-Эцьен]]
| 1:1 || 0:0 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 5 || 1 || 2 − 3 || −1 || '''5'''
|}

=== Група G ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Феенорд|Феенорд]]
| ~ || 2:0 || 2:0 || 2:1
| 6 || 4 || 0 || 2 || 10 − 6 || +4 || '''12'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Севілья|Севілья]]
| 2:0 || ~ || 1:0 || 3:1
| 6 || 3 || 2 || 1 || 8 − 5 || +3 || '''11'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Харватыя}} [[ФК Рыека|Рыека]]
| 3:1 || 2:2 || ~ || 2:0
| 6 || 2 || 1 || 3 || 7 − 8 || −1 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Стандард Льеж|Стандард]]
| 0:3 || 0:0 || 2:0 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 4 − 10 || −6 || '''4'''
|}

=== Група H ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Англія}} [[ФК Эвертан|Эвертан]]
| ~ || 4:1 || 0:1 || 3:0
| 6 || 3 || 2 || 1 || 10 − 3 || +7 || '''11'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Германія}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]
| 0:2 || ~ || 5:1 || 1:1
| 6 || 3 || 1 || 2 || 14 − 10 || +4 || '''10'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Расія}} [[ФК Краснадар|Краснадар]]
| 1:1 || 2:4 || ~ || 1:1
| 6 || 1 || 3 || 2 || 7 − 12 || −5 || '''6'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Ліль|Ліль]]
| 0:0 || 0:3 || 1:1 || ~
| 6 || 0 || 4 || 2 || 3 − 9 || −6 || '''4'''
|}

=== Група I ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Італія}} [[ФК Напалі|Напалі]]
| ~ || 3:0 || 3:1 || 3:0
| 6 || 4 || 1 || 1 || 11 − 3 || +8 || '''13'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Швейцарыя}} [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]
| 2:0 || ~ || 2:0 || 5:0
| 6 || 4 || 0 || 2 || 13 − 7 || +6 || '''12'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Спарта Прага|Спарта]]
| 0:0 || 3:1 || ~ || 4:0
| 6 || 3 || 1 || 2 || 11 − 6 || +5 || '''10'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Славакія}} [[ФК Слован Браціслава|Слован Браціслава]]
| 0:2 || 1:3 || 0:3 || ~
| 6 || 0 || 0 || 6 || 1 − 20 || −19 || '''0'''
|}

=== Група J ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]
| ~ || 2:0 || 3:1 || 2:0
| 6 || 5 || 0 || 1 || 12 − 4 || +8 || '''15'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Данія}} [[ФК Ольбарг|Ольбарг]]
| 3:0 || ~ || 1:0 || 1:0
| 6 || 3 || 0 || 3 || 5 − 10 || −5 || '''9'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Румынія}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]]
| 0:2 || 6:0 || ~ || 2:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 11 − 9 || +2 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Рыу Аві|Рыу Аві]]
| 0:3 || 2:0 || 2:2 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 5 − 10 || −5 || '''4'''
|}

=== Група K ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Італія}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]
| ~ || 3:0 || 1:1 || 1:2
| 6 || 4 || 1 || 1 || 11 − 4 || +7 || '''13'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Францыя}} [[ФК Генгам|Генгам]]
| 1:2 || ~ || 2:0 || 2:0
| 6 || 3 || 1 || 2 || 7 − 6 || +1 || '''10'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК ПАОК|ПАОК]]
| 0:1 || 1:2 || ~ || 6:1
| 6 || 2 || 1 || 3 || 10 − 7 || +3 || '''7'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Беларусь}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]
| 0:3 || 0:0 || 0:2 || ~
| 6 || 1 || 1 || 4 || 3 − 14 || −11 || '''4'''
|}

=== Група L ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; text-align: center&quot;
|-
!width=&quot;15&quot;|#
!width=&quot;200&quot;|Клуб
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;35&quot; title=|1
!width=&quot;35&quot; title=|2
!width=&quot;35&quot; title=|3
!width=&quot;35&quot; title=|4
!width=&quot;5&quot; rowspan=&quot;5&quot;|
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Гульні&quot;|Г
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Перамогі&quot;|В
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Нічыі&quot;|Н
!width=&quot;20&quot; title=&quot;Паразы&quot;|П
!width=&quot;50&quot; title=&quot;Забітыя і прапушчаныя мячы&quot;|М
!width=&quot;30&quot; title=&quot;Розніца&quot;|±
!width=&quot;40&quot;|Ачкі
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|1|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Легія Варшава|Легія]]
| ~ || 2:0 || 1:0 || 2:1
| 6 || 5 || 0 || 1 || 7 − 2 || +5 || '''15'''
|- bgcolor=&quot;#aaffaa&quot;
|2||style=&quot;text-align: left&quot;|  {{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Трабзанспор|Трабзанспор]]
| 0:1 || ~ || 2:0 || 3:1
| 6 || 3 || 1 || 2 || 8 − 6 || +2 || '''10'''
|-
|3|| style=&quot;text-align: left&quot; | {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Локерэн|Локерэн]]
| 1:0 || 1:1 || ~ || 1:0
| 6 || 3 || 1 || 2 || 4 − 4 || 0 || '''10'''
|- 
|4||style=&quot;text-align: left&quot;| {{Сцяг|Украіна}} [[ФК Металіст Харкаў|Металіст]]
| 0:1 || 1:2 || 0:1 || ~
| 6 || 0 || 0 || 6 || 3 − 10 || −7 || '''0'''
|}

== Плэй-оф ==
{{main|Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015. Плэй-оф}}

=== 1/16 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 19 лютага, а матчы ў адказ 26 лютага.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] {{Сцяг|Швейцарыя}}
|
| {{Сцяг|Англія}} '''[[ФК Эвертан|Эвертан]]'''
| align=center |1:4
| align=center |1:3
| align=center |'''2:7'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Тарына|Тарына]]''' {{Сцяг|Італія}}
|
| {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык Більбаа]]
| align=center |2:2
| align=center |3:2
| align=center |'''5:4'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Севілья|Севілья]]''' {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Германія}} [[ФК Барусія Мёнхенгладбах|Барусія Мёнхенгладбах]]
| align=center |1:0
| align=center |3:2
| align=center |'''4:2'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]''' {{Сцяг|Германія}}
|
| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг Лісабон]]
| align=center |2:0
| align=center |0:0
| align=center |'''2:0'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]''' {{Сцяг|Нідэрланды}}
|
| {{Сцяг|Польшча}} [[ФК Легія Варшава|Легія]]
| align=center |1:0
| align=center |3:0
| align=center |'''4:0'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Ольбарг|Ольбарг]] {{Сцяг|Данія}}
|
| {{Сцяг|Бельгія}} '''[[ФК Бругэ|Бругэ]]'''
| align=center |1:3
| align=center |0:3
| align=center |'''1:6'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Андэрлехт Брусель|Андэрлехт]] {{Сцяг|Бельгія}}
|
| {{Сцяг|Расія}} '''[[ФК Дынама Масква|Дынама Масква]]'''
| align=center |0:0
| align=center |1:3
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]''' {{Сцяг|Украіна}}
|
| {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякос]]
| align=center |2:0
| align=center |2:2
| align=center |'''4:2'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Трабзанспор|Трабзанспор]] {{Сцяг|Турцыя}}
|
| {{Сцяг|Італія}} '''[[ФК Напалі|Напалі]]'''
| align=center |0:4
| align=center |0:1
| align=center |'''0:5'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Генгам|Генгам]] {{Сцяг|Францыя}}
|
| {{Сцяг|Украіна}} '''[[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]'''
| align=center |2:1
| align=center |1:3
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]''' {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Аўстрыя}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]]
| align=center |2:1
| align=center |3:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Рома|Рома]]''' {{Сцяг|Італія}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Феенорд|Феенорд]]
| align=center |1:1
| align=center |2:1
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК ПСВ Эйндховен|ПСВ]] {{Сцяг|Нідэрланды}}
|
| {{Сцяг|Расія}} '''[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]'''
| align=center |0:1
| align=center |0:3
| align=center |'''0:4'''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Ліверпул|Ліверпул]] {{Сцяг|Англія}}
|
| {{Сцяг|Турцыя}} '''[[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:1
| align=center |'''1:1'''  &lt;small&gt;{{Comment|(4:5)|серыя пенальці}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэм Хотспур]] {{Сцяг|Англія}}
|
| {{Сцяг|Італія}} '''[[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:2
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Сэлтык|Сэлтык]] {{Сцяг|Шатландыя}}
|
| {{Сцяг|Італія}} '''[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]'''
| align=center |3:3
| align=center |0:1
| align=center |'''3:4'''
|}

=== 1/8 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 12 сакавіка, а матчы ў адказ 19 сакавіка.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Эвертан|Эвертан]] {{Сцяг|Англія}}
|
| {{Сцяг|Украіна}} '''[[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]'''
| align=center |2:1
| align=center |2:5
| align=center |'''4:6'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]''' {{Сцяг|Украіна}}
|
| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]
| align=center |1:0
| align=center |1:2
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]''' {{Сцяг|Расія}}
|
| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Тарына|Тарына]]
| align=center |2:0
| align=center |0:1
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]''' {{Сцяг|Германія}}
|
| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]
| align=center |3:1
| align=center |2:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Вільярэал|Вільярэал]] {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Іспанія}} '''[[ФК Севілья|Севілья]]'''
| align=center |1:3
| align=center |1:2
| align=center |'''2:5'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Напалі|Напалі]]''' {{Сцяг|Італія}}
|
| {{Сцяг|Расія}} [[ФК Дынама Масква|Дынама Масква]]
| align=center |3:1
| align=center |0:0
| align=center |'''3:1'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Бругэ|Бругэ]]''' {{Сцяг|Бельгія}}
|
| {{Сцяг|Турцыя}} [[ФК Бешыкташ|Бешыкташ]]
| align=center |2:1
| align=center |3:1
| align=center |'''5:2'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]''' {{Сцяг|Італія}}
|
| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Рома|Рома]]
| align=center |1:1
| align=center |3:0
| align=center |'''4:1'''
|}

=== 1/4 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 16 красавіка, а матчы ў адказ 23 красавіка.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Севілья|Севілья]]''' {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Расія}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт]]
| align=center |2:1
| align=center |2:2
| align=center |'''4:3'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Бругэ|Бругэ]] {{Сцяг|Бельгія}}
|
| {{Сцяг|Украіна}} '''[[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]] {{Сцяг|Украіна}}
|
| {{Сцяг|Італія}} '''[[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:2
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]] {{Сцяг|Германія}}
|
| {{Сцяг|Італія}} '''[[ФК Напалі|Напалі]]'''
| align=center |1:4
| align=center |2:2
| align=center |'''3:6'''
|}

=== 1/2 фіналу ===
Першыя матчы былі згуляныя 7 мая, а матчы ў адказ 14 мая.

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Напалі|Напалі]] {{Сцяг|Італія}}
|
| {{Сцяг|Украіна}} '''[[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:1
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Севілья|Севілья]]''' {{Сцяг|Іспанія}}
|
| {{Сцяг|Італія}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]
| align=center |3:0
| align=center |2:0
| align=center |'''5:0'''
|}

=== Фінал ===
{{main|Фінал Лігі Еўропы УЕФА 2015}}

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[27 мая]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Нацыянальны стадыён, Варшава|Нацыянальны стадыён]],&lt;br/&gt;[[Варшава]]
| гледачоў= 45000
| арбітр= {{Сцяг Англіі}} [[Марцін Аткінсан]]
| каманда1=[[ФК Дняпро Днепрапятроўск|Дняпро]] {{Сцяг|UKR}}
| каманда2={{Сцяг|ESP}} [[ФК Севілья|Севілья]]
| лік=2:3
| галы1= [[Нікола Калініч|Калініч]] {{гол|7}}&lt;br/&gt;[[Руслан Ратань|Ратань]] {{гол|44}}
| галы2= {{гол|28}} [[Гжэгаж Крыховяк|Крыховяк]]&lt;br/&gt;{{гол|31}} {{гол|72}} [[Карлас Бака|Бака]]
| справаздача= [http://ru.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2015/matches/round=2000592/match=2015228/prematch/focus/index.html Справаздача]
}}

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Ліга Еўропы УЕФА]]
[[Катэгорыя:2014 год у футболе]]
[[Катэгорыя:2015 год у футболе]]</text>
      <sha1>b4226wq08vhy4484g1rc59g4zsr0a6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вільгельм Брандэнбургскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211678</id>
    <revision>
      <id>5212530</id>
      <parentid>5201486</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алесандр Бусел</username>
        <id>136752</id>
      </contributor>
      <comment>пунктуацыя, стыль, арфаграфія</comment>
      <origin>5212530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6116" sha1="1r3qp4xg66kqdlkxyrp7mzxi69ovne2" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Іерарх
 |абарот               = 
 |імя                  = Вільгельм Брандэнбургскі
 |арыгінал імя         = {{lang-de|Wilhelm von Brandenburg-Ansbach-Kulmbach}}
 |імя пры нараджэнні   = Вільгельм Брандэнбург-Ансбахскі
 |арыгінал імя пры нараджэнні = 
 |выява                = 
 |шырыня               = 
 |апісанне выявы       = 

 |тытул                = [[Архібіскуп рыжскі]]
 |парадак              = 21
 |сцяг                 = Rigasiebmacher.JPG
 |царква               = Рымская каталіцкая
 |абшчына              = 
 |абранне              = 
 |інтранізацыя         = 
 |перыядпачатак        = 1539
 |перыядканец          = 1563
 |папярэднік           = [[Томас Шонінг]]
 |пераемнік            = архібіскупства скасавана

 |дата нараджэння      = 
 |месца нараджэння     = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |пахаваны             = 
 |дынастыя             = 
 |бацька               = 
 |маці                 = 
 |адукацыя             = 
 |навуковая ступень    = 
 |прыняцце манаства    = 
 |сан                  = 
 |хіратонія            = 
 |кардынал             = 
 |жонка                = 
 |дзеці                = 
 |кананізаваны         = 
 |лік святасці         = 
 |дзень памяці         = 
 |шануецца             = 
 |заступнік            = 
 |аўтограф             = 
 |шырыня аўтографа     = 
 |манаграма            = 
 |герб                 = 
 |шырыня герба         = 
 |узнагароды           = 
 |вікісховішча         = 
}}

'''Вільгельм Брандэнбургскі''' ({{ВДП}}) — [[Рыжскае архібіскупства|архібіскуп рыжскі]] (1539—1561).

== Біяграфія ==
Сын [[Фрыдрых I (маркграф Брандэнбург-Ансбаха)|Фрыдрыха I]] [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]] і ўнук брандэнбургскага курфюрста [[Альбрэхт III (курфюрст Брандэнбурга)|Альбрэхта III]] і польскага караля [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]].

Як і брату [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхту]], Вільгельму сям’я вызначыла духоўную кар’еру, і з 1516 года ён навучаўся ва [[Інгальштацкі ўніверсітэт|ўніверсітэце Інгальштата]]. У 1529 годзе тагачасны архібіскуп рыжскі [[Томас Шонінг]] прызначыў Вільгельма [[каад'ютар]]ам. Пасля смерці Шонінга ў 1539 годзе ён стаў новым архібіскупам нягледзячы на процідзеянне [[Рыжскі магістрат|Рыжскага магістрата]] і [[Лівонскі ордэн|Ордэна]], якія, баючыся секулярызацыі і маёмаснага перадзелу, на якіх настойвалі [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхт]] і [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]], не хацелі прымаць на гэтую кафедру [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]].

Праз канфлікты з Папам і мяшчанамі ў 1530-я гады ён заняў і вызваліў [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль-Віксае]] біскупства, перанёс сваю рэзідэнцыю з Рыгі ў Ранебург (лат. [[Раўна]]), але здолеў афіцыйна стаць [[Архібіскупы рыжскія|архібіскупам рыжскім]] толькі ў 1539 годзе і, раздаючы маёмасць касцёла прыватным асобам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Тарвел, Э. Фольварок, пан и подданый: аграрные отношения в польских владениях на территории южной Эстонии в конце XVI – начале XVII вв. – Таллин, 1964. – c. 31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с.38}}&lt;/ref&gt;, пратрымацца на кафедры да сваёй смерці. У 1555 годзе яму ўдалося прызначыць сваім каад’ютарам лютэраніна біскупа Ратцэбургскага Крыштофа Мекленбурскага.

Адным з вынікаў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] стала скасаванне ўлады [[князь-біскуп|князя-біскупа]] і атрыманне Рыгай статусу [[вольны імперскі горад|вольнага імперскага горада]]. Вільгельм памёр праз два гады і быў пахаваны ў [[Рыжскі Домскі сабор|Домскім саборы Рыгі]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Joseph Girgensohn: Wilhelm von Brandenburg. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 43, Duncker &amp; Humblot, Leipzig 1898, S. 177—180.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Архібіскупы рыжскія]]</text>
      <sha1>1r3qp4xg66kqdlkxyrp7mzxi69ovne2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыс Прат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211918</id>
    <revision>
      <id>5212484</id>
      <parentid>4827849</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="pyfqbrrrse23tjvsme6j81doi14fj7h" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Прат}}
{{Кінематаграфіст
| Імя = Крыс Прат
| Арыгінал імя = Chris Pratt
| Фота = Chris Pratt - Guardians of the Galaxy premiere - July 2014 (cropped).jpg
| Подпіс = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Дата нараджэння = 21.06.1979
| Месца нараджэння = {{месца нараджэння|Лос-Анджэлес}}, [[Вірджынія (Мінесота)|Вірджынія]], [[ЗША]]
| Дата смерці =
| Месца смерці =
| Прафесія = {{акцёр|ЗША}}
| Грамадзянства = {{USA}}
| Гады актыўнасці = 2000 — &lt;small&gt;цяперашні час&lt;/small&gt;
| Кірунак =
| Узнагароды =
| imdb_id = 0695435
| Сайт =
}}
'''Крыс Прат''' (нар. [[21 чэрвеня]] [[1979]]&lt;ref name=tvguide&gt;{{Cite news| url =http://www.tvguide.com/celebrities/chris-pratt/bio/189677| title =Chris Pratt: Biography| publisher =[[TV Guide|TVGuide.com]]| accessdate =August 17, 2012| archive-date =18 кастрычніка 2014| archive-url =https://web.archive.org/web/20141018043838/http://www.tvguide.com/celebrities/chris-pratt/bio/189677| url-status =dead }}&lt;/ref&gt;, [[Вірджынія (Мінесота)|Вірджынія]], [[ЗША]]) — амерыканскі [[акцёр]].

Найбольш вядомы роляй [[Зорны Лорд|Зорнага Лорда]] ў фільмах пра [[Вартавыя Галактыкі (2008)|Вартавых Галактыкі]].

== Выбраная фільмаграфія ==
{{УФільмеВерх}}
{{УФільме|2014|[[Вартавыя Галактыкі (фільм)|Вартавыя Галактыкі]]|Guardians of the Galaxy|[[Зорны Лорд]]}}
{{УФільме|2017|[[Вартавыя Галактыкі 2]]|Guardians of the Galaxy Vol. 2|[[Зорны Лорд]]}}
{{УФільме|2018|[[Мсціўцы: Вайна бясконцасці]]| Avengers: Infinity War|[[Зорны Лорд]]}}
{{УФільме|2019|[[Мсціўцы: Фінал]]| Avengers: Endgame|[[Зорны Лорд]]}}
{{УФільме|2022|[[Тор: Каханне і гром]]|Thor: Love and Thunder|[[Зорны Лорд]]}}
{{УтФільме|2022|[[Вартавыя Галактыкі: Спецыяльны святочны выпуск]]|The Guardians of the Galaxy Holiday Special|[[Зорны Лорд]]}}
{{УФільме|2023|[[Вартавыя Галактыкі. Частка 3]]|Guardians of the Galaxy Vol. 3|[[Зорны Лорд]]}}
{{УФільмеНіз}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Chris Pratt|Крыс Прат}}
* {{IMDb name|0695435|Крыс Прат}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}}

{{DEFAULTSORT:Прат Крыс}}</text>
      <sha1>pyfqbrrrse23tjvsme6j81doi14fj7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прадстаўніцтва ААН у Рэспубліцы Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217589</id>
    <revision>
      <id>5212579</id>
      <parentid>4841333</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="ey90rg213cb1b8na9f8jca60h67sfz1" xml:space="preserve">'''Прадстаўніцтва ААН у Рэспубліцы Беларусь'''. Адкрыта [[8 верасня]] [[1992]] года ў [[Мінск]]у. Створана і дзейнічае ў адпаведнасці паміж [[урад Беларусі|урадам Рэспублікі Беларусь]] і [[ААН]] і Праграмай развіцця ААН (ПРААН). З’яўляецца першым з 8 прадстаўніцтваў ААН, створаных па ініцыятыве [[Бутрас Бутрас-Галі|Б.Бутраса-Галі]] ў краінах [[СНД]]. Аказвае дапамогу народу і ўраду Беларусі ў правядзенні праграм эканамічнага і сацыяльнага развіцця ў час пераходу эканомікі да рыначных адносін і яе інтэгравання ў сусветнае супольніцтва, спрыяе працэсам дэмакратызацыі, свабоднаму прадпрымальніцтву, каардынуе дапамогу Беларусі ў боку краін-донараў і асобных міжнародных арганізацый, распаўсюджвае матэрыялы і дакументы ААН і з’яўляецца крыніцай інфармацыі пра дзейнасць ААН. Супрацоўнічае з [[грамадская арганізацыя|грамадскімі арганізацыямі]], аб’яднаннямі, [[СМІ|сродкамі масавай інфармацыі]] Беларусі.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12}}

[[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Мінску|ААН]]
[[Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый| ]]</text>
      <sha1>ey90rg213cb1b8na9f8jca60h67sfz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кодэкс Грэгарыяна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220746</id>
    <revision>
      <id>5212429</id>
      <parentid>1897874</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="pkosyk9bbu55qkvshdsti36c4gn382d" xml:space="preserve">{{redirect|Грэгарыян|Gregorian}}
'''Кодэкс Грэгарыяна''' (лац. ''Codex Gregorianus'') — самая ранняя [[кадыфікацыя]] [[Імператарскія канстытуцыі, Старажытны Рым|імператарскіх канстытуцый]], прадпрынятая ў часы кіравання [[Дыяклетыян]]а нейкім Грэгорыем, ці Грэгарыянам.

Канстытуцыі сістэматызаваны ў кодэксе ў храналагічным парадку і падзелена на 14 кніг. Гэты Codex Gregorianus часта цытаваўся пры пазнейшых рымскіх імператарах і, верагодна, разам з наступнымі [[Codex Hermogenianus]] і [[Codex Theodosianus]] быў пакладзены ў аснову [[corpus iuris civilis|кодэкса Юстыніяна]].

Лічылася, што тэкст кодэкса Грэгарыяна не захаваўся да нашых дзён, аднак напачатку 2010 года англійскімі даследчыкамі ([[Бенет Салвей|Бенетам Салвеем]] і [[Сайман Коркаран|Сайманам Коркаранам]]) было абвешчана пра выяўленне рукапісу з фрагментамі кодэкса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/1001/10012702 |title=Lost Roman law code discovered in London |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231082116/http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/1001/10012702 |archive-date=31 снежня 2010 |access-date=25 студзеня 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{ЭСБЕ}}
[[Катэгорыя:Грамадзянскія кодэксы]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя крыніцы права]]
[[Катэгорыя:Зборнікі рымскага права]]
[[Катэгорыя:Зборы прававых актаў]]</text>
      <sha1>pkosyk9bbu55qkvshdsti36c4gn382d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015. Плэй-оф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>222659</id>
    <revision>
      <id>5212679</id>
      <parentid>4434796</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19078" sha1="2iuzskpcdyfqwpqxcc753ta1e8gxgaq" xml:space="preserve">'''Стадыя плэй-оф Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014/15''' пачалася [[17 лютага]] 2015 і скончылася [[13 мая]].

У плэй-оф прынялі ўдзел 16 клубаў, якія занялі першыя два месцы ў групах на групавым этапе. Фінальны матч Лігі чэмпіёнаў прайшоў 6 чэрвеня на [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскім стадыёне]] ў [[Берлін|Берліне]].

== Лёсаванне ==
Лёсаванне каманд адбылося ў [[Ньён|Ньёне]] [[15 снежня]] 2014 а 12:00 па [[Цэнтральнаеўрапейскі час|цэнтральнаеўрапейскім часе]]&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/competitionformat/index.html Competition format] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423073606/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/competitionformat/index.html |date=23 красавіка 2015 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2192754.html Media accreditation for club knockout draws] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Пры лёсаванні 1/8 фіналу восем пераможцаў груп з'яўляюцца сеянымі, а восем каманд, якія занялі другія месцы, — адпаведна, нясеянымі. На гэтай стадыі каманды з адной групы або адной краіны былі разведзеныя. Пачынаючы з 1/4 фіналу, каманды з адной групы або краіны могуць згуляць адзін з адным.

== Лёсаванне ==
Лёсаванне каманд прайшло ў [[Ньён]]е [[15 снежня]] [[2014]] года ў 12:00 па цэнтральнаеўрапейскім часе.

Пры лёсавання 1/8 фіналу восем пераможцаў груп з'яўляюцца сеянымі, а восем каманд, якія занялі другія месцы, — адпаведна, нясеянымі. На гэтай стадыі каманды з адной групы або адной краіны былі разведзеныя між сабой. Пачынаючы з 1/4 фіналу, каманды з адной групы або краіны могуць згуляць адзін з адным.

{| Class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;text-align: center;line-height:15px;&quot;
|-
! Стадыя
! Раўнд
! Лёсаванне
! Першы матч
! Матч у адказ
|-
| Rowspan = 4 | Плэй-оф
| 1/8 фіналу
| 15 снежаня 2014
| 17-18 і 24-25 лютага 2015
| 10-11 і 17-18 сакавіка 2015
|-
| 1/4 фіналу
| 20 сакавіку 2015 года
| 14-15 красавіка 2015 года
| 21-22 красавіка 2015 года
|-
| 1/2 фіналу
| Rowspan = 2 | 24 Красавік 2015 г.
| 5-6 мая 2015
| 12-13 мая 2015
|-
| Фінал
| Colspan = 2 | 6 чэрвеня 2015 на [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскім стадыёне]], [[Берлін]]
|}

{{На карце+ |Еўропа |width=450 |float= |caption=Удзельнікі плэй-оф Лігі Чэмпіёнаў УЕФА 2014-2015
|places=
&lt;!--Spain--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=40.401719|long=-3.720606|label={{small|[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]}}|mark=|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=41.38087|long=2.122802|label={{small|[[ФК Барселона|Барселона]]}}|mark=|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=40.45306|long=-3.68835|label={{small|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]}}|mark=|position=bottom}}
&lt;!--England--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=51.481667|long=-0.191111|label={{small|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]}}|mark=|position=top}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.481667|long=-0.191111|label={{small|[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]}}|mark=|position=left}}
{{На карце~|Еўропа|lat=53.483056|long=-2.200278|label={{small|[[ФК Манчэстэр Сіці|Ман. Сіці]]}}|mark=|position=}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=48.218775|long=11.624753|label={{small|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]}}|mark=|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.038256|long=7.002206|label={{small|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]}}|mark=|position=bottom}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.492569|long=7.451842|label={{small|[[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]}}|mark=|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=51.554503|long=7.067589|label={{small|[[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке]]}}|mark=|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=45.109444|long=7.641111|label={{small|[[ФК Ювентус|Ювентус]]}}|mark=|position=}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=41.161758|long=-8.583933|label={{small|[[ФК Порту|Порту]]}}|mark=|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=43.727606|long=7.415614|label={{small|[[ФК Манака|Манака]]}}|mark=|position=}}
{{На карце~|Еўропа|lat=48.841389|long=2.253056|label={{small|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]]}}|mark=|position=left}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=48.020833|long=37.809722|label={{small|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр]]}}|mark=|position=}}
&lt;!--Switzerland--&gt;
{{На карце~|Еўропа|lat=47.541575|long=7.620181|label={{small|[[ФК Базель|Базель]]}}|mark=|position=}}
}}

== Удзельнікі ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
|-
!Група
!width=175|1-е месца
!width=175|2-е месца
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група A|A]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|ESP}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|ITA}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група B|B]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|ESP}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|SUI}} [[ФК Базель|Базель]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група C|C]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|FRA}} [[ФК Манака|Манака]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|GER}} [[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група D|D]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|GER}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|Англія}} [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група E|E]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|GER}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|Англія}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група F|F]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|FRA}} [[ФК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група G|G]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|Англія}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|GER}} [[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке 04]]
|-
![[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014—2015. Групавы этап#Група H|H]]
|bgcolor=&quot;#ccffcc&quot;|{{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Порту|Порту]]
|bgcolor=&quot;#ccccff&quot;|{{Сцяг|UKR}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр]]
|}

=== 1/8 фіналу ===

Першыя матчы былі згуляныя 17-18 і 24-25 лютага, а матчы ў адказ 10-11 і 17-18 сакавіка.

З-за ўзброенага канфлікту на ўсходзе Украіны і немагчымасці правядзення хатняй гульні на [[Данбас Арэна|Данбас-Арэне]] ў [[Данецк|Данецку]], [[ФК Шахцёр Данецк|данецкі «Шахцёр»]] праводзіў свой матч 1/8 фіналу супраць [[Мюнхен|мюнхенскай]] [[ФК Баварыя Мюнхен|«Баварыі»]] ў [[Львоў|Львове]] на [[Львоў-Арэна|Львоў-Арэне]].

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]]''' {{Сцяг Францыі|20px}}
|
| {{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Чэлсі|Чэлсі]]
| align=center |1:1
| align=center |2:2
| align=center |'''3:3''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]] {{Сцяг Англіі|20px}}
|
| {{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| align=center |1:2
| align=center |0:1
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[Баер 04 Леверкузен|Баер 04]] {{Сцяг Германіі|20px}}
|
| {{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:1
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;{{Comment|(2:3)|серыя пенальці}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''' {{Сцяг ITA|20px}}
|
|{{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Барусія Дортмунд|Барусія]]
| align=center |2:1
| align=center |3:0
| align=center |'''5:1'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Шальке 04 Гельзенкірхен|Шальке 04]] {{Сцяг Германіі|20px}}
|
| {{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]'''
| align=center |0:2
| align=center |4:3
| align=center |'''4:5'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр]] {{Сцяг Украіны|20px}}
| 
|{{Сцяг Германіі|20px}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:7
| align=center |'''0:7'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]] {{Сцяг Англіі|20px}}
|
|{{Сцяг Францыі|20px}} '''[[ФК Манака|Манака]]'''
| align=center |1:3
| align=center |2:0
| align=center |'''3:3''' &lt;small&gt;{{Comment|(г.в.)|гол на выездзе}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Базель|Базель]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
| {{Сцяг Партугаліі|20px}} '''[[ФК Порту|Порту]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:4
| align=center |'''1:5'''
|}

=== 1/4 фіналу ===
Лёсаванне чвэрцьфіналаў адбылося [[20 сакавіка]] [[2015]]. Першыя матчы былі згуляныя [[14 красавіка|14]] і [[15 красавіка]], а другія [[21 красавіка|21]] і [[22 красавіка]] [[2015]].

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]] {{Сцяг Францыі|20px}}
|
| {{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Барселона|Барселона]]'''
| align=center |1:3
| align=center |0:2
| align=center |'''1:5'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]] {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Іспаніі|20px}} '''[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]'''
| align=center |0:0
| align=center |0:1
| align=center |'''0:1'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;| [[ФК Порту|Порту]] {{Сцяг Партугаліі|20px}}
|
|{{Сцяг Германіі|20px}} '''[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]'''
| align=center |3:1
| align=center |1:6
| align=center |'''4:7'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''' {{Сцяг Італіі|20px}}
| 
|{{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |'''1:0'''
|}

=== 1/2 фіналу ===

{|  class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;line-height:15px;&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=70| 1 матч
! align=center width=70 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Барселона|Барселона]]''' {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
| {{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
| align=center |3:0
| align=center |2:3
| align=center |'''5:3'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;| '''[[ФК Ювентус|Ювентус]]''' {{Сцяг Італіі|20px}}
|
| {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
| align=center |2:1
| align=center |1:1
| align=center |'''3:2'''
|}

====Першыя матчы====
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[5 мая]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Стадыён Ювентус|Ювентус]], [[Турын]]
| гледачоў= 41,011
| арбітр= {{Сцяг|Англія}} [[Марцін Аткінсан]]
| каманда1=[[ФК Ювентус|Ювентус]] {{Сцяг|ITA}}
| каманда2={{Сцяг|ESP}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]
| лік=2:1  &lt;small&gt;(1:1)&lt;/small&gt;
| галы1= [[Альвара Марата|Марата]] {{Гол|8}}&lt;br/&gt;[[Карлас Тэвес|Тэвес]] {{Гол|58|пен}}
| галы2= {{Гол|27}} [[Крыштыяну Раналду|Раналду]]
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000551/match=2014427/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[6 мая]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Камп Ноў]], [[Барселона]]
| гледачоў= 95,639
| арбітр= {{Сцяг|Італія}} [[Нікола Рызолі]]
| каманда1=[[ФК Барселона|Барселона]] {{Сцяг|ESP}}
| каманда2={{Сцяг|GER}} [[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]]
| лік=3:0
| галы1= [[Ліянель Месі|Месі]] {{Гол|77}} {{Гол|80}}&lt;br/&gt;[[Неймар]] {{Гол|90+4}}
| галы2= 
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000551/match=2014428/index.html Справаздача]
}}
----
====Другія матчы====
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[6 чэрвеня]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Альянц Арэна]], [[Мюнхен]]
| гледачоў= 70,000
| арбітр= {{Сцяг|Англія}} [[Марк Клатэнбург]]
| каманда1=[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя]] {{Сцяг|GER}}
| каманда2={{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
| лік=3:2
| галы1= [[Мехдзі Бенатыя|Бенатыя]] {{Гол|7}}&lt;br/&gt;[[Роберт Левандоўскі|Левандоўскі]] {{Гол|59}}&lt;br/&gt;[[Томас Мюлер|Мюлер]] {{Гол|74}}
| галы2= {{Гол|15}} {{Гол|29}} [[Неймар]]
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000551/match=2014429/index.html Справаздача]
}}
----
{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[6 чэрвеня]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Сант’яга Бернабеу (стадыён)|Сант’яга Бернабеу]], [[Мадрыд]]
| гледачоў= 78,153
| арбітр= {{Сцяг|Швецыя}} [[Ёнас Эрыксан]]
| каманда1=[[Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]] {{Сцяг|ESP}}
| каманда2={{Сцяг|ITA}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]
| лік=1:1
| галы1= [[Крыштыяну Раналду|Раналду]] {{Гол|23|пен}}
| галы2= {{Гол|57}} [[Альвара Марата|Марата]]
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000551/match=2014430/index.html Справаздача]
}}
----

=== Фінал === 
{{main | Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015}}

{{Футбольныматч
| bg=#FFFFFF
| дата=&lt;small&gt;[[6 чэрвеня]] [[2015]]&lt;/small&gt;
| час= &lt;small&gt;20:45 [[UTC+2]]&lt;/small&gt;
| стадыён='''Стадыён:''' [[Алімпійскі стадыён (Берлін)|Алімпійскі стадыён]],&lt;br/&gt;[[Берлін]]
| гледачоў= 
| арбітр= {{Сцяг Турцыі}} [[Джунейт Чакыр]]
| каманда1=[[ФК Ювентус|Ювентус]] {{Сцяг|ITA}}
| каманда2={{Сцяг|ESP}} [[ФК Барселона|Барселона]]
| лік=1:3
| галы1= [[Альвара Марата|Марата]] {{гол|55}}
| галы2= {{гол|4}} [[Іван Ракіціч|Ракіціч]]&lt;br/&gt;{{гол|68}} [[Луіс Суарэс|Суарэс]]&lt;br/&gt;{{гол|90+7}} [[Неймар]]
| справаздача= [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/matches/round=2000552/match=2015227/prematch/player-lists/index.html Справаздача]
}}
{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Плэй-оф]]</text>
      <sha1>2iuzskpcdyfqwpqxcc753ta1e8gxgaq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магнус Карлсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224841</id>
    <revision>
      <id>5212838</id>
      <parentid>5004397</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5687" sha1="s4ju9nxhjeou8d6oqq5gxtflh4qu2hu" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Карлсен}}
{{Шахматыст
 |Імя                  = Магнус Карлсен
 |Арыгінал імя       = {{lang-no|Sven Magnus Øen Carlsen}}
 |Выява          = MagnusCarlsen24.jpg
 |Шырыня               = 
 |Апісанне выявы = Магнус Карлсен у 2012 годзе
 |Краіны               = {{NOR}}
 |Званне               = {{Шахматныя званні | гм = 2004}}
 |Сайт                 = [http://www.magnuscarlsen.com Афіцыйны сайт]
 |Узнагароды і прэміі     = 
}}
'''Свен Магнус Ээн Карлсен''' ({{lang-no|Sven Magnus Øen Carlsen}}; нар. {{ДН|30|11|1990}}, [[Цёнсберг]], лен [[Вестфол]], [[Нарвегія]]) — нарвежскі [[шахматы]]ст, 16-ы чэмпіён свету па шахматах (2013—2023). Першы ў гісторыі шахмат абсалютны чэмпіён свету (у трох катэгорыях) — з 2013 года чэмпіён свету па класічных шахматах, з 2014 года чэмпіён свету па рапідзе і бліцы. Адзін з самых маладых гросмайстраў свету — стаў гросмайстрам 26 красавіка 2004 ва ўзросце 13 гадоў 4 месяцаў 27 дзён, трэці ў спісе самых маладых гросмайстраў свету пасля [[Сяргей Каракін|Сяргея Каракіна]] і Парымар’яна Негі.

Самы малады шахматыст, які пераадолеў планку ў 2700 і 2800 пунктаў рэйтынгу Эла, самы малады шахматыст, які ўзначаліў афіцыйны рэйтынг ФІДЭ ва ўзросце 19 гадоў і 1 месяца (у неафіцыйным рэйтынга Эла LiveRating упершыню з’явіўся на першым месцы ўжо ў 17-гадовым узросце (5 верасня 2008 года)). З лютага 2013 — уладальнік самага высокага рэйтынга Эла за ўсю гісторыю яго існавання — 2872 пункты; Магнус пабіў рэкорд (2851 пункт), які трымаў [[Гары Каспараў]] на працягу 13 гадоў, спачатку ў студзені (набраўшы 2861), а затым у лютым (2872). У маі 2014 года дасягнуў абсалютнага піка рэйтынга — 2882 пункты.

Чэмпіён Нарвегіі 2006 года. Пераможца і прызёр шэрагу буйных турніраў. Чэмпіён свету па бліцы 2009 года. Адзін з прэтэндэнтаў на сусветнае шахматнае першынства 2007 і 2011 гадоў, пераможца турніру прэтэндэнтаў 2013 года. Уладальнік шахматных Оскараў у 2009, 2010, 2011 і 2012 гадах.

У 2013 годзе часопіс «Time» уключыў Магнуса Карлсена ў спіс «100 самых уплывовых людзей у свеце» у катэгорыі «Тытаны».

У 2021 годзе Магнус Карлсен абараніў званне чэмпіёна свету па шахматах. Ён зрабіў гэта датэрмінова ў [[Абу-Дабі]] пасля таго, як 10 снежня перамог чорнымі ў 11-й партыі прэтэндэнта на тытул — [[Ян Няпомняшчы|Яна Няпомняшчага]] з Расіі, і лік у супрацьстаянні стаў 7,5 на 3,5.

У 2022 годзе заявіў, што не будзе абараняць тытул чэмпіёна ў класічных шахматах. 30 снежня 2023 года выйграў чэмпіянат свету па бліцы ў [[Самарканд]]зе, здабыўшы сёмы тытул за кар’еру, а напярэдадні перамог і ў рапідзе&lt;ref&gt;[https://www.sport-express.ru/chess/news/norvezhec-karlsen-zaschitil-titul-chempiona-mira-po-blicu-2163283/ sport-express.ru]&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Вікіцытатнік|Магнус Карлсен|Магнуса Карлсена}}
{{Шахматныя спасылкі | імя = Магнуса Карлсена
| fideId = 1503014
| chessgamesId = 52948
| 365chess = Magnus_Carlsen
| olimp = 359x1rhf}}
* [http://www.arcticsec.no/index.php?button=blog&amp;main_image=35 Блог Магнуса Карлсена]{{ref-en}}
* [http://www.magnuscarlsen.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}}
* [http://www.mark-weeks.com/aboutcom/mw13b18.htm Спіс турніраў]
* [http://www.magnuscarlsenchess.com/index.php Асноўны фансайт Магнуса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150303083540/http://www.magnuscarlsenchess.com/index.php |date=3 сакавіка 2015 }}{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20200713150204/https://www.chessgraphs.com/ chessgraphs.com] rating history for Magnus Carlsen, graphed in comparison to other top chess players
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Чэмпіёны свету па шахматах}}

{{DEFAULTSORT:Карлсен Магнус}}
[[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па шахматах]]
[[Катэгорыя:Шахматныя гросмайстры]]
[[Катэгорыя:Шахматысты Нарвегіі]]</text>
      <sha1>s4ju9nxhjeou8d6oqq5gxtflh4qu2hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кушлікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237992</id>
    <revision>
      <id>5212542</id>
      <parentid>5206796</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5508" sha1="293yrvmdjzjd2dp8efdwqn0hthwgl6s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Кушлікі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 47
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 24|lon_sec = 00
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Полацкі
|сельсавет             = Баравухскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243023336
}}

'''Ку́шлікі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kušliki}}, {{lang-ru|Кушлики}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0029710&amp;q_id=2175903|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 25 марта 2008 года № 79 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Баравухскі сельсавет|Баравухскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;LVIA, f. SA, b. 1&lt;/ref&gt;. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] паблізу Кушлікаў у 1661 годзе адбылася [[Бітва пад Кушлікамі|пераможная для Рэчы Паспаслітай бітва]] з маскоўскімі войскамі.

Да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] належала з 66 падданымі [[Касцёл Святога Стэфана (Полацк)|Полацкаму езуіцкаму кляштару]]&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 12. — Воп. 1. — Спр. 159. — А. 137; Ф. 248. — Воп. 64. — Спр. 5636. — А. 3—5.&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Кушлікаўскі сельсавет|Кушлікаўскага сельсавета]]. Да 10 кастрычніка 2013 года Кушлікі ўваходзілі ў склад [[Адамоўскі сельсавет (Полацкі раён)|Адамоўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=D913v0060692|title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 года № 292 &quot;Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области&quot;|website=pravo.by}}&lt;/ref&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла — {{ГККРБ 4|213Д000674}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Баравухскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Баравухскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]]</text>
      <sha1>293yrvmdjzjd2dp8efdwqn0hthwgl6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241339</id>
    <revision>
      <id>5212598</id>
      <parentid>4903086</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="34gm22p1cdvqgn9bqzonmaartyc0xnw" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Тартак (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Тартак
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 23|lat_sec = 19
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 57|lon_sec = 47
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Ямніцкі
|OpenStreetMap         = 243041326
}}

'''Тарта́к'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tartak}}, {{lang-ru|Тартак}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ямніцкі сельсавет|Ямніцкага сельсавета]].

Да [[19 жніўня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Дунайкоўскі сельсавет|Дунайкоўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2011-107/2011_107_9_43797.pdf «Об изменении административно-территориального устройства Быховского района». Могилевской области Решение Могилевского областного Совета депутатов от 19 августа 2011 г. № 10-16] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200325142047/http://pravo.by/pdf/2011-107/2011_107_9_43797.pdf |date=25 сакавіка 2020 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Марыя Яўгенаўна Таболіч]] (нар. [[1957]]) — беларускі мастак.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Ямніцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Ямніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>34gm22p1cdvqgn9bqzonmaartyc0xnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красная Слабада (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241342</id>
    <revision>
      <id>5212469</id>
      <parentid>5197888</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4501" sha1="0jihwcj3wqapbit1gnqp60kjy6yr3ol" xml:space="preserve">{{значэнні2|Красная Слабада}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Красная Слабада
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 45
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 31|lon_sec = 31
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет2            = Краснаслабодскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = Вузнікі
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 243042550
}}
'''Кра́сная Слабада́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ная Слабада́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Krasnaja Slabada}}, {{lang-ru|Красная Слобода}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&amp;q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Краснаслабодскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1865 годзе ў складзе [[Пацяраеўка|Пацяраеўскай]] [[Воласць|воласці]] [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павету]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]&lt;ref&gt;НГАБ у Мінску, ф. 2001, воп. 2, спр. 151&lt;/ref&gt;. У 1913 г. дзейнічала школа&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя ўраджэнцы ==
* [[Емяльян Кліментавіч Азаранка]] (1908—1988) — [[філосаф]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]&lt;ref name=&quot;БЭ1&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|1}} — С. 126.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Краснаслабодскі сельсавет (Быхаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]</text>
      <sha1>0jihwcj3wqapbit1gnqp60kjy6yr3ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лудчыцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241360</id>
    <revision>
      <id>5212619</id>
      <parentid>5197880</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7487" sha1="7gy3by2peflrqqmrwkq5k53all1955p" xml:space="preserve">{{значэнні|Лудчыцы (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Лудчыцы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Лудчыцы. Мемарыял Воінскай Славы (2).jpg
|подпіс                = [[Мемарыял Воінскай Славы (Лудчыцы)|Мемарыял воінскай славы]]
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 08
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 14|lon_sec = 51
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Лудчыцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Ludčycy
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|OpenStreetMap         = 243043297
}}
'''Лу́дчыцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ludčycy}}, {{lang-ru|Лудчицы}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0043722&amp;q_id=6815326|title=Решение Быховского районного Совета депутатов от 1 апреля 2010 года № 27-1 &quot;О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкага сельсавета]].

Знаходзіцца за 10 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Быхаў]], за 54 км ад [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|БелЭн|1999}}, каля аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|97}}&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Ваколіцы вёскі заселены 11—10,7 тысяч гадоў да н.э., пра што сведчаць [[Лудчыцы (археалагічныя помнікі)|стаянкі]] [[Грэнская культура|грэнскай культуры]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Лудчыцы|Капыцін, В. Ф.|25—26}}&lt;/ref&gt;.

Вядомы з сярэдзіны XVI стагоддзя як сяло Лугчычы ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. З канца XVI стагоддзя ў складзе маёнтка [[Новы Быхаў]]. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ўвайшла ў склад [[Старабыхаўскі павет|Старабыхаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]].

У 1897 годзе ў сяле працавала школа, 2 ветраныя млыны, хлебазапасны магазін, карчма, царква. Пры вёсцы існаваў фальварак (49 жыхароў). У пачатку XX стагоддзя працавалі вінакурны завод, царкоўнапрыходская школа (з 1900 года).

З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкага сельсавета]]. У 1925 годзе створана працоўная школа 1-й ступені. У 1933 годзе створаны калгас «Іскра».

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў верасні 1943 годзе савецкія партызаны [[Быхаўская ваенна-аператыўная група|Быхаўскай ваенна-аператыўнай групы]] разграмілі ў Лудчыцах нямецкі гарнізон. У чэрвені 1944 года нямецкія акупацыйныя ўлады спалілі 213 двароў, знішчылі 40 жыхароў.

== Насельніцтва ==
* 1780-я гады — 96 двароў, 644 жыхары{{sfn|ЭГБ|1997}}
* 1897 год — 147 двароў, 986 жыхароў{{sfn|ЭГБ|1997}}
* 1926 год — 247 гаспадарак, 1460 жыхароў{{sfn|ЭГБ|1997}}
* 1999 год — 240 двароў, 626 жыхароў{{sfn|БелЭн|1999}}

== Славутасці ==
* [[Мемарыял воінскай славы (Лудчыцы)|Мемарыял воінскай славы]] (1984) — {{ГККРБ 4|513Д000250}}
* [[Лудчыцы (археалагічныя помнікі)|Курганны могільнік (X–XII стагоддзе)]] — {{ГККРБ 4|513В000249}}{{sfn|БелЭн|1999}}.
* Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|||358}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|4|Лудчыцы||396}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Ludčycy}}

{{Лудчыцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Лудчыцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Лудчыцы| ]]</text>
      <sha1>7gy3by2peflrqqmrwkq5k53all1955p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (Лельчыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247089</id>
    <revision>
      <id>5212595</id>
      <parentid>4907519</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1403" sha1="qo12sd9olqm74z1sik82oatv9kno4jh" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Тартак (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тартак
 |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 41|lat_sec = 46
 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 05|lon_sec = 10
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Лельчыцкі
|сельсавет2            = Бараўскі
|OpenStreetMap         = 243020807
}}

'''Тарта́к'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tartak}}, {{lang-ru|Тартак}}) — [[вёска]] ў [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бараўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)|Бараўскага сельсавета]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бараўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Бараўскі сельсавет (Лельчыцкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лельчыцкага раёна]]</text>
      <sha1>qo12sd9olqm74z1sik82oatv9kno4jh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (Астравецкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248693</id>
    <revision>
      <id>5212596</id>
      <parentid>5083546</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="gjp3whuu32max59p0zamc8xka2nda8i" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Тартак (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тартак
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Астравецкі
|сельсавет             = Варнянскі
}}

'''Тарта́к'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tartak}}, {{lang-ru|Тартак}}) — [[вёска]] ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Варнянскі сельсавет|Варнянскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 21 км на поўнач ад [[Астравец|Астраўца]], стаіць ля ракі [[Вілія]].

== Гісторыя ==
У XIX ст. вёска ў казённым Быстрыцкім маёнтку, дзяржаўная ўласнасць у Быстрыцкай воласці [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]] Расійскай імперыі. У 1897 годзе 11 двароў, 64 жыхары. Побач знаходзіўся засценак Тартак, дзе былі 2 гаспадаркі, 23 жыхары. На рацэ размяшчаўся вадзяны млын.

З 0,5 км на ўсход ад вёскі, каля ракі Вілія брацкая магіла часоў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Выява:039-547 Тартак, река Вилия, снято 15 января 2005.jpg|Рака Вілія
Выява:039-549 Тартак, снято 15 января 2005.jpg|Брацкая магіла часоў Першай сусветнай вайны
Выява:039-551 Тартак, снято 15 января 2005.jpg|Помнік на брацкай магіле
Выява:039-552 Тартак, снято 15 января 2005.jpg|Шыльда на брацкай магіле
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|9-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Варнянскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Варнянскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёна]]</text>
      <sha1>gjp3whuu32max59p0zamc8xka2nda8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (Гродзенскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250566</id>
    <revision>
      <id>5212597</id>
      <parentid>4909817</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1359" sha1="ejymjd60d0b4p0iphy8t6x2v9b3njyg" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Тартак (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тартак
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 51|lat_sec = 32
 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 38|lon_sec = 06
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Гродзенскі
|сельсавет             = Сапоцкінскі
|OpenStreetMap         = 629605601
}}

'''Тарта́к'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tartak}}, {{lang-ru|Тартак}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сапоцкінскі сельсавет|Сапоцкінскага сельсавета]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Сапоцкінскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Сапоцкінскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]]</text>
      <sha1>ejymjd60d0b4p0iphy8t6x2v9b3njyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>253395</id>
    <revision>
      <id>5212601</id>
      <parentid>2033222</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/25 */</comment>
      <origin>5212601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76894" sha1="5k3nxk9dac2kdc38jqxc8877omyt77b" xml:space="preserve">Ніжэй прыведзены спіс назваў населеных пунктаў, якія з'яўляюцца неадназначнасцямі. У дужках прыведзена колькасць населеных пунктаў з выбранай назвай. На кожныя 100 неадназначнасцяў даецца старонка з іх поўным тэкстам.

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/1]] ==
* [[Абалонне]] (3)
* [[Абольцы]] (2)
* [[Абрамаўка]] (2)
* [[Абрамаўшчына]] (2)
* [[Аброва]] (2)
* [[Абруб]] (4)
* [[Абухава]] (6)
* [[Абухаўшчына]] (3)
* [[Агароднікі]] (38)
* [[Адамава]] (2)
* [[Адамавічы]] (2)
* [[Адамаўка]] (3)
* [[Адамаўцы]] (2)
* [[Адамова]] (9)
* [[Адахаўшчына]] (2)
* [[Ажуройсці]] (2)
* [[Азарычы]] (4)
* [[Азёркі]] (5)
* [[Азёрны]] (2)
* [[Азерцы]] (4)
* [[Азёры]] (4)
* [[Азяраны]] (3)
* [[Азярніца]] (2)
* [[Азярцо]] (2)
* [[Азярцы]] (3)
* [[Азярышча]] (3)
* [[Азярэц]] (2)
* [[Аколіца]] (5)
* [[Акунёва]] (2)
* [[Акцябр]] (10)
* [[Акцябрская]] (3)
* [[Акцябрскі]] (3)
* [[Ала]] (2)
* [[Алейнікі]] (2)
* [[Алёкса]] (2)
* [[Александрова]] (11)
* [[Александроў]] (3)
* [[Александрына]] (2)
* [[Александрыя]] (5)
* [[Алексічы]] (2)
* [[Алекшыцы]] (3)
* [[Алёхнавічы]] (2)
* [[Алешкавічы]] (2)
* [[Алешкі]] (2)
* [[Альба]] (2)
* [[Альгова]] (2)
* [[Альсевічы]] (2)
* [[Альхавец]] (3)
* [[Альхоўка]] (17)
* [[Альхоўцы]] (3)
* [[Альшанікі]] (3)
* [[Альшанка]] (2)
* [[Альшаны]] (4)
* [[Альшэва]] (2)
* [[Аляксандрава]] (2)
* [[Аляксандравічы]] (2)
* [[Аляксандраўка]] (26)
* [[Аляксееўка]] (6)
* [[Аляксейкі]] (2)
* [[Амбросавічы]] (2)
* [[Амбросенкі]] (3)
* [[Амневічы]] (2)
* [[Амяліна]] (2)
* [[Ананічы]] (4)
* [[Андросаўшчына]] (2)
* [[Андрушы]] (3)
* [[Андрыянава]] (2)
* [[Андрэева]] (2)
* [[Андрэеўка]] (4)
* [[Андрэеўцы]] (2)
* [[Андрэеўшчына]] (2)
* [[Андрэйчыкі]] (2)
* [[Анісімавічы]] (2)
* [[Анкуды]] (3)
* [[Анопаль]] (2)
* [[Аношкі]] (4)
* [[Антанішкі]] (2)
* [[Антанова]] (13)
* [[Антаны]] (2)
* [[Антаполле]] (2)
* [[Антонава]] (2)
* [[Антонаў]] (2)
* [[Антонаўка]] (15)
* [[Антонаўцы]] (2)
* [[Антонаўшчына]] (2)
* [[Антоненкі]] (2)
* [[Антопаль]] (2)
* [[Антунова]] (2)
* [[Анэліна]] (2)
* [[Апалонаўка]] (2)
* [[Апечкі]] (2)
* [[Арлова]] (2)
* [[Арлоўшчына]] (2)
* [[Арлянка]] (2)
* [[Арол]] (2)
* [[Арцюхі]] (3)
* [[Арэхава]] (3)
* [[Арэхавічы]] (2)
* [[Арэхаўка]] (8)
* [[Арэхаўна]] (3)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/2]] ==
* [[Арэхаўскі]] (2)
* [[Арэшкавічы]] (2)
* [[Асавая]] (2)
* [[Асавец]] (13)
* [[Асавок]] (5)
* [[Асавы]] (2)
* [[Асаўляны]] (2)
* [[Асаўцы]] (4)
* [[Асёткі]] (4)
* [[Асінавіца]] (2)
* [[Асінаўка]] (32)
* [[Асіннікі]] (6)
* [[Асіпавічы]] (2)
* [[Асіповічы]] (2)
* [[Асіпоўшчына]] (2)
* [[Асмолава]] (2)
* [[Асмолавічы]] (4)
* [[Асмолаўка]] (2)
* [[Асташкавічы]] (2)
* [[Астравец]] (2)
* [[Астравок]] (7)
* [[Астравы]] (10)
* [[Астраўляне]] (2)
* [[Астраўляны]] (3)
* [[Астроўкі]] (5)
* [[Астроўна]] (3)
* [[Астроўчыцы]] (3)
* [[Астроўшчына]] (2)
* [[Аступішча]] (2)
* [[Асяродак]] (2)
* [[Атокі]] (3)
* [[Атраднае]] (3)
* [[Атрубак]] (3)
* [[Атрубы]] (2)
* [[Аўгустова]] (4)
* [[Аўдзеевічы]] (3)
* [[Аўласы]] (2)
* [[Аўсянікі]] (4)
* [[Аўсянка]] (2)
* [[Ашмянцы]] (3)
* [[Ашмяны]] (2)
* [[Бабаедава]] (2)
* [[Бабарыкі]] (3)
* [[Бабінавічы]] (2)
* [[Бабінічы]] (2)
* [[Бабічы]] (11)
* [[Бабоўе]] (2)
* [[Бабоўка]] (3)
* [[Бабраўнікі]] (3)
* [[Баброва]] (7)
* [[Бабровічы]] (5)
* [[Баброўнікі]] (3)
* [[Баброўшчына]] (2)
* [[Бабры]] (7)
* [[Бабы]] (2)
* [[Бабынічы]] (2)
* [[Багданава]] (7)
* [[Багданаўка]] (4)
* [[Багданішкі]] (2)
* [[Багданова]] (2)
* [[Багданы]] (2)
* [[Багдзюкі]] (2)
* [[Багдзюны]] (2)
* [[Багрынава]] (2)
* [[Багуслаўка]] (2)
* [[Багушова]] (2)
* [[Багушоўка]] (4)
* [[Багушы]] (6)
* [[Багушэвічы]] (2)
* [[Баец]] (2)
* [[Байкі]] (3)
* [[Бакачы]] (2)
* [[Бакуны]] (5)
* [[Бакшты]] (5)
* [[Балаі]] (2)
* [[Балашы]] (3)
* [[Балбасава]] (2)
* [[Балбекі]] (2)
* [[Балбечына]] (2)
* [[Балічы]] (2)
* [[Балотнікі]] (4)
* [[Балотчыцы]] (2)
* [[Бальшавік]] (2)
* [[Бандары]] (3)
* [[Банёўка]] (2)
* [[Баравая]] (10)
* [[Баравікі]] (13)
* [[Баравіца]] (2)
* [[Баравое]] (5)
* [[Баравуха]] (3)
* [[Баравыя]] (17)
* [[Барадзіно]] (3)
* [[Барадуліна]] (2)
* [[Баранава]] (3)
* [[Баранавічы]] (5)
* [[Баранаўка]] (5)
* [[Баранцы]] (4)
* [[Бараны]] (4)
* [[Барань]] (3)
* [[Бараўляны]] (4)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/3]] ==
* [[Бараўцы]] (11)
* [[Бараціна]] (2)
* [[Барбарова]] (4)
* [[Баркі]] (19)
* [[Баркова]] (2)
* [[Барова]] (2)
* [[Бародзічы]] (2)
* [[Барок]] (18)
* [[Бароўка]] (5)
* [[Барсукі]] (43)
* [[Барсучына]] (5)
* [[Барташы]] (3)
* [[Баруны]] (2)
* [[Баршчоўка]] (7)
* [[Барысаўка]] (7)
* [[Барысаўшчына]] (3)
* [[Барыскавічы]] (2)
* [[Барыскі]] (2)
* [[Барысы]] (2)
* [[Барышына]] (2)
* [[Барэйкі]] (3)
* [[Барэц]] (6)
* [[Батароўка]] (2)
* [[Батунь]] (2)
* [[Батуры]] (2)
* [[Батурына]] (2)
* [[Баханы]] (3)
* [[Баяршчына]] (4)
* [[Баяры]] (39)
* [[Белае]] (10)
* [[Белае Балота]] (2)
* [[Беларусь]] (2)
* [[Белая]] (6)
* [[Белая Дуброва]] (2)
* [[Белая Лужа]] (2)
* [[Белева]] (3)
* [[Белевічы]] (5)
* [[Белеўцы]] (2)
* [[Белін]] (2)
* [[Беліца]] (6)
* [[Белічаны]] (2)
* [[Белы Бераг]] (2)
* [[Белы Бор]] (2)
* [[Белыя]] (2)
* [[Бель]] (4)
* [[Беляі]] (3)
* [[Белякі]] (3)
* [[Беразіна]] (3)
* [[Беразіно]] (2)
* [[Беразніца]] (2)
* [[Беразнякі]] (8)
* [[Беразоўка]] (2)
* [[Бераснёўка]] (4)
* [[Бердаўка]] (2)
* [[Бернікі]] (3)
* [[Бібікі]] (2)
* [[Більдзюгі]] (2)
* [[Бірулі]] (2)
* [[Біскупцы]] (2)
* [[Благадаць]] (2)
* [[Блажкі]] (4)
* [[Блізніца]] (2)
* [[Блужа]] (3)
* [[Бобр]] (3)
* [[Бобрык]] (3)
* [[Бобрыкі]] (2)
* [[Бонда]] (2)
* [[Бондараўшчына]] (2)
* [[Бор]] (13)
* [[Боркі]] (20)
* [[Бортнікі]] (4)
* [[Борхаў]] (3)
* [[Борці]] (3)
* [[Брагі]] (2)
* [[Брадок]] (4)
* [[Брады]] (5)
* [[Бракава]] (2)
* [[Браткава]] (2)
* [[Брод]] (2)
* [[Бродніца]] (2)
* [[Броды]] (4)
* [[Брожа]] (2)
* [[Броннае]] (2)
* [[Брусы]] (3)
* [[Брылёў]] (2)
* [[Брылёўка]] (2)
* [[Брылі]] (4)
* [[Брыцікі]] (2)
* [[Бубны]] (4)
* [[Буглаі]] (2)
* [[Буда]] (22)
* [[Будзёнаўка]] (3)
* [[Будзенічы]] (3)
* [[Будзілава]] (2)
* [[Будзіна]] (2)
* [[Будзішча]] (12)
* [[Будзькаўшчына]] (2)
* [[Будзькі]] (2)
* [[Будкі]] (3)
* [[Буднікі]] (3)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/4]] ==
* [[Будоўля]] (3)
* [[Будраўшчына]] (2)
* [[Будслаў]] (2)
* [[Буды]] (6)
* [[Буеўшчына]] (2)
* [[Бузуны]] (3)
* [[Буй]] (3)
* [[Буйкі]] (4)
* [[Буйнічы]] (2)
* [[Бук]] (3)
* [[Букава]] (2)
* [[Букі]] (2)
* [[Буковічы]] (2)
* [[Булаўкі]] (4)
* [[Булькова]] (2)
* [[Буні]] (2)
* [[Буракі]] (2)
* [[Буракова]] (2)
* [[Бушаўка]] (3)
* [[Буякі]] (2)
* [[Быкаўшчына]] (2)
* [[Быковічы]] (3)
* [[Бынава]] (2)
* [[Быстрыца]] (5)
* [[Быцень]] (2)
* [[Бычкі]] (3)
* [[Бычкова]] (3)
* [[Бязверхавічы]] (2)
* [[Бялавічы]] (3)
* [[Бялёў]] (2)
* [[Бялюнцы]] (2)
* [[Бялянішкі]] (2)
* [[Бяляны]] (5)
* [[Бяляўшчына]] (2)
* [[Бяроза]] (2)
* [[Бярозава]] (2)
* [[Бярозавая Рошча]] (2)
* [[Бярозаўка]] (29)
* [[Бярозка]] (2)
* [[Бярозкі]] (9)
* [[Бярозна]] (3)
* [[Бярэжкі]] (2)
* [[Бярэзніца]] (2)
* [[Вазнясенск]] (4)
* [[Вазраждзенне]] (3)
* [[Вайнілава]] (2)
* [[Вайнілавічы]] (2)
* [[Вайнілаўшчына]] (3)
* [[Вайцяхі]] (2)
* [[Вайцяхова]] (2)
* [[Вал]] (2)
* [[Валасачы]] (2)
* [[Валатоўкі]] (4)
* [[Валодзькі]] (6)
* [[Валокі]] (4)
* [[Валосавічы]] (5)
* [[Валоўнікі]] (3)
* [[Валоўшчына]] (2)
* [[Валынцы]] (2)
* [[Валькі]] (2)
* [[Ванькоўшчына]] (2)
* [[Вараноўка]] (4)
* [[Варанцы]] (2)
* [[Варанцэвічы]] (2)
* [[Вараны]] (3)
* [[Варашылы]] (3)
* [[Варварына]] (2)
* [[Вароніна]] (4)
* [[Варонічы]] (6)
* [[Вароны]] (3)
* [[Вароўскага]] (2)
* [[Васілева]] (2)
* [[Васілевічы]] (9)
* [[Васілёўка]] (4)
* [[Васілеўшчына]] (9)
* [[Васільеўка]] (6)
* [[Васількі]] (3)
* [[Васількова]] (5)
* [[Васток]] (4)
* [[Васход]] (5)
* [[Васькавічы]] (3)
* [[Васькаўшчына]] (2)
* [[Ваські]] (2)
* [[Васькоўка]] (2)
* [[Васюкі]] (2)
* [[Ваўкавічы]] (3)
* [[Ваўкавыск]] (3)
* [[Ваўкі]] (4)
* [[Ваўковічы]] (2)
* [[Ваўчкі]] (6)
* [[Вежкі]] (2)
* [[Вейна]] (4)
* [[Велікаполле]] (2)
* [[Вераб'ёва]] (3)
* [[Вераб'евічы]] (2)
* [[Вераб'ёўка]] (2)
* [[Вераб'і]] (6)
* [[Верацейка]] (2)
* [[Верацеі]] (4)
* [[Верашчакі]] (3)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/5]] ==
* [[Весніно]] (2)
* [[Весялова]] (6)
* [[Весялоўка]] (2)
* [[Ветка]] (6)
* [[Відокі]] (3)
* [[Віктараўка]] (2)
* [[Вілейка]] (3)
* [[Вілы]] (5)
* [[Вільча]] (3)
* [[Вільянова]] (2)
* [[Вінаградаўка]] (4)
* [[Вісяты]] (2)
* [[Вітунь]] (2)
* [[Віша]] (2)
* [[Вішанька]] (5)
* [[Вішанькі]] (4)
* [[Вішнева]] (2)
* [[Вішнёвая]] (2)
* [[Вішнеўка]] (3)
* [[Вішнёўка]] (17)
* [[Вішні]] (2)
* [[Вішня]] (4)
* [[Вішнявец]] (3)
* [[Вобча]] (2)
* [[Войневічы]] (4)
* [[Войстам]] (2)
* [[Войтава]] (2)
* [[Волма]] (3)
* [[Волька]] (2)
* [[Вольніца]] (2)
* [[Воля]] (3)
* [[Воранава]] (3)
* [[Ворнаўка]] (2)
* [[Восава]] (24)
* [[Восаў]] (8)
* [[Восаўцы]] (2)
* [[Вострава]] (18)
* [[Востраў]] (22)
* [[Воступ]] (2)
* [[Воўкава]] (3)
* [[Воўкавічы]] (3)
* [[Воўкаўшчына]] (7)
* [[Воўчая Гара]] (2)
* [[Вугалец]] (2)
* [[Вуглы]] (26)
* [[Вугляны]] (5)
* [[Вулька]] (7)
* [[Вусава]] (3)
* [[Вусце]] (10)
* [[Вусы]] (2)
* [[Выгада]] (4)
* [[Выгода]] (3)
* [[Выдрыца]] (2)
* [[Выжары]] (2)
* [[Вызваленне]] (2)
* [[Высачаны]] (2)
* [[Высокае]] (14)
* [[Высокая]] (2)
* [[Высокая Гара]] (3)
* [[Высокая Грыва]] (4)
* [[Высокія]] (2)
* [[Высоцкія]] (2)
* [[Вышадкі]] (2)
* [[Вышкава]] (3)
* [[Вяжы]] (2)
* [[Вязавая]] (2)
* [[Вязавец]] (3)
* [[Вязаўшчына]] (2)
* [[Вяззе]] (2)
* [[Вязок]] (2)
* [[Вязынка]] (3)
* [[Вязычын]] (2)
* [[Вялец]] (2)
* [[Вялікае Поле]] (6)
* [[Вялікае Сяло]] (19)
* [[Вялікая Альшанка]] (3)
* [[Вялікая Лотва]] (2)
* [[Вялікая Слабада]] (2)
* [[Вялікі Бор]] (5)
* [[Вялікі Лес]] (8)
* [[Вялікі Мох]] (2)
* [[Вялікія Лукі]] (2)
* [[Вялічкавічы]] (3)
* [[Вялічкі]] (3)
* [[Вяляцічы]] (2)
* [[Вярба]] (2)
* [[Вярбоўка]] (2)
* [[Вярхі]] (4)
* [[Вярхлессе]] (2)
* [[Вярхоўе]] (3)
* [[Вярэнькі]] (2)
* [[Вясёлае]] (4)
* [[Вясёлы]] (6)
* [[Гаёк]] (2)
* [[Гаёўка]] (2)
* [[Гаеўцы]] (2)
* [[Гай]] (3)
* [[Гайдукоўка]] (2)
* [[Гаі]] (2)
* [[Гаішча]] (3)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/6]] ==
* [[Галабурды]] (2)
* [[Галавачы]] (8)
* [[Галавенчыцы]] (3)
* [[Галавічы]] (2)
* [[Галае]] (2)
* [[Галачоўка]] (2)
* [[Галееўка]] (2)
* [[Галі]] (2)
* [[Галік]] (2)
* [[Галінова]] (4)
* [[Галоўкі]] (2)
* [[Галоўні]] (3)
* [[Галоўчыцы]] (6)
* [[Галошаўка]] (2)
* [[Галубоўка]] (2)
* [[Галубы]] (3)
* [[Галузы]] (2)
* [[Галыні]] (2)
* [[Галынка]] (13)
* [[Галькі]] (2)
* [[Галянова]] (3)
* [[Ганнаўка]] (2)
* [[Ганцавічы]] (9)
* [[Ганчарова]] (2)
* [[Ганчароўка]] (6)
* [[Ганчары]] (11)
* [[Ганькавічы]] (2)
* [[Ганявічы]] (2)
* [[Гара]] (8)
* [[Гараватка]] (3)
* [[Гараваткі]] (2)
* [[Гаравец]] (2)
* [[Гаравыя]] (10)
* [[Гаравыя 1]] (3)
* [[Гаравыя 2]] (2)
* [[Гарадзец]] (15)
* [[Гарадзечна]] (3)
* [[Гарадзея]] (2)
* [[Гарадзілава]] (2)
* [[Гарадзілавічы]] (2)
* [[Гарадзішча]] (31)
* [[Гарадняны]] (2)
* [[Гарадок]] (26)
* [[Гаране]] (3)
* [[Гарані]] (7)
* [[Гараны]] (3)
* [[Гараўцы]] (5)
* [[Гарачкі]] (2)
* [[Гарбавічы]] (2)
* [[Гарбачоўка]] (2)
* [[Гарбачы]] (5)
* [[Гарбачэва]] (3)
* [[Гаркава]] (2)
* [[Гарнова]] (2)
* [[Гародна]] (2)
* [[Гародня]] (2)
* [[Гарохаўка]] (2)
* [[Гарошкаў]] (2)
* [[Гарывец]] (2)
* [[Гарэлае]] (2)
* [[Гарэлікі]] (2)
* [[Гарэліца]] (2)
* [[Гасцілавічы]] (2)
* [[Гатаўшчына]] (3)
* [[Гаўрыліна]] (2)
* [[Гацец]] (2)
* [[Гацішча]] (2)
* [[Гаць]] (2)
* [[Гваздова]] (2)
* [[Гвазды]] (3)
* [[Гезгалы]] (2)
* [[Генюшы]] (2)
* [[Германішкі]] (2)
* [[Германоўшчына]] (2)
* [[Гінькі]] (4)
* [[Гіравічы]] (2)
* [[Гірстуны]] (2)
* [[Гіры]] (2)
* [[Глінаўка]] (2)
* [[Глініцкі]] (2)
* [[Глінішча]] (14)
* [[Глінка]] (2)
* [[Глінна]] (3)
* [[Гліннае]] (2)
* [[Глінскія]] (3)
* [[Глуша]] (2)
* [[Глушнева]] (2)
* [[Глушыца]] (4)
* [[Глушэц]] (3)
* [[Глыбаў]] (2)
* [[Глыбачка]] (3)
* [[Глыбокае]] (5)
* [[Глыбочыца]] (2)
* [[Глядавічы]] (2)
* [[Гняздзілава]] (2)
* [[Гомель]] (2)
* [[Горка]] (3)
* [[Горкі]] (21)
* [[Горкі 1]] (2)
* [[Горкі 2]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/7]] ==
* [[Горна]] (2)
* [[Горнава]] (2)
* [[Горная]] (3)
* [[Горы]] (8)
* [[Грабава]] (5)
* [[Грабаў]] (2)
* [[Грабнікі]] (3)
* [[Грабяні]] (3)
* [[Града]] (10)
* [[Градаўшчына]] (2)
* [[Градзянец]] (2)
* [[Градкі]] (4)
* [[Грады]] (2)
* [[Гразі]] (2)
* [[Гразівец]] (2)
* [[Гразіна]] (2)
* [[Грамыкі]] (2)
* [[Грачыхі]] (2)
* [[Гродзі]] (3)
* [[Грудзінава]] (2)
* [[Груздава]] (3)
* [[Грушава]] (3)
* [[Грушаўка]] (5)
* [[Грыбаўшчына]] (3)
* [[Грыбачы]] (2)
* [[Грыбіна]] (2)
* [[Грыва]] (3)
* [[Грыгараўшчына]] (2)
* [[Грымяча]] (2)
* [[Грынёўка]] (2)
* [[Грынявічы]] (2)
* [[Грыўкі]] (2)
* [[Грыцавічы]] (2)
* [[Грыцкавічы]] (2)
* [[Грыцкаўшчына]] (3)
* [[Грыцкі]] (2)
* [[Грыцы]] (2)
* [[Грыцэвічы]] (2)
* [[Грышаны]] (3)
* [[Грэбалы]] (2)
* [[Грэбень]] (2)
* [[Губіна]] (4)
* [[Губінка]] (2)
* [[Губічы]] (3)
* [[Гудагай]] (2)
* [[Гудзішкі]] (2)
* [[Гуды]] (2)
* [[Гулевічы]] (4)
* [[Гулі]] (2)
* [[Гуляева]] (2)
* [[Гуменнікі]] (2)
* [[Гумнішча]] (2)
* [[Гумнішчы]] (2)
* [[Гуркі]] (2)
* [[Гурнаўшчына]] (2)
* [[Гуры]] (3)
* [[Гурыны]] (3)
* [[Гурэлі]] (3)
* [[Гусакі]] (3)
* [[Гута]] (25)
* [[Гутараўшчына]] (2)
* [[Гушчына]] (4)
* [[Дабрагошча]] (2)
* [[Дабрамыслі]] (2)
* [[Дабраполь]] (2)
* [[Дабраўляны]] (2)
* [[Дабрынь]] (2)
* [[Дабрэйка]] (2)
* [[Дабужа]] (2)
* [[Давыдавічы]] (3)
* [[Давыдаўка]] (2)
* [[Дайлідкі]] (3)
* [[Дайнава]] (6)
* [[Дайноўка]] (3)
* [[Далёкія]] (2)
* [[Даліна]] (3)
* [[Дальні]] (2)
* [[Даманава]] (3)
* [[Даманавічы]] (2)
* [[Даманова]] (2)
* [[Дамашы]] (4)
* [[Дамейкі]] (2)
* [[Данілавічы]] (4)
* [[Данілаўка]] (5)
* [[Данілкі]] (2)
* [[Данькі]] (2)
* [[Дарагінь]] (2)
* [[Дарахі]] (2)
* [[Дарожкавічы]] (2)
* [[Дарожкі]] (2)
* [[Дарошкавічы]] (2)
* [[Даўбарова]] (3)
* [[Даўгалессе]] (2)
* [[Даўгердзішкі]] (2)
* [[Даўгінава]] (5)
* [[Даўгялы]] (2)
* [[Даўнары]] (3)
* [[Дашкаўка]] (2)
* [[Дашкі]] (5)
* [[Дварчаны]] (7)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/8]] ==
* [[Дварышча]] (4)
* [[Дварэц]] (16)
* [[Дворыца]] (4)
* [[Дворышча]] (23)
* [[Дзегцярова]] (3)
* [[Дзегцяры]] (6)
* [[Дзедаўка]] (3)
* [[Дзедзіна]] (3)
* [[Дземенка]] (2)
* [[Дземяхі]] (2)
* [[Дземяшы]] (2)
* [[Дзераўная]] (5)
* [[Дзеткавічы]] (2)
* [[Дзітрыкі]] (2)
* [[Дзявяткі]] (2)
* [[Дзядзічы]] (2)
* [[Дзядкі]] (2)
* [[Дзямідавічы]] (6)
* [[Дзянісава]] (3)
* [[Дзяніскавічы]] (2)
* [[Дзяражня]] (2)
* [[Дзяракі]] (2)
* [[Дзяржынск]] (3)
* [[Дзяржынскі]] (2)
* [[Дзятлава]] (3)
* [[Дзятлавічы]] (4)
* [[Дзятлаўка]] (2)
* [[Дзятлаўшчына]] (2)
* [[Дзятлы]] (2)
* [[Дзяўгуны]] (2)
* [[Добрае]] (3)
* [[Добрая Воля]] (2)
* [[Добруш]] (2)
* [[Добрына]] (4)
* [[Доўгае]] (16)
* [[Доўгая]] (3)
* [[Доўгі Лог]] (2)
* [[Доўжа]] (2)
* [[Доўкні]] (2)
* [[Драбаўшчына]] (2)
* [[Драбышы]] (2)
* [[Дражна]] (3)
* [[Дражня]] (2)
* [[Драздоўшчына]] (2)
* [[Дразды]] (11)
* [[Драні]] (2)
* [[Драчкава]] (2)
* [[Дроздава]] (4)
* [[Дружба]] (7)
* [[Дружная]] (4)
* [[Дружны]] (2)
* [[Дрымаўшчына]] (2)
* [[Дрычын]] (2)
* [[Дубава]] (2)
* [[Дубавіца]] (2)
* [[Дубавое]] (13)
* [[Дубаносы]] (2)
* [[Дубатоўка]] (2)
* [[Дубаўка]] (3)
* [[Дубаўцы]] (3)
* [[Дубейкі]] (2)
* [[Дубінка]] (2)
* [[Дубінкі]] (2)
* [[Дубінцы]] (2)
* [[Дубіца]] (3)
* [[Дубішча]] (4)
* [[Дубкі]] (7)
* [[Дубна]] (2)
* [[Дубнікі]] (8)
* [[Дубніца]] (3)
* [[Дубнякі]] (4)
* [[Дубовікі]] (2)
* [[Дубовы Лог]] (7)
* [[Дубок]] (2)
* [[Дубоўка]] (7)
* [[Дубрава]] (14)
* [[Дубравіца]] (2)
* [[Дубраўка]] (33)
* [[Дубраўкі]] (2)
* [[Дубраўляны]] (2)
* [[Дуброва]] (34)
* [[Дуброўка]] (5)
* [[Дуброўна]] (3)
* [[Дубы]] (2)
* [[Дударава]] (2)
* [[Дудары]] (3)
* [[Дудзінка]] (2)
* [[Дудзічы]] (6)
* [[Дудка]] (2)
* [[Дудкі]] (4)
* [[Дудчына]] (3)
* [[Дуды]] (2)
* [[Дукелі]] (2)
* [[Дунай]] (4)
* [[Еленка]] (3)
* [[Ельна]] (3)
* [[Ельніца]] (4)
* [[Ельня]] (4)
* [[Емяльянава]] (2)
* [[Ермакі]] (6)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/9]] ==
* [[Еськавічы]] (2)
* [[Еськаўка]] (2)
* [[Еўлашы]] (2)
* [[Жабін]] (4)
* [[Жабінка]] (2)
* [[Жабыкі]] (2)
* [[Жадзейкі]] (3)
* [[Жакі]] (3)
* [[Жалезнікі]] (3)
* [[Жалезнякі]] (2)
* [[Жалудова]] (2)
* [[Жаркі]] (2)
* [[Жарскія]] (2)
* [[Жарсцвянка]] (6)
* [[Жарцы]] (3)
* [[Жары]] (5)
* [[Жвірблі]] (4)
* [[Жвірблішкі]] (2)
* [[Жданавічы]] (2)
* [[Ждановічы]] (2)
* [[Жданы]] (2)
* [[Жомайдзь]] (2)
* [[Жораўка]] (2)
* [[Жорнаўка]] (6)
* [[Жукава]] (5)
* [[Жукавічы]] (4)
* [[Жукаўка]] (4)
* [[Жукевічы]] (4)
* [[Жукі]] (9)
* [[Жукоўшчына]] (2)
* [[Журавок]] (3)
* [[Журавы]] (2)
* [[Жусіны]] (2)
* [[Жучкі]] (2)
* [[Жыгалава]] (2)
* [[Жылічы]] (11)
* [[Жырмуны]] (2)
* [[Жыцін]] (2)
* [[Заазер'е]] (22)
* [[Заазёрная]] (3)
* [[Заазерцы]] (2)
* [[Забава]] (2)
* [[Забалацце]] (44)
* [[Забалаць]] (9)
* [[Забалоцце]] (21)
* [[Забар'е]] (4)
* [[Забарочча]] (2)
* [[Забелішкі]] (2)
* [[Забелле]] (3)
* [[Забер'е]] (2)
* [[Забор'е]] (27)
* [[Заборцы]] (5)
* [[Заброддзе]] (18)
* [[Забярэззе]] (2)
* [[Завадок]] (2)
* [[Завараты]] (2)
* [[Заверша]] (2)
* [[Завідаўка]] (6)
* [[Завішына]] (2)
* [[Завозер'е]] (2)
* [[Завольша]] (2)
* [[Загалле]] (2)
* [[Загаране]] (3)
* [[Загараны]] (3)
* [[Загацце]] (8)
* [[Загліннае]] (2)
* [[Загор'е]] (22)
* [[Загорнае]] (2)
* [[Загорнікі]] (2)
* [[Загорцы]] (6)
* [[Заграддзе]] (3)
* [[Загуззе]] (4)
* [[Задарожжа]] (5)
* [[Задваране]] (2)
* [[Задвараны]] (2)
* [[Задворанцы]] (2)
* [[Задвор'е]] (13)
* [[Задворнікі]] (2)
* [[Задор'е]] (2)
* [[Задоры]] (2)
* [[Задуб'е]] (2)
* [[Задуброўе]] (2)
* [[Заельнікі]] (2)
* [[Зазер'е]] (4)
* [[Зайкава]] (2)
* [[Зайкаўшчына]] (2)
* [[Займішча]] (4)
* [[Зайцава]] (5)
* [[Закрынічча]] (2)
* [[Закрэўшчына]] (2)
* [[Залаззе]] (2)
* [[Залаўе]] (2)
* [[Залескі]] (2)
* [[Залесная]] (2)
* [[Залессе]] (59)
* [[Заліп'е]] (2)
* [[Заложжа]] (2)
* [[Залоззе]] (2)
* [[Залужжа]] (10)
* [[Залучча]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/10]] ==
* [[Заляддзе]] (4)
* [[Заляшаны]] (4)
* [[Замасточча]] (9)
* [[Замасцяны]] (5)
* [[Замосце]] (10)
* [[Замошша]] (36)
* [[Замошша 1]] (3)
* [[Замошша 2]] (3)
* [[Замхава]] (2)
* [[Замшаны]] (2)
* [[Замэчак]] (2)
* [[Занявічы]] (2)
* [[Запалле]] (2)
* [[Заполле]] (45)
* [[Запруддзе]] (17)
* [[Запружаны]] (2)
* [[Запур'е]] (2)
* [[Зара]] (8)
* [[Зарачаны]] (8)
* [[Зарніца]] (2)
* [[Зароўе]] (3)
* [[Зарубаўшчына]] (2)
* [[Заруддзе]] (3)
* [[Заручча]] (3)
* [[Заручэўе]] (3)
* [[Зарэцкія]] (3)
* [[Зарэчка]] (2)
* [[Зарэчнае]] (3)
* [[Зарэчная]] (2)
* [[Зарэчча]] (60)
* [[Засімы]] (2)
* [[Заслонаўка]] (2)
* [[Застадолле]] (3)
* [[Застарынне]] (8)
* [[Засценак]] (5)
* [[Засценкі]] (11)
* [[Затон]] (2)
* [[Заточча]] (2)
* [[Заходы]] (7)
* [[Зацішша]] (10)
* [[Зачэпічы]] (2)
* [[Заямнае]] (3)
* [[Збляны]] (2)
* [[Званае]] (2)
* [[Звёздная]] (2)
* [[Звінячы]] (2)
* [[Звязда]] (4)
* [[Здзітава]] (3)
* [[Зелянец]] (2)
* [[Зеляніца]] (2)
* [[Зенявічы]] (3)
* [[Зімнік]] (3)
* [[Зіновічы]] (2)
* [[Знаменка]] (4)
* [[Знамя]] (2)
* [[Зорка]] (10)
* [[Зорычы]] (2)
* [[Зосіна]] (3)
* [[Зубава]] (2)
* [[Зубакі]] (2)
* [[Зубаўшчына]] (2)
* [[Зубкі]] (3)
* [[Зубрэвічы]] (2)
* [[Зуі]] (4)
* [[Зыбалы]] (2)
* [[Зыкава]] (2)
* [[Зябкі]] (3)
* [[Зябраўка]] (2)
* [[Зялёная]] (6)
* [[Зялёная Дубрава]] (2)
* [[Зялёная Дуброва]] (3)
* [[Зялёная Рошча]] (5)
* [[Зялёнка]] (6)
* [[Зялёнкі]] (3)
* [[Зялёны Бор]] (7)
* [[Зялёны Востраў]] (3)
* [[Зялёны Гай]] (2)
* [[Зялёны Дуб]] (4)
* [[Зялёны Сад]] (2)
* [[Зямцы]] (5)
* [[Іванава]] (4)
* [[Іванава Слабада]] (2)
* [[Іванаўка]] (17)
* [[Іванішчавічы]] (2)
* [[Іванкаўшчына]] (2)
* [[Іванкі]] (3)
* [[Іванова]] (2)
* [[Іваноўшчына]] (2)
* [[Іванькаў]] (2)
* [[Іванькова]] (2)
* [[Івашкава]] (2)
* [[Івашкавічы]] (3)
* [[Івашкаўцы]] (2)
* [[Івонцавічы]] (2)
* [[Ігнатава]] (2)
* [[Ізабелін]] (2)
* [[Ізабеліна]] (4)
* [[Ізбішча]] (4)
* [[Ізгародзішча]] (2)
* [[Ілава]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/11]] ==
* [[Ільінка]] (5)
* [[Ільінцы]] (2)
* [[Ільіч]] (4)
* [[Імянін]] (2)
* [[Інтэрнацыянал]] (2)
* [[Іскра]] (4)
* [[Істопкі]] (2)
* [[Іўе]] (2)
* [[Кабанаўка]] (2)
* [[Кавалёва]] (8)
* [[Кавалевічы]] (2)
* [[Кавалёўка]] (3)
* [[Кавалеўшчына]] (11)
* [[Кавалі]] (32)
* [[Кавалікі]] (2)
* [[Кавалічы]] (2)
* [[Кавалькі]] (4)
* [[Кавальцы]] (2)
* [[Кадзіна]] (2)
* [[Кажамякі]] (2)
* [[Кажушкі]] (2)
* [[Казакі]] (8)
* [[Казакова]] (4)
* [[Казакоўка]] (2)
* [[Казарэзы]] (3)
* [[Казейкі]] (3)
* [[Казёл]] (3)
* [[Казелле]] (2)
* [[Казельшчына]] (2)
* [[Казімірава]] (3)
* [[Казіміраўка]] (4)
* [[Казімірова]] (6)
* [[Казіміроўка]] (2)
* [[Казлова]] (2)
* [[Казловічы]] (8)
* [[Казлоўка]] (6)
* [[Казлоўшчына]] (5)
* [[Казлы]] (19)
* [[Казьяны]] (2)
* [[Казяны]] (2)
* [[Каладзіно]] (2)
* [[Каласы]] (2)
* [[Калатовіна]] (2)
* [[Калачы]] (2)
* [[Каленікі]] (2)
* [[Каленькава]] (2)
* [[Калеснікі]] (2)
* [[Калінава]] (2)
* [[Калінавая]] (2)
* [[Калінаўка]] (22)
* [[Калінін]] (2)
* [[Калініна]] (16)
* [[Калінінскі]] (2)
* [[Калінка]] (2)
* [[Каліта]] (3)
* [[Каліты]] (2)
* [[Калодліва]] (2)
* [[Калонія]] (6)
* [[Кальнікі]] (2)
* [[Калюга]] (7)
* [[Калюгі]] (2)
* [[Калядзічы]] (3)
* [[Каляды]] (2)
* [[Калясішча]] (2)
* [[Камарнікі]] (2)
* [[Камарова]] (3)
* [[Камаровічы]] (3)
* [[Камароўка]] (7)
* [[Камароўшчына]] (3)
* [[Камары]] (4)
* [[Камарын]] (2)
* [[Камена]] (2)
* [[Каменец]] (2)
* [[Каменка]] (63)
* [[Каменшчына]] (2)
* [[Камень]] (10)
* [[Камінтэрн]] (3)
* [[Каміншчына]] (4)
* [[Камісарскі Сад]] (2)
* [[Камсамолец]] (3)
* [[Камсамольск]] (2)
* [[Камсамольскі]] (2)
* [[Камуна]] (3)
* [[Камунар]] (2)
* [[Камунарка]] (2)
* [[Камяністая]] (2)
* [[Камяніца]] (4)
* [[Канава]] (2)
* [[Канавалава]] (5)
* [[Канавалы]] (2)
* [[Канатоп]] (3)
* [[Канатопы]] (2)
* [[Канашы]] (2)
* [[Кандратавічы]] (2)
* [[Канстанцінава]] (6)
* [[Канстанцінаўка]] (3)
* [[Канцы]] (2)
* [[Канчаны]] (4)
* [[Канюхі]] (11)
* [[Капані]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/12]] ==
* [[Капачы]] (4)
* [[Капейнае]] (2)
* [[Каплічы]] (2)
* [[Капусціна]] (5)
* [[Капцэвічы]] (3)
* [[Капыльшчына]] (2)
* [[Карабаны]] (2)
* [[Карабы]] (2)
* [[Каралёва]] (4)
* [[Каралевічы]] (2)
* [[Каралі]] (4)
* [[Каралін]] (5)
* [[Караліна]] (4)
* [[Караліно]] (3)
* [[Каралінова]] (3)
* [[Каранёва]] (2)
* [[Каранёўка]] (2)
* [[Каранеўшчына]] (3)
* [[Каранец]] (2)
* [[Карані]] (3)
* [[Карасі]] (4)
* [[Карачоўшчына]] (2)
* [[Карашава]] (2)
* [[Кардон]] (3)
* [[Карзуны]] (3)
* [[Карлаўшчына]] (3)
* [[Карма]] (11)
* [[Каробкі]] (2)
* [[Кароткія]] (2)
* [[Кароўчына]] (2)
* [[Карпавічы]] (7)
* [[Карпаўка]] (5)
* [[Карпаўцы]] (2)
* [[Карпекі]] (2)
* [[Карпілаўка]] (5)
* [[Карсакі]] (2)
* [[Карчаватка]] (2)
* [[Карчомка]] (2)
* [[Карытніца]] (3)
* [[Карэвічы]] (3)
* [[Касары]] (2)
* [[Касачы]] (2)
* [[Касічы]] (2)
* [[Кастрыца]] (2)
* [[Кастрычнік]] (6)
* [[Касцюкі]] (8)
* [[Касцюковічы]] (3)
* [[Касцюкоўка]] (3)
* [[Касцяні]] (2)
* [[Касцяшы]] (2)
* [[Катавічы]] (2)
* [[Каты]] (4)
* [[Каўпакі]] (3)
* [[Каўшова]] (3)
* [[Качановічы]] (2)
* [[Качаны]] (4)
* [[Качэргі]] (2)
* [[Кашалёва]] (3)
* [[Кашалі]] (2)
* [[Кашара]] (2)
* [[Кашубінцы]] (2)
* [[Кашына]] (2)
* [[Квачы]] (3)
* [[Кемяны]] (2)
* [[Кеўлы]] (2)
* [[Кібы]] (2)
* [[Кірава]] (6)
* [[Кіраёва]] (2)
* [[Кіслаўшчына]] (2)
* [[Кісцяні]] (2)
* [[Кісялёва]] (4)
* [[Кісялёўка]] (3)
* [[Кісялі]] (12)
* [[Кічына]] (2)
* [[Кіявец]] (2)
* [[Клачкі]] (4)
* [[Кленавіца]] (2)
* [[Клёнаўка]] (2)
* [[Клёны]] (2)
* [[Клепачы]] (7)
* [[Клетнае]] (3)
* [[Клім]] (2)
* [[Клімава]] (2)
* [[Клімавічы]] (5)
* [[Клімаўка]] (2)
* [[Клімаўшчына]] (2)
* [[Клін]] (6)
* [[Кліны]] (2)
* [[Клюкавічы]] (2)
* [[Ключ]] (2)
* [[Ключнікі]] (2)
* [[Клюшова]] (2)
* [[Кляноўка]] (2)
* [[Клятное]] (5)
* [[Кляцішча]] (2)
* [[Кляшчы]] (2)
* [[Княжыцы]] (3)
* [[Князеўка]] (2)
* [[Кодзеўцы]] (2)
* [[Козікі]] (3)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/13]] ==
* [[Койры]] (3)
* [[Кокатава]] (2)
* [[Колас]] (6)
* [[Коласава]] (4)
* [[Колкі]] (4)
* [[Копцева]] (2)
* [[Копцевічы]] (2)
* [[Копці]] (2)
* [[Корсунь]] (2)
* [[Косава]] (2)
* [[Косаўшчына]] (3)
* [[Косіна]] (2)
* [[Коскі]] (2)
* [[Косцевічы]] (4)
* [[Косцінка]] (2)
* [[Котава]] (2)
* [[Котра]] (2)
* [[Коханава]] (2)
* [[Краі]] (2)
* [[Крапіўна]] (3)
* [[Крапіўнікі]] (2)
* [[Крапіўня]] (3)
* [[Красіна]] (2)
* [[Краскі]] (3)
* [[Краснагор'е]] (2)
* [[Краснагорка]] (3)
* [[Краснае]] (29)
* [[Краснае Сяло]] (2)
* [[Краснаполле]] (7)
* [[Краснаселле]] (2)
* [[Краснаўка]] (2)
* [[Красная]] (3)
* [[Красная Буда]] (3)
* [[Красная Гара]] (5)
* [[Красная Горка]] (9)
* [[Красная Дуброва]] (2)
* [[Красная Зара]] (4)
* [[Красная Звязда]] (2)
* [[Красная Ніва]] (5)
* [[Красная Паляна]] (2)
* [[Красная Слабада]] (6)
* [[Краснікі]] (2)
* [[Красніца]] (6)
* [[Красніца 1]] (2)
* [[Красніца 2]] (2)
* [[Красновічы]] (2)
* [[Красноўка]] (2)
* [[Красны]] (6)
* [[Красны Акцябр]] (3)
* [[Красны Бераг]] (8)
* [[Красны Беражок]] (2)
* [[Красны Бор]] (5)
* [[Красны Вугал]] (2)
* [[Красны Лес]] (2)
* [[Красны Луч]] (2)
* [[Красны Пахар]] (4)
* [[Красоўшчына]] (5)
* [[Красыні]] (2)
* [[Краўцова]] (2)
* [[Краўцы]] (2)
* [[Крошына]] (2)
* [[Кругі]] (3)
* [[Круглае]] (7)
* [[Круглікі]] (2)
* [[Кругліца]] (6)
* [[Кругляны]] (2)
* [[Крукаўшчына]] (3)
* [[Крукі]] (5)
* [[Крупа]] (2)
* [[Крупава]] (2)
* [[Крупеніна]] (2)
* [[Крупка]] (3)
* [[Крупня]] (2)
* [[Крупялі]] (2)
* [[Крутая Гара]] (2)
* [[Кручкі]] (2)
* [[Крушнікі]] (2)
* [[Крушын]] (2)
* [[Крываль]] (3)
* [[Крываносы]] (2)
* [[Крывасельцы]] (2)
* [[Крывая]] (2)
* [[Крывічы]] (8)
* [[Крывое Сяло]] (7)
* [[Крыжоўка]] (3)
* [[Крыжы]] (2)
* [[Крыніца]] (8)
* [[Крыніцы]] (3)
* [[Крынічнае]] (2)
* [[Крынічная]] (2)
* [[Крынічны]] (2)
* [[Крынкі]] (5)
* [[Крыўка]] (2)
* [[Крыўкі]] (3)
* [[Крыўляны]] (2)
* [[Крыўск]] (2)
* [[Крыўцы]] (2)
* [[Ксавярова]] (2)
* [[Ксты]] (2)
* [[Кублішчына]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/14]] ==
* [[Кудрычы]] (3)
* [[Кузьмінічы]] (2)
* [[Кузьміно]] (2)
* [[Кузьмічы]] (8)
* [[Кузьмішкі]] (2)
* [[Кузьмы]] (2)
* [[Кузявічы]] (2)
* [[Кукава]] (2)
* [[Куклічы]] (2)
* [[Кулакі]] (3)
* [[Кулакова]] (5)
* [[Кулакоўшчына]] (2)
* [[Кулёўшчына]] (2)
* [[Кулі]] (5)
* [[Кулікі]] (9)
* [[Кулікова]] (2)
* [[Куль]] (2)
* [[Кульшычы]] (3)
* [[Куляшоўка]] (3)
* [[Куляшы]] (10)
* [[Кунцаўшчына]] (4)
* [[Кунцы]] (2)
* [[Купленка]] (2)
* [[Купля]] (2)
* [[Курган]] (3)
* [[Курганаўка]] (2)
* [[Курганне]] (9)
* [[Курганы]] (6)
* [[Курчоўцы]] (2)
* [[Курчы]] (2)
* [[Курылавічы]] (5)
* [[Куты]] (9)
* [[Кухары]] (3)
* [[Кухты]] (3)
* [[Куцавічы]] (2)
* [[Куцішкі]] (2)
* [[Куцькі]] (2)
* [[Кучкі]] (2)
* [[Кучкуны]] (2)
* [[Кучын]] (2)
* [[Кучына]] (3)
* [[Кушлева]] (2)
* [[Лабаны]] (2)
* [[Лабачы]] (2)
* [[Лавы]] (4)
* [[Лагі]] (5)
* [[Лагуны]] (3)
* [[Ладыга]] (2)
* [[Лазавічы]] (2)
* [[Лазавыя]] (3)
* [[Лазаўцы]] (2)
* [[Лазовікі]] (3)
* [[Лазовіца]] (2)
* [[Лазоўка]] (9)
* [[Лазы]] (3)
* [[Ламачына]] (2)
* [[Ламы]] (3)
* [[Лапаты]] (2)
* [[Лапаціна]] (4)
* [[Лапацічы]] (3)
* [[Лапацішкі]] (2)
* [[Лапіна]] (2)
* [[Лапінцы]] (2)
* [[Лапічы]] (3)
* [[Лапкі]] (2)
* [[Лапосі]] (2)
* [[Ласі]] (5)
* [[Ласіца]] (2)
* [[Ласькія]] (2)
* [[Латушкі]] (2)
* [[Латыгава]] (4)
* [[Латыгаль]] (3)
* [[Латышкі]] (2)
* [[Латышова]] (3)
* [[Латышы]] (6)
* [[Лаўкі]] (2)
* [[Лаўрынавічы]] (3)
* [[Лаўцы]] (3)
* [[Лахва]] (2)
* [[Лашавічы]] (2)
* [[Лашаны]] (2)
* [[Леанполле]] (2)
* [[Лебедзева]] (4)
* [[Лебядзёўка]] (5)
* [[Леванова]] (2)
* [[Левашы]] (2)
* [[Леднікі]] (2)
* [[Леніна]] (16)
* [[Ленінск]] (2)
* [[Ленінскі]] (8)
* [[Ленкаўшчына]] (3)
* [[Ленькі]] (2)
* [[Лесавы]] (2)
* [[Лесіна]] (2)
* [[Лескі]] (3)
* [[Леснікі]] (9)
* [[Леснікова]] (2)
* [[Лесуны]] (2)
* [[Леткаўшчына]] (2)
* [[Лецяшын]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/15]] ==
* [[Лешна]] (3)
* [[Лешніца]] (3)
* [[Лешня]] (4)
* [[Лешча]] (3)
* [[Лешчанка]] (3)
* [[Лінкаўшчына]] (2)
* [[Лінкі]] (2)
* [[Ліпа]] (2)
* [[Ліпава]] (6)
* [[Ліпавец]] (3)
* [[Ліпаўка]] (10)
* [[Ліпаўкі]] (3)
* [[Ліпкі]] (9)
* [[Ліпна]] (3)
* [[Ліпнікі]] (14)
* [[Ліпнішкі]] (3)
* [[Ліпнякі]] (2)
* [[Ліпск]] (5)
* [[Лісаўшчына]] (3)
* [[Лісіцы]] (4)
* [[Лісічына]] (3)
* [[Ліскі]] (3)
* [[Лісуны]] (2)
* [[Літва]] (5)
* [[Літвінава]] (2)
* [[Літвінкі]] (3)
* [[Літвяны]] (2)
* [[Літоўка]] (2)
* [[Літоўск]] (3)
* [[Ліхасельцы]] (3)
* [[Ліхачы]] (5)
* [[Ліцвінава]] (2)
* [[Ліцвякі]] (2)
* [[Лобча]] (2)
* [[Логнавічы]] (2)
* [[Лозкі]] (6)
* [[Лозы]] (4)
* [[Лойкі]] (2)
* [[Лосеўка]] (3)
* [[Лоша]] (2)
* [[Лубень]] (2)
* [[Лубянка]] (5)
* [[Луг]] (3)
* [[Лугавая]] (5)
* [[Лугавыя]] (2)
* [[Лугаўцы]] (3)
* [[Лугі]] (5)
* [[Лужа]] (2)
* [[Лужасна]] (2)
* [[Лужкі]] (10)
* [[Лужок]] (3)
* [[Лужы]] (2)
* [[Лука]] (6)
* [[Лукава]] (2)
* [[Лукаўцы]] (3)
* [[Лукашына]] (2)
* [[Лукі]] (7)
* [[Лук'янаўка]] (2)
* [[Луцішча]] (3)
* [[Лучайка]] (2)
* [[Лучкі]] (7)
* [[Лучна]] (2)
* [[Лучыцы]] (5)
* [[Лушчыкі]] (3)
* [[Лысая Гара]] (5)
* [[Лыска]] (2)
* [[Лыскі]] (2)
* [[Лычкаўцы]] (3)
* [[Любанічы]] (2)
* [[Любань]] (5)
* [[Любічы]] (2)
* [[Любча]] (2)
* [[Людвінова]] (4)
* [[Людзвінова]] (3)
* [[Людзвіноў]] (2)
* [[Лютня]] (2)
* [[Люціна]] (2)
* [[Лявонавічы]] (9)
* [[Лявонаўка]] (2)
* [[Ляда]] (6)
* [[Лядзешня]] (2)
* [[Лядцы]] (3)
* [[Ляды]] (14)
* [[Ляйкі]] (2)
* [[Лямніца]] (2)
* [[Лясіны]] (3)
* [[Лясішча]] (2)
* [[Ляскавічы]] (3)
* [[Ляскі]] (7)
* [[Ляскова]] (2)
* [[Ляскоўка]] (2)
* [[Лясная]] (5)
* [[Лясное]] (3)
* [[Лясны]] (4)
* [[Лясок]] (3)
* [[Ляўкі]] (4)
* [[Ляўкова]] (2)
* [[Ляхава]] (3)
* [[Ляхавічы]] (8)
* [[Ляхаўка]] (6)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/16]] ==
* [[Ляхаўцы]] (3)
* [[Ляхаўшчына]] (4)
* [[Ляхі]] (7)
* [[Магілёўка]] (2)
* [[Магіляны]] (2)
* [[Мажулева]] (2)
* [[Мажэйкі]] (4)
* [[Мазалава]] (2)
* [[Мазалі]] (4)
* [[Мазанава]] (2)
* [[Мазкі]] (2)
* [[Мазуры]] (4)
* [[Мазурына]] (5)
* [[Майсеевічы]] (2)
* [[Майсееўка]] (3)
* [[Майск]] (4)
* [[Майскае]] (2)
* [[Майскі]] (3)
* [[Маісеева]] (2)
* [[Маісеенкі]] (4)
* [[Макавішчы]] (2)
* [[Макарава]] (2)
* [[Макаравічы]] (3)
* [[Макараўка]] (5)
* [[Макараўцы]] (2)
* [[Макары]] (4)
* [[Макарычы]] (3)
* [[Макаўе]] (7)
* [[Макашы]] (2)
* [[Макраны]] (4)
* [[Максімаўка]] (3)
* [[Маласць]] (2)
* [[Малашкавічы]] (2)
* [[Малашкі]] (3)
* [[Малая Альшанка]] (2)
* [[Малая Каменка]] (2)
* [[Малая Падзер]] (2)
* [[Малінаўка]] (46)
* [[Маліннікі]] (3)
* [[Малінова]] (2)
* [[Маліноўшчына]] (2)
* [[Малочкі]] (2)
* [[Малышкі]] (3)
* [[Малышы]] (3)
* [[Малышэвічы]] (2)
* [[Малыя Бортнікі]] (2)
* [[Малыя Ліпкі]] (2)
* [[Малькавічы]] (4)
* [[Малькаўка]] (2)
* [[Малькаўшчына]] (2)
* [[Малькі]] (2)
* [[Мальцы]] (2)
* [[Малявічы]] (3)
* [[Маляўкі]] (3)
* [[Маляцічы]] (2)
* [[Мамаі]] (2)
* [[Мамойкі]] (2)
* [[Манастыр]] (2)
* [[Манчакі]] (2)
* [[Манчыцы]] (2)
* [[Манькавічы]] (2)
* [[Маразы]] (4)
* [[Марачы]] (2)
* [[Маргі]] (8)
* [[Мардасы]] (4)
* [[Мар'іна]] (3)
* [[Маркава]] (3)
* [[Маркавічы]] (4)
* [[Маркаўцы]] (3)
* [[Маркаўшчына]] (2)
* [[Марозава]] (2)
* [[Марозавічы]] (5)
* [[Марозаўка]] (5)
* [[Марс]] (2)
* [[Мартынаўка]] (2)
* [[Марцінава]] (2)
* [[Марцінавічы]] (2)
* [[Марцінаўка]] (4)
* [[Марцінаўцы]] (3)
* [[Марцінова]] (3)
* [[Марчонкі]] (2)
* [[Марыямпаль]] (3)
* [[Мар'янова]] (4)
* [[Мар'янполле]] (6)
* [[Масееўка]] (2)
* [[Маскалёнкі]] (2)
* [[Маскалі]] (2)
* [[Мастаўляны]] (2)
* [[Масткі]] (3)
* [[Масток]] (3)
* [[Масты]] (4)
* [[Масцішча]] (15)
* [[Масюкоўшчына]] (2)
* [[Масявічы]] (4)
* [[Матырына]] (2)
* [[Маўчаны]] (2)
* [[Махнавічы]] (2)
* [[Махначы]] (2)
* [[Мацавічы]] (3)
* [[Мацвееўцы]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/17]] ==
* [[Мацеевічы]] (3)
* [[Мацееўцы]] (2)
* [[Мацейкі]] (2)
* [[Мацешы]] (2)
* [[Мацкі]] (4)
* [[Мацюкі]] (3)
* [[Мацясы]] (7)
* [[Мачулішча]] (7)
* [[Мачулішчы]] (2)
* [[Машкі]] (3)
* [[Машкова]] (2)
* [[Машніца]] (2)
* [[Машок]] (2)
* [[Машталеры]] (2)
* [[Машчоны]] (2)
* [[Маяк]] (3)
* [[Медухава]] (2)
* [[Межава]] (2)
* [[Мелехавічы]] (2)
* [[Мельнікі]] (10)
* [[Мельніца]] (5)
* [[Меляхі]] (2)
* [[Меляшы]] (2)
* [[Мёркі 2]] (2)
* [[Мётлы]] (2)
* [[Мешкуці]] (2)
* [[Міжлессе]] (3)
* [[Міжрэчча]] (4)
* [[Міжэвічы]] (2)
* [[Мікалаева]] (3)
* [[Мікалаёва]] (2)
* [[Мікалаевічы]] (2)
* [[Мікалаеўка]] (13)
* [[Мікалаеўка 1]] (2)
* [[Мікалаеўшчына]] (2)
* [[Міклашы]] (2)
* [[Мікольск]] (5)
* [[Мікольцы]] (2)
* [[Мікуліна]] (6)
* [[Мікулічы]] (8)
* [[Мікулішкі]] (3)
* [[Мілавіды]] (2)
* [[Мілайшуны]] (2)
* [[Мілейкі]] (2)
* [[Мілеўцы]] (2)
* [[Мількавічы]] (2)
* [[Мількаўшчына]] (2)
* [[Мількі]] (2)
* [[Мілюнцы]] (2)
* [[Мілюны]] (2)
* [[Мінічы]] (2)
* [[Мінкавічы]] (4)
* [[Мір]] (2)
* [[Мірклішкі]] (2)
* [[Мірная]] (5)
* [[Мірны]] (4)
* [[Місявічы]] (2)
* [[Міхайлава]] (2)
* [[Міхайлаўка]] (7)
* [[Міхайлаўск]] (2)
* [[Міхайлаўскі]] (2)
* [[Міхайлаўшчына]] (2)
* [[Міхайлова]] (6)
* [[Міхайлоў]] (2)
* [[Міхалёва]] (2)
* [[Міхалёўка]] (5)
* [[Міхалі]] (6)
* [[Міхалін]] (2)
* [[Міхалінава]] (2)
* [[Міхалішкі]] (2)
* [[Міхалкі]] (2)
* [[Міхалова]] (9)
* [[Міханавічы]] (2)
* [[Міхеевічы]] (2)
* [[Міхееўка]] (3)
* [[Міхнавічы]] (3)
* [[Міхнічы]] (4)
* [[Міцкевічы]] (3)
* [[Міцькавічы]] (2)
* [[Міцькаўшчына]] (3)
* [[Мішуты]] (2)
* [[Млынарова]] (2)
* [[Млынок]] (8)
* [[Мокрава]] (2)
* [[Мокрадзь]] (2)
* [[Мокрае]] (2)
* [[Моладава]] (2)
* [[Мольча]] (2)
* [[Морач]] (2)
* [[Мосар]] (2)
* [[Мохавічы]] (2)
* [[Муляры]] (3)
* [[Мунцавічы]] (2)
* [[Мурава]] (2)
* [[Мураванка]] (2)
* [[Мураўёўка]] (2)
* [[Мураўшчына]] (4)
* [[Мурашкі]] (3)
* [[Мурашчына]] (2)
* [[Мурзы]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/18]] ==
* [[Мушына]] (2)
* [[Мышкавічы]] (3)
* [[Мышкі]] (2)
* [[Мядзведаўка]] (2)
* [[Мядзвёдаўка]] (3)
* [[Мядзведзева]] (4)
* [[Мядзвёдка]] (2)
* [[Мядзведня]] (2)
* [[Мяжонка]] (2)
* [[Мялешкавічы]] (3)
* [[Мянькі]] (2)
* [[Мятлічына]] (2)
* [[Мяхі]] (2)
* [[Наберажная]] (2)
* [[Навадвор'е]] (2)
* [[Навадворцы]] (3)
* [[Навалессе]] (2)
* [[Наваполле]] (4)
* [[Навасады]] (24)
* [[Навасёлкі]] (113)
* [[Навасёлкі 1]] (2)
* [[Навасёлкі 2]] (3)
* [[Наваселле]] (10)
* [[Навасяды]] (6)
* [[Навашыно]] (2)
* [[Навікі]] (21)
* [[Навіна]] (3)
* [[Навінка]] (7)
* [[Навінкі]] (11)
* [[Навіны]] (4)
* [[Нагаўкі]] (2)
* [[Нагорнае]] (2)
* [[Нагорная]] (2)
* [[Нагорнікі]] (2)
* [[Надазер'е]] (2)
* [[Надзежда]] (2)
* [[Налібакі]] (2)
* [[Нарач]] (4)
* [[Нарбуты]] (2)
* [[Наркуны]] (2)
* [[Наруці]] (2)
* [[Нарушова]] (2)
* [[Нарэйкі]] (3)
* [[Нарэйшы]] (2)
* [[Насавічы]] (2)
* [[Нача]] (4)
* [[Невярышкі]] (2)
* [[Негарэлае]] (2)
* [[Нежаўка]] (2)
* [[Некрашы]] (2)
* [[Нёман]] (2)
* [[Немірова]] (2)
* [[Немцава]] (2)
* [[Непераможны]] (2)
* [[Несцеравічы]] (3)
* [[Ніва]] (3)
* [[Нівішча]] (2)
* [[Нівішчы]] (2)
* [[Нівы]] (3)
* [[Нізкія]] (2)
* [[Ніўе]] (3)
* [[Ніўкі]] (9)
* [[Ніўнае]] (2)
* [[Новааляксандраўка]] (2)
* [[Новае Высокае]] (2)
* [[Новае Жыццё]] (9)
* [[Новае Палессе]] (2)
* [[Новае Поле]] (2)
* [[Новае Сяло]] (17)
* [[Новая]] (4)
* [[Новая Беліца]] (3)
* [[Новая Буда]] (2)
* [[Новая Вёска]] (8)
* [[Новая Гута]] (4)
* [[Новая Дуброва]] (3)
* [[Новая Жызнь]] (3)
* [[Новая Зара]] (2)
* [[Новая Каменка]] (2)
* [[Новая Ніва]] (5)
* [[Новая Рудня]] (2)
* [[Новая Слабада]] (3)
* [[Новая Слабодка]] (2)
* [[Новікі]] (7)
* [[Новіны]] (4)
* [[Новы]] (3)
* [[Новы Востраў]] (2)
* [[Новы Двор]] (13)
* [[Новы Мір]] (2)
* [[Новы Пасёлак]] (2)
* [[Новы Пуць]] (4)
* [[Новы Свет]] (7)
* [[Новы Строй]] (2)
* [[Новы Шлях]] (3)
* [[Новыя Лукі]] (2)
* [[Новыя Навасёлкі]] (2)
* [[Носавічы]] (2)
* [[Ноўка]] (3)
* [[Нябышына]] (2)
* [[Няверавічы]] (2)
* [[Няверы]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/19]] ==
* [[Някрасава]] (3)
* [[Някрасаў]] (2)
* [[Нямержа]] (2)
* [[Нямковічы]] (2)
* [[Нярэйша]] (2)
* [[Нясцёркі]] (2)
* [[Няцеч]] (2)
* [[Обаль]] (3)
* [[Орля]] (2)
* [[Пабеда]] (14)
* [[Пабеднае]] (2)
* [[Пабокавічы]] (2)
* [[Пабядзіншчына]] (2)
* [[Пабядзіцель]] (3)
* [[Павіланцы]] (2)
* [[Павулле]] (2)
* [[Пагараны]] (2)
* [[Пагарэлае]] (5)
* [[Пагарэлец]] (2)
* [[Пагарэлка]] (3)
* [[Пагарэльшчына]] (3)
* [[Пагор'е]] (2)
* [[Пагост]] (6)
* [[Паграбішча]] (3)
* [[Пагулянка]] (5)
* [[Падазер'е]] (2)
* [[Падалессе]] (3)
* [[Падальхоўка]] (2)
* [[Падар]] (2)
* [[Падбалоцце]] (4)
* [[Падбор'е]] (3)
* [[Падбярэжжа]] (2)
* [[Падбярэззе]] (8)
* [[Падваранцы]] (3)
* [[Падварышкі]] (2)
* [[Падгай]] (3)
* [[Падгайцы]] (3)
* [[Падгаі]] (2)
* [[Падгалле]] (2)
* [[Падгор'е]] (5)
* [[Падгорная]] (3)
* [[Паддуб'е]] (9)
* [[Паддубна]] (2)
* [[Падзвінне]] (2)
* [[Падзерычы]] (2)
* [[Падклённе]] (2)
* [[Падлесная]] (2)
* [[Падлессе]] (10)
* [[Падліп'е]] (2)
* [[Падліпкі]] (4)
* [[Падлужжа]] (7)
* [[Падмошша]] (2)
* [[Падрэчча]] (2)
* [[Падсады]] (2)
* [[Падсобнае]] (2)
* [[Падсосна]] (2)
* [[Пад'ясенка]] (2)
* [[Пажарніца]] (2)
* [[Пажарышча]] (3)
* [[Пазнякі]] (3)
* [[Пазнякова]] (2)
* [[Пакроўскі]] (4)
* [[Пакуці]] (2)
* [[Палаўкі]] (2)
* [[Палессе]] (8)
* [[Пална]] (2)
* [[Палонка]] (2)
* [[Палосы]] (2)
* [[Палошкава]] (2)
* [[Палыкавічы]] (2)
* [[Палявая]] (2)
* [[Палядкі]] (2)
* [[Паляна]] (2)
* [[Палянка]] (4)
* [[Палянкі]] (2)
* [[Паляны]] (8)
* [[Паметнікі]] (2)
* [[Паморшчына]] (2)
* [[Паніжаны]] (2)
* [[Паніззе]] (2)
* [[Панізоўе]] (4)
* [[Панкі]] (2)
* [[Панкратавічы]] (2)
* [[Паняцічы]] (2)
* [[Паперня]] (2)
* [[Папіна]] (2)
* [[Папішкі]] (2)
* [[Папкі]] (6)
* [[Паплавы]] (3)
* [[Папоўка]] (12)
* [[Папоўцы]] (9)
* [[Папоўшчына]] (2)
* [[Параф'янава]] (2)
* [[Партызанаўка]] (2)
* [[Партызанская]] (2)
* [[Партызаны]] (2)
* [[Парэчча]] (20)
* [[Пасека]] (10)
* [[Пасекі]] (3)
* [[Пасталова]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/20]] ==
* [[Пастарнакі]] (2)
* [[Пасынкі]] (4)
* [[Патапавічы]] (2)
* [[Паташня]] (10)
* [[Патока]] (4)
* [[Паўлава]] (4)
* [[Паўлавічы]] (9)
* [[Паўлаўка]] (9)
* [[Паўлаўцы]] (2)
* [[Паўлаўшчына]] (3)
* [[Паўлінава]] (2)
* [[Пахар]] (3)
* [[Пацава]] (2)
* [[Пацавічы]] (4)
* [[Пацкава]] (2)
* [[Пачапава]] (2)
* [[Пашкава]] (2)
* [[Пашкавічы]] (2)
* [[Пашкі]] (4)
* [[Пекары]] (3)
* [[Пеліка]] (2)
* [[Перавалока]] (2)
* [[Перавессе]] (2)
* [[Перавоз]] (7)
* [[Перавознікі]] (3)
* [[Перадавы]] (2)
* [[Перадзел]] (2)
* [[Перакоп]] (2)
* [[Перамога]] (4)
* [[Пераслова]] (2)
* [[Ператок]] (3)
* [[Пераход]] (2)
* [[Пераходы]] (2)
* [[Перахрэсце]] (2)
* [[Первае Мая]] (3)
* [[Первамайск]] (5)
* [[Первамайская]] (2)
* [[Первы Май]] (2)
* [[Першае Мая]] (2)
* [[Першамай]] (2)
* [[Першамайск]] (5)
* [[Першамайская]] (6)
* [[Першамайскі]] (9)
* [[Пескаўцы]] (2)
* [[Пескі]] (6)
* [[Пестуны]] (2)
* [[Петкавічы]] (2)
* [[Петкуны]] (3)
* [[Петрашы]] (2)
* [[Петухоўка]] (4)
* [[Петухоўшчына]] (4)
* [[Петушкі]] (2)
* [[Пецькі]] (2)
* [[Печышча]] (2)
* [[Пільніца]] (2)
* [[Пільня]] (2)
* [[Пірагі]] (2)
* [[Пірэвічы]] (2)
* [[Пісараўшчына]] (2)
* [[Пласток]] (2)
* [[Плёсы]] (3)
* [[Плешчаніцы]] (2)
* [[Плешчыцы]] (2)
* [[Плігаўкі]] (7)
* [[Пліса]] (3)
* [[Пліскі]] (2)
* [[Плітніца]] (3)
* [[Плоскае]] (7)
* [[Плябанаўцы]] (4)
* [[Плябанцы]] (6)
* [[Плянта]] (6)
* [[Пнёва]] (2)
* [[Погіры]] (2)
* [[Подзітва]] (2)
* [[Пожанькі]] (3)
* [[Пожар]] (2)
* [[Полымя]] (2)
* [[Полькавічы]] (2)
* [[Попішкі]] (2)
* [[Прагрэс]] (7)
* [[Пражэктар]] (2)
* [[Пракопавічы]] (2)
* [[Пралетарскі]] (4)
* [[Пралетарый]] (5)
* [[Пральня]] (2)
* [[Прасвет]] (2)
* [[Пратасаўшчына]] (3)
* [[Праўда]] (2)
* [[Праўдзінскі]] (2)
* [[Праходы]] (5)
* [[Пруд]] (3)
* [[Прудзец]] (3)
* [[Прудзіны]] (2)
* [[Прудзішча]] (7)
* [[Прудкі]] (2)
* [[Пруднікі]] (10)
* [[Прудок]] (24)
* [[Прудцы]] (2)
* [[Пруды]] (9)
* [[Пружанка]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/21]] ==
* [[Прусіна]] (2)
* [[Прусы]] (3)
* [[Прыазёрная]] (3)
* [[Прыбар]] (5)
* [[Прыбарава]] (2)
* [[Прыбыткі]] (2)
* [[Прыдзвінне]] (2)
* [[Прылепаўка]] (2)
* [[Прылессе]] (3)
* [[Прылукі]] (3)
* [[Прырэчча]] (2)
* [[Прыстань]] (2)
* [[Прысынак]] (2)
* [[Прыхабы]] (3)
* [[Прыцерпа]] (2)
* [[Прыяміна]] (2)
* [[Пугачы]] (3)
* [[Пузавічы]] (2)
* [[Пузыры]] (3)
* [[Пунішча]] (5)
* [[Пунькі]] (2)
* [[Пустаселле]] (2)
* [[Пусташы]] (2)
* [[Пустошка]] (3)
* [[Пуські]] (2)
* [[Путнікі]] (3)
* [[Путчына]] (2)
* [[Пухавічы]] (3)
* [[Пуцькава]] (2)
* [[Пушкары]] (7)
* [[Пушкова]] (2)
* [[Пушча]] (10)
* [[Пціч]] (4)
* [[Пянчын]] (2)
* [[Пянькоўка]] (2)
* [[Пярэвалачня]] (2)
* [[Пярэспа]] (2)
* [[Пяскі]] (10)
* [[Пясочная]] (2)
* [[Пясчанікі]] (2)
* [[Пясчанка]] (12)
* [[Пяткунішкі]] (2)
* [[Пятніцы]] (2)
* [[Пятрова]] (4)
* [[Пятровічы]] (16)
* [[Пятроўка]] (3)
* [[Пятроўск]] (2)
* [[Пятроўцы]] (2)
* [[Пятроўшчына]] (5)
* [[Пятрыкі]] (2)
* [[Пятрылава]] (2)
* [[Пятрэвічы]] (3)
* [[Пяцюлеўцы]] (2)
* [[Пячонкі]] (3)
* [[Рабак]] (2)
* [[Рабінаўка]] (7)
* [[Рабкі]] (2)
* [[Рабцы]] (2)
* [[Равіны]] (3)
* [[Равок]] (2)
* [[Равы]] (2)
* [[Равякі]] (3)
* [[Равяцічы]] (3)
* [[Равячына]] (2)
* [[Рагазіна]] (2)
* [[Рагалі]] (3)
* [[Рагачы]] (6)
* [[Рагі]] (4)
* [[Рагозіна]] (2)
* [[Рагозна]] (3)
* [[Радзеева]] (2)
* [[Радзькі]] (2)
* [[Радзюкі]] (4)
* [[Радзявічы]] (2)
* [[Раднікі]] (2)
* [[Радуга]] (2)
* [[Радунь]] (3)
* [[Радучы]] (2)
* [[Раёк]] (2)
* [[Раёўка]] (3)
* [[Ражанка]] (3)
* [[Ражкі]] (3)
* [[Рай]] (2)
* [[Ракавічы]] (2)
* [[Ракаў]] (2)
* [[Ракаўцы]] (3)
* [[Ракаўшчына]] (2)
* [[Ракітна]] (2)
* [[Раманава]] (2)
* [[Раманавічы]] (4)
* [[Раманаўка]] (7)
* [[Раманаўшчына]] (2)
* [[Раманоўка]] (2)
* [[Раманы]] (4)
* [[Рамашкі]] (4)
* [[Рамейкі]] (2)
* [[Рамшына]] (2)
* [[Рамэйкі]] (2)
* [[Рапяхі]] (3)
* [[Раслякі]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/22]] ==
* [[Расна]] (3)
* [[Расолішкі]] (2)
* [[Расохі]] (3)
* [[Рассвет]] (7)
* [[Рассветная]] (2)
* [[Ратамка]] (2)
* [[Рафалова]] (2)
* [[Рахавічы]] (2)
* [[Рачкі]] (3)
* [[Рачыца]] (2)
* [[Ржавец]] (4)
* [[Ржаўка]] (4)
* [[Рог]] (7)
* [[Родзевічы]] (5)
* [[Родзеўшчына]] (3)
* [[Рожава]] (2)
* [[Ройсцішкі]] (2)
* [[Ропна]] (2)
* [[Роскаш]] (3)
* [[Роўкавічы]] (2)
* [[Роўнае]] (2)
* [[Роўнае Поле]] (4)
* [[Рошча]] (4)
* [[Рошчына]] (2)
* [[Рубанікі]] (2)
* [[Рубеж]] (16)
* [[Рублева]] (2)
* [[Руда]] (4)
* [[Рудава]] (2)
* [[Рудавец]] (2)
* [[Рудакі]] (4)
* [[Рудакова]] (2)
* [[Рудаўка]] (4)
* [[Рудзевічы]] (4)
* [[Рудзенка]] (2)
* [[Рудзенск]] (2)
* [[Рудзенька]] (2)
* [[Рудзеўшчына]] (2)
* [[Рудзі]] (3)
* [[Рудзішкі]] (6)
* [[Рудка]] (3)
* [[Руднае]] (3)
* [[Руднікі]] (5)
* [[Рудніца]] (4)
* [[Рудня]] (45)
* [[Рудыя]] (2)
* [[Ружампаль]] (2)
* [[Рум]] (2)
* [[Русакі]] (12)
* [[Русакова]] (2)
* [[Русаковічы]] (2)
* [[Русачкі]] (3)
* [[Русінавічы]] (2)
* [[Рускае Сяло]] (2)
* [[Русота]] (2)
* [[Ручэй]] (2)
* [[Рыбакі]] (10)
* [[Рыжаўшчына]] (2)
* [[Рыжкаў]] (2)
* [[Рыжыкі]] (2)
* [[Рыкі]] (2)
* [[Рымашы]] (2)
* [[Рымкі]] (3)
* [[Рынкаўцы]] (2)
* [[Рыскі]] (2)
* [[Рэдзькі]] (2)
* [[Рэкорд]] (3)
* [[Рэкта]] (6)
* [[Рэпішча]] (13)
* [[Рэпкі]] (2)
* [[Рэчкі]] (11)
* [[Рэчыца]] (6)
* [[Сабалёўка]] (2)
* [[Сабалі]] (4)
* [[Савейкі]] (5)
* [[Савецкая]] (3)
* [[Савецкі]] (2)
* [[Савічы]] (16)
* [[Садкі]] (3)
* [[Садовая]] (5)
* [[Садовы]] (2)
* [[Садоўшчына]] (3)
* [[Сазонаўшчына]] (2)
* [[Сакавічы]] (4)
* [[Сакалова]] (6)
* [[Сакалоўка]] (5)
* [[Сакалоўшчына]] (2)
* [[Сакалы]] (4)
* [[Сакі]] (3)
* [[Саковічы]] (3)
* [[Сакольнікі]] (6)
* [[Сакольшчына]] (2)
* [[Сакуны]] (2)
* [[Салавічы]] (2)
* [[Салагубаў]] (2)
* [[Саланое]] (2)
* [[Салаўёў]] (2)
* [[Салаўёўка]] (2)
* [[Салаўі]] (8)
* [[Саленікі]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/23]] ==
* [[Саломенка]] (2)
* [[Салтанаўка]] (4)
* [[Сальнікі]] (2)
* [[Самахвалавічы]] (2)
* [[Саннікі]] (5)
* [[Сапегі]] (2)
* [[Сарокі]] (7)
* [[Сарочына]] (6)
* [[Сасновая]] (4)
* [[Сасновы]] (2)
* [[Сасновы Бор]] (5)
* [[Сасноўка]] (15)
* [[Сасноўскі]] (2)
* [[Сасноўцы]] (3)
* [[Сасноўшчына]] (3)
* [[Саўчанкі]] (2)
* [[Саўчонкі]] (6)
* [[Сафонава]] (3)
* [[Сахалін]] (2)
* [[Сачыўкі]] (3)
* [[Свабода]] (6)
* [[Светач]] (2)
* [[Светлы]] (4)
* [[Свідна]] (2)
* [[Свідэршчына]] (2)
* [[Свілы]] (2)
* [[Свір]] (2)
* [[Свіраны]] (2)
* [[Свіркі]] (3)
* [[Свірыдавічы]] (2)
* [[Свіслач]] (5)
* [[Свольна]] (2)
* [[Свярдлова]] (2)
* [[Свярдлы]] (2)
* [[Святое]] (2)
* [[Свяцілавічы]] (3)
* [[Свяціца]] (3)
* [[Свяча]] (2)
* [[Сегянеўшчына]] (2)
* [[Селівонаўка]] (2)
* [[Селішча]] (42)
* [[Селішчы]] (8)
* [[Сельцы]] (2)
* [[Селядцова]] (2)
* [[Селяхі]] (4)
* [[Семернікі]] (3)
* [[Сёмкі]] (2)
* [[Сенажаткі]] (3)
* [[Сенькава]] (5)
* [[Сенькавічы]] (3)
* [[Сенькаўшчына]] (3)
* [[Сераднякі]] (2)
* [[Серафіны]] (2)
* [[Серкулі]] (2)
* [[Сеўрукі]] (4)
* [[Сівіца]] (3)
* [[Сідаравічы]] (3)
* [[Сідараўка]] (4)
* [[Сідараўцы]] (2)
* [[Сілічы]] (3)
* [[Сіманава]] (2)
* [[Сіманавічы]] (4)
* [[Сіманаўка]] (2)
* [[Сіманы]] (4)
* [[Сінеж]] (2)
* [[Сініцы]] (2)
* [[Сінск]] (2)
* [[Сінькі]] (2)
* [[Сінявічы]] (3)
* [[Сітнікі]] (2)
* [[Сіўкі]] (2)
* [[Сіўцы]] (4)
* [[Сіцянец]] (2)
* [[Скамарошкі]] (2)
* [[Скарада]] (3)
* [[Скарады]] (2)
* [[Скароднае]] (2)
* [[Скарынічы]] (2)
* [[Скачок]] (2)
* [[Скрыбаўцы]] (2)
* [[Скрыдлева]] (2)
* [[Скрышава]] (2)
* [[Скураты]] (7)
* [[Слабада]] (78)
* [[Слабодка]] (52)
* [[Славені]] (2)
* [[Славікі]] (2)
* [[Славінск]] (3)
* [[Славічы]] (2)
* [[Сласцёны]] (2)
* [[Слаўнае]] (3)
* [[Слёзкі]] (2)
* [[Сліжы]] (2)
* [[Смагілаўка]] (2)
* [[Смалічы]] (3)
* [[Смалоўка]] (3)
* [[Смаляны]] (2)
* [[Смалярня]] (5)
* [[Смаляры]] (2)
* [[Смілавічы]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/24]] ==
* [[Смільгіні]] (2)
* [[Смольнікі]] (2)
* [[Смычка]] (2)
* [[Смятанічы]] (2)
* [[Снегі]] (3)
* [[Соіна]] (3)
* [[Солы]] (2)
* [[Соміна]] (2)
* [[Сосенка]] (2)
* [[Сосны]] (3)
* [[Спаскае]] (3)
* [[Ставішча]] (2)
* [[Стадолішча]] (3)
* [[Стайкі]] (18)
* [[Стайск]] (2)
* [[Стаі]] (7)
* [[Станіславова]] (6)
* [[Станкі]] (2)
* [[Станулева]] (2)
* [[Станчыкі]] (2)
* [[Станькі]] (3)
* [[Стар]] (3)
* [[Старадворцы]] (4)
* [[Стараселле]] (21)
* [[Старасёлы]] (2)
* [[Старая Беліца]] (3)
* [[Старая Буда]] (2)
* [[Старая Дуброва]] (3)
* [[Старая Рудня]] (3)
* [[Старобін]] (2)
* [[Старое Высокае]] (2)
* [[Старое Прыбужжа]] (2)
* [[Старое Сяло]] (16)
* [[Стары Двор]] (8)
* [[Старына]] (30)
* [[Старынка]] (7)
* [[Старынкі]] (15)
* [[Старынцы]] (2)
* [[Старыца]] (4)
* [[Старыя Дарогі]] (3)
* [[Стасеўка]] (2)
* [[Стасюкі]] (2)
* [[Стаўпы]] (2)
* [[Стафанова]] (2)
* [[Стаялава]] (2)
* [[Стокі]] (2)
* [[Стражы]] (2)
* [[Стралкі]] (3)
* [[Стральцы]] (2)
* [[Струга]] (4)
* [[Струкі]] (3)
* [[Струнне]] (2)
* [[Стрынадкі]] (2)
* [[Стрыпуны]] (2)
* [[Стрэльчыкі]] (2)
* [[Студзёнка]] (11)
* [[Студзёнкі]] (2)
* [[Студзянец]] (10)
* [[Стуканы]] (4)
* [[Субаты]] (2)
* [[Субачава]] (2)
* [[Субачы]] (4)
* [[Сугакі]] (2)
* [[Судзілавічы]] (3)
* [[Суднікі]] (9)
* [[Сукачы]] (2)
* [[Сукневічы]] (2)
* [[Сула]] (2)
* [[Сураж]] (2)
* [[Сурвілішкі]] (2)
* [[Суткі]] (2)
* [[Сутокі]] (6)
* [[Сухадолы]] (2)
* [[Сухарукава]] (2)
* [[Сухары]] (4)
* [[Сухарышкі]] (2)
* [[Сухі Востраў]] (2)
* [[Сухінічы]] (2)
* [[Сухоўчыцы]] (2)
* [[Суцькі]] (3)
* [[Суша]] (2)
* [[Сушкі]] (3)
* [[Сцюдзянец]] (2)
* [[Сцяпанаўка]] (3)
* [[Сцяпкова]] (2)
* [[Сцяцкі]] (3)
* [[Сычы]] (2)
* [[Сычыкі]] (2)
* [[Сычэва]] (3)
* [[Сякерычы]] (3)
* [[Сялец]] (28)
* [[Сяліба]] (5)
* [[Сялко]] (3)
* [[Сяло]] (2)
* [[Сяльцо]] (3)
* [[Сялюты]] (3)
* [[Сялявічы]] (3)
* [[Сяляўшчына]] (2)
* [[Сямёнава]] (2)
* [[Сямёнавічы]] (4)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/25]] ==
* [[Сямёнаўка]] (5)
* [[Сямкова]] (2)
* [[Сянная]] (2)
* [[Сяргеевічы]] (4)
* [[Сяргееўка]] (2)
* [[Сяркі]] (2)
* [[Сярэдняе]] (2)
* [[Табала]] (2)
* [[Тадуліна]] (5)
* [[Такары]] (4)
* [[Талмачава]] (2)
* [[Талочкі]] (2)
* [[Тарасавічы]] (5)
* [[Тарасаўка]] (5)
* [[Тартак (значэнні)|Тартак]] (5)
* [[Татарка]] (5)
* [[Татаршчына]] (6)
* [[Татары]] (2)
* [[Таўкачоўшчына]] (2)
* [[Таўкачы]] (3)
* [[Таўкіні]] (2)
* [[Ткачы]] (4)
* [[Тоўсцікі]] (2)
* [[Трайгі]] (3)
* [[Тракелі]] (3)
* [[Трапалава]] (3)
* [[Траскоўшчына]] (2)
* [[Трасцяніца]] (2)
* [[Трасцянка]] (4)
* [[Траццякі]] (3)
* [[Траццякоўцы]] (2)
* [[Траянаўка]] (2)
* [[Тросна]] (2)
* [[Тросніца]] (2)
* [[Труд]] (5)
* [[Трудавая]] (2)
* [[Труды]] (2)
* [[Труханавічы]] (3)
* [[Трылесіна]] (5)
* [[Тударава]] (2)
* [[Тулава]] (3)
* [[Тумашы]] (4)
* [[Тупічына]] (2)
* [[Туравічы]] (2)
* [[Тураўшчына]] (3)
* [[Туркі]] (4)
* [[Турная]] (2)
* [[Турок]] (2)
* [[Туры]] (2)
* [[Турэйск]] (2)
* [[Турэц]] (3)
* [[Тур'я]] (2)
* [[Убалацце]] (4)
* [[Уборак]] (5)
* [[Уборкі]] (5)
* [[Увалокі]] (2)
* [[Уза]] (2)
* [[Узнаж]] (3)
* [[Узнога]] (2)
* [[Узрэчча]] (4)
* [[Уладзіміраўка]] (7)
* [[Уладычына]] (2)
* [[Улазавічы]] (3)
* [[Уланаўшчына]] (3)
* [[Уласавічы]] (2)
* [[Уласаўцы]] (2)
* [[Уласы]] (2)
* [[Улессе]] (2)
* [[Ульянаўка]] (6)
* [[Ульянова]] (2)
* [[Ураджайная]] (4)
* [[Урэчча]] (4)
* [[Уса]] (2)
* [[Усохі]] (8)
* [[Устронь]] (2)
* [[Усход]] (4)
* [[Усцінавічы]] (2)
* [[Уша]] (3)
* [[Уютны]] (2)
* [[Фалевічы]] (3)
* [[Фаміно]] (2)
* [[Фашчаўка]] (2)
* [[Фёдараўка]] (6)
* [[Ферма]] (4)
* [[Філіпава]] (2)
* [[Філіпавічы]] (5)
* [[Фралова]] (2)
* [[Фралоўка]] (3)
* [[Франкова]] (2)
* [[Франопаль]] (4)
* [[Фрунзе]] (2)
* [[Хаваншчына]] (2)
* [[Хадакі]] (3)
* [[Хадасы]] (4)
* [[Хадоркі]] (2)
* [[Хадулы]] (2)
* [[Халіпы]] (2)
* [[Халмоўка]] (2)
* [[Халмы]] (5)
* [[Халопенічы]] (3)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/26]] ==
* [[Хальч]] (2)
* [[Хамічы]] (11)
* [[Хамякова]] (2)
* [[Хамянкі]] (2)
* [[Ханявічы]] (2)
* [[Харакова]] (3)
* [[Харашкі]] (3)
* [[Харкаўка]] (3)
* [[Харкі]] (3)
* [[Харошаўка]] (2)
* [[Харытонава]] (2)
* [[Харытоны]] (3)
* [[Хаткі]] (2)
* [[Хатляны]] (2)
* [[Хацень]] (2)
* [[Хацілавічы]] (2)
* [[Хацінава]] (2)
* [[Хваенск]] (2)
* [[Хвалава]] (2)
* [[Хватаўка]] (2)
* [[Хвашчова]] (2)
* [[Хвашчоўка]] (2)
* [[Хвойнік]] (2)
* [[Хвойнікі]] (2)
* [[Хідры]] (3)
* [[Хількавічы]] (2)
* [[Хімы]] (3)
* [[Хлусава]] (3)
* [[Хмялёўка]] (3)
* [[Хмяльнік]] (2)
* [[Ходараўка]] (4)
* [[Ходасы]] (2)
* [[Хойнікі]] (2)
* [[Холма]] (2)
* [[Холстава]] (2)
* [[Хорашава]] (2)
* [[Хоцькава]] (2)
* [[Хралы]] (4)
* [[Хутар]] (7)
* [[Цагельня]] (7)
* [[Царковішча]] (3)
* [[Царкоўна]] (2)
* [[Цеалін]] (2)
* [[Целякі]] (5)
* [[Целяшы]] (5)
* [[Церабень]] (3)
* [[Церабуты]] (2)
* [[Церасполле]] (4)
* [[Церахавічы]] (2)
* [[Церахі]] (4)
* [[Церахоўка]] (4)
* [[Цецеравец]] (2)
* [[Цівунцы]] (2)
* [[Цілеўцы]] (2)
* [[Цімахі]] (2)
* [[Цімкавічы]] (2)
* [[Цімохаўка]] (2)
* [[Цімошкі]] (2)
* [[Цінаўка]] (2)
* [[Цінявічы]] (2)
* [[Ціўнавічы]] (2)
* [[Ціханы]] (2)
* [[Ціхань]] (2)
* [[Ціхінічы]] (2)
* [[Цна]] (6)
* [[Цыдзікі]] (2)
* [[Цябуты]] (2)
* [[Цяплівады]] (2)
* [[Цяраспаль]] (2)
* [[Цярэшкава]] (2)
* [[Цярэшкі]] (6)
* [[Чабахі]] (2)
* [[Чамяры]] (2)
* [[Чанавічы]] (2)
* [[Чапаева]] (2)
* [[Чапаеўскі]] (2)
* [[Чаплін]] (2)
* [[Чапліцы]] (2)
* [[Чаплічы]] (2)
* [[Чапялі]] (3)
* [[Чаранкі]] (2)
* [[Чарапы]] (2)
* [[Чараўкі]] (3)
* [[Чарацянка]] (2)
* [[Чаркасова]] (2)
* [[Чаркасы]] (6)
* [[Чарлёнка]] (3)
* [[Чарназёмаўка]] (2)
* [[Чарнакі]] (2)
* [[Чарнаручча]] (6)
* [[Чарневічы]] (2)
* [[Чарнеевічы]] (2)
* [[Чарніца]] (6)
* [[Чарнічнае]] (3)
* [[Чарнуха]] (2)
* [[Чарняты]] (3)
* [[Чарняўка]] (5)
* [[Чарняўшчына]] (3)
* [[Чарняцін]] (2)
* [[Чаромуха]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/27]] ==
* [[Чаромушкі]] (4)
* [[Чаронка]] (3)
* [[Чарты]] (2)
* [[Чахі]] (3)
* [[Чахоўшчына]] (2)
* [[Чашнікі]] (2)
* [[Чашэйкі]] (2)
* [[Чкалава]] (2)
* [[Чорнае]] (3)
* [[Чорная Лужа]] (2)
* [[Чорны Бор]] (3)
* [[Чорны Лес]] (2)
* [[Чурылава]] (6)
* [[Чыгуначная Казарма]] (2)
* [[Чыжоўка]] (5)
* [[Чыжэвічы]] (4)
* [[Чыжэўшчына]] (2)
* [[Чырвонае]] (2)
* [[Чырвонае Возера]] (2)
* [[Чырвонае Сяло]] (2)
* [[Чырвоная Горка]] (5)
* [[Чырвоная Зара]] (2)
* [[Чырвоная Зорка]] (3)
* [[Чырвоная Ніва]] (3)
* [[Чырвоная Паляна]] (4)
* [[Чырвоная Слабада]] (6)
* [[Чырвоны Араты]] (2)
* [[Чырвоны Бераг]] (3)
* [[Чырвоны Бор]] (2)
* [[Чырвоны Кастрычнік]] (4)
* [[Чырвоны Курган]] (2)
* [[Чырвоны Лужок]] (2)
* [[Чырвоны Маяк]] (2)
* [[Чырвоны Партызан]] (2)
* [[Чырвоны Сад]] (2)
* [[Чырына]] (2)
* [[Чэрвіна]] (2)
* [[Чэрнева]] (2)
* [[Чэрневічы]] (2)
* [[Чэрнеўка]] (2)
* [[Чэрнікаўшчына]] (2)
* [[Чэрнікі]] (3)
* [[Чэрнішкі]] (2)
* [[Чэхаўшчына]] (2)
* [[Чэхі]] (5)
* [[Шабаны]] (8)
* [[Шабуні]] (3)
* [[Шавуры]] (2)
* [[Шавялі]] (2)
* [[Шайбакі]] (2)
* [[Шаламы]] (2)
* [[Шалашы]] (2)
* [[Шалашына]] (2)
* [[Шалухі]] (3)
* [[Шалыгі]] (2)
* [[Шальціны]] (2)
* [[Шалягі]] (2)
* [[Шамаўка]] (2)
* [[Шамякі]] (2)
* [[Шандры]] (2)
* [[Шапавалы]] (3)
* [[Шапчына]] (2)
* [[Шапчыцы]] (3)
* [[Шарагі]] (3)
* [[Шараі]] (3)
* [[Шаркаўшчына]] (2)
* [[Шаркішкі]] (2)
* [[Шарнева]] (2)
* [[Шарпілаўка]] (2)
* [[Шарсні]] (2)
* [[Шаршуны]] (2)
* [[Шарэйкі]] (2)
* [[Шастакі]] (4)
* [[Шастовічы]] (2)
* [[Шашкі]] (4)
* [[Швабы]] (2)
* [[Швяды]] (4)
* [[Шніткі]] (3)
* [[Шпакі]] (4)
* [[Шпакоўшчына]] (2)
* [[Шпількі]] (3)
* [[Шубнікі]] (3)
* [[Шулякі]] (2)
* [[Шумшчына]] (2)
* [[Шупейкі]] (2)
* [[Шупені]] (2)
* [[Шуты]] (2)
* [[Шчарбакі]] (2)
* [[Шчарбы]] (2)
* [[Шчацінка]] (2)
* [[Шчукі]] (3)
* [[Шчэрбава]] (2)
* [[Шылава]] (3)
* [[Шылавічы]] (4)
* [[Шыліна]] (2)
* [[Шылы]] (3)
* [[Шыманшчына]] (2)
* [[Шыманы]] (2)
* [[Шымкі]] (3)
* [[Шынкаўцы]] (2)

== [[Вікіпедыя:Праект:Беларусь/Спіс неадназначнасцей/28]] ==
* [[Шыпы]] (2)
* [[Шыркі]] (3)
* [[Шырокае]] (6)
* [[Шышкі]] (5)
* [[Шышова]] (2)
* [[Шэйка]] (2)
* [[Шэйкі]] (2)
* [[Шэйпічы]] (2)
* [[Шэметава]] (3)
* [[Юбілейны]] (5)
* [[Юзафін]] (3)
* [[Юзафіны]] (3)
* [[Юзафова]] (8)
* [[Юльянова]] (2)
* [[Юравічы]] (8)
* [[Юраўка]] (3)
* [[Юр'ева]] (2)
* [[Юркава]] (3)
* [[Юркавічы]] (3)
* [[Юркаўшчына]] (2)
* [[Юсціянава]] (2)
* [[Юхавічы]] (2)
* [[Юхнавічы]] (4)
* [[Юхнаўка]] (2)
* [[Юшкавічы]] (6)
* [[Юшкі]] (3)
* [[Ябланава]] (2)
* [[Яблонка]] (2)
* [[Ягаднае]] (3)
* [[Ягадная]] (2)
* [[Ягораўка]] (2)
* [[Язбы]] (2)
* [[Язвін]] (2)
* [[Язвіны]] (4)
* [[Якавічы]] (3)
* [[Якаўлевічы]] (2)
* [[Якімавічы]] (4)
* [[Якімаўка]] (4)
* [[Якубавічы]] (2)
* [[Якубаўшчына]] (2)
* [[Якубенкі]] (2)
* [[Якубова]] (4)
* [[Якубовічы]] (2)
* [[Яленаўка]] (2)
* [[Яловікі]] (2)
* [[Ялоўка]] (5)
* [[Ялуцавічы]] (2)
* [[Ямішча]] (2)
* [[Ямна]] (2)
* [[Ямнае]] (7)
* [[Ямпаль]] (2)
* [[Янава]] (6)
* [[Янавічы]] (7)
* [[Янаўка]] (3)
* [[Янаўшчына]] (6)
* [[Яневічы]] (2)
* [[Янішкі]] (3)
* [[Янкава]] (3)
* [[Янкавічы]] (2)
* [[Янова]] (16)
* [[Яноўка]] (5)
* [[Янушкавічы]] (2)
* [[Янчукі]] (2)
* [[Ярашоўка]] (2)
* [[Ярмолічы]] (3)
* [[Яроміна]] (2)
* [[Яруцічы]] (2)
* [[Ярцаўка]] (2)
* [[Ясевічы]] (2)
* [[Ясень]] (5)
* [[Яскевічы]] (2)
* [[Ясная Паляна]] (7)
* [[Ястрабель]] (2)
* [[Яськавічы]] (2)
* [[Яськаўшчына]] (3)
* [[Ясьманаўцы]] (2)
* [[Ясянец]] (4)
* [[Ятаўты]] (2)
* [[Ятвезь]] (6)
* [[Яўсеевічы]] (4)
* [[Яхімаўшчына]] (2)
* [[Яхімоўшчына]] (2)
* [[Яцкавічы]] (3)
* [[Яцкаўшчына]] (3)
* [[Яцукі]] (2)
* [[Яцыны]] (2)
* [[Ячнае]] (3)</text>
      <sha1>5k3nxk9dac2kdc38jqxc8877omyt77b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016. Кваліфікацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253721</id>
    <revision>
      <id>5212680</id>
      <parentid>4434798</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38901" sha1="ka1mbtm9nvjfjdnrtemj49z1me238ty" xml:space="preserve">'''Кваліфікацыйны этап і плэй-оф раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016]]''' пачаўся [[30 чэрвеня]] і скончыцца [[26 жніўня]] [[2015]] года. У агульнай складанасці 56 каманд спаборнічаюць у адборачным этапе і раўндзе плэй-оф за 10 з 32 месцаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2015/16.
==Расклад кваліфікацыйнага этапа і плэй-оф раўнда==

Усе цырымоніі лёсаванняў кваліфікацыйнага этапа і плэй-оф раўнда пройдуць у штаб-кватэры УЕФА ў [[Ньён]]е ([[Швейцарыя]]).

{| Class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;text-align: center &quot;
|-
! Стадыя
! Раўнд
! Лёсаванне
! Першы матч
! Матч у адказ
|-
| Rowspan = 3 | Кваліфікацыя
| Першы раўнд
| Rowspan = 2 | 22 чэрвеня 2015 года
| 30 чэрвеня-1 ліпеня 2015
| 7-8 ліпеня 2015
|-
| Другі раўнд
| 14-15 ліпеня 2015
| 21-22 ліпеня 2015
|-
| Трэці раўнд
| 17 ліпеня 2015
| 28-29 ліпеня 2015
| 4-5 жніўня 2015
|-
| Плэй-оф
| Раўнд Плэй-оф
| 7 жніўня 2015
| 18-19 жніўня 2015
| 25-26 жніўня 2015
|}

== Удзельнікі==
{|
|-valign=top
|
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
|+[[#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф]]
|-
!width=190|Клуб
!{{Comment|Каэф|Клубны каэфіцыэнт УЕФА}}
|-
!colspan=2|Нечэмпіёнская&lt;br/&gt;кваліфікацыя
|-
|{{Сцяг Англіі}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]
|align=right|103.078
|-
|{{Сцяг|ESP}} [[ФК Валенсія|Валенсія]]
|align=right|99.999
|-
|{{Сцяг|GER}} [[ФК Баер 04|Баер Леверкузен]]
|align=right|87.883
|-
|{{Сцяг Партугаліі}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]
|align=right|56.276
|-
|{{Сцяг Італіі}} [[ФК Лацыа|Лацыа]]
|align=right|49.102
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
|+[[#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд]]
|-
!width=190|Клуб
!{{Comment|Каэф|Клубны каэфіцыэнт УЕФА}}
|-
!colspan=2|Чэмпіёнская&lt;br/&gt;кваліфікацыя
|-
|{{Сцяг|SUI}} [[ФК Базель|Базель]]
|align=right|84.875
|-
|{{Сцяг|AUT}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул Зальцбург]]
|align=right|43.135
|-
|{{Сцяг|CZE}} [[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя Пльзень]]
|align=right|41.825
|-
!colspan=2|Нечэмпіёнская&lt;br/&gt;кваліфікацыя
|-
|{{Сцяг|UKR}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахтёр Данецк]]
|align=right|86.033
|-
|{{Сцяг|NED}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|align=right|66.195
|-
|{{Сцяг|RUS}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]]
|align=right|55.599
|-
|{{Сцяг|BEL}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]
|align=right|41.440
|-
|{{Сцяг|FRA}} [[ФК Манака|Манака]]
|align=right|31.483
|-
|{{Сцяг|SUI}} [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]
|align=right|31.375
|-
|{{Сцяг|CZE}} [[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]]
|align=right|30.825
|-
|{{Сцяг|TUR}} [[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]
|align=right|30.020
|-
|{{Сцяг|GRE}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]
|align=right|19.880
|-
|{{Сцяг|AUT}} [[ФК Рапід Вена|Рапід]]
|align=right|15.635
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
|+[[#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд]]
|-
!width=190|Клуб
!{{Comment|Каэф|Клубны каэфіцыэнт УЕФА}}
|-
!colspan=2|Чэмпіёнская&lt;br/&gt;кваліфікацыя
|-
|{{Сцяг|ROU}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]]
|align=right|40.259
|-
|{{Сцяг Шатландыі}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]
|align=right|39.080
|-
|{{Сцяг Кіпра}} [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]
|align=right|35.460
|-
|{{Сцяг|BLR}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
|align=right|35.150
|-
|{{Сцяг Балгарыі}} [[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]
|align=right|25.350
|-
|{{Сцяг|CRO}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
|align=right|24.700
|-
|{{Сцяг Славеніі}} [[ФК Марыбар|Марыбар]]
|align=right|22.225
|-
|{{Сцяг Ізраіля}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]
|align=right|18.200
|-
|{{Сцяг|POL}} [[ФК Лех Познань|Лех Познань]]
|align=right|17.300
|-
|{{Сцяг|SRB}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]]
|align=right|14.775
|-
|{{Сцяг|SWE}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]
|align=right|12.545
|-
|{{Сцяг Азербайджана}} [[ФК Карабах Агдам|Карабах]]
|align=right|11.500
|-
|{{Сцяг|FIN}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]
|align=right|11.140
|-
|{{Сцяг|NOR}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]
|align=right|10.375
|-
|{{Сцяг Даніі}} [[ФК Міт’юлан|Міт'юлан]]
|align=right|7.960
|-
|{{Сцяг|HUN}} [[ФК Відэатон|Відэатон]]
|align=right|7.950
|-
|{{Сцяг Албаніі}} [[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]
|align=right|5.575
|-
|{{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[ФК Сараева|Сараева]]
|align=right|5.500
|-
|{{Сцяг Латвіі}} [[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|align=right|5.350
|-
|{{Сцяг Грузіі}} [[ФК Дзіла|Дзіла]]
|align=right|4.875
|-
|{{Сцяг|SVK}} [[ФК Трэнчын|Трэнчын]]
|align=right|4.250
|-
|{{Сцяг|LTU}} [[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс]]
|align=right|3.900
|-
|{{Сцяг|KAZ}} [[ФК Астана|Астана]]
|align=right|3.825
|-
|{{Сцяг|MDA}} [[ФК Мілсамі|Мілсамі]]
|align=right|3.750
|-
|{{Сцяг Чарнагорыі}} [[ФК Рудар Плеўля|Рудар Плеўля]]
|align=right|3.375
|-
|{{Сцяг Македоніі}} [[ФК Вардар Скоп’е|Вардар]]
|align=right|3.175
|-
|{{Сцяг Ісландыі}} [[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]]
|align=right|3.100
|-
|{{Сцяг Люксембурга}} [[ФК Фола Эш|Фола Эш]]
|align=right|2.525
|-
|{{Сцяг Ірландыі}} [[ФК Дандалк|Дандалк]]
|align=right|2.150
|-
|{{Сцяг Мальты}} [[ФК Хіберніянс|Хіберніянс]]
|align=right|1.591
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
|+[[#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд]]
|-
!width=190|Клуб
!{{Comment|Каэф|Клубны каэфіцыэнт УЕФА}}
|-
!colspan=2|Чэмпіёнская&lt;br/&gt;кваліфікацыя
|-
|{{Сцяг Уэльса}} [[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс]]
|align=right|5.575
|-
|{{Сцяг Эстоніі}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя]]
|align=right|4.200
|-
|{{Сцяг Арменіі}} [[ФК Пюнік|Пюнік]]
|align=right|3.550
|-
|{{Сцяг Андоры}} [[ФК Санта Калома|Санта Калома]]
|align=right|2.666
|-
|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]] 
|align=right|2.475
|-
|{{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Б36 Торсхаўн]]
|align=right|1.450
|-
|{{Сцяг Гібралтара}} [[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]]
|align=right|0.550
|-
|{{Сцяг Сан Марына}} [[ФК Фальгорэ Фальчана|Фальгорэ]]
|align=right|0.349
|}
|}

==Першы кваліфікацыйна раўнд==

===Лёсаванне===
Усяго ў першым кваліфікацыйным раўндзе згулялі восем каманд. Лёсаванне прайшло 22 чэрвеня 2015 года.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!Сеяныя
!Нясеяныя
|-
|valign=top|
{{Сцяг Уэльса}} [[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Эстоніі}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Арменіі}} [[ФК Пюнік|Пюнік]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Андоры}} [[ФК Санта Калома|Санта Калома]]
|valign=top|
{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}} [[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Фарэрскіх астравоў}} [[Б36 Торсхаўн]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Гібралтара}} [[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Сан Марына}} [[ФК Фальгорэ Фальчана|Фальгорэ]]
|}

===Матчы===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]]''' {{Сцяг Гібралтара|20px}}
|
|{{Сцяг Андоры|20px}} [[ФК Санта Калома|Санта Калома]] 
| align=center |0:0
| align=center |2:1
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]]''' {{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Эстоніі|20px}} [[ФК Левадыя Талін|Левадыя]] 
| align=center |0:0
| align=center |1:1
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Пюнік|Пюнік]]''' {{Сцяг Арменіі|20px}}
|
|{{Сцяг Сан-Марына|20px}} [[ФК Фальгорэ Фальчана|Фальгорэ]] 
| align=center |2:1
| align=center |2:1
| align=center |'''4:2'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[Б36 Торсхаўн]] {{Сцяг Фарэрскіх астравоў|20px}}
|
|{{Сцяг Уэльса|20px}} '''[[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс]]''' 
| align=center |1:2
| align=center |1:4
| align=center |'''2:6'''
|}

==Другі кваліфікацыйна раўнд==

===Лёсаванне===

У другім адборачным раўндзе згуляюць 34 каманды: 30 каманд, якія пачынаюць з гэтага этапа, і чатыры пераможцы першага адборачнага раўнда. Лёсаванне адбылося 22 чэрвеня 2015 года.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!colspan=2|Група 1
!colspan=2|Група 2
!colspan=2|Група 3
|-
!Сеяныя
!Нясеяныя
!Сеяныя
!Нясеяныя
!Сеяныя
!Нясеяныя
|-
|valign=top|
{{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Славеніі|20px}} [[ФК Марыбар|Марыбар]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Лех Познань|Лех Познань]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Карабах Агдам|Карабах]]
|valign=top|
{{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[ФК Сараева|Сараева]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Астана|Астана]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[ФК Рудар Плеўля|Рудар Плеўля]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Македоніі|20px}} [[ФК Вардар Скоп’е|Вардар]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Мальты|20px}} [[ФК Хіберніянс|Хіберніянс]]
|valign=top|
{{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Міт’юлан|Міт'юлан]]
|valign=top|
{{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Літвы|20px}} [[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Пюнік|Пюнік]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Гібралтара|20px}} [[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Ірландыі|20px}} [[ФК Дандалк|Дандалк]]
|valign=top|
{{Сцяг Румыніі|20px}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Балгарыі|20px}} [[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Венгрыі|20px}} [[ФК Відэатон|Відэатон]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]
|valign=top|
{{Сцяг Уэльса|20px}} [[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Грузіі|20px}} [[ФК Дзіла|Дзіла]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Славакіі|20px}} [[ФК Трэнчын|Трэнчын]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}} [[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Малдовы|20px}} [[ФК Мілсамі|Мілсамі]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Люксембурга|20px}} [[ФК Фола Эш|Фола Эш]]
|}

===Матчы===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Хіберніянс|Хіберніянс]] {{Сцяг Мальты|20px}}
|
|{{Сцяг Ізраіля|20px}} '''[[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]''' 
| align=center |2:1
| align=center |1:5
| align=center |'''3:6'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]''' {{Сцяг Кіпра|20px}}
|
|{{Сцяг Македоніі|20px}} [[ФК Вардар Скоп’е|Вардар]] 
| align=center |0:0
| align=center |1:1
| align=center |'''1:1''' &lt;small&gt;{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Карабах Агдам|Карабах]]''' {{Сцяг Азербайджана|20px}}
|
|{{Сцяг Чарнагорыі|20px}} [[ФК Рудар Плеўля|Рудар Плеўля]] 
| align=center |0:0
| align=center |1:0
| align=center |'''1:0'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сараева|Сараева]] {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}}
|
|{{Сцяг Польшчы|20px}} '''[[ФК Лех Познань|Лех Познань]]''' 
| align=center |0:2
| align=center |0:1
| align=center |'''0:3'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Марыбар|Марыбар]] {{Сцяг Славеніі|20px}}
|
|{{Сцяг Казахстана|20px}} '''[[ФК Астана|Астана]]''' 
| align=center |1:0
| align=center |1:3
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]''' {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
|{{Сцяг Ірландыі|20px}} [[ФК Дандалк|Дандалк]] 
| align=center |2:1
| align=center |0:0
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]] {{Сцяг Латвіі|20px}} 
|
|{{Сцяг Фінляндыі|20px}} '''[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]'''
| align=center |1:3
| align=center |0:1
| align=center |'''1:4'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Міт’юлан|Міт'юлан]]''' {{Сцяг Даніі|20px}}
|
|{{Сцяг Гібралтара|20px}} [[ФК Лінкальн Гібралтар|Лінкальн]]
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |'''3:0'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Мольдэ|Мольдэ]]''' {{Сцяг Нарвегіі|20px}}
|
|{{Сцяг Арменіі|20px}} [[ФК Пюнік|Пюнік]]
| align=center |5:0
| align=center |0:1
| align=center |'''5:1'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Мальмё|Мальмё]]''' {{Сцяг Швецыі|20px}}
|
|{{Сцяг Літвы|20px}} [[ФК Жальгірыс Вільнюс|Жальгірыс]] 
| align=center |0:0
| align=center |1:0
| align=center |'''1:0'''
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Сэлтык|Сэлтык]]''' {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Ісландыі|20px}} [[ФК Ст’ярнан|Ст'ярнан]] 
| align=center |2:0
| align=center |4:1
| align=center |'''6:1'''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Трэнчын|Трэнчын]] {{Сцяг Славакіі|20px}}
|
|{{Сцяг Румыніі|20px}} '''[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа Бухарэст]]''' 
| align=center |0:2
| align=center |3:2
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]''' {{Сцяг Сербіі|20px}}
|
|{{Сцяг Грузіі|20px}} [[ФК Дзіла|Дзіла Горы]] 
| align=center |1:0
| align=center |2:0
| align=center |'''3:0'''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Лудагорац Разград|Лудагорац]] {{Сцяг Балгарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Малдовы|20px}} '''[[ФК Мілсамі|Мілсамі Архей]]'''
| align=center |0:1
| align=center |1:2
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}} 
|
|{{Сцяг Люксембурга|20px}} [[ФК Фола Эш|Фола Эш]]
| align=center |1:1
| align=center |3:0
| align=center |'''4:1'''
|-
| align=center |16
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]''' {{Сцяг Албаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі|20px}} [[ФК Крузэйдэрс|Крузэйдэрс]]
| align=center |4:1
| align=center |2:3
| align=center |'''6:4'''
|-
| align=center |17
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс]] {{Сцяг Уэльса|20px}} 
|
|{{Сцяг Венгрыі|20px}} '''[[ФК Відэатон|Відэатон]]'''
| align=center |0:1
| align=center |1:1 &lt;small&gt;{{Comment|д.ч.|Перамога ў дадатковы час}}&lt;/small&gt;
| align=center |'''1:2'''
|}

==Трэці кваліфікацыйны раўнд==

===Лёсаванне===

Трэці адборачны раўнд падзелены на два асобныя турніры: '''чэмпіёнская кваліфікацыя''' (для чэмпіёнаў ліг) і '''нечэмпіёнская кваліфікацыя''' (для прадстаўнікоў ліг). Каманды якія прайграюць ў абодвух турнірах перайдуць у раўнд плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лігі Еўропы УЕФА 2015/2016]].

Усяго ў трэцім кваліфікацыйным раўндзе згуляюць 30 каманд: 
* '''чэмпіёнская кваліфікацыя''': тры каманды, якія ўвайшлі ў гэтым туры, і 17 пераможцаў другога кваліфікацыйнага раўнда.
* '''нечэмпіёнская кваліфікацыя''': дзесяць каманд, якія ўступілі ў гэтым туры.

Лёсаванне было праведзена 17 ліпеня 2015 года.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!colspan=4|Чэмпіёнская кваліфікацыя
!colspan=2 rowspan=2|Нечэмпіёнская кваліфікацыя
|-
!colspan=2|Група 1
!colspan=2|Група 2
|-
!Сеяныя
!Нясеяныя
!Сеяныя
!Нясеяныя
!Сеяныя
!Нясеяныя
|-
|valign=top|
{{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[ФК Базель|Базель]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Румыніі|20px}} [[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа Бухарэст]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Малдовы|20px}} [[ФК Мілсамі|Мілсамі]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Астана|Астана]]
|valign=top|
{{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Лех Познань|Лех Познань]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Карабах Агдам|Карабах]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]
|valign=top|
{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул Зальцбург]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя Пльзень]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
|valign=top|
{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Даніі|20px}} [[ФК Міт’юлан|Міт'юлан]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Венгрыі|20px}} [[ФК Відэатон|Відэатон]]
|valign=top|
{{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]
|valign=top|
{{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Турцыі|20px}} [[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Грэцыі|20px}} [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Рапід Вена|Рапід Вена]]
|}

===Матчы=== 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color: #C6E2FF;&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | Чэмпіёнская кваліфікацыя
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Лех Познань|Лех Познань]] {{Сцяг Польшчы|20px}}
|
|{{Сцяг Швейцарыі|20px}} '''[[ФК Базель|Базель]]''' 
| align=center |1:3
| align=center |0:1
| align=center |'''1:4'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Мілсамі|Мілсамі]] {{Сцяг Малдовы|20px}}
|
|{{Сцяг Албаніі|20px}} '''[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]'''
| align=center |0:2
| align=center |0:2
| align=center |'''0:4'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК]] {{Сцяг Фінляндыі|20px}}
|
|{{Сцяг Казахстана|20px}} '''[[ФК Астана|Астана]]'''
| align=center |0:0
| align=center |3:4
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Сэлтык|Сэлтык]]''' {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Азербайджана|20px}} [[ФК Карабах Агдам|Карабах]]
| align=center |1:0
| align=center |0:0
| align=center |'''1:0'''
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа Бухарэст]] {{Сцяг Румыніі|20px}}
|
|{{Сцяг Сербіі|20px}} '''[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]''' 
| align=center |1:1
| align=center |2:4
| align=center |'''3:5'''
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Міт’юлан|Міт'юлан]] {{Сцяг Даніі|20px}}
|
|{{Сцяг Кіпра|20px}} '''[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:0
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]''' {{Сцяг Ізраіля|20px}}
|
|{{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя Пльзень]]
| align=center |1:2
| align=center |2:0
| align=center |'''3:2'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]''' {{Сцяг Харватыі|20px}}
|
|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]
| align=center |1:1
| align=center |3:3
| align=center |'''4:4''' &lt;small&gt;{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Відэатон|Відэатон]] {{Сцяг Венгрыі|20px}}
|
|{{Сцяг Беларусі|20px}} '''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]'''
| align=center |1:1
| align=center |0:1
| align=center |'''1:2'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул Зальцбург]] {{Сцяг Аўстрыі|20px}} 
|
|{{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК Мальмё|Мальмё]]'''
| align=center |2:0
| align=center |0:3
| align=center |'''2:3'''
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color: #C6E2FF;&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | Нечэмпіёнская кваліфікацыя
|-
| align=center |11
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]] {{Сцяг Грэцыі|20px}} 
|
|{{Сцяг Бельгіі|20px}} '''[[ФК Бругэ|Бругэ]]''' 
| align=center |2:1
| align=center |0:3
| align=center |'''2:4'''
|-
| align=center |12
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Янг Бойз|Янг Бойз]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}} 
|
|{{Сцяг Францыі|20px}} '''[[ФК Манака|Манака]]''' 
| align=center |1:3
| align=center |0:4
| align=center |'''1:7'''
|-
| align=center |13
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]''' {{Сцяг Расіі|20px}} 
|
|{{Сцяг Чэхіі|20px}} [[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]] 
| align=center |2:2
| align=center |3:2
| align=center |'''5:4'''
|-
| align=center |14
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Рапід Вена|Рапід Вена]]''' {{Сцяг Аўстрыі|20px}} 
|
|{{Сцяг Нідэрландаў|20px}} [[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]] 
| align=center |2:2
| align=center |3:2
| align=center |'''5:4'''
|-
| align=center |15
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]] {{Сцяг Турцыі|20px}} 
|
|{{Сцяг Украіны|20px}} '''[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]]''' 
| align=center |0:0
| align=center |0:3
| align=center |'''0:3'''
|}

==Раўнд плэй-оф==

===Лёсаванне===

Раўнд плэй-оф падзелены на два асобныя турніры: '''чэмпіёнская кваліфікацыя''' (для чэмпіёнаў ліг) і '''нечэмпіёнская кваліфікацыя''' (для прадстаўнікоў ліг). Каманды якія прайграюць ў абодвух турнірах перайдуць у групавы раўнд [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лігі Еўропы УЕФА 2015/2016]].

Усяго ў раўндзе плэй-оф згуляюць 20 каманд: 
* '''чэмпіёнская кваліфікацыя''': 10 пераможцаў трэцяга кваліфікацыйнага раўнда.
* '''нечэмпіёнская кваліфікацыя''': 5 каманд, якія пачнуць ў гэтым туры і 5 пераможцаў трэцяга кваліфікацыйнага раўнда.

Лёсаванне будзе праведзена 7 жніўня 2015 года.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!colspan=2|Чэмпіёнская кваліфікацыя
!colspan=2|Нечэмпіёнская кваліфікацыя
|-
!Сеяныя
!Нясеяныя
!Сеяныя
!Нясеяныя
|-
|valign=top|
{{Сцяг Швейцарыі|20px}} [[ФК Базель|Базель]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
|valign=top|
{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Швецыі|20px}} [[ФК Мальмё|Мальмё]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Астана|Астана]]
|valign=top|
{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Валенсія|Валенсія]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Германіі|20px}} [[ФК Баер Леверкузен|Баер Леверкузен]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Партугаліі|20px}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг Лісабон]]
|valign=top|
{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Італіі|20px}} [[ФК Лацыа|Лацыа]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Рапід Вена|Рапід Вена]]
|}

===Матчы===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
! align=center width=20 | №
! align=center width=200 | Каманда 1
! align=center width=20 | 
! align=center width=200 | Каманда 2
! align=center width=50| 1 матч
! align=center width=50 | 2 матч
! align=center width=50 | Вынік
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color: #C6E2FF;&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | Чэмпіёнская кваліфікацыя
|-
| align=center |1
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Астана|Астана]]''' {{Сцяг Казахстана|20px}}
|
|{{Сцяг Кіпра|20px}} [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ]]
| align=center |1:0
| align=center |1:1
| align=center |'''2:1'''
|-
| align=center |2
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]] {{Сцяг Албаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Харватыі|20px}} '''[[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]'''
| align=center |1:2
| align=center |1:4
| align=center |'''2:6'''
|-
| align=center |3
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Сэлтык|Сэлтык]] {{Сцяг Шатландыі|20px}}
|
|{{Сцяг Швецыі|20px}} '''[[ФК Мальмё|Мальмё]]'''
| align=center |3:2
| align=center |0:2
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |4
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Базель|Базель]] {{Сцяг Швейцарыі|20px}}
|
|{{Сцяг Ізраіля|20px}} '''[[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]'''
| align=center |2:2
| align=center |1:1
| align=center |'''3:3''' &lt;small&gt;{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}&lt;/small&gt;
|-
| align=center |5
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК БАТЭ|БАТЭ]]''' {{Сцяг Беларусі|20px}}
|
|{{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Партызан Бялград|Партызан]]
| align=center |1:0
| align=center |1:2
| align=center |'''2:2''' &lt;small&gt;{{Comment|г.в.|Гол на чужым полі}}&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background-color: #C6E2FF;&quot; align=&quot;center&quot; valign=&quot;middle&quot; | Нечэмпіёнская кваліфікацыя
|-
| align=center |6
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Лацыа|Лацыа]] {{Сцяг Італіі|20px}}
|
|{{Сцяг Германіі|20px}} '''[[ФК Баер Леверкузен|Баер Леверкузен]]'''
| align=center |1:0
| align=center |0:3
| align=center |'''1:3'''
|-
| align=center |7
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]''' {{Сцяг Англіі|20px}}
|
|{{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Бругэ|Бругэ]]
| align=center |3:1
| align=center |4:0
| align=center |'''7:1'''
|-
| align=center |8
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]] {{Сцяг Партугаліі|20px}}
|
|{{Сцяг Расіі|20px}} '''[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]'''
| align=center |2:1
| align=center |1:3
| align=center |'''3:4'''
|-
| align=center |9
| style=&quot;text-align:right;&quot;|[[ФК Рапід Вена|Рапід Вена]] {{Сцяг Аўстрыі|20px}}
|
|{{Сцяг Украіны|20px}} '''[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]]'''
| align=center |0:1
| align=center |2:2
| align=center |'''2:3'''
|-
| align=center |10
| style=&quot;text-align:right;&quot;|'''[[ФК Валенсія|Валенсія]]''' {{Сцяг Іспаніі|20px}}
|
|{{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Манака|Манака]]
| align=center |3:1
| align=center |1:2
| align=center |'''4:3'''
|}

==Бамбардзіры==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!#
!Гулец
!Каманда
!Галы
!Гульнявы час
|-
|1
|align=left|{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[Эран Захаві]]
|align=left|{{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Макабі Тэль-Авіў|Макабі Тэль-Авіў]]
|7
|450
|-
|2
|align=left|{{Сцяг Албаніі|20px}} [[Хамдзі Саліхі]]
|align=left|{{Сцяг Албаніі|20px}} [[ФК Скендэрбеў Корча|Скендэрбеў]]
|5
|438
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|3
|align=left|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[Ола Камара]]
|align=left|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]
|4
|331
|-
|align=left|{{Сцяг Англіі|20px}} [[Майкл Уаілд]]
|align=left|{{Сцяг Уэльса|20px}} [[ФК Нью-Сэйнтс|Нью-Сэйнтс]]
|4
|368
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|5
|align=left|{{Сцяг Англіі|20px}} [[Уэйн Руні]]
|align=left|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]
|3
|174
|-
|align=left|{{Сцяг Кот-д'Івуара|20px}} [[Сейду Думбія]]
|align=left|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]
|3
|178
|-
|align=left|{{Сцяг Шатландыі|20px}} [[Лі Грыфітс]]
|align=left|{{Сцяг Шатландыі|20px}} [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]
|3
|268
|-
|align=left|{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[Луіс Шаўб]]
|align=left|{{Сцяг Аўстрыі|20px}} [[ФК Рапід Вена|Рапід Вена]]
|3
|284
|-
|align=left|{{Сцяг Нігерыі|20px}} [[Ахмед Муса]]
|align=left|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА Масква]]
|3
|360
|-
|align=left|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[Махамед Ельюнусі]]
|align=left|{{Сцяг Нарвегіі|20px}} [[ФК Мольдэ|Мольдэ]]
|3
|360
|-
|align=left|{{Сцяг Алжыра|20px}} [[Эль-Арабі Хіляль Судані]]
|align=left|{{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
|3
|479
|-
|align=left|{{Сцяг Харватыі|20px}} [[Марко П'яца]]
|align=left|{{Сцяг Харватыі|20px}} [[ФК Дынама Заграб|Дынама Заграб]]
|3
|527
|-
|}

{{small|Крыніца:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Statistics — Qualifying phase — Player statistics — Goals |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/statistics/round=2000630/players/kind=goals/index.html |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=26 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150724134159/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/statistics/round=2000630/players/kind=goals/index.html |archive-date=24 ліпеня 2015 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

==Спасылкі==
* [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html Афіцыйны сайт] {{ref-en}}

{{Ліга чэмпіёнаў УЕФА}}
{{Еўрапейскі футбол 2015/2016}}

[[Катэгорыя:Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Кваліфікацыя]]</text>
      <sha1>ka1mbtm9nvjfjdnrtemj49z1me238ty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кілт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269128</id>
    <revision>
      <id>5212553</id>
      <parentid>4702026</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8053" sha1="p0dso9dgpe1fjvgty3xmc009ag6vd4m" xml:space="preserve">[[File:Scottish Terriers 07Tac 503.jpg|thumb|250px|Мужчына ў шатландскім кілце]]
'''Кілт''' ({{lang-en|kilt}}, {{lang-gd|fèileadh, èileadh}}, {{lang-ga|filleadh beag}}) — мужчынская насцегнавая [[вопратка]] [[кельты|кельцкага]] паходжання.

Класічнымі лічацца [[Шатландыя|шатландскія]] кілты, якія ўяўляюць сабою кавалак клецістай [[воўна|ваўнянай]] [[тканіна|тканіны]] ''тартан'', абгорнутай вакол [[Сцягно|сцёгнаў]] і замацаванай ззаду рамянямі.

== Паходжанне ==
Паходжанне кілта да канца не вядома. У наш час яго вынахолніцтва аспрэчваецца паміж [[ірландцы|ірландцамі]] і [[шатландцы|шатландцамі]]. У [[антычнасць|антычнасці]] і [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] насцегневыя повязі і [[вопратка]] з аднаго кавалка [[тканіна|тканіны]] часцяком сустракалася ў розных народаў [[Еўропа|Еўропы]]. На [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]] была шырока распаўсюджана традыцыя затуляць цела кароткай коўдрай. На [[Востраў Мэн|востраве Мэн]] яна лічылася звычайнай яшчэ ў [[XVII]] ст. Некаторыя мяркуюць, што кілт мае [[Скандынавія|скандынаўскае]] паходжанне, і слова «кілт» бярэ пачатак ад старажытнага [[скандынаўскія мовы|скандынаўскага слова]] ''kjalta''.

== Шатландскі кілт ==
У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. на [[Шатландыя|шатландскім]] нагор’і ўпершыню ўзгадваюцца «вялікія кілты» (''Feileadh Mhor''). Яны ўяўлялі сабою доўгую [[воўна|ваўняную]] [[тканіна|тканіну]] каля 1,5 м шырынёй і да 6,4 м даўжынёй. Частка такога кілта абгортвала сцёгны так, каб ствараліся зморшчыны, а астатняя частка прапускалася праз плячо і падтыкалася ззаду. Падчас дрэннага надвор’я доўгую тканіну накідвалі на галаву, каб абараніцца ад [[снег]]у і [[дождж|дажджу]]. Кароткія кілты з’явіліся не раней за [[17 стагоддзе|XVII]] ст.

У [[1746]]—[[1778]] гг. традыцыйная вопратка шатландцаў-горцаў была забаронена ўладамі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Аднак кілты былі пакінуты ў якасці часткі ўніформы шатландскіх горскіх [[полк|палкоў]], што ўваходзілі ў склад брытанскай арміі. Сярод брытанцаў незвычайны выгляд салдат-горцаў выклікаў іронію і з’яўляўся прычынай для насмешак. Але ў [[1782]] г. кароль [[Георг IV]], каб аддзячыць шатландскіх салдатаў, прыбыў у [[Эдынбург]] у кілце і такім чынам зрабіў яго сімвалам шатландскай мужнасці.

У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. кілт шырока ўжываўся прыхільнікамі шатландскага [[нацыяналізм]]у і паступова стаў успрымацца як нацыянальная вопратка усіх шатландцаў. У [[літаратура|літаратуры]] сфарміравалася псеўдаэтнаграфічная [[міфалогія]], якая папулярызавала смволіку кілтаў і прыпісвала асаблівыя колеры розным горскім кланам. Да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. кілт часцей ужываўся ў цырыманіяльных мэтах. У нашы дні паступова ператвараецца ў пабытовую вопратку.

== Ірландскі кілт ==
Упершыню ў [[літаратура|літаратуры]] кілт быў названы часткай старажытнай [[ірландцы|ірландскай]] [[вопратка|вопраткі]] толькі ў [[1860]] г. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. нашэнне кілтаў папулярызавалі ірландскія [[нацыяналізм|нацыяналісты]]. Сярод іх быў вядомы пісьменнік [[Джэймс Джойс]]. У [[1903]] г. Гэльская атлетычная асацыяцыя прызначыла кілт часткай цырыманіяльнай [[спорт|спартыўнай]] вопраткі [[Ірландыя|Ірландыі]]. Разам з гэтым, з канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. кілты пачалі ўжывацца як частка ўніформы ірландскіх [[полк|палкоў]] [[Вялікабрытанія|брытанскай]] арміі. У наш час кілты шырока выкарыстоўваюцца як частка нацыянальнай вопраткі ірландцаў, у тым ліку за межамі [[Ірландыя|Ірландыі]].

== Валійскі кілт ==
Хаця ў старажытнасці [[валійцы]] ніколі не апраналі кілтаў, у [[19 стагоддзе|XIX]] ст. няўдалую спробу ўвесці яго ў якасці нацыянальнай [[вопратка|вопраткі]] зрабіла [[:en:Augusta Hall, Baroness Llanover|Аўгуста Ланавер]] ([[1802]]—[[1896]] гг.). Гэта сустрэла адмоўную рэакцыю валійскіх [[гісторыя|гісторыкаў]] і [[фальклор|фалькларыстаў]], таму нашэнне кілтаў ва [[Уэльс]]е не набыло папулярнасці.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Scottish soldiers in service of Gustavus Adolphus, 1631-cropped-2.jpg|Шатландскі наёмнік XVII ст.
1815-kilt-curiosity.gif|Карыкатура на шатландскіх салдатаў, 1815 г. 
Bagpipes at the Strawberry Festival (5798097073) (2).jpg|Сучасныя шатландскія дудары
BlackRockRangerTekSage.jpg|Кілт як частка сучаснай паўседзённай вопраткі
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Kilts}}
* [https://web.archive.org/web/20151008101118/http://www.scottish-history.com/kilt.shtml Сапраўдная гісторыя кілта]
* [http://www.scottish-at-heart.com/scottish-kilts.html Усё пра шатландскі кілт]
* [http://www.scottishtartans.org/irish_kilts.htm Ірландскі кілт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905181557/http://www.scottishtartans.org/irish_kilts.htm |date=5 верасня 2015 }}
* [http://www.museumwales.ac.uk/273/ Валійская нацыянальная вопратка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150913120154/http://www.museumwales.ac.uk/273/ |date=13 верасня 2015 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Нешытае адзенне]]
[[Катэгорыя:Культура Шатландыі]]
[[Катэгорыя:Спадніцы]]</text>
      <sha1>p0dso9dgpe1fjvgty3xmc009ag6vd4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак (Барысаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277333</id>
    <revision>
      <id>5212599</id>
      <parentid>5108298</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="0a16oxx9c6x8868lakl51ncmahkc55n" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Тартак (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Тартак
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Барысаўскі
|сельсавет             = Мсціжскі
}}

'''Тарта́к'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Tartak}}) — [[вёска]] ў [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мсціжскі сельсавет|Мсціжскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Фёдаравіч Хацкевіч]] — беларускі гісторык.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мсціжскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мсціжскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Барысаўскага раёна]]</text>
      <sha1>0a16oxx9c6x8868lakl51ncmahkc55n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускія ручнікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280656</id>
    <revision>
      <id>5212524</id>
      <parentid>4885608</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чачэрскія ручнікі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28435" sha1="km25z6m46qwvu8whit4jkevgq3slyde" xml:space="preserve">[[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія рушнікі]]
[[Файл:Беларуская ікона і рушнікі.jpg|250px|міні|Беларуская ікона і рушнікі]]
'''Беларускі ручні́к''' — прадаўгаваты выраб з [[Беларускае народнае ткацтва|тканага]] палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх [[тканіна|тканін]]. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем [[ткацтва]]. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.

== Апісанне ==
[[Файл:795-27. Ручнік, Ігуменскі павет, с. Капланцы. Канец XIX - пачатак XX стагоддзя.jpg|250px|міні|795-27. Ручнік з [[Бранае ткацтва|бранага палатна]], с. [[Капланцы]]. [[Ігуменскі павет]]. Канец XIX — пачатак XX стагоддзя]]
На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на [[кросны|кроснах]], аздабляюць натыканнем, [[вышыўка]]ю ([[Вышыўка процягам|процяг]], [[Вышыўка крыжыкам|крыжык]], лічаная гладзь, [[мярэжка]], ланцужок, [[Гафт (вышыўка)|гафт]] і інш.), [[Карункі|карункамі]], [[Махры|махрамі]]. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі [[Беларускія народныя строі|народных строяў]], і блізкія арнаментыкай да мясцовых [[абрус]]оў.

== Рэгіянальныя варыяцыі ==

=== Брагінскія ручнікі ===

{{main|Брагінскія ручнікі}}

Брагінскія [[Закладное ткацтва|закладныя]] ручнікі ўяўляюцца адбіткам агульнай мастацкай традыцыі, якая злучае ў адзіную этнаграфічную зону [[Мазырскае Палессе]] і поўнач {{нп3|Украінскае Палессе|Украінскага Палесся|uk|Українське Полісся}} ([[Жытомірская вобласць|Жытомірская]] і [[Ровенская вобласць|Ровенская вобласці]]). Узоры ручнікоў паходзяць з [[Брагінскі раён|Брагінскага]] і [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]], якія пасля чарнобыльскай катастрофы трапілі ў зону адсялення&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

Арнамент ручнікоў выкананы ў тэхніцы [[Закладное ткацтва|закладнога ткацтва]] і складаецца з простых геаметрычных чырвоных, белых і чорных фігур: ступеньчатых слупкоў, трохкутнікаў, стрэл. Адсутнасць белых прабелаў фону ў арнаменце, значная вага чырвонага і прысутнасць чорнага колеру робяць ручнікі выразнымі і экспрэсіўнымі, што вылучае іх сярод беларускіх ручнікоў&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

На сумежнай тэрыторыі Украіны падобныя па кампазіцыі, арнаменце і тэхніцы выканання ручнікі носяць назву «кілімавыя ручнікі». На фарміраванне гэтай з’явы паўплывала {{нп3|Дыванаткацтва|ткацтва|uk|Килимарство}} [[кілім]]аў, тэхніка якіх была прынесена з Усходу. У XVII—XVIII стагоддзях ва [[Украіна|Украіне]] і на памежных беларускіх землях існавала шмат мануфактур і майстэрань, якія выраблялі кілімы. Тэхніка іх вырабу і арнаментыка былі выкарыстаны ў сялянскім ткацтве для стварэння традыцыйных ручнікоў-«набожнікаў»&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Буда-Кашалёўскія ручнікі ===

{{main|Буда-Кашалёўскія ручнікі}}

=== Віленскія ручнікі ===

{{main|Віленскія ручнікі}}

Ткацкая традыцыя віленскіх ручнікоў склалася пад уплывам мануфактурнага рамяства, дзейнасці ткацкіх школ-майстэрняў на Гродзеншчыне і Віленшчыне&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182&lt;/ref&gt;. Стрыманая бела-шэрая каларыстыка і геаметрычнасць дэкору выдаюць даўнія балцка-славянскія і заходнееўрапейскія ўзаемаўплывы&lt;ref name=&quot;Сахута339&quot;&gt;Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 339.&lt;/ref&gt;.

=== Віцебскія ручнікі ===
{{main|Віцебскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]], [[Мёрскі раён|Мёрскага]], [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]], [[Віцебскі раён|Віцебскага]] раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай [[Бавоўна|бавоўны]]. Аздаблялі на канцах [[Карунікі|карункамі]], [[Махры|мохрыкамі]]. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны ([[выбарнае ткацтва]]), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскія ручнікі||235}}&lt;/ref&gt;.

=== Дубровенскія ручнікі ===

{{main|Дубровенскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Дубровенскі раён|Дубровенскага]] і [[Аршанскі раён|Аршанскага]] раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага [[кужаль|кужалю]] (аснова, уток) і белай [[бавоўна|бавоўны]] (уток) у тэхніцы [[бранае ткацтва|бранага]] і [[шматнітовае ткацтва|шматнітовага ткацтва]] (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

=== Заходнепалескія ручнікі ===

{{main|Заходнепалескія ручнікі}}

Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскі]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]] і [[Івацэвіцкі раён]]ы [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага Палесся&lt;ref&gt;''Лабачэўская В. А.'' Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24&lt;/ref&gt;. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на Беларусі&lt;ref&gt;Лобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169&lt;/ref&gt;.

=== Капыльска-Клецкія ручнікі ===

{{main|Капыльска-Клецкія ручнікі}}

=== Калінкавіцкія ручнікі ===

{{main|Калінкавіцкія ручнікі}}
[[Файл:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|250px|міні|Ручнік з в. Нахаў, [[Калінкавіцкі раён]], 1910-я]]
Вырабляюцца пераважна ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскім]], [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёнах]]. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўскія ручнікі ===

{{main|Кіраўскія ручнікі}}

Традыцыйныя тканыя ручнікі, якія выраблялі ў вёсках [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскага]] і [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёнаў]] да 1930-х гадоў. Ткалі з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белых баваўняных нітак (уток) у тэхніцы 1 — 2-уточнага і 4- і 5-нітовага [[Пераборнае ткацтва|пераборнага ткацтва]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |title=Кіраўскія ручнікі |access-date=26 верасня 2024 |archive-date=26 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926075943/http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Арнаментальную паласу на канцах ручнікоў ткалі з чорных і чырвоных баваўняных нітак [[Бранае ткацтва|бранай двухуточнай тэхнікай]], асобныя элементы вышывалі [[Вышыўка крыжыкам|крыжыкам]]. Узор шырынёй 20—30 см складаўся з простых і зубчатых ромбаў, разетак, прамавугольнікаў і аддзяляўся ад белага поля ручніка вузкім узорыстым пасачкам або радам асобна размешчаных ромбаў, разетак. Асаблівасць кіраўскім ручнікам надаюць плеценыя «на клёцках» і вязаныя кручком [[карункі]], якія вызначаліся багаццем арнаментальных форм (ромбы, трохкутнікі, крыжыкі, прамыя і хвалістыя лініі). Канцы ручнікоў з трох бакоў абшывалі чырвонымі, белымі, чырвона-чорнымі [[Махры|мохрыкамі]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;/&gt;.

=== Лоеўскія ручнікі ===

{{main|Лоеўскія ручнікі}}

=== Ляхавіцкія ручнікі ===

{{main|Ляхавіцкія ручнікі}}

Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім]], а таксама [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім]], [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім]] раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, [[карункі|карункамі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9|Ляхавіцкія ручнікі||436}}&lt;/ref&gt;.

=== Магілёўскія ручнікі ===

{{main|Магілёўскія ручнікі}}

Былі распаўсюджаны ў вёсках [[Бабруйскі раён|Бабруйскага]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]] і іншых раёнаў. Вядомы з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Узніклі пад уплывам [[мануфактура|мануфактурнага]] ткацтва. Вырабы з [[Льняная тканіна|ільняной]] і [[Бавоўна|баваўнянай]] пражы, даўжыня 300—450 [[см]], шырыня 35—40 см, даўжыня [[арнамент]]у 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў [[Бранае ткацтва|браная]] і [[Закладное ткацтва|закладная]]&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭКБ|5|Магілёўскія фрэскі}}&lt;/ref&gt;.

Яны мелі на канцах па 3-5 гарызантальных палос, аддзеленых адна ад адной гладка затканымі палоскамі, і аздабленне белымі (часам чырвонымі) карункамі з кутасамі&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;&gt;[https://slushna.by/belaruskiya-ruchniki-syuzhetnasc-admetnasci-regiyanalnaga-tkactva/ Магілёўскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

3 аднаго краю ўздоўж усяго ручніка праходзіла суцэльная арнаментальная паласа, праз пэўныя прамежкі чаргаваліся вытканыя або вышытыя асобныя арнаментальныя матывы: чатырохвугольнік, ромб, крыжык, трохвугольнік, зорачка і іншыя фігуры&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;/&gt;.

=== Мотальскія ручнікі ===

{{main|Мотальскія ручнікі}}

Вырабляюць ткачыхі ў в. [[Моталь]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у елачку]]» пераборнай тэхнікай у [[Чатырохнітовае ткацтва|4 ніты]], снуюць у 8—10 [[пасма]]ў&lt;ref&gt;{{крыніцы/БЭ|10}}&lt;/ref&gt;.

=== Неглюбскія ручнікі ===
{{main|Неглюбскія ручнікі}}

Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]] — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}.

=== Рагачоўскія ручнікі ===
{{main|Рагачоўскія ручнікі}}

=== Старадарожскія ручнікі ===
{{main|Старадарожскія ручнікі}}

Традыцыя стацтва ручнікоў тэхніцы двухбаковага перабору сфарміравалася ў вёсках усходняй і паўночнай часткі [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] і паўночна-ўсходняй часткі [[Любанскі раён|Любанскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;&gt;Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 446&lt;/ref&gt;. Мясцовыя назвы ручнікоў — перабіраныя, закладаныя, закладанкі — утвораныя ад тэхнікі іх выканання. Узор закладваўся ўручную, ніткамі іншага колеру, чым аснова і фонавы ўток. Ён замацоўваўся на паверхні страчавымі ніткамі&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;/&gt;.

=== Хойніцка-брагінскія ручнікі ===

{{main|Хойніцка-брагінскія ручнікі}}

Даўнія [[Бранае ткацтва|браныя]] ручнікі [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]] адметныя сваімі кампазіцыямі і разнастайнасцю геаметрычных арнамента Сустракаюцца ручнікі, на якіх налічваецца да 20 бардзюраў з рознымі геаметрычнымі элементамі. Шырыня арнаментаваных бардзюраў паступова звжаецца ад нізу ручніка да яго сярэдзіны. Палосы часцяком размешчаны па ўсім полі ручніка з досыць шырокімі прабеламі фону паміж імі&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;&gt;[Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т./А. М. Боганева [і інш.]; ідэя і агул. рэд. Т. Б. Варфаламеевай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — Т.6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе: у 2 кн. Кн. 2. Хойніцка-брагінскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

Ручнікі для абразоў ткалі вельмі доўгія — да 550 см; адным такім ручніком пакрывалі адразу некалькі абразоў.
Браныя ручнікі дадзенага тыпу выраблялі да 1940-1950-х гадоў у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]], [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёнах]]. Распаўсюджвалася гэта традыцыя ў бок [[Ельск]]а і [[Лельчыцы|Лельчыц]]. Трэба адзначыць, што тут прамежкі паміж [[Бранае ткацтва|бранымі]] палосамі на ручніках яшчэ больш рэдкія, а арнамент спрошчаны&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Чачэрскія ручнікі ===
[[Файл:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|250px|міні|Ручнік і ікона Святога Мікалая з фондаў [[Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей|Чачэрскага гісторыка-этнаграфічнага музея]]]]
{{main|Чачэрскія ручнікі}}
Чырвоныя манументальныя доўгія ручнікі [[Бранае ткацтва|бранага ткацтва]] паходзяць з паўднёвай часткі [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў — «красныя ручнікі». Адпаведнатэхніцы выканання спосабам бранага ткацтва іх называлі «закладанымі». Цэнтрамі вырабу ручнікоў гэтага лакальнага варыянта да 1920-х гадоў былі вёскі [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Бабічы]], [[Покаць (вёска)|Покаць]], [[Нісімкавічы]], [[Валосавічы (Чачэрскі раён)|Валосавічы]]. Арэал іх распаўсюджання ахоплівае суседні [[Кармянскі раён]] і паўночную частку [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]]&lt;ref&gt;[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/26951/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%20%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C.pdf Традыцыйны народны тэкстыль] [Гомельскае Палессе і Падняпроўе] / В. А. Лабачэўская // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. — Мінск : Вышэйшая школа, 2013. — Т. 6 : Гомельскае Палессе і Падняпроўе, кн. 2. — С. 1115—1215.&lt;/ref&gt;.

== Значэнне ручнікоў ==

Акрамя ўтылітарнага прызначэння асобна вылучалі вялікі пласт дэкаратыўных ручнікоў. У беларускай традыцыі падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;&gt;[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981&lt;/ref&gt;.

Ручнікі таксама мелі культавае значэнне&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Commonscat|Belarusian rushnyk}}
* {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ручнік|[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]|старонкі=435—437}}
* {{Крыніцы/ЭЛМБ|4|Ручнік}}
* {{Крыніцы/Лён}}
* [[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]] Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, [2] с. : іл., каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце)
* [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182

{{Беларуская вышыўка}}
{{Беларускае народнае ткацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская культура|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Ручнікі]]</text>
      <sha1>km25z6m46qwvu8whit4jkevgq3slyde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212526</id>
      <parentid>5212524</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рагачоўскія ручнікі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29881" sha1="73ztnnw3dkcct8grnqxxuzdb26ejflq" xml:space="preserve">[[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія рушнікі]]
[[Файл:Беларуская ікона і рушнікі.jpg|250px|міні|Беларуская ікона і рушнікі]]
'''Беларускі ручні́к''' — прадаўгаваты выраб з [[Беларускае народнае ткацтва|тканага]] палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх [[тканіна|тканін]]. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем [[ткацтва]]. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.

== Апісанне ==
[[Файл:795-27. Ручнік, Ігуменскі павет, с. Капланцы. Канец XIX - пачатак XX стагоддзя.jpg|250px|міні|795-27. Ручнік з [[Бранае ткацтва|бранага палатна]], с. [[Капланцы]]. [[Ігуменскі павет]]. Канец XIX — пачатак XX стагоддзя]]
На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на [[кросны|кроснах]], аздабляюць натыканнем, [[вышыўка]]ю ([[Вышыўка процягам|процяг]], [[Вышыўка крыжыкам|крыжык]], лічаная гладзь, [[мярэжка]], ланцужок, [[Гафт (вышыўка)|гафт]] і інш.), [[Карункі|карункамі]], [[Махры|махрамі]]. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі [[Беларускія народныя строі|народных строяў]], і блізкія арнаментыкай да мясцовых [[абрус]]оў.

== Рэгіянальныя варыяцыі ==

=== Брагінскія ручнікі ===

{{main|Брагінскія ручнікі}}

Брагінскія [[Закладное ткацтва|закладныя]] ручнікі ўяўляюцца адбіткам агульнай мастацкай традыцыі, якая злучае ў адзіную этнаграфічную зону [[Мазырскае Палессе]] і поўнач {{нп3|Украінскае Палессе|Украінскага Палесся|uk|Українське Полісся}} ([[Жытомірская вобласць|Жытомірская]] і [[Ровенская вобласць|Ровенская вобласці]]). Узоры ручнікоў паходзяць з [[Брагінскі раён|Брагінскага]] і [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]], якія пасля чарнобыльскай катастрофы трапілі ў зону адсялення&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

Арнамент ручнікоў выкананы ў тэхніцы [[Закладное ткацтва|закладнога ткацтва]] і складаецца з простых геаметрычных чырвоных, белых і чорных фігур: ступеньчатых слупкоў, трохкутнікаў, стрэл. Адсутнасць белых прабелаў фону ў арнаменце, значная вага чырвонага і прысутнасць чорнага колеру робяць ручнікі выразнымі і экспрэсіўнымі, што вылучае іх сярод беларускіх ручнікоў&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

На сумежнай тэрыторыі Украіны падобныя па кампазіцыі, арнаменце і тэхніцы выканання ручнікі носяць назву «кілімавыя ручнікі». На фарміраванне гэтай з’явы паўплывала {{нп3|Дыванаткацтва|ткацтва|uk|Килимарство}} [[кілім]]аў, тэхніка якіх была прынесена з Усходу. У XVII—XVIII стагоддзях ва [[Украіна|Украіне]] і на памежных беларускіх землях існавала шмат мануфактур і майстэрань, якія выраблялі кілімы. Тэхніка іх вырабу і арнаментыка былі выкарыстаны ў сялянскім ткацтве для стварэння традыцыйных ручнікоў-«набожнікаў»&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Буда-Кашалёўскія ручнікі ===

{{main|Буда-Кашалёўскія ручнікі}}

=== Віленскія ручнікі ===

{{main|Віленскія ручнікі}}

Ткацкая традыцыя віленскіх ручнікоў склалася пад уплывам мануфактурнага рамяства, дзейнасці ткацкіх школ-майстэрняў на Гродзеншчыне і Віленшчыне&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182&lt;/ref&gt;. Стрыманая бела-шэрая каларыстыка і геаметрычнасць дэкору выдаюць даўнія балцка-славянскія і заходнееўрапейскія ўзаемаўплывы&lt;ref name=&quot;Сахута339&quot;&gt;Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 339.&lt;/ref&gt;.

=== Віцебскія ручнікі ===
{{main|Віцебскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]], [[Мёрскі раён|Мёрскага]], [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]], [[Віцебскі раён|Віцебскага]] раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай [[Бавоўна|бавоўны]]. Аздаблялі на канцах [[Карунікі|карункамі]], [[Махры|мохрыкамі]]. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны ([[выбарнае ткацтва]]), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскія ручнікі||235}}&lt;/ref&gt;.

=== Дубровенскія ручнікі ===

{{main|Дубровенскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Дубровенскі раён|Дубровенскага]] і [[Аршанскі раён|Аршанскага]] раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага [[кужаль|кужалю]] (аснова, уток) і белай [[бавоўна|бавоўны]] (уток) у тэхніцы [[бранае ткацтва|бранага]] і [[шматнітовае ткацтва|шматнітовага ткацтва]] (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

=== Заходнепалескія ручнікі ===

{{main|Заходнепалескія ручнікі}}

Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскі]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]] і [[Івацэвіцкі раён]]ы [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага Палесся&lt;ref&gt;''Лабачэўская В. А.'' Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24&lt;/ref&gt;. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на Беларусі&lt;ref&gt;Лобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169&lt;/ref&gt;.

=== Капыльска-Клецкія ручнікі ===

{{main|Капыльска-Клецкія ручнікі}}

=== Калінкавіцкія ручнікі ===

{{main|Калінкавіцкія ручнікі}}
[[Файл:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|250px|міні|Ручнік з в. Нахаў, [[Калінкавіцкі раён]], 1910-я]]
Вырабляюцца пераважна ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскім]], [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёнах]]. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўскія ручнікі ===

{{main|Кіраўскія ручнікі}}

Традыцыйныя тканыя ручнікі, якія выраблялі ў вёсках [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскага]] і [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёнаў]] да 1930-х гадоў. Ткалі з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белых баваўняных нітак (уток) у тэхніцы 1 — 2-уточнага і 4- і 5-нітовага [[Пераборнае ткацтва|пераборнага ткацтва]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |title=Кіраўскія ручнікі |access-date=26 верасня 2024 |archive-date=26 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926075943/http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Арнаментальную паласу на канцах ручнікоў ткалі з чорных і чырвоных баваўняных нітак [[Бранае ткацтва|бранай двухуточнай тэхнікай]], асобныя элементы вышывалі [[Вышыўка крыжыкам|крыжыкам]]. Узор шырынёй 20—30 см складаўся з простых і зубчатых ромбаў, разетак, прамавугольнікаў і аддзяляўся ад белага поля ручніка вузкім узорыстым пасачкам або радам асобна размешчаных ромбаў, разетак. Асаблівасць кіраўскім ручнікам надаюць плеценыя «на клёцках» і вязаныя кручком [[карункі]], якія вызначаліся багаццем арнаментальных форм (ромбы, трохкутнікі, крыжыкі, прамыя і хвалістыя лініі). Канцы ручнікоў з трох бакоў абшывалі чырвонымі, белымі, чырвона-чорнымі [[Махры|мохрыкамі]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;/&gt;.

=== Лоеўскія ручнікі ===

{{main|Лоеўскія ручнікі}}

=== Ляхавіцкія ручнікі ===

{{main|Ляхавіцкія ручнікі}}

Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім]], а таксама [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім]], [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім]] раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, [[карункі|карункамі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9|Ляхавіцкія ручнікі||436}}&lt;/ref&gt;.

=== Магілёўскія ручнікі ===

{{main|Магілёўскія ручнікі}}

Былі распаўсюджаны ў вёсках [[Бабруйскі раён|Бабруйскага]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]] і іншых раёнаў. Вядомы з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Узніклі пад уплывам [[мануфактура|мануфактурнага]] ткацтва. Вырабы з [[Льняная тканіна|ільняной]] і [[Бавоўна|баваўнянай]] пражы, даўжыня 300—450 [[см]], шырыня 35—40 см, даўжыня [[арнамент]]у 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў [[Бранае ткацтва|браная]] і [[Закладное ткацтва|закладная]]&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭКБ|5|Магілёўскія фрэскі}}&lt;/ref&gt;.

Яны мелі на канцах па 3-5 гарызантальных палос, аддзеленых адна ад адной гладка затканымі палоскамі, і аздабленне белымі (часам чырвонымі) карункамі з кутасамі&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;&gt;[https://slushna.by/belaruskiya-ruchniki-syuzhetnasc-admetnasci-regiyanalnaga-tkactva/ Магілёўскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

3 аднаго краю ўздоўж усяго ручніка праходзіла суцэльная арнаментальная паласа, праз пэўныя прамежкі чаргаваліся вытканыя або вышытыя асобныя арнаментальныя матывы: чатырохвугольнік, ромб, крыжык, трохвугольнік, зорачка і іншыя фігуры&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;/&gt;.

=== Мотальскія ручнікі ===

{{main|Мотальскія ручнікі}}

Вырабляюць ткачыхі ў в. [[Моталь]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у елачку]]» пераборнай тэхнікай у [[Чатырохнітовае ткацтва|4 ніты]], снуюць у 8—10 [[пасма]]ў&lt;ref&gt;{{крыніцы/БЭ|10}}&lt;/ref&gt;.

=== Неглюбскія ручнікі ===
{{main|Неглюбскія ручнікі}}

Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]] — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}.

=== Рагачоўскія ручнікі ===
{{main|Рагачоўскія ручнікі}}

=== Светлагорска-акцябрскія ручнікі ===
{{main|Светлагорска-акцябрскія ручнікі}}

Багата арнаментаваныя браныя ручнікі-«набожнікі» канца XIX — пачатку XX стагоддзя лакалізаваны на тэрыторыі заходняй часткі сучаснага [[Акцябрскі раён|Акцябрскага]], поўначы [[Светлагорскі раён|Светлагорскага]] і паўднёвай часткі [[Жлобінскі раён|Жлобінскага]] раёнаў. Асабліва разнастайныя і складаныя па кампазіцыі ўзоры былі зафіксаваны
ў вёсках [[Майсееўка (Акцябрскі раён)|Маісееўка]], [[Гарохавішчы]], [[Сапейкаў|Сапейкі]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], [[Мікалаеўка (Светлагорскі раён)|Мікалаеўка]], [[Мармавічы]], [[Чыркавічы]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]], [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў адпавядае тэхніцы іх выканання — «перабраныя».

=== Старадарожскія ручнікі ===
{{main|Старадарожскія ручнікі}}

Традыцыя стацтва ручнікоў тэхніцы двухбаковага перабору сфарміравалася ў вёсках усходняй і паўночнай часткі [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] і паўночна-ўсходняй часткі [[Любанскі раён|Любанскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;&gt;Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 446&lt;/ref&gt;. Мясцовыя назвы ручнікоў — перабіраныя, закладаныя, закладанкі — утвораныя ад тэхнікі іх выканання. Узор закладваўся ўручную, ніткамі іншага колеру, чым аснова і фонавы ўток. Ён замацоўваўся на паверхні страчавымі ніткамі&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;/&gt;.

=== Хойніцка-брагінскія ручнікі ===

{{main|Хойніцка-брагінскія ручнікі}}

Даўнія [[Бранае ткацтва|браныя]] ручнікі [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]] адметныя сваімі кампазіцыямі і разнастайнасцю геаметрычных арнамента Сустракаюцца ручнікі, на якіх налічваецца да 20 бардзюраў з рознымі геаметрычнымі элементамі. Шырыня арнаментаваных бардзюраў паступова звжаецца ад нізу ручніка да яго сярэдзіны. Палосы часцяком размешчаны па ўсім полі ручніка з досыць шырокімі прабеламі фону паміж імі&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;&gt;[Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т./А. М. Боганева [і інш.]; ідэя і агул. рэд. Т. Б. Варфаламеевай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — Т.6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе: у 2 кн. Кн. 2. Хойніцка-брагінскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

Ручнікі для абразоў ткалі вельмі доўгія — да 550 см; адным такім ручніком пакрывалі адразу некалькі абразоў.
Браныя ручнікі дадзенага тыпу выраблялі да 1940-1950-х гадоў у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]], [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёнах]]. Распаўсюджвалася гэта традыцыя ў бок [[Ельск]]а і [[Лельчыцы|Лельчыц]]. Трэба адзначыць, што тут прамежкі паміж [[Бранае ткацтва|бранымі]] палосамі на ручніках яшчэ больш рэдкія, а арнамент спрошчаны&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Чачэрскія ручнікі ===
[[Файл:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|250px|міні|Ручнік і ікона Святога Мікалая з фондаў [[Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей|Чачэрскага гісторыка-этнаграфічнага музея]]]]
{{main|Чачэрскія ручнікі}}
Чырвоныя манументальныя доўгія ручнікі [[Бранае ткацтва|бранага ткацтва]] паходзяць з паўднёвай часткі [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў — «красныя ручнікі». Адпаведнатэхніцы выканання спосабам бранага ткацтва іх называлі «закладанымі». Цэнтрамі вырабу ручнікоў гэтага лакальнага варыянта да 1920-х гадоў былі вёскі [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Бабічы]], [[Покаць (вёска)|Покаць]], [[Нісімкавічы]], [[Валосавічы (Чачэрскі раён)|Валосавічы]]. Арэал іх распаўсюджання ахоплівае суседні [[Кармянскі раён]] і паўночную частку [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]]&lt;ref&gt;[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/26951/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%20%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C.pdf Традыцыйны народны тэкстыль] [Гомельскае Палессе і Падняпроўе] / В. А. Лабачэўская // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. — Мінск : Вышэйшая школа, 2013. — Т. 6 : Гомельскае Палессе і Падняпроўе, кн. 2. — С. 1115—1215.&lt;/ref&gt;.

== Значэнне ручнікоў ==

Акрамя ўтылітарнага прызначэння асобна вылучалі вялікі пласт дэкаратыўных ручнікоў. У беларускай традыцыі падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;&gt;[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981&lt;/ref&gt;.

Ручнікі таксама мелі культавае значэнне&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Commonscat|Belarusian rushnyk}}
* {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ручнік|[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]|старонкі=435—437}}
* {{Крыніцы/ЭЛМБ|4|Ручнік}}
* {{Крыніцы/Лён}}
* [[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]] Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, [2] с. : іл., каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце)
* [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182

{{Беларуская вышыўка}}
{{Беларускае народнае ткацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская культура|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Ручнікі]]</text>
      <sha1>73ztnnw3dkcct8grnqxxuzdb26ejflq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212527</id>
      <parentid>5212526</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Светлагорска-акцябрскія ручнікі */</comment>
      <origin>5212527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29908" sha1="bapx3vf01dlsmpswt8xdeml5taqbvlr" xml:space="preserve">[[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія рушнікі]]
[[Файл:Беларуская ікона і рушнікі.jpg|250px|міні|Беларуская ікона і рушнікі]]
'''Беларускі ручні́к''' — прадаўгаваты выраб з [[Беларускае народнае ткацтва|тканага]] палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх [[тканіна|тканін]]. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем [[ткацтва]]. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.

== Апісанне ==
[[Файл:795-27. Ручнік, Ігуменскі павет, с. Капланцы. Канец XIX - пачатак XX стагоддзя.jpg|250px|міні|795-27. Ручнік з [[Бранае ткацтва|бранага палатна]], с. [[Капланцы]]. [[Ігуменскі павет]]. Канец XIX — пачатак XX стагоддзя]]
На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на [[кросны|кроснах]], аздабляюць натыканнем, [[вышыўка]]ю ([[Вышыўка процягам|процяг]], [[Вышыўка крыжыкам|крыжык]], лічаная гладзь, [[мярэжка]], ланцужок, [[Гафт (вышыўка)|гафт]] і інш.), [[Карункі|карункамі]], [[Махры|махрамі]]. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі [[Беларускія народныя строі|народных строяў]], і блізкія арнаментыкай да мясцовых [[абрус]]оў.

== Рэгіянальныя варыяцыі ==

=== Брагінскія ручнікі ===

{{main|Брагінскія ручнікі}}

Брагінскія [[Закладное ткацтва|закладныя]] ручнікі ўяўляюцца адбіткам агульнай мастацкай традыцыі, якая злучае ў адзіную этнаграфічную зону [[Мазырскае Палессе]] і поўнач {{нп3|Украінскае Палессе|Украінскага Палесся|uk|Українське Полісся}} ([[Жытомірская вобласць|Жытомірская]] і [[Ровенская вобласць|Ровенская вобласці]]). Узоры ручнікоў паходзяць з [[Брагінскі раён|Брагінскага]] і [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]], якія пасля чарнобыльскай катастрофы трапілі ў зону адсялення&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

Арнамент ручнікоў выкананы ў тэхніцы [[Закладное ткацтва|закладнога ткацтва]] і складаецца з простых геаметрычных чырвоных, белых і чорных фігур: ступеньчатых слупкоў, трохкутнікаў, стрэл. Адсутнасць белых прабелаў фону ў арнаменце, значная вага чырвонага і прысутнасць чорнага колеру робяць ручнікі выразнымі і экспрэсіўнымі, што вылучае іх сярод беларускіх ручнікоў&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

На сумежнай тэрыторыі Украіны падобныя па кампазіцыі, арнаменце і тэхніцы выканання ручнікі носяць назву «кілімавыя ручнікі». На фарміраванне гэтай з’явы паўплывала {{нп3|Дыванаткацтва|ткацтва|uk|Килимарство}} [[кілім]]аў, тэхніка якіх была прынесена з Усходу. У XVII—XVIII стагоддзях ва [[Украіна|Украіне]] і на памежных беларускіх землях існавала шмат мануфактур і майстэрань, якія выраблялі кілімы. Тэхніка іх вырабу і арнаментыка былі выкарыстаны ў сялянскім ткацтве для стварэння традыцыйных ручнікоў-«набожнікаў»&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Буда-Кашалёўскія ручнікі ===

{{main|Буда-Кашалёўскія ручнікі}}

=== Віленскія ручнікі ===

{{main|Віленскія ручнікі}}

Ткацкая традыцыя віленскіх ручнікоў склалася пад уплывам мануфактурнага рамяства, дзейнасці ткацкіх школ-майстэрняў на Гродзеншчыне і Віленшчыне&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182&lt;/ref&gt;. Стрыманая бела-шэрая каларыстыка і геаметрычнасць дэкору выдаюць даўнія балцка-славянскія і заходнееўрапейскія ўзаемаўплывы&lt;ref name=&quot;Сахута339&quot;&gt;Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 339.&lt;/ref&gt;.

=== Віцебскія ручнікі ===
{{main|Віцебскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]], [[Мёрскі раён|Мёрскага]], [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]], [[Віцебскі раён|Віцебскага]] раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай [[Бавоўна|бавоўны]]. Аздаблялі на канцах [[Карунікі|карункамі]], [[Махры|мохрыкамі]]. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны ([[выбарнае ткацтва]]), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскія ручнікі||235}}&lt;/ref&gt;.

=== Дубровенскія ручнікі ===

{{main|Дубровенскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Дубровенскі раён|Дубровенскага]] і [[Аршанскі раён|Аршанскага]] раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага [[кужаль|кужалю]] (аснова, уток) і белай [[бавоўна|бавоўны]] (уток) у тэхніцы [[бранае ткацтва|бранага]] і [[шматнітовае ткацтва|шматнітовага ткацтва]] (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

=== Заходнепалескія ручнікі ===

{{main|Заходнепалескія ручнікі}}

Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскі]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]] і [[Івацэвіцкі раён]]ы [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага Палесся&lt;ref&gt;''Лабачэўская В. А.'' Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24&lt;/ref&gt;. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на Беларусі&lt;ref&gt;Лобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169&lt;/ref&gt;.

=== Капыльска-Клецкія ручнікі ===

{{main|Капыльска-Клецкія ручнікі}}

=== Калінкавіцкія ручнікі ===

{{main|Калінкавіцкія ручнікі}}
[[Файл:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|250px|міні|Ручнік з в. Нахаў, [[Калінкавіцкі раён]], 1910-я]]
Вырабляюцца пераважна ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскім]], [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёнах]]. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўскія ручнікі ===

{{main|Кіраўскія ручнікі}}

Традыцыйныя тканыя ручнікі, якія выраблялі ў вёсках [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскага]] і [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёнаў]] да 1930-х гадоў. Ткалі з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белых баваўняных нітак (уток) у тэхніцы 1 — 2-уточнага і 4- і 5-нітовага [[Пераборнае ткацтва|пераборнага ткацтва]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |title=Кіраўскія ручнікі |access-date=26 верасня 2024 |archive-date=26 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926075943/http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Арнаментальную паласу на канцах ручнікоў ткалі з чорных і чырвоных баваўняных нітак [[Бранае ткацтва|бранай двухуточнай тэхнікай]], асобныя элементы вышывалі [[Вышыўка крыжыкам|крыжыкам]]. Узор шырынёй 20—30 см складаўся з простых і зубчатых ромбаў, разетак, прамавугольнікаў і аддзяляўся ад белага поля ручніка вузкім узорыстым пасачкам або радам асобна размешчаных ромбаў, разетак. Асаблівасць кіраўскім ручнікам надаюць плеценыя «на клёцках» і вязаныя кручком [[карункі]], якія вызначаліся багаццем арнаментальных форм (ромбы, трохкутнікі, крыжыкі, прамыя і хвалістыя лініі). Канцы ручнікоў з трох бакоў абшывалі чырвонымі, белымі, чырвона-чорнымі [[Махры|мохрыкамі]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;/&gt;.

=== Лоеўскія ручнікі ===

{{main|Лоеўскія ручнікі}}

=== Ляхавіцкія ручнікі ===

{{main|Ляхавіцкія ручнікі}}

Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім]], а таксама [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім]], [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім]] раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, [[карункі|карункамі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9|Ляхавіцкія ручнікі||436}}&lt;/ref&gt;.

=== Магілёўскія ручнікі ===

{{main|Магілёўскія ручнікі}}

Былі распаўсюджаны ў вёсках [[Бабруйскі раён|Бабруйскага]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]] і іншых раёнаў. Вядомы з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Узніклі пад уплывам [[мануфактура|мануфактурнага]] ткацтва. Вырабы з [[Льняная тканіна|ільняной]] і [[Бавоўна|баваўнянай]] пражы, даўжыня 300—450 [[см]], шырыня 35—40 см, даўжыня [[арнамент]]у 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў [[Бранае ткацтва|браная]] і [[Закладное ткацтва|закладная]]&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭКБ|5|Магілёўскія фрэскі}}&lt;/ref&gt;.

Яны мелі на канцах па 3-5 гарызантальных палос, аддзеленых адна ад адной гладка затканымі палоскамі, і аздабленне белымі (часам чырвонымі) карункамі з кутасамі&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;&gt;[https://slushna.by/belaruskiya-ruchniki-syuzhetnasc-admetnasci-regiyanalnaga-tkactva/ Магілёўскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

3 аднаго краю ўздоўж усяго ручніка праходзіла суцэльная арнаментальная паласа, праз пэўныя прамежкі чаргаваліся вытканыя або вышытыя асобныя арнаментальныя матывы: чатырохвугольнік, ромб, крыжык, трохвугольнік, зорачка і іншыя фігуры&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;/&gt;.

=== Мотальскія ручнікі ===

{{main|Мотальскія ручнікі}}

Вырабляюць ткачыхі ў в. [[Моталь]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у елачку]]» пераборнай тэхнікай у [[Чатырохнітовае ткацтва|4 ніты]], снуюць у 8—10 [[пасма]]ў&lt;ref&gt;{{крыніцы/БЭ|10}}&lt;/ref&gt;.

=== Неглюбскія ручнікі ===
{{main|Неглюбскія ручнікі}}

Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]] — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}.

=== Рагачоўскія ручнікі ===
{{main|Рагачоўскія ручнікі}}

=== Светлагорска-акцябрскія ручнікі ===
{{main|Светлагорска-акцябрскія ручнікі}}

Багата арнаментаваныя браныя ручнікі-«набожнікі» канца XIX — пачатку XX стагоддзя лакалізаваны на тэрыторыі заходняй часткі сучаснага [[Акцябрскі раён|Акцябрскага]], поўначы [[Светлагорскі раён|Светлагорскага]] і паўднёвай часткі [[Жлобінскі раён|Жлобінскага]] раёнаў. Асабліва разнастайныя і складаныя па кампазіцыі ўзоры былі зафіксаваны
ў вёсках [[Майсееўка (Акцябрскі раён)|Маісееўка]], [[Гарохавішчы]], [[Сапейкаў|Сапейкі]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], [[Мікалаеўка (Светлагорскі раён)|Мікалаеўка]], [[Мармавічы]], [[Чыркавічы]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]], [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў адпавядае тэхніцы іх выканання — «перабраныя»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Старадарожскія ручнікі ===
{{main|Старадарожскія ручнікі}}

Традыцыя стацтва ручнікоў тэхніцы двухбаковага перабору сфарміравалася ў вёсках усходняй і паўночнай часткі [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] і паўночна-ўсходняй часткі [[Любанскі раён|Любанскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;&gt;Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 446&lt;/ref&gt;. Мясцовыя назвы ручнікоў — перабіраныя, закладаныя, закладанкі — утвораныя ад тэхнікі іх выканання. Узор закладваўся ўручную, ніткамі іншага колеру, чым аснова і фонавы ўток. Ён замацоўваўся на паверхні страчавымі ніткамі&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;/&gt;.

=== Хойніцка-брагінскія ручнікі ===

{{main|Хойніцка-брагінскія ручнікі}}

Даўнія [[Бранае ткацтва|браныя]] ручнікі [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]] адметныя сваімі кампазіцыямі і разнастайнасцю геаметрычных арнамента Сустракаюцца ручнікі, на якіх налічваецца да 20 бардзюраў з рознымі геаметрычнымі элементамі. Шырыня арнаментаваных бардзюраў паступова звжаецца ад нізу ручніка да яго сярэдзіны. Палосы часцяком размешчаны па ўсім полі ручніка з досыць шырокімі прабеламі фону паміж імі&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;&gt;[Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т./А. М. Боганева [і інш.]; ідэя і агул. рэд. Т. Б. Варфаламеевай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — Т.6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе: у 2 кн. Кн. 2. Хойніцка-брагінскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

Ручнікі для абразоў ткалі вельмі доўгія — да 550 см; адным такім ручніком пакрывалі адразу некалькі абразоў.
Браныя ручнікі дадзенага тыпу выраблялі да 1940-1950-х гадоў у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]], [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёнах]]. Распаўсюджвалася гэта традыцыя ў бок [[Ельск]]а і [[Лельчыцы|Лельчыц]]. Трэба адзначыць, што тут прамежкі паміж [[Бранае ткацтва|бранымі]] палосамі на ручніках яшчэ больш рэдкія, а арнамент спрошчаны&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Чачэрскія ручнікі ===
[[Файл:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|250px|міні|Ручнік і ікона Святога Мікалая з фондаў [[Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей|Чачэрскага гісторыка-этнаграфічнага музея]]]]
{{main|Чачэрскія ручнікі}}
Чырвоныя манументальныя доўгія ручнікі [[Бранае ткацтва|бранага ткацтва]] паходзяць з паўднёвай часткі [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў — «красныя ручнікі». Адпаведнатэхніцы выканання спосабам бранага ткацтва іх называлі «закладанымі». Цэнтрамі вырабу ручнікоў гэтага лакальнага варыянта да 1920-х гадоў былі вёскі [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Бабічы]], [[Покаць (вёска)|Покаць]], [[Нісімкавічы]], [[Валосавічы (Чачэрскі раён)|Валосавічы]]. Арэал іх распаўсюджання ахоплівае суседні [[Кармянскі раён]] і паўночную частку [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/26951/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%20%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C.pdf Традыцыйны народны тэкстыль] [Гомельскае Палессе і Падняпроўе] / В. А. Лабачэўская // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. — Мінск : Вышэйшая школа, 2013. — Т. 6 : Гомельскае Палессе і Падняпроўе, кн. 2. — С. 1115—1215.&lt;/ref&gt;.

== Значэнне ручнікоў ==

Акрамя ўтылітарнага прызначэння асобна вылучалі вялікі пласт дэкаратыўных ручнікоў. У беларускай традыцыі падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;&gt;[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981&lt;/ref&gt;.

Ручнікі таксама мелі культавае значэнне&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Commonscat|Belarusian rushnyk}}
* {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ручнік|[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]|старонкі=435—437}}
* {{Крыніцы/ЭЛМБ|4|Ручнік}}
* {{Крыніцы/Лён}}
* [[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]] Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, [2] с. : іл., каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце)
* [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182

{{Беларуская вышыўка}}
{{Беларускае народнае ткацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская культура|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Ручнікі]]</text>
      <sha1>bapx3vf01dlsmpswt8xdeml5taqbvlr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212528</id>
      <parentid>5212527</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Брагінскія ручнікі */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29946" sha1="sfqp8rxf2fur6psfvkt0yd99mr48t6e" xml:space="preserve">[[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія рушнікі]]
[[Файл:Беларуская ікона і рушнікі.jpg|250px|міні|Беларуская ікона і рушнікі]]
'''Беларускі ручні́к''' — прадаўгаваты выраб з [[Беларускае народнае ткацтва|тканага]] палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх [[тканіна|тканін]]. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем [[ткацтва]]. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.

== Апісанне ==
[[Файл:795-27. Ручнік, Ігуменскі павет, с. Капланцы. Канец XIX - пачатак XX стагоддзя.jpg|250px|міні|795-27. Ручнік з [[Бранае ткацтва|бранага палатна]], с. [[Капланцы]]. [[Ігуменскі павет]]. Канец XIX — пачатак XX стагоддзя]]
На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на [[кросны|кроснах]], аздабляюць натыканнем, [[вышыўка]]ю ([[Вышыўка процягам|процяг]], [[Вышыўка крыжыкам|крыжык]], лічаная гладзь, [[мярэжка]], ланцужок, [[Гафт (вышыўка)|гафт]] і інш.), [[Карункі|карункамі]], [[Махры|махрамі]]. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі [[Беларускія народныя строі|народных строяў]], і блізкія арнаментыкай да мясцовых [[абрус]]оў.

== Рэгіянальныя варыяцыі ==

=== Брагінскія закладныя ручнікі ===

{{main|Брагінскія закладныя ручнікі}}

Брагінскія [[Закладное ткацтва|закладныя]] ручнікі ўяўляюцца адбіткам агульнай мастацкай традыцыі, якая злучае ў адзіную этнаграфічную зону [[Мазырскае Палессе]] і поўнач {{нп3|Украінскае Палессе|Украінскага Палесся|uk|Українське Полісся}} ([[Жытомірская вобласць|Жытомірская]] і [[Ровенская вобласць|Ровенская вобласці]]). Узоры ручнікоў паходзяць з [[Брагінскі раён|Брагінскага]] і [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]], якія пасля чарнобыльскай катастрофы трапілі ў зону адсялення&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

Арнамент ручнікоў выкананы ў тэхніцы [[Закладное ткацтва|закладнога ткацтва]] і складаецца з простых геаметрычных чырвоных, белых і чорных фігур: ступеньчатых слупкоў, трохкутнікаў, стрэл. Адсутнасць белых прабелаў фону ў арнаменце, значная вага чырвонага і прысутнасць чорнага колеру робяць ручнікі выразнымі і экспрэсіўнымі, што вылучае іх сярод беларускіх ручнікоў&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

На сумежнай тэрыторыі Украіны падобныя па кампазіцыі, арнаменце і тэхніцы выканання ручнікі носяць назву «кілімавыя ручнікі». На фарміраванне гэтай з’явы паўплывала {{нп3|Дыванаткацтва|ткацтва|uk|Килимарство}} [[кілім]]аў, тэхніка якіх была прынесена з Усходу. У XVII—XVIII стагоддзях ва [[Украіна|Украіне]] і на памежных беларускіх землях існавала шмат мануфактур і майстэрань, якія выраблялі кілімы. Тэхніка іх вырабу і арнаментыка былі выкарыстаны ў сялянскім ткацтве для стварэння традыцыйных ручнікоў-«набожнікаў»&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Буда-Кашалёўскія ручнікі ===

{{main|Буда-Кашалёўскія ручнікі}}

=== Віленскія ручнікі ===

{{main|Віленскія ручнікі}}

Ткацкая традыцыя віленскіх ручнікоў склалася пад уплывам мануфактурнага рамяства, дзейнасці ткацкіх школ-майстэрняў на Гродзеншчыне і Віленшчыне&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182&lt;/ref&gt;. Стрыманая бела-шэрая каларыстыка і геаметрычнасць дэкору выдаюць даўнія балцка-славянскія і заходнееўрапейскія ўзаемаўплывы&lt;ref name=&quot;Сахута339&quot;&gt;Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 339.&lt;/ref&gt;.

=== Віцебскія ручнікі ===
{{main|Віцебскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]], [[Мёрскі раён|Мёрскага]], [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]], [[Віцебскі раён|Віцебскага]] раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай [[Бавоўна|бавоўны]]. Аздаблялі на канцах [[Карунікі|карункамі]], [[Махры|мохрыкамі]]. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны ([[выбарнае ткацтва]]), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскія ручнікі||235}}&lt;/ref&gt;.

=== Дубровенскія ручнікі ===

{{main|Дубровенскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Дубровенскі раён|Дубровенскага]] і [[Аршанскі раён|Аршанскага]] раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага [[кужаль|кужалю]] (аснова, уток) і белай [[бавоўна|бавоўны]] (уток) у тэхніцы [[бранае ткацтва|бранага]] і [[шматнітовае ткацтва|шматнітовага ткацтва]] (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

=== Заходнепалескія ручнікі ===

{{main|Заходнепалескія ручнікі}}

Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскі]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]] і [[Івацэвіцкі раён]]ы [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага Палесся&lt;ref&gt;''Лабачэўская В. А.'' Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24&lt;/ref&gt;. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на Беларусі&lt;ref&gt;Лобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169&lt;/ref&gt;.

=== Капыльска-Клецкія ручнікі ===

{{main|Капыльска-Клецкія ручнікі}}

=== Калінкавіцкія ручнікі ===

{{main|Калінкавіцкія ручнікі}}
[[Файл:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|250px|міні|Ручнік з в. Нахаў, [[Калінкавіцкі раён]], 1910-я]]
Вырабляюцца пераважна ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскім]], [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёнах]]. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўскія ручнікі ===

{{main|Кіраўскія ручнікі}}

Традыцыйныя тканыя ручнікі, якія выраблялі ў вёсках [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскага]] і [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёнаў]] да 1930-х гадоў. Ткалі з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белых баваўняных нітак (уток) у тэхніцы 1 — 2-уточнага і 4- і 5-нітовага [[Пераборнае ткацтва|пераборнага ткацтва]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |title=Кіраўскія ручнікі |access-date=26 верасня 2024 |archive-date=26 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926075943/http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Арнаментальную паласу на канцах ручнікоў ткалі з чорных і чырвоных баваўняных нітак [[Бранае ткацтва|бранай двухуточнай тэхнікай]], асобныя элементы вышывалі [[Вышыўка крыжыкам|крыжыкам]]. Узор шырынёй 20—30 см складаўся з простых і зубчатых ромбаў, разетак, прамавугольнікаў і аддзяляўся ад белага поля ручніка вузкім узорыстым пасачкам або радам асобна размешчаных ромбаў, разетак. Асаблівасць кіраўскім ручнікам надаюць плеценыя «на клёцках» і вязаныя кручком [[карункі]], якія вызначаліся багаццем арнаментальных форм (ромбы, трохкутнікі, крыжыкі, прамыя і хвалістыя лініі). Канцы ручнікоў з трох бакоў абшывалі чырвонымі, белымі, чырвона-чорнымі [[Махры|мохрыкамі]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;/&gt;.

=== Лоеўскія ручнікі ===

{{main|Лоеўскія ручнікі}}

=== Ляхавіцкія ручнікі ===

{{main|Ляхавіцкія ручнікі}}

Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім]], а таксама [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім]], [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім]] раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, [[карункі|карункамі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9|Ляхавіцкія ручнікі||436}}&lt;/ref&gt;.

=== Магілёўскія ручнікі ===

{{main|Магілёўскія ручнікі}}

Былі распаўсюджаны ў вёсках [[Бабруйскі раён|Бабруйскага]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]] і іншых раёнаў. Вядомы з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Узніклі пад уплывам [[мануфактура|мануфактурнага]] ткацтва. Вырабы з [[Льняная тканіна|ільняной]] і [[Бавоўна|баваўнянай]] пражы, даўжыня 300—450 [[см]], шырыня 35—40 см, даўжыня [[арнамент]]у 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў [[Бранае ткацтва|браная]] і [[Закладное ткацтва|закладная]]&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭКБ|5|Магілёўскія фрэскі}}&lt;/ref&gt;.

Яны мелі на канцах па 3-5 гарызантальных палос, аддзеленых адна ад адной гладка затканымі палоскамі, і аздабленне белымі (часам чырвонымі) карункамі з кутасамі&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;&gt;[https://slushna.by/belaruskiya-ruchniki-syuzhetnasc-admetnasci-regiyanalnaga-tkactva/ Магілёўскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

3 аднаго краю ўздоўж усяго ручніка праходзіла суцэльная арнаментальная паласа, праз пэўныя прамежкі чаргаваліся вытканыя або вышытыя асобныя арнаментальныя матывы: чатырохвугольнік, ромб, крыжык, трохвугольнік, зорачка і іншыя фігуры&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;/&gt;.

=== Мотальскія ручнікі ===

{{main|Мотальскія ручнікі}}

Вырабляюць ткачыхі ў в. [[Моталь]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у елачку]]» пераборнай тэхнікай у [[Чатырохнітовае ткацтва|4 ніты]], снуюць у 8—10 [[пасма]]ў&lt;ref&gt;{{крыніцы/БЭ|10}}&lt;/ref&gt;.

=== Неглюбскія ручнікі ===
{{main|Неглюбскія ручнікі}}

Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]] — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}.

=== Рагачоўскія ручнікі ===
{{main|Рагачоўскія ручнікі}}

=== Светлагорска-акцябрскія ручнікі ===
{{main|Светлагорска-акцябрскія ручнікі}}

Багата арнаментаваныя браныя ручнікі-«набожнікі» канца XIX — пачатку XX стагоддзя лакалізаваны на тэрыторыі заходняй часткі сучаснага [[Акцябрскі раён|Акцябрскага]], поўначы [[Светлагорскі раён|Светлагорскага]] і паўднёвай часткі [[Жлобінскі раён|Жлобінскага]] раёнаў. Асабліва разнастайныя і складаныя па кампазіцыі ўзоры былі зафіксаваны
ў вёсках [[Майсееўка (Акцябрскі раён)|Маісееўка]], [[Гарохавішчы]], [[Сапейкаў|Сапейкі]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], [[Мікалаеўка (Светлагорскі раён)|Мікалаеўка]], [[Мармавічы]], [[Чыркавічы]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]], [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў адпавядае тэхніцы іх выканання — «перабраныя»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Старадарожскія ручнікі ===
{{main|Старадарожскія ручнікі}}

Традыцыя стацтва ручнікоў тэхніцы двухбаковага перабору сфарміравалася ў вёсках усходняй і паўночнай часткі [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] і паўночна-ўсходняй часткі [[Любанскі раён|Любанскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;&gt;Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 446&lt;/ref&gt;. Мясцовыя назвы ручнікоў — перабіраныя, закладаныя, закладанкі — утвораныя ад тэхнікі іх выканання. Узор закладваўся ўручную, ніткамі іншага колеру, чым аснова і фонавы ўток. Ён замацоўваўся на паверхні страчавымі ніткамі&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;/&gt;.

=== Хойніцка-брагінскія ручнікі ===

{{main|Хойніцка-брагінскія ручнікі}}

Даўнія [[Бранае ткацтва|браныя]] ручнікі [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]] адметныя сваімі кампазіцыямі і разнастайнасцю геаметрычных арнамента Сустракаюцца ручнікі, на якіх налічваецца да 20 бардзюраў з рознымі геаметрычнымі элементамі. Шырыня арнаментаваных бардзюраў паступова звжаецца ад нізу ручніка да яго сярэдзіны. Палосы часцяком размешчаны па ўсім полі ручніка з досыць шырокімі прабеламі фону паміж імі&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;&gt;[Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т./А. М. Боганева [і інш.]; ідэя і агул. рэд. Т. Б. Варфаламеевай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — Т.6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе: у 2 кн. Кн. 2. Хойніцка-брагінскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

Ручнікі для абразоў ткалі вельмі доўгія — да 550 см; адным такім ручніком пакрывалі адразу некалькі абразоў.
Браныя ручнікі дадзенага тыпу выраблялі да 1940-1950-х гадоў у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]], [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёнах]]. Распаўсюджвалася гэта традыцыя ў бок [[Ельск]]а і [[Лельчыцы|Лельчыц]]. Трэба адзначыць, што тут прамежкі паміж [[Бранае ткацтва|бранымі]] палосамі на ручніках яшчэ больш рэдкія, а арнамент спрошчаны&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Чачэрскія ручнікі ===
[[Файл:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|250px|міні|Ручнік і ікона Святога Мікалая з фондаў [[Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей|Чачэрскага гісторыка-этнаграфічнага музея]]]]
{{main|Чачэрскія ручнікі}}
Чырвоныя манументальныя доўгія ручнікі [[Бранае ткацтва|бранага ткацтва]] паходзяць з паўднёвай часткі [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў — «красныя ручнікі». Адпаведнатэхніцы выканання спосабам бранага ткацтва іх называлі «закладанымі». Цэнтрамі вырабу ручнікоў гэтага лакальнага варыянта да 1920-х гадоў былі вёскі [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Бабічы]], [[Покаць (вёска)|Покаць]], [[Нісімкавічы]], [[Валосавічы (Чачэрскі раён)|Валосавічы]]. Арэал іх распаўсюджання ахоплівае суседні [[Кармянскі раён]] і паўночную частку [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/26951/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%20%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C.pdf Традыцыйны народны тэкстыль] [Гомельскае Палессе і Падняпроўе] / В. А. Лабачэўская // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. — Мінск : Вышэйшая школа, 2013. — Т. 6 : Гомельскае Палессе і Падняпроўе, кн. 2. — С. 1115—1215.&lt;/ref&gt;.

== Значэнне ручнікоў ==

Акрамя ўтылітарнага прызначэння асобна вылучалі вялікі пласт дэкаратыўных ручнікоў. У беларускай традыцыі падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;&gt;[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981&lt;/ref&gt;.

Ручнікі таксама мелі культавае значэнне&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Commonscat|Belarusian rushnyk}}
* {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ручнік|[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]|старонкі=435—437}}
* {{Крыніцы/ЭЛМБ|4|Ручнік}}
* {{Крыніцы/Лён}}
* [[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]] Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, [2] с. : іл., каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце)
* [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182

{{Беларуская вышыўка}}
{{Беларускае народнае ткацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская культура|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Ручнікі]]</text>
      <sha1>sfqp8rxf2fur6psfvkt0yd99mr48t6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212529</id>
      <parentid>5212528</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рагачоўскія закладныя ручнікі */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32033" sha1="85xsx5srgg5edch2xu7th8n2yklw4w5" xml:space="preserve">[[Файл:Калекцыя беларускіх рушнікоў, веткаўскі музей.jpg|250px|міні|Беларускія рушнікі]]
[[Файл:Беларуская ікона і рушнікі.jpg|250px|міні|Беларуская ікона і рушнікі]]
'''Беларускі ручні́к''' — прадаўгаваты выраб з [[Беларускае народнае ткацтва|тканага]] палатна — утылітарнага, дэкаратыўнага і традыцыйна-абрадавага прызначэння; від мастацкіх [[тканіна|тканін]]. Вядомы ў народным побыце з глыбокай старажытнасці з пашырэннем [[ткацтва]]. Памеры беларускіх ручнікоў: даўжыня пераважна 1,5—3 м і шырыня 25—30 см.

== Апісанне ==
[[Файл:795-27. Ручнік, Ігуменскі павет, с. Капланцы. Канец XIX - пачатак XX стагоддзя.jpg|250px|міні|795-27. Ручнік з [[Бранае ткацтва|бранага палатна]], с. [[Капланцы]]. [[Ігуменскі павет]]. Канец XIX — пачатак XX стагоддзя]]
На ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] пашыраны серабрыста-белыя, тканыя ў 2—3 ніты ручнікі, а таксама ўзорыстатканыя, так званыя дэкаратыўныя, тканыя ў 4—8 (часам да 12) нітоў ручнікі, якія пашырыліся з узнікненнем пераборнай і закладной тэхнік ткацтва. Ручнікі ткуць на [[кросны|кроснах]], аздабляюць натыканнем, [[вышыўка]]ю ([[Вышыўка процягам|процяг]], [[Вышыўка крыжыкам|крыжык]], лічаная гладзь, [[мярэжка]], ланцужок, [[Гафт (вышыўка)|гафт]] і інш.), [[Карункі|карункамі]], [[Махры|махрамі]]. Выразнасць узору дэкаратыўнага ручніка падкрэсліваецца рытмічным чаргаваннем геаметрычных элементаў, а таксама камбінаваннем рознай пражы асновы і ўтку — адбелены і суравы [[кужаль]], кужаль і [[бавоўна]], бавоўна і каляровы [[шоўк]]. Канцы аздабляюць белымі карункамі («зубы»), а таксама размешчанымі ўпоперак палатна чырвонымі і чырвона-чорнымі арнаментальнымі шляпкамі з баваўняных нітак «горынь». У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў з пашырэннем анілінавых фарбавальнікаў і фабрычных нітак (асабліва на поўдні Беларусі) пашырылася паліхромнае аздабленне, у арнаментыцы частымі сталі зааморфныя і раслінныя матывы. Пры стылявым адзінстве беларускіх ручнікоў вылучаюцца іх лакальныя асаблівасці, якія тэрытарыяльна суадносяцца з межамі [[Беларускія народныя строі|народных строяў]], і блізкія арнаментыкай да мясцовых [[абрус]]оў.

== Рэгіянальныя варыяцыі ==

=== Брагінскія закладныя ручнікі ===

{{main|Брагінскія закладныя ручнікі}}

Брагінскія [[Закладное ткацтва|закладныя]] ручнікі ўяўляюцца адбіткам агульнай мастацкай традыцыі, якая злучае ў адзіную этнаграфічную зону [[Мазырскае Палессе]] і поўнач {{нп3|Украінскае Палессе|Украінскага Палесся|uk|Українське Полісся}} ([[Жытомірская вобласць|Жытомірская]] і [[Ровенская вобласць|Ровенская вобласці]]). Узоры ручнікоў паходзяць з [[Брагінскі раён|Брагінскага]] і [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]], якія пасля чарнобыльскай катастрофы трапілі ў зону адсялення&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

Арнамент ручнікоў выкананы ў тэхніцы [[Закладное ткацтва|закладнога ткацтва]] і складаецца з простых геаметрычных чырвоных, белых і чорных фігур: ступеньчатых слупкоў, трохкутнікаў, стрэл. Адсутнасць белых прабелаў фону ў арнаменце, значная вага чырвонага і прысутнасць чорнага колеру робяць ручнікі выразнымі і экспрэсіўнымі, што вылучае іх сярод беларускіх ручнікоў&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

На сумежнай тэрыторыі Украіны падобныя па кампазіцыі, арнаменце і тэхніцы выканання ручнікі носяць назву «кілімавыя ручнікі». На фарміраванне гэтай з’явы паўплывала {{нп3|Дыванаткацтва|ткацтва|uk|Килимарство}} [[кілім]]аў, тэхніка якіх была прынесена з Усходу. У XVII—XVIII стагоддзях ва [[Украіна|Украіне]] і на памежных беларускіх землях існавала шмат мануфактур і майстэрань, якія выраблялі кілімы. Тэхніка іх вырабу і арнаментыка былі выкарыстаны ў сялянскім ткацтве для стварэння традыцыйных ручнікоў-«набожнікаў»&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Буда-Кашалёўскія ручнікі ===

{{main|Буда-Кашалёўскія ручнікі}}

=== Віленскія ручнікі ===

{{main|Віленскія ручнікі}}

Ткацкая традыцыя віленскіх ручнікоў склалася пад уплывам мануфактурнага рамяства, дзейнасці ткацкіх школ-майстэрняў на Гродзеншчыне і Віленшчыне&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182&lt;/ref&gt;. Стрыманая бела-шэрая каларыстыка і геаметрычнасць дэкору выдаюць даўнія балцка-славянскія і заходнееўрапейскія ўзаемаўплывы&lt;ref name=&quot;Сахута339&quot;&gt;Беларускае народнае мастацтва / [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Я. М. Сахута]]; (фота Я. М. Сахуты, [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Г. Л. Ліхтаровіча]], [[Валерый Уладзіміравіч Харчанка|В. У. Харчанкі]]). ― Мінск : Беларусь, 2011. — 367 с. С. 339.&lt;/ref&gt;.

=== Віцебскія ручнікі ===
{{main|Віцебскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]], [[Мёрскі раён|Мёрскага]], [[Браслаўскі раён|Браслаўскага]], [[Віцебскі раён|Віцебскага]] раёнаў. Вядомы з XIX стагоддзя. Даўжыня 120—300 см, шырыня 23—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай [[Бавоўна|бавоўны]]. Аздаблялі на канцах [[Карунікі|карункамі]], [[Махры|мохрыкамі]]. Узор ствараецца выкладаннем чырвоных, чорных, блакітных, жоўтых нітак бавоўны ([[выбарнае ткацтва]]), што нагадвае вышыўку па гатовай тканіне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскія ручнікі||235}}&lt;/ref&gt;.

=== Гомельскія ручнікі ===
{{main|Гомельскія ручнікі}}
Браныя ручнікі з доўгімі канцамі, якія шчыльна запоўнены чырвоным геаметрычным арнаментам, паходзяць пераважна з паўднёвай часткі [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] — вёсак [[Грабаўка (Гомельскі раён)|Грабаўка]], [[Глыбоцкае]], [[Заляддзе (Гомельскі раён)|Заляддзе]] і вёсак каля [[Гомель|Гомеля]] — [[Раманавічы (Гомельскі раён)|Раманавічы]], [[Старая Беліца (Гомельскі раён)|Старая Беліца]].

=== Дубровенскія ручнікі ===

{{main|Дубровенскія ручнікі}}

Пашыраны ў вёсках [[Дубровенскі раён|Дубровенскага]] і [[Аршанскі раён|Аршанскага]] раёнаў (захаваліся з канца XIX стагоддзя). Ткуць з адбеленага [[кужаль|кужалю]] (аснова, уток) і белай [[бавоўна|бавоўны]] (уток) у тэхніцы [[бранае ткацтва|бранага]] і [[шматнітовае ткацтва|шматнітовага ткацтва]] (даўжыня 150—360 см, шырыня 30 — 45 см){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}.

=== Заходнепалескія ручнікі ===

{{main|Заходнепалескія ручнікі}}

Пашыраныя на значнай тэрыторыі Заходняга Палесся і ахопліваюць [[Столінскі раён|Столінскі]], [[Пінскі раён|Пінскі]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскі]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскі]] і [[Івацэвіцкі раён]]ы [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], а таксама сумежныя тэрыторыі Украінскага Палесся&lt;ref&gt;''Лабачэўская В. А.'' Повязь часоў — беларускі ручнік/В. А. Лабачэўская. — Мінск: Беларусь, 2002. — 232 с. С. 24&lt;/ref&gt;. Лічацца аднымі з найбольш архаічных арнаментальна-кампазіцыйных тыпаў абрадавых тканін, вядомых на Беларусі&lt;ref&gt;Лобачевская, Ольга Александровна. Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. ― Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. Библиография: с. 492―515 (610 назв.). С. 169&lt;/ref&gt;.

=== Капыльска-Клецкія ручнікі ===

{{main|Капыльска-Клецкія ручнікі}}

=== Калінкавіцкія ручнікі ===

{{main|Калінкавіцкія ручнікі}}
[[Файл:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|250px|міні|Ручнік з в. Нахаў, [[Калінкавіцкі раён]], 1910-я]]
Вырабляюцца пераважна ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім]], [[Светлагорскі раён|Светлагорскім]], [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёнах]]. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць у 2—4 ніты. Кампазіцыя ручнікоў бывае 2 відаў: у адных папярочныя вузкія палосы аднолькавай шырыні запаўняюць усё поле ручніка, у другіх — шырокія папярочныя шчыльна запоўненыя ўзорыстыя палосы па канцах ручніка паступова пераходзяць у вузейшыя да сярэдзіны і раствараюцца ў яго асноўным фоне&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}}&lt;/ref&gt;.

=== Кіраўскія ручнікі ===

{{main|Кіраўскія ручнікі}}

Традыцыйныя тканыя ручнікі, якія выраблялі ў вёсках [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскага]] і [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёнаў]] да 1930-х гадоў. Ткалі з адбеленага кужалю (аснова, уток) і белых баваўняных нітак (уток) у тэхніцы 1 — 2-уточнага і 4- і 5-нітовага [[Пераборнае ткацтва|пераборнага ткацтва]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |title=Кіраўскія ручнікі |access-date=26 верасня 2024 |archive-date=26 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926075943/http://www.gants-region.info/index/kirawskija_ruchniki/0-1220 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Арнаментальную паласу на канцах ручнікоў ткалі з чорных і чырвоных баваўняных нітак [[Бранае ткацтва|бранай двухуточнай тэхнікай]], асобныя элементы вышывалі [[Вышыўка крыжыкам|крыжыкам]]. Узор шырынёй 20—30 см складаўся з простых і зубчатых ромбаў, разетак, прамавугольнікаў і аддзяляўся ад белага поля ручніка вузкім узорыстым пасачкам або радам асобна размешчаных ромбаў, разетак. Асаблівасць кіраўскім ручнікам надаюць плеценыя «на клёцках» і вязаныя кручком [[карункі]], якія вызначаліся багаццем арнаментальных форм (ромбы, трохкутнікі, крыжыкі, прамыя і хвалістыя лініі). Канцы ручнікоў з трох бакоў абшывалі чырвонымі, белымі, чырвона-чорнымі [[Махры|мохрыкамі]]&lt;ref name=&quot;Кіраўскія&quot;/&gt;.

=== Лоеўскія ручнікі ===

{{main|Лоеўскія ручнікі}}

=== Ляхавіцкія ручнікі ===

{{main|Ляхавіцкія ручнікі}}

Вырабляюцца народнымі майстрамі пераважна ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім]], а таксама [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім]], [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім]] раёнах. Вядомы з сярэдзіны ХІХ стагоддзя. Даўжыня ручнікоў 310—400 см, шырыня 26—30 см. Ткуць з адбеленага кужалю або белай бавоўны («белька»). Кампазіцыя аздобы ствараецца чаргаваннем папярочных суцэльных і пункцірных палосак рознай шырыні, якія групуюцца ў шлякі — па канцах шырокія, шчыльныя, да сярэдзіны вузкія, рэдка размешчаныя. Узор ствараецца чырвонымі ніткамі ўтку з невялікімі ўкрапінамі чорных, цёмна-сініх, жоўтых. Тэхніка ткання — шматнітовая, часам закладная. Аздабляюць на канцах мохрыкамі, утворанымі з нітак асновы, кутасамі, [[карункі|карункамі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|9|Ляхавіцкія ручнікі||436}}&lt;/ref&gt;.

=== Магілёўскія ручнікі ===

{{main|Магілёўскія ручнікі}}

Былі распаўсюджаны ў вёсках [[Бабруйскі раён|Бабруйскага]], [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]], [[Краснапольскі раён|Краснапольскага]], [[Магілёўскі раён|Магілёўскага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]] і іншых раёнаў. Вядомы з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Узніклі пад уплывам [[мануфактура|мануфактурнага]] ткацтва. Вырабы з [[Льняная тканіна|ільняной]] і [[Бавоўна|баваўнянай]] пражы, даўжыня 300—450 [[см]], шырыня 35—40 см, даўжыня [[арнамент]]у 30—80 см на кожным канцы. Тэхніка ткання магілёўскіх ручнікоў [[Бранае ткацтва|браная]] і [[Закладное ткацтва|закладная]]&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭКБ|5|Магілёўскія фрэскі}}&lt;/ref&gt;.

Яны мелі на канцах па 3-5 гарызантальных палос, аддзеленых адна ад адной гладка затканымі палоскамі, і аздабленне белымі (часам чырвонымі) карункамі з кутасамі&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;&gt;[https://slushna.by/belaruskiya-ruchniki-syuzhetnasc-admetnasci-regiyanalnaga-tkactva/ Магілёўскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

3 аднаго краю ўздоўж усяго ручніка праходзіла суцэльная арнаментальная паласа, праз пэўныя прамежкі чаргаваліся вытканыя або вышытыя асобныя арнаментальныя матывы: чатырохвугольнік, ромб, крыжык, трохвугольнік, зорачка і іншыя фігуры&lt;ref name=&quot;Магілёўскія&quot;/&gt;.

=== Мотальскія ручнікі ===

{{main|Мотальскія ручнікі}}

Вырабляюць ткачыхі ў в. [[Моталь]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Вядомы з канца XVIII стагоддзя. Даўжыня мотальскага ручніка складае 210—240 см, шырыня 30—33 см. Ткуць «[[Ёлачка (ткацкі арнамент)|у елачку]]» пераборнай тэхнікай у [[Чатырохнітовае ткацтва|4 ніты]], снуюць у 8—10 [[пасма]]ў&lt;ref&gt;{{крыніцы/БЭ|10}}&lt;/ref&gt;.

=== Неглюбскія ручнікі ===
{{main|Неглюбскія ручнікі}}

Большая колькасць захаваных неглюбскіх ручнікоў знаходзіцца ў [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскім музеі стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава]] — больш за 780 узорных тканых і 300 вышываных ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}. Частка экспазіцыі прысвечана разгляданню непасрэдна семантыкі арнаменту, «чытання» ручнікоў і гісторыі старажытных сімвалаў, захаваных і развітых у кампазіцыях старадаўніх ручнікоў{{sfn|Лён|2009|с=75—76}}.

=== Рагачоўскія закладныя ручнікі ===
{{main|Рагачоўскія закладныя ручнікі}}

Гэты тып закладных ручнікоў распаўсюджаны ў досыць шырокім арэале Гомельскага і Магілёўскага [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. Назва іх умоўная і дадзена адпаведна найбольш выразным узорам ручнікоў, якія паходзяць пераважна з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. Такія ручнікі пашыраны таксама ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім]] і [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]] раёнах, на поўначы [[Веткаўскі раён|Веткаўскага]] раёна (вёскі [[Стаўбун]], Заляддзе), у [[Краснапольскі раён|Краснапольскім]], [[Бабруйскі раён|Бабруйскім]], [[Быхаўскі раён|Быхаўскім]] раёнах. Для іх характэрны ўзбуйнены і просты па матывах геаметрычны арнамент, які мае аднолькавы малюнак на абодвух баках ручніка.

=== Светлагорска-акцябрскія ручнікі ===
{{main|Светлагорска-акцябрскія ручнікі}}

Багата арнаментаваныя браныя ручнікі-«набожнікі» канца XIX — пачатку XX стагоддзя лакалізаваны на тэрыторыі заходняй часткі сучаснага [[Акцябрскі раён|Акцябрскага]], поўначы [[Светлагорскі раён|Светлагорскага]] і паўднёвай часткі [[Жлобінскі раён|Жлобінскага]] раёнаў. Асабліва разнастайныя і складаныя па кампазіцыі ўзоры былі зафіксаваны ў вёсках [[Майсееўка (Акцябрскі раён)|Маісееўка]], [[Гарохавішчы]], [[Сапейкаў|Сапейкі]] [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]], [[Мікалаеўка (Светлагорскі раён)|Мікалаеўка]], [[Мармавічы]], [[Чыркавічы]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]], [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў адпавядае тэхніцы іх выканання — «перабраныя»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Старадарожскія ручнікі ===
{{main|Старадарожскія ручнікі}}

Традыцыя стацтва ручнікоў тэхніцы двухбаковага перабору сфарміравалася ў вёсках усходняй і паўночнай часткі [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] і паўночна-ўсходняй часткі [[Любанскі раён|Любанскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;&gt;Белорусский народный текстиль : художественные основы, взаимосвязи, новации / О. А. Лобачевская. — Минск : Беларуская навука, 2013. — 527 с. : ил., цв. ил. ; 26 см. — Библиография: с. 492―515 (610 назв.). — 2000 экз. — ISBN 978-985-08-1638-2 (в переплете). С. 446&lt;/ref&gt;. Мясцовыя назвы ручнікоў — перабіраныя, закладаныя, закладанкі — утвораныя ад тэхнікі іх выканання. Узор закладваўся ўручную, ніткамі іншага колеру, чым аснова і фонавы ўток. Ён замацоўваўся на паверхні страчавымі ніткамі&lt;ref name=&quot;Лоб446&quot;/&gt;.

=== Хойніцка-брагінскія ручнікі ===

{{main|Хойніцка-брагінскія ручнікі}}

Даўнія [[Бранае ткацтва|браныя]] ручнікі [[Брагінскі раён|Брагінскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёнаў]] адметныя сваімі кампазіцыямі і разнастайнасцю геаметрычных арнамента Сустракаюцца ручнікі, на якіх налічваецца да 20 бардзюраў з рознымі геаметрычнымі элементамі. Шырыня арнаментаваных бардзюраў паступова звжаецца ад нізу ручніка да яго сярэдзіны. Палосы часцяком размешчаны па ўсім полі ручніка з досыць шырокімі прабеламі фону паміж імі&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;&gt;[Традыцыйная мастацкая культура беларусаў: у 6 т./А. М. Боганева [і інш.]; ідэя і агул. рэд. Т. Б. Варфаламеевай. — Мінск: Вышэйшая школа, 2013. — Т.6: Гомельскае Палессе і Падняпроўе: у 2 кн. Кн. 2. Хойніцка-брагінскія ручнікі]&lt;/ref&gt;.

Ручнікі для абразоў ткалі вельмі доўгія — да 550 см; адным такім ручніком пакрывалі адразу некалькі абразоў.
Браныя ручнікі дадзенага тыпу выраблялі да 1940-1950-х гадоў у [[Брагінскі раён|Брагінскім]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкім]], [[Лоеўскі раён|Лоеўскім раёнах]]. Распаўсюджвалася гэта традыцыя ў бок [[Ельск]]а і [[Лельчыцы|Лельчыц]]. Трэба адзначыць, што тут прамежкі паміж [[Бранае ткацтва|бранымі]] палосамі на ручніках яшчэ больш рэдкія, а арнамент спрошчаны&lt;ref name=&quot;ХБР&quot;/&gt;.

=== Чачэрскія ручнікі ===
[[Файл:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|250px|міні|Ручнік і ікона Святога Мікалая з фондаў [[Чачэрскі гісторыка-этнаграфічны музей|Чачэрскага гісторыка-этнаграфічнага музея]]]]
{{main|Чачэрскія ручнікі}}
Чырвоныя манументальныя доўгія ручнікі [[Бранае ткацтва|бранага ткацтва]] паходзяць з паўднёвай часткі [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Мясцовая назва ручнікоў — «красныя ручнікі». Адпаведнатэхніцы выканання спосабам бранага ткацтва іх называлі «закладанымі». Цэнтрамі вырабу ручнікоў гэтага лакальнага варыянта да 1920-х гадоў былі вёскі [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Бабічы]], [[Покаць (вёска)|Покаць]], [[Нісімкавічы]], [[Валосавічы (Чачэрскі раён)|Валосавічы]]. Арэал іх распаўсюджання ахоплівае суседні [[Кармянскі раён]] і паўночную частку [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/26951/1/%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%20%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C.pdf Традыцыйны народны тэкстыль] [Гомельскае Палессе і Падняпроўе] / В. А. Лабачэўская // Традыцыйная мастацкая культура беларусаў : у 6 т. — Мінск : Вышэйшая школа, 2013. — Т. 6 : Гомельскае Палессе і Падняпроўе, кн. 2. — С. 1115—1215.&lt;/ref&gt;.

== Значэнне ручнікоў ==

Акрамя ўтылітарнага прызначэння асобна вылучалі вялікі пласт дэкаратыўных ручнікоў. У беларускай традыцыі падобныя ручнікі мелі важнае значэнне ў [[Абрады і звычаі беларусаў|абрадах]], у тым ліку асабліва значнае — у вясельным абрадзе, для якога дзяўчына рыхтавала вялікую колькаць ручнікоў рознага прызначэння з адпаведным арнаментам і дэкорам&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;&gt;[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981&lt;/ref&gt;.

Ручнікі таксама мелі культавае значэнне&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. Іх выкарыстоўвалі не толькі ў [[Покуць|красным куце]] і храмах, але і [[Аброчныя тканіны|пакідалі]] на крыжах ля крыніц, дарог і таму падобнае.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Commonscat|Belarusian rushnyk}}
* {{Крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ручнік|[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]|старонкі=435—437}}
* {{Крыніцы/ЭЛМБ|4|Ручнік}}
* {{Крыніцы/Лён}}
* [[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]] Беларускі ручнік / Вольга Фадзеева. — Мінск : Полымя, 1994. — 325, [2] с. : іл., каляр. іл. ; 17 см. — Бібліяграфія: с. 322―326. — 10000 экз. — ISBN 5-345-00733-0 (у пераплёце)
* [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская, В.]] Повязь часоў — беларускі ручнік / В. Лабачэўская. — Мінск, 2002. — С. 182

{{Беларуская вышыўка}}
{{Беларускае народнае ткацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларуская культура|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі|Ручнікі]]
[[Катэгорыя:Ручнікі]]</text>
      <sha1>85xsx5srgg5edch2xu7th8n2yklw4w5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вялікі Быкоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283483</id>
    <revision>
      <id>5212388</id>
      <parentid>4300497</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5212388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4226" sha1="jzofv8ijt6csqfoe2u9akj73to28s43" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Вялікі Быкоў
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Слуцкі
|сельсавет             = Ісернскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Вялі́кі Быко́ў'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vialiki Bykoŭ}}, {{lang-ru|Великий Быков}}) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ісернскі сельсавет|Ісернскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У пачатку XX стагоддзя было 129 двароў, 882 жыхары. На 1 студзеня 1998 года — 124 двары, 225 жыхароў&lt;ref&gt;Быкава Вялікае // [http://nasledie-sluck.by/var/upload/file/Pamjat_Kniga_1/Pamjat_2_chast6.pdf Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слуцкага р-на і г. Слуцка. У 2 кн. Кн. 2-я]. — {{Мн.}}: БЕЛТА, 2001. — С. 553.&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Эдуард Іванавіч Галай]] (нар. 1940) — беларускі спецыяліст у галіне рухомага саставу чыгункі, цягі паяздоў і электрыфікацыі.
* [[Марыс Гершон Гіндус]] (1891—1969) — расійска-амерыканскі пісьменнік, публіцыст і журналіст.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слуцкага р-на і г. Слуцка. У 2 кн. Кн. 2-я. — {{Мн.}}: БЕЛТА, 2001. — 576 с.: іл. — ISBN 985-6302-31-5.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Ісернскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Ісернскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]]</text>
      <sha1>jzofv8ijt6csqfoe2u9akj73to28s43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лозкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291214</id>
    <revision>
      <id>5212690</id>
      <parentid>4845780</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Населеныя пункты */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1467" sha1="hh9nxxaw91oc102fxq6wtuhdkt26v2m" xml:space="preserve">Назву '''Ло́зкі''' маюць:

* [[Лозкі (род)|Лозкі]] — вялікалітоўскі шляхецкі род.

== Населеныя пункты ==

=== [[Беларусь]] ===
* [[Гомельская вобласць]]
** [[Лозкі (Буда-Кашалёўскі раён)|Лозкі]] — вёска ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]]
** [[Лозкі (Калінкавіцкі раён)|Лозкі]] — вёска ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]]
** [[Лозкі (Кармянскі раён)|Лозкі]] — былая вёска ў [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]]
* [[Гродзенская вобласць]]
** [[Лозкі (Дзятлаўскі раён)|Лозкі]] — вёска ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]]
** [[Лозкі (Навагрудскі раён)|Лозкі]] — вёска ў [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]]
* [[Мінская вобласць]]
** [[Лозкі (Лагойскі раён)|Лозкі]] — вёска ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]
** [[Лозкі (Мінскі раён)|Лозкі]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]

== Гл. таксама ==

* [[Лозка]]

{{Неадназначнасць}}</text>
      <sha1>hh9nxxaw91oc102fxq6wtuhdkt26v2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леніна (Добрушскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>305880</id>
    <revision>
      <id>5212611</id>
      <parentid>5202653</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T01:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5974" sha1="1z3v8nslr5vxzoxrsd99xsko73uk34b" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Леніна}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Леніна
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 11|lat_sec = 07
 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 40|lon_sec = 44
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Добрушскі
|сельсавет2            = Ленінскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = '''Папоўка'''
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Lienina, Dobruš District
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243045316
}}

'''Ле́ніна'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}; да 25 кастрычніка 1922 — ''Папо́ўка'' ({{Lang-ru|Поповка}})&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.&lt;/ref&gt; — [[аграгарадок]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&amp;q_id=4833554|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 160 &quot;О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок&quot;|access-date=|archive-date=9 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409221037/https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&amp;q_id=4833554|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)|Ленінскага сельсавета]].

== Транспартная сетка ==
Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога '''{{таблічка-by|Р|124}}'''.

У 1 км на поўдзень ад аграгарадка знаходзіцца чыгуначная станцыя [[Кругавец (станцыя)|Кругавец]].

== Гісторыя ==
У 1959 г. цэнтр каўгаса імя У. І. Леніна&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Славутасці ==
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Леніна)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1800 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|313Г000264}}.
* [[Леніна (археалагічны помнік, Добрушскі раён)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.), 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на левым беразе р.[[Харашанка]], урочышча Гарадок — {{ГККРБ 4|313В000265}}
* Брацкая магіла (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000266}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Lienina, Dobruš District}}
* {{ГБ|http://globustut.by/lenino_dob/index.htm}}

{{Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Леніна (Добрушскі раён)| ]]
[[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]]</text>
      <sha1>1z3v8nslr5vxzoxrsd99xsko73uk34b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лічбавыя правы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316948</id>
    <revision>
      <id>5212728</id>
      <parentid>4886063</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8141" sha1="jbylp46anp7dxdz263st7om0obi3bvy" xml:space="preserve">Тэрмін '''лічбавыя правы''' апісвае [[правы чалавека]], якія дазваляюць індывідам доступ, выкарыстанне, стварэнне і публікацыю [[лічбавых медыя]] або даступ або выкарыстанне камп’ютара і іншых электронных прылад або камуніцыных сетак. Гэты тэрмін асабліва тычыцца абароны і рэалізацыі існуючых правоў, такіх як [[права прыватнасці]], [[свабода выказвання]] ў кантэксце [[лічбавых тэхналогій]], асабліва [[інтэрнэт]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/encryption/58154.stm|work=BBC News|title=Digital freedom: the case for civil liberties on the Net|date=1999-03-04|accessdate=2010-05-01}}&lt;/ref&gt; Інтэрнэт доступ вызначаны як права на ўзроўні законаў у некаторых краінах.&lt;ref name=&quot;cjicl.com&quot;&gt;N. Lucchi, [http://www.cjicl.com/uploads/2/9/5/9/2959791/cjicl_19.3_lucchi_article.pdf «Access to Network Services and Protection of Constitutional Rights: Recognizing the Essential Role of Internet Access for the Freedom of Expression»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131021050325/http://www.cjicl.com/uploads/2/9/5/9/2959791/cjicl_19.3_lucchi_article.pdf |date=21 кастрычніка 2013 }}, Cardozo Journal of International and Comparative Law (JICL), Vol. 19, No. 3, 2011.&lt;/ref&gt;

== Права чалавека і інтэрнэт ==
Пэўная колькасць правоў чалавека была вызначана суадносна інтэрнэт. Яны ўключаюць свабоду выказвання, абарону персанальных звестак, прыватнасць і [[свабода сходаў|свабоду сходаў]]. Больш за тое, [[права на адукацыю]] і шматмоўе, правы спажывльніка, права на развіццё.&lt;ref&gt;Benedek 2008, 17 November 2011&lt;/ref&gt;

== Інтэрнэт як права ==
Некаторыя краіны прынялі законы, якія патрабуюць дзяржаву распрацаваць гарантыі, што Інтэрнэт доступ шырока даступны і/або абмежаванне дзяржавы ад неабгрунтаванага адмежавання індывідуальнага доступа да інфармацыі і інтэрнэт. Сярод такіх краін Коста-Рыка&lt;ref&gt;[http://200.91.68.20/pj/scij/busqueda/jurisprudencia/jur_texto_sentencia.asp?nValor2=483874&amp;tem1=013141&amp;param7=0&amp;lResultado=3&amp;nValor1=1&amp;strTipM=T&amp;strLib=LIB «Judgement 12790 of the Supreme Court»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151217120514/http://200.91.68.20/pj/scij/busqueda/jurisprudencia/jur_texto_sentencia.asp?nValor2=483874&amp;tem1=013141&amp;param7=0&amp;lResultado=3&amp;nValor1=1&amp;strTipM=T&amp;strLib=LIB |date=17 снежня 2015 }}, File 09-013141-0007-CO, 30 July 2010.&lt;/ref&gt;, Эстонія&lt;ref&gt;[http://www.csmonitor.com/2003/0701/p07s01-woeu.html «Estonia, where being wired is a human right»], Colin Woodard, ''Christian Science Monitor'', 1 July 2003&lt;/ref&gt;, Фінляндыя&lt;ref&gt;[http://news.cnet.com/8301-17939_109-10374831-2.html «Finland makes 1Mb broadband access a legal right»], Don Reisinger, ''CNet News'', 14 October 2009&lt;/ref&gt;, Францыя&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,525993,00.html|work=London Times|publisher=Fox News|title=Top French Court Declares Internet Access 'Basic Human Right'|date=12 June 2009|access-date=6 сакавіка 2016|archive-date=7 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107044340/http://www.foxnews.com/story/0,2933,525993,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Грэцыя&lt;ref name=&quot;gr&quot;&gt;[http://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/f3c70a23-7696-49db-9148-f24dce6a27c8/001-156%20aggliko.pdf ''Constitution of Greece As revised by the parliamentary resolution of May 27th 2008 of the VIIIth Revisionary Parliament''], English language translation, Hellenic Parliament&lt;/ref&gt;, Іспанія.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSLH61554320091117|title=Spain govt to guarantee legal right to broadband|author=Sarah Morris|publisher=Reuters|date=17 November 2009}}&lt;/ref&gt;

== Глабальная сеткавая ініцыятыва ==
29 кастрычніка 2008 года была заснавана [[Глабальная Сеткавая Ініцыятыва]] (ГСІ) на «Прынцыпах свабоды выражэння і прыватнасці». Гэта ініцыятыва была запушчана ў 60-годдзе [[Сусветнай Дэкларацыі Правоў Чалавека]] (СДПЧ) і базуецца на міжнародна прызнаных законах і стандартах правоў чалавека на свабоду выказвання і прыватнасці, абазначаныя ў СДПЧ, [[Міжнароднай канвенцыі грамадзянскіх і палічных правоў]], [[Міжнароднай канвенцыі эканамічных, сацыяльных і культурных правоў]].&lt;ref&gt;[http://www.globalnetworkinitiative.org/faq/index.php Global Network Initiative, FAQ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090309234331/http://www.globalnetworkinitiative.org/faq/index.php |date=9 сакавіка 2009 }}&lt;/ref&gt; Удзельнікі гэтай ініцыятывы ўключалі [[Фундацыю электронныз франтоў]] (EFF), [[Х'юман Райтс Вотч]], [[Гугл]], [[Майкрасофт]], [[Яхуу]] і іншыя уплывовыя кампаніі, [[НДА]] па правам чалавека, інвестараў і навукоўцаў.&lt;ref&gt;[http://www.hrw.org/english/docs/2008/10/29/global20097.htm Internet Rights Protection Initiative Launches]
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.globalnetworkinitiative.org/participants/index.php |title=Global Network Initiative, Participants |access-date=6 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130620033251/http://www.globalnetworkinitiative.org/participants/index.php |archivedate=20 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Рэкамендацыі спецыяльнага дакладчыка ААН ==
88 рэкамендацый было прапавана спецыяльным дакладчыкам ААН у прасоўванні і абароне свабоды меркавання і вырашэння ў маі 2011 ў справаздачы, зробленай Савету па правах чалавека [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], якая ўключала некалькі пытанняў датычна доступа да Інтэрнэт, напрыклад:&lt;ref&gt;[http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/17session/A.HRC.17.27_en.pdf «VI.]&lt;/ref&gt;
: 67. Непадобна да іншых сродкаў Інтэрнет дазваляе індывідам шукаць, атрымліваць, адкрываць інфармацыю і ідэі імгненна і танна праз нацыянальныя межы. З хутка пашыраемымі магчымасцямі індывідаў ўадавальняцца іх свабодай меркавання і выказвання, якая ёсць ключо да іншых правоў чалавека, Інтэрнэт падтрымлівае эканамічнае, сацыяльнае і палітычнае развіццё і азвяруе ў прагрэс чалавека наогул…»

== References ==
{{Reflist|30em}}

[[Катэгорыя:Вылічальная тэхніка і грамадства]]</text>
      <sha1>jbylp46anp7dxdz263st7om0obi3bvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леў Сямёнавіч Цанкоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325342</id>
    <revision>
      <id>5212614</id>
      <parentid>5128083</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:33:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7871" sha1="qbdgublugstyf3z73wh20c2jd6j99zv" xml:space="preserve">{{Навуковец 
 |Імя                  = Леў Сямёнавіч Цанкоўскі
 |Арыгінал імя         = 
 |Фота                 = Tsenkovsky Lev Semyonovich.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = 
 |Месца нараджэння     = 
 |Месца смерці         = 
 |Навуковая сфера      = 
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = {{Навуковая ступень|доктар|}}
 |Навуковае званне     = {{Навуковае званне||0}}
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = 
 |Знакамітыя вучні     = [[Э. К. Брант]]
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  = 
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы          = 
}}
{{цёзкі2|Цанкоўскі}}
'''Леў Сямёнавіч Цанко́ўскі''' ({{ДН|13|10|1822|1|10}}, [[Варшава]] — {{ДС|7|10|1887|25|9}}, [[Лейпцыг]]) — польскі [[вучоны]] ў галіне [[Батаніка|батанікі]], [[Протазаалогія|протазаалагіі]] і [[Бактэрыялогія|бактэрыялогіі]]. [[Доктар навук]] (1856). Член-карэспандэнт Пецярбургскай Акадэміі навук (1881). Ганаровы член [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] (1886).

== Біяграфія ==
Л. С. Цанкоўскі нарадзіўся ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1839 годзе скончыў Варшаўскую гімназію і ў якасці стыпендыята [[Царства Польскае|Царства Польскага]] паступіў у [[Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт]], які скончыў у 1844 годзе са ступенню [[Кандыдат навук|кандыдата навук]] і застаўся працаваць у ім. У 1846 годзе абараніў дысертацыю на званне [[магістр]]а. У 1847 годзе адправіўся на 2 гады ў складзе экспедыцыі ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральную Афрыку]]. У 1850—1854 гг. прафесар на кафедры прыродазнаўчых навук Дзямідаўскага ліцэя ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], са снежня 1854 г. на кафедры батанікі Пецярбургскага ўніверсітэта. У 1856 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «О низших водорослях и инфузориях». У 1859 годзе па стане здароўя знаходзіўся у навуковай паездцы ў [[Еўропа|Еўропе]]. У 1861 годзе афіцыйна выйшаў у адстаўку. З 1865 г. Л. С. Цанкоўскі — экстраардынарны прафесар батанікі ў [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Наварасійскім універсітэце]] ([[Адэса]]), з 1869 г. — прафесар ў [[Харкаўскі ўніверсітэт|Харкаўскім універсітэце]]. У 1880 годзе знаходзіўся ў навуковай экспедыцыі на [[Белае мора|Белым моры]], дзе займаўся вывучэннем [[Мікраарганізмы|мікраарганізмаў]]. З 1881 года Л. С. Цанкоўскі — член-карэспандэнт Пецярбургскай Акадэміі навук. Знаходзіўся ў навуковай камандзіроўцы ў [[Парыж]]ы, займаўся вывучэннем [[Вакцына|вакцын]] супраць [[Сібірская язва|сібірскай язвы]], распрацаваў уласную вакцыну. У 1883 годзе зноў вярнуўся ў [[Харкаў]] і арганізаваў бактэрыялагічную лабараторыю па вырабу вакцын, пазней пераўтвораную ў Інстытут мікрабіялогіі імя І. І. Мечнікава.

== Навуковая дзейнасць ==
Л. С. Цанкоўскі займаўся даследаваннямі [[Бактэрыі|бактэрый]], [[Грыбы|грыбоў]], [[Водарасці|водарасцяў]], антагенезу ніжэйшых раслін і жывёл, вывучэннем генетычнага адзінства расліннага і жывёльнага свету. Апісаў 34&lt;ref name=&quot;spbu&quot;&gt;[http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/296-tsenkovskij.html Биографика Санкт-Петербургского государственного университета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170103234345/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/296-tsenkovskij.html |date=3 студзеня 2017 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; новыя [[Біялагічны від|віды]] водарасцяў і [[Прасцейшыя|прасцейшых]]. У час працы ў Парыжы стварыў вакцыну супраць сібірскай язвы.

Адзін з арганізатараў Наварасійскага таварыства даследчыкаў прыроды, галоўны ініцыятар стварэння ў [[Севастопаль|Севастопалі]] біялагічнай станцыі.

== Асноўныя працы ==
* О самозарождении. — СПб., 1855.
* Микроорганизмы. Бактериальные образования. — Харьков, 1882.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|||84}}

== Спасылкі ==
* [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52657.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-0 Профіль на сайце РАН]{{ref-ru}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2024 Ценковский Лев Семёнович // Летопись Московского университета]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20170103234345/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/296-tsenkovskij.html Биографика Санкт-Петербургского государственного университета]{{ref-ru}}
* [http://health-ua.com/article/1639.html Профессора Ценковского называли украинским Пастером{{ref-ru}} // Медыцынская газета «Здоров’я України»]
* [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/15203/Ценковский Ценковский, Лев Семенович // Большая биографическая энциклопедия]{{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Цанкоўскі Леў Сямёнавіч}}
[[Катэгорыя:Батанікі Расіі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі фізіка-матэматычнага факультэта Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава]]
[[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]]
[[Катэгорыя:Аўтары батанічных таксонаў]]
[[Катэгорыя:Біёлагі XIX стагоддзя]]</text>
      <sha1>qbdgublugstyf3z73wh20c2jd6j99zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вячаслаў Антонавіч Селях-Качанскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325858</id>
    <revision>
      <id>5212564</id>
      <parentid>5180586</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7579" sha1="a2nhnlfzojd9zo15rb4o2vzxdbrpg7r" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Вячаслаў Антонавіч Селях''' ('''Селях-Качанскі'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі оперны спявак (драматычны бас-барытон), музычна-драматычны і тэатральны дзеяч.

== Біяграфія ==
Скончыў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю ў 1905 годзе, [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскую кансерваторыю]] ў 1915 годзе. З 1913 года артыст тэатра «Музычнай драмы». З 1915 года саліст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]], дзе выканаў партыі Ганца ў оперы «Казка пра цара Салтана», Барыса Гадунова ў оперы «Барыс Гадуноў», Шаклавітага ў оперы «Хаваншчына» [[Мадэст Мусаргскі|М. Мусаргскага]], Ігара ў оперы «Князь Ігар», Грыгорыя Гразнога ў «Царскай нявесце» і інш. Адначасова ў 1916 годзе працаваў у [[Александрынскі тэатр|Александрынскім тэатры]]. Спяваў сумесна з [[Фёдар Шаляпін|Ф. Шаляпіным]].
[[Файл:Прэзідыум Мастацкай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Мастацкая секцыя Інбелкульта|Мастацкай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: сядзяць К. С. Серада, [[Юльян Мікалаевіч Дрэйзін|Юльян Дрэйзін]], [[Язэп Лявонавіч Дыла|Язэп Дыла]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]], стаяць [[Мікалай Красінскі]], [[Паўліна Вікенцьеўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]], Вячаслаў Селях, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]].]]

З 1924 года кіраўнік музычнай падсекцыі [[Інбелкульт]]а, выкладчык опернага і харавога класаў [[Беларускі музычны тэхнікум|Беларускага музычнага тэхнікума]]. Сярод яго вучняў былі [[Пігулеўскі]], [[Няборская]], [[Ашкіназі]], [[Т. Баначыч]], [[Архіпаў]], а таксама некаторы час у яго вучылася вакалу [[Л. Александроўская]]. Арганізатар [[Беларускі студыйны хор|Беларускага студыйнага хору]] ў 1926 годзе, рэарганізаванага ў 1928 годзе ў Беларускую дзяржаўную капэлу (цяпер [[Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла Беларусі]]). Галоўны рэжысёр (і выканаўца ролі Млынара) пастаноўкі ў [[БДТ-1]] ўпершыню на беларускай мове оперы «Русалка» [[А. Даргамыжскі|А. Даргамыжск]]ага (14-15 мая 1927). З 1927 года дырэктар БДТ-1, зняты з пасады па абвінавачванні ў «[[нацдэм]]аўшчыне». З 1930 года дырэктар Беларускага тэатральнага тэхнікума, загадчык Беларускіх драматычных курсаў.

З 1933 года ў [[Ленінград]]зе, намеснік дырэктара [[Оперная студыя імя Рымскага-Корсакава|Опернай студыі імя Рымскага-Корсакава]], рэжысёр [[Вандроўная опера Усерасійскага тэатральнага таварыства|Вандроўнай оперы Усерасійскага тэатральнага таварыства]]. З 1937 года працаваў ва [[Украіна|Украіне]].

У чэрвені 1943 года вярнуўся на радзіму, кіраўнік аддзела мастацтва [[БЦР]] і аддзела культуры і мастацтва [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. Адначасова кіраўнік і галоўны рэжысёр [[Мінскі гарадскі тэатр (1941—1944)|Мінскага гарадскога тэатра]]. Разам з [[Тодар Лебяда|Тодарам Лебядой]] паставіў яго п’есу «[[Загубленае жыццё]]». З 1944 года ў [[Берлін]]е. У літаратуры даецца інфармацыя, што гэтым часам В. Селях сумесна з [[Мікола Равенскі|М. Равенскім]] стварыў канцэртна-эстрадную групу пры прапагандысцкай установе [[Вінета (арганізацыя)|«Вінета»]]&lt;ref&gt;''Селях С. У.'' Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха // Мастацтва, № 6, 2001. — С. 48.&lt;/ref&gt;.

З 1950 года ў [[ЗША]]. Займаўся арганізацыяй хароў і тэатральных груп, ладзіў канцэрты і спектаклі.

Аўтар твораў царкоўнай музыкі, хароў і песень на вершы беларускіх паэтаў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Юрэвіч Л.'' Беларускі тэатр і драматургія на эміграцыі // Тэатральная творчасць. № 6, 1997. № 1, 1998.
* ''Селях С.'' Да біяграфіі спевака Вячаслава Селяха // Кантакты і дыялогі, № 7-8, 2000.
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Селях-Качанскі|Кекелева Т.&lt;!--Таццяна--&gt;}}
* ''Селях С.'' Невядомы прэм’ер // Літаратура і мастацтва, № 5 (4089), 2 лютага 2001.
* ''Селях С. У.'' [http://museum.logoysk.info/be/people/202-creative/2632-biografiya-vyacheslava-selyaha.html Старонкі творчай біяграфіі Вячаслава Селяха] // Мастацтва, № 5, 2001. — С. 35-39; № 6, 2001. — С. 46-48.
* Вячаслаў Антонавіч Селях // Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2-х т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 340.

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|138522}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Селях-Качанскі}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]]</text>
      <sha1>a2nhnlfzojd9zo15rb4o2vzxdbrpg7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кораваі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337889</id>
    <revision>
      <id>5212449</id>
      <parentid>4600247</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="jxhtymcrskj96g18a9f4wsfokpjl36m" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Кораваі &lt;br /&gt; (''Korowai'')
 | image     = [[Выява:KorowaiHombre01.jpg|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | popplace  = [[Папуа (правінцыя, Інданезія)|Правінцыя Папуа, Інданезія]]  
 | poptime   = 4400 (2022) 
 | langs     = кораваі
 | rels      = [[магія]], [[анімізм]], [[культ продкаў]], [[хрысціянства]] 
 | related   = 
}}

'''Ко́раваі''', або '''ко́луфа''' ({{lang-id|Suku Korowai}}) — [[папуасы|папуаскі]] народ на паўднёвым усходзе [[Папуа (правінцыя, Інданезія)|інданезійскай правінцыі Папуа]]. Агульная колькасць (2022 г.) — 4 400 чал.&lt;ref&gt;[https://joshuaproject.net/people_groups/12804/ID Korowai in Indonesia]&lt;/ref&gt;

Кораваі жывуць у ізаляванай [[лес|лясістай]] мясцовасці. Першы кантакт з [[Еўропа|еўрапейцамі]] адбыўся толькі ў [[1974]] г. Галоўныя заняткі — вандроўнае [[паляванне]] і [[збіральніцтва]]. Каля часовых паселішчаў займаюцца прымітыўным [[земляробства]]м. Вырошчваюць [[клубень|клубневыя]], [[тытунь]] і [[бананы]]. Важную ролю ў сілкаванні і [[культура|культуры]] паўсядзённага жыцця адыгрывае [[сагавая пальма]].

Падзяляюцца на адносна невялікія родавыя групы, якія займаюць пэўную тэрыторыю. У [[1992]] г. улады Інданезіі афіцыйна зарэгістравалі два паселішчы Янірума і Мангел, раней створаныя для кораваі [[хрысціянства|хрысціянскімі]] місіянерамі. У мінулым сталых паселішчаў не было. Кораваі часцяком станавіліся ахвярамі паляўнічых за галавамі — прадстаўнікоў суседніх народаў. Аснова грамадства — малая нуклеарная [[сям'я]], аднак захоўваюцца шчыльныя адносіны з бліжэйшымі сваякамі. Распаўсюджана [[палігінія]]. Правадырамі становяцца найбольш паважаныя мужчыны.

[[Файл:Korowai Treehouse 3.jpg|thumb|left|Хаціна на дрэве]]
Кораваі вядомы звычаем будаваць хаціны на дрэвах, часам на вышыні да 45 м. У адной хаціне жыве да 15 чалавек. Знутры ладзяцца агмень і спальныя месцы.

Традыцыйныя [[рэлігія|рэлігійныя]] вераванні заснаваны на ўяўленні аб шматлікіх духах ''мболамболап'', якія быццам бы насяляюць навакольную прастору. Пасля смерці дух чалавека спускаецца ў свет мёртвых, дзе сустракае продкаў, але з цягам часу можа вяртацца і ўвасабляцца ў новых чальцах сям’і. Шанаванне духаў продкаў — важны элемент рэлігійнай культуры. Лічыцца, што злыя духі ''лале́а'' выклікаюць хваробы, смерць і няўдачы. Кораваі таксама вераць у [[магія|магію]]. З ёю звязаны рытуальны [[канібалізм]], які шырока практыкаваўся да кантактаў з цывілізацыяй.

[[Мова]] кораваі адносіцца да транс-навагвінейскай сям’і [[Папуаскія мовы|папуаскіх моў]]. Падзяляецца на 3 [[дыялект]]ы.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Korowai}}
* [http://korowaitribe.tumblr.com Korowai Tribe]
* [http://www.papuaerfgoed.org/en/Life_up_in_a_Korowai_tree_house Life up in a Korowai tree house] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160730071848/http://www.papuaerfgoed.org/en/Life_up_in_a_Korowai_tree_house |date=30 ліпеня 2016 }}
* [https://web.archive.org/web/20161212121356/http://www.vice.com/read/hanging-out-with-cannibals-georgia-rose-377 Meeting the Cannibal Tribes of Indonesian New Guinea]
* [http://www.atlasobscura.com/places/korowai-tree-houses Korowai Tree Houses]

[[Катэгорыя:Папуасы]]
[[Катэгорыя:Народы Інданезіі]]</text>
      <sha1>jxhtymcrskj96g18a9f4wsfokpjl36m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Быццё (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>351868</id>
    <revision>
      <id>5212392</id>
      <parentid>5112890</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6434" sha1="4gqqahttnb48ka0zpjm99bfrpw1h7sz" xml:space="preserve">[[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Тытульны аркуш. «''Библия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''».]]
'''Кніга Быццё''' (''Первыя книги Моисеовы рекомыя Бытия'') — пражскае выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет у [[1519]] годзе. Выданне адкрываецца тытульным лістом да ўсёй [[Біблія Францыска Скарыны|Біблі]]і.

== Змест кнігі ==
[[Файл:Францыск Скарына. Тройца. Кніга Быццё. Прага, 1519.jpg|thumb|злева|Гравюра «Тройца». Абварот тытульнага аркуша]]
[[Файл:Францыск Скарына. Стварэнне свету. Кніга Быццё. Прага, 1519.jpg|thumb|Гравюра «Стварэнне свету»]]
[[Файл:Францыск Скарына. Бог у раі. Кніга Быццё. Прага, 1519.jpg|thumb|злева|Гравюрная застаўка «Бог у раі»]]
У гравіраванай рамцы змешчаны тэкст, надрукаваны [[кінавар]]ам: «''Библия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''». На адвароце тытула надрукавана гравюра. У кнізе дадзена «П''редъсловие доктора Франъциска Скорины с Полоцька во всю Библию рускага языка''». У прамове асветнік тлумачыць слова [[Біблія]], указваючы, што ў яе ўваходзяць «вси книги Ветхаго и Новаго закону», прыводзіць цытаты з [[Кніга Апакаліпсіс|Адкрыцця]], [[Рымлянам|ліста да Рымлянаў]], [[Евангелле ад Матфея|Евангелля ад Матфея]]. Прамоўца дае разгорнутую характарыстыку Бібліі, звязваючы яе з універсітэтскім курсам [[Сем вольных мастацтваў|Сямі вольных мастацтваў]]. Пералічваючы кнігі Бібліі, Скарына коратка анатаваў іх змест, сканчваючы словамі: «''О сих книгах всея Библии, подле малости розуму моего, розделы вократцы положих. А о чем бых ся олылих (палыліўся), разумнейшие поправте, прошу вас для Бога и для посполитого доброго''».

Далей змешчана разгорнутая анатацыя зместу кнігі «''Сказание во первые книги Моисеовы рекомые Бытия доктора Франъциска Скорины''», у канцы якой Скарына падкрэслівае цяжкасць успрымання [[Кніга Быццё|кнігі Быцця]]. Пасля падрукаваны тэкст усіх 50 раздзелаў кнігі, на апошнім аркушы выдання — пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] ў беларускай рэдакцыі. Фармат выдання кнігі — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 94 аркушы, якія сабраны ў 12 сшыткаў. Набор выкананы ў 10 радкоў вышынёй 75 мм. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа. У мастацкай аздобе выдання выкарыстаны 3 [[ілюстрацыя|ілюстрацы]]і, [[Кніжная застаўка|застаўка]], 54 [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыял]]ы і арнаментная рымка тытульнага ліста. На абвароце тытульнага ліста знаходзіцца [[гравюра]] «Тройца», над якой [[калантытул]]: «Книги І Моисеовы». На 8 аркушы — гравюра «Стварэнне свету», а на наступным — гравюра «Бог у раі». Перад пасляслоўем размешчана вузкая застаўка. Рамка тытульнага ліста складаецца з чатырох частак. Вертыкальныя часткі запоўнены арнаментным малюнкам. Верхняя частка змяшчаегербавы шчыт, акружаны раслінным уюнком. Ніжняя частка рамкі мае два гербавых шчыта, на адным з іх выява зацмення сонца, на другім — [[манаграма]].

Усяго вядома 15 экзэмпляраў кнігі Быццё, з іх толькі 2 поўныя.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://web.archive.org/web/20260413172506/https://biblia.by/skaryna-b/1/1/ Перъвыи книги Моисеовы рекомыи Бытья]
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1519 года]]
[[Катэгорыя:Кніга Быццё]]</text>
      <sha1>4gqqahttnb48ka0zpjm99bfrpw1h7sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Выхад (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>351917</id>
    <revision>
      <id>5212395</id>
      <parentid>5112895</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5557" sha1="4ewzkzzz05yczn3dezx48rbeg7pqa7g" xml:space="preserve">[[Файл:Францыск Скарына. Дачка фараона і Майсей. Кніга Выхад. Прага, каля 1519.jpg|thumb|Гравюра «''Дачка фараона і Майсей''» на тытульным аркушы]]
'''Кніга Выхад''' («''Книги вторыи Моисеовы, зовемые Исходъ''») — недатаванае [[Прага|пражскае]] выданне Скарыны, якое выйшла ў свет каля [[1519]] года.

== Змест кнігі ==
На тытульным лісце кнігі пад гравюрай змешчана назва кнігі і тэкст: «''Зуполне выложены на руский языкъ доктором Франъциском Скориною з Полоцька Богу въ Троици единому и пречистой матери его ко чти, и людем посполитым к науце''».

У пачатку кнігі даецца «Предословие доктора Франъциска Скорины с Полоцька во книги Исход Моисеовы», у якой аналізуецца тэкст [[Кніга Выхад|кнігі Выхада]], пералічваецца [[Дзесяць запаведзей]], якія выкладаюцца простай моваю (напрыклад, «''Отца и матку чтити''»), а таксама тлумачыцца змест кнігі. Пасля ідзе тэкст усіх 40 раздзелаў кнігі, а ў канцы — кароткае пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
[[Файл:Францыск Скарына. Застаўка Дзікія людзі. Прага, 1517-1519.jpg|thumb|Застаўка «Дзікія людзі». Палі гербавых шчытоў першапачаткова заставаліся пустымі. У некаторых асобніках выданняў у шчыты ўпісаны ад рукі розныя манаграмы.]]
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]] ў беларускай рэдакцыі. Фармат выдання кнігі — у чвэрць аркуша, аб'ём — 76 аркушаў, якія сабраны ў 10 сшыткаў. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа.

У мастацкай аздобе выдання выкарыстаны 6 [[ілюстрацыя|ілюстрацый]], [[Кніжная застаўка|застаўка]], 43 [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялы]]. На тытульным лісце гравюра «''Дачка фараона і Майсей''». На 45 аркушы — гравюра «''Узор ківота''», на наступным — гравюра «''Узор стала''», на 47-м — гравюра «''Узор свяцільніка''». На 50-м і 52-м аркушам размешчаны адпаведна гравюры «''Узор трэбніка''» і «''Узор рыз''». На пятым аркушы даецца застаўка з выявай «''диких людзей''», якія апіраюцца на незапоўненыя гербавыя шчыты, а паміж імі шчыт з «''зацьменнем сонца''». Такая самая застаўка сустракаецца яшчэ ў 5 пражскіх выданнях Скарыны.

Захавалася 17 экзэмпляраў кнігі Выход, з іх толькі 3 поўныя.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Францыск Скарына. Узор ківота. Кніга Выхад. Прага, каля 1519.jpg|«Узор ківота»
Францыск Скарына. Узор стала. Кніга Выхад. Прага, каля 1519.jpg|«Узор стала»
Францыск Скарына. Узор свяцільніка. Кніга Выхад. Прага, каля 1519.jpg|«Узор свяцільніка»
Францыск Скарына. Узор трэбніка. Кніга Выхад. Прага, каля 1519.jpg|«Узор трэбніка»
Францыск Скарына. Узор рыз. Кніга Выхад. Прага, каля 1519.jpg|«Узор рыз»
&lt;/gallery&gt;

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://web.archive.org/web/20260607141822/https://biblia.by/skaryna-b/2/1/ Вторыи книги Моисеовы, рекомые от Евреи Геле Смотъ, по-гречески Ексодос, по-латине Екситусъ, а по-руски Исходъ]
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кніга Зыход]]</text>
      <sha1>4ewzkzzz05yczn3dezx48rbeg7pqa7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Ісуса Навіна (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352179</id>
    <revision>
      <id>5212386</id>
      <parentid>5112919</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3417" sha1="80c9mfqvhoafdue92l55badgwzarx7l" xml:space="preserve">[[Файл:Францыск Скарына. Пераход цераз Іардан. Кніга Ісуса Навіна. Прага, 1518.jpg|thumb|Гравюра «Пераход цераз Іардан» на тытульным аркушы]]
'''Кніга Ісуса Навіна''' («''Книги Ісуса Навина еже от евреи называются Егошуа бин нунъ''») — [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет [[20 снежня]] [[1518]] года.

== Змест кнігі ==
Выданне адкрываецца тытульным лістом з [[гравюра]]й і назвай кнігі («''Зуполъне выложены на руский языкъ докторомъ Францискомъ Скориною изъ славнаго града Полоцька…''»). На першым аркушы даецца «''Предословие доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Исуса сына Навина''», пасля друкуецца асноўны тэкст кнігі, а на апошнім аркушы — пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
[[Файл:Францыск Скарына. Застаўка Русалкі. Прага, 1517-1519.jpg|thumb|Застаўка «Русалкі»]]
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб’ём — 48 аркушаў, якія сабраны ў 6 сшыткаў. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе — 22 радкі. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім боку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана тытульнай гравюрай «Пераход цераз Іардан», застаўкай і 27 ініцыяламі. На застаўцы выявы сірэн з рыбінымі хвастамі і гербавым шчытом «зацьмення сонца».

Захавалася 10 экзэмпляраў кнігі Ісуса Навіна, з іх толькі адзін поўны.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://web.archive.org/web/20260607133816/https://biblia.by/skaryna-b/6/1/ Книга Исуса, сына Навина, еже назывется от Евреи Егошуа бинъ-Нунъ (той воведе сыны Израилевы в землю обетованую)]
{{Выданні Францыска Скарыны}}

[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1519 года]]</text>
      <sha1>80c9mfqvhoafdue92l55badgwzarx7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луні (род птушак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352206</id>
    <revision>
      <id>5212621</id>
      <parentid>4365643</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="68lol4d0i4qtcrn31ufpxhhiv9l8itr" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Circus pygargus (Naumann).jpg
| image descr = {{bt-bellat|Лунь поплаўны|Circus pygargus}}
| regnum = Жывёлы
| parent = Circinae
| rang = Род
| latin = Circus
| author = Lacepede, 1799
| children name = Віды
| children = Гл. тэкст
| wikispecies = Circus
}}
'''Луні''' (''Circus'') — род [[Драпежныя птушкі|драпежных птушак]] падсямейства луневых з сямейства [[Ястрабіныя|ястрабіных]].

== Апісанне ==
Даўжыня 41-60 см. Доўгія крылы і хвост прыстасаваныя для павольнага бясшумнага палёту нізка над зямлёй, падчас якога луні выглядваюць грызуноў, птушанят, яшчарак, жаб і іншую здабычу. Ногі доўгія, што палягчае схопліванне здабычы ў траве. На баках галавы падабенства тваравага дыска, характэрнага для соў. Жывуць на адкрытых прасторах.

== Распаўсюджанне ==
Распаўсюджаныя шырока, акрамя палярных абласцей.

== Класіфікацыя ==
Род ўключае ў сябе 16 сучасных відаў і некалькі вымерлых:

* {{bt-latbel|Circus aeruginosus|Лунь балотны}}
* {{bt-latbel|Circus approximans|}}
* {{bt-latbel|Circus assimilis|}}
* {{bt-latbel|Circus buffoni|}}
* {{bt-latbel|Circus cinereus|}}
* {{bt-latbel|Circus cyaneus|Палявы лунь}}
* {{вымер}} {{bt-latbel|Circus dossenus}}
* {{вымер}} {{bt-latbel|Circus eylesi}}
* {{bt-latbel|Circus hudsonius}}
* {{bt-latbel|Circus macrosceles|}} (раней адносілі да ''C. maillardi'')
* {{bt-latbel|Circus macrourus|Лунь стэпавы}}
* {{bt-latbel|Circus maillardi|}}
* {{bt-latbel|Circus maurus|}}
* {{bt-latbel|Circus melanoleucos|}}
* {{bt-latbel|Circus pygargus|Лунь поплаўны}}
* {{bt-latbel|Circus ranivorus|}}
* {{bt-latbel|Circus spilonotus|}}
* {{bt-latbel|Circus spilothorax}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20111121032542/http://ecoclub.nsu.ru/raptors/publicat.shtm Падборка артыкулаў і відавых нарысаў на сайце «Птушыныя драпежнікі Расіі»]{{Ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Роды птушак]]
[[Катэгорыя:Ястрабіныя]]</text>
      <sha1>68lol4d0i4qtcrn31ufpxhhiv9l8itr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Левіт (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352275</id>
    <revision>
      <id>5212398</id>
      <parentid>5112903</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="9485rl7cgttku0apwdo0ji19qajeua5" xml:space="preserve">'''Кніга Левіт''' («''Книга третие Моисеовы, зовемые Леувить''») — недатавае [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет каля [[1519]] года.

== Змест кнігі ==
Выданне адкрываецца тытульным лістом з [[гравюра]]й і назвай кнігі («''Зуполъне выложены на руский языкъ докторомъ Францискомъ Скориною с Полоцька Богу в Троици единому и пречистой матери Его Марии ко чти и людем всимъ к науце''»). На другім аркушы даецца «''Предъсловие доктора Франъциска Скорины с Полоцька во книгим Левить Моисеовы''», потым змяшчаецца тэкст 27 раздзелаў кнігі, а на апошнім аркушы — пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 54 аркушы, якія сабраны ў 7 сшыткаў. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе — 22 радкі. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана 3 ілюстрацыямі, застаўкай і 30 ініцыяламі. На тытульным лісце змешчана ілюстрацыя «Бог и Майсей», а на адвароце тытула — гравюра «Сей есть Аарон». На 6-м аркушы — ілюстрацыя «Узор трэбніка», такая ж самая гравюра ёсць і ў [[Кніга Выхад (Скарына)|кнізе Выхад]]. У канцы пасляслоўя на 6-м аркушы змешчана канцоўка, якая вар'іруе матыў калоны з акантавым лісцем, такія ж выявы сустракаюцца ў яшчэ 2 пражскіх выданнях Скарыны. Перад асноўным тэкстам змешчана застаўка з выявамі дзяцей, паміж якімі шчыт з зацьменнем сонца, што паўтараецца ў яшчэ 4 выданнях Скарыны. Ініцыялы папярэднічаюць пачаткам раздзелаў, тэкстам на тытульным лісце і прадмове.

Захавалася 15 экзэмпляраў кнігі Левіт, з іх 6 поўныя.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Leviticus by Francysk Skaryna}}
* [https://web.archive.org/web/20260413175818/https://biblia.by/skaryna-b/3/1/ Третие книги Моисеовы, зовемые от Евреи Ва-икра, по-греческии Леувитикосъ, по латине Оферториусъ, по-руски же Леувитъ]
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кніга Левіт]]</text>
      <sha1>9485rl7cgttku0apwdo0ji19qajeua5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Лічбы (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352329</id>
    <revision>
      <id>5212400</id>
      <parentid>5112910</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4181" sha1="qih46scso374aypcfd5cbzp87n0c10o" xml:space="preserve">'''Кніга Лічбы''' («''Книги четвертые Моисеевы, зовемые Числа''») — недатавае [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет каля [[1519]] года.

== Змест кнігі ==
Выданне адкрываецца тытульным лістом з [[гравюра]]й і назвай кнігі («''Зуполне выложены на руский языкъ доктором Франъциском Скориною с Полоцька Богу Отцу и Сыну и Светому Духу ко чти и людем посполитым к доброму научению''»). У пачатку кнігі даецца «''Предъсловие доктора Франъциска Скорины с Полоцька во книги Числа Моисеовы''». На 5-74 аркушах выдадзены тэкст 36 раздзелаў кнігі, а на апошнім аркушы — пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 74 аркушы, якія сабраны ў 8 сшыткаў. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа. На 7-м аркушы падчас друку была зроблена памылка нумерацыі раздзелаў (замест «2» была надрукавана «3»). Выданне ўпрыгожана гравюрай «Ізраілевы палкі ля храма» (тытульны ліст), застаўкай, канцоўкай і 39 ініцыяламі. На 5-м аркушы перад асноўным тэкстам змешчана застаўка, на якой выяўлены шчыт з зацьменнем сонца, вакол якога намаляваныя дзеці. Гэтая ж застаўка ёсць у яшчэ трох пражскіх выданнях Скарыны. Перад пасляслоўем на 74 аркушы змешчана канцоўка, якая вар'іруе матыў калоны з акантавым лісцем, такія ж выявы сустракаюцца ў яшчэ 2 пражскіх выданнях Скарыны. Перад прамовай надрукавана малая застаўка, а вялікая застаўка з дзікімі людьмі і шчытом з зацьменнем сонца папярэднічае асноўнаму тэксту. Ініцыялы папярэднічаюць пачаткам раздзелаў, тэкстам на тытульным лісце і прадмове.

Захавалася 18 экзэмпляраў кнігі Лявіт, з іх 7 поўныя.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Numbers by Francišak Skaryna}}
* [https://web.archive.org/web/20260413181424/https://biblia.by/skaryna-b/4/1/ Четвертые книги Моисеовы, зовемые от Евреи Вайдаберъ, a по-греческы Аритъми, по латине Нумери, по-рускии же Числа]
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кніга Лічбаў]]</text>
      <sha1>qih46scso374aypcfd5cbzp87n0c10o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Руф (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352618</id>
    <revision>
      <id>5212402</id>
      <parentid>5112930</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3172" sha1="gxizx33mx8q664ljhpgakm3mkl0l4tb" xml:space="preserve">'''Кніга Руф''' («''Книга о Руфе еже была баба Іосеова отца царя Давидова''») — недатаванае [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет каля [[1519]] года.

== Змест кнігі ==
На тытульным лісце змешчана [[гравюра]] і пашыраная назва кнігі («''Зуполне выложена доктором Франциском Скориною изъ славнаго града Полоцька''»), а на адвароце — прадмова: «''Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька въ книги Руф прабабы Давидовы''». На 2-8 аркушах выдадзены тэкст 4 раздзелаў кнігі, на апошнім аркушы — кароткае пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб’ём — 8 аркушаў, якія сабраны ў адзін сшытак. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] змешчана на верхнім боку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана ілюстрацыяй «Руф у полі» (тытульны ліст), застаўкай і 7 ініцыяламі. Застаўка змешчана перад асноўным тэкстам, на ёй выяўлены шчыт з зацьменнем сонца і сірэн з рыбінымі хвастамі; такая ж застаўка маецца ў яшчэ 7 другіх пражскіх выданнях. Ініцыялы змешчаны ў пачатку раздзелаў, прадмовы і пасляслоўя.

Захавалася 8 экзэмпляраў выдання.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Ruth by Francišak Skaryna}}
* [https://web.archive.org/web/20260607141153/https://biblia.by/skaryna-b/8/1/ КНИГИ РУФЪ ПОЧИНАЮТСЯ, еже суть о понимании Вооза жены Руфъ, от неяже племеня родися Христосъ]
{{Вікікрыніцы}}
{{Выданні Францыска Скарыны}}

[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]</text>
      <sha1>gxizx33mx8q664ljhpgakm3mkl0l4tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Суддзяў (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352670</id>
    <revision>
      <id>5212404</id>
      <parentid>5112925</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3692" sha1="d51dvae4anhoum5k5k79eeb9xjjdl3r" xml:space="preserve">'''Кніга Суддзяў''' («''Книга судей еже от еврей называются Шофътимъ''») — [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет [[15 снежня]] [[1519]] года.

== Змест кнігі ==
На тытульным лісце змешчана [[гравюра]] і пашыраная назва кнігі («''Зуполъне выложены на русъкий языкъ доктором Франъциском Скориною из славнаго града Полоцка Богу ко чти и людем посполитым к науце починаются''»). На першым аркушы прадмова: «''Предославие доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги судей Израилевых''». На 4-47 аркушах выдадзены тэкст усіх 21 раздзелаў [[кніга Суддзяў|кнігі Суддзяў]], на апошнім аркушы — кароткае пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 48 аркушаў, якія сабраны ў 6 сшыткаў (на восемь аркушаў у сшытку). Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе - 22 радкі. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] змешчана на верхнем баку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана ілюстрацыяй «Самсон і леў» (тытульны ліст, на выяве [[Самсон]] раскрывае пашчу ільву), 2 застаўкамі, канцоўкай і 24 ініцыяламі. Застаўка змешчана перад асноўным тэкстам, на ёй выяўлены шчыт з зацьменнем сонца і сірэны з рыбінымі хвастамі; такая ж застаўка маецца ў яшчэ 7 другіх пражскіх выданнях. Другая малая застаўка змешчана перад пасляслоўем на 48 аркушы. Ініцыялы змешчаны ў пачатку раздзелаў, прадмовы і пасляслоўя.

Захавалася 11 экзэмпляраў выдання, з іх 4 поўныя.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Judges by Francysk Skaryna}}
* [https://web.archive.org/web/20260607135822/https://biblia.by/skaryna-b/7/1/ Книга Судей сыновъ Израилевыхъ, зовемая от Евреи Шофтимъ, по-греческии же Критесос, а по латине Юдикумъ]
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кніга Суддзяў]]</text>
      <sha1>d51dvae4anhoum5k5k79eeb9xjjdl3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга Эсфір (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352672</id>
    <revision>
      <id>5212407</id>
      <parentid>5112951</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4310" sha1="jvldqyep9vu8sbs4s1fra48r1thwjxd" xml:space="preserve">'''Кніга Эсфір''' («''Книга Есъферъ еже от евреи называютъся Мъгиля''») — недатаванае [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет каля [[1519]] года.

== Змест кнігі ==
На тытульным лісце змешчана [[гравюра]] і пашыраная назва кнігі («''Зуполне выложены доктором Франциском Скориною с Полоцька града славного''»), а на адвароце — прадмова: «''Предословие доктора Франъциска Скорины с Полоцька въ книги Есъфера царици''». На 3-17 аркушах выдадзены тэкст першых 9 раздзелаў [[кніга Эсфір|кнігі Эсфір]], на 17 аркушы — кароткае пасляслоўе. Аркуш 18 уяўляе сабой шмуцтытул, на якім адноўлена гравюра першага аркуша, а таксама дададзена: &quot;''Сие же речи нижей положеные написаны суть во книгахъ греческаго и латинъскаго языка выкладу посполитого. И абы не было уменъшено в руском языку, положилъ есмъ яко в тых писмахъ все зуполне''&quot;. Далей на аркушах 18-25 змешчаны тэкст астатніх раздзелаў (з 10 па 16-ы), а ў канцы — кароткае пасляслоўе.

== Друкарскія асаблівасці выдання ==
Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 26 аркушаў (адваротны бок апошняга аркуша - пусты), якія сабраны ў 3 сшыткі. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] змешчана на верхнем баку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана 2 аднольнамымі ілюстрацыямі «Эсфір перад Асверам» (тытульны ліст і 18 аркуш), 2 застаўкамі і 20 ініцыяламі. Вялікая застаўка змешчана перад асноўным тэкстам, на ёй выяўлены шчыт з зацьменнем сонца і сірэн з рыбінымі хвастамі; такая ж застаўка маецца ў яшчэ 7 другіх пражскіх выданнях. Малая застаўка знаходзіцца перад пасляслоўем на аркушы 26. Канцоўка завяршае пасляслоўе да першых 9 раздзелаў кнігі на аркушы 17. Ініцыялы змешчаны ў пачатку раздзелаў, прадмоў і пасляслоўяў.

Захавалася 9 экзэмпляраў выдання, з іх 4 поўныя.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Esther by Francysk Skaryna}}
* [https://web.archive.org/web/20260607133449/https://biblia.by/skaryna-b/17/1/ Книга Есъферъ, царици, онаже выбавила естъ сыны Ізраилевы от руки Амановы, иже былъ выпросилъ ихъ у царя Асъвера]
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]</text>
      <sha1>jvldqyep9vu8sbs4s1fra48r1thwjxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кнігі Царстваў (Скарына)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353526</id>
    <revision>
      <id>5212411</id>
      <parentid>5201539</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6928" sha1="s48x2ft6hlb14u5rcu44ola01iaqaj1" xml:space="preserve">'''Кнігі Царстваў''' (&quot;''Книги царьствь''&quot;) — [[Прага|пражскае]] выданне [[Францыск Скарына|Скарыны]], якое выйшла ў свет [[10 жніўня]] [[1518]] года.

== Змест кнігі ==
Выданне адкрываецца тытульным лістом з [[гравюра]]й і назвай кнігі («''Книги первыи царьствъ починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Франъцискомъ Скорининымъ сыномъ изъ с славнаго града Полоцька. Богу ко чти и людемъ посполитымъ к научению''»). На першым аркушы даецца «''Предисловие доктора Франъциска Скорины въ книги царъствъ''», а на адвароце 4-га аркуша &quot;''Сказание въ первыи книги царъствъ''&quot;, у якім пералічваюцца асноўныя падзеі кнігі (&quot;''о цартвовании Саулове и о битвах его с филистымляне''&quot;, &quot;''како Давид убил Голиафа''&quot;). На аркушах 6-64 надрукаваны тэкст 31 раздзелаў [[Першая кніга Царстваў|Першай кнігі Царстваў]], пасля якога даецца пасляслоўе. На аркушы 65 змешчаны тытульны ліст з гравюрай, тэкстам (&quot;''Вторыи книги царьствъ починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Францискомъ Скорининымъ сыном с Полоцька''&quot;) і прадмовай. На аркуш 66 - 117-м даецца тэкст 25 раздзелаў [[Другая кніга Царстваў|Другой кнігі Царстваў]], на аркушы 118-м - пасляслоўе. На 119-ым аркушы надрукаваны тытульны ліст з гравюрай і тэкстам (&quot;''Третии книги царьствъ починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Францискомъ Скорининымъ сыномъ с Полоцька''&quot;), пасля идзе прадмова. На аркушах 120 - 182 змешчаны тэкст 22 раздзелаў [[Трэцяя кніга Царстваў|Трэцяй кнігі Царстваў]], у канцы пасляслоўе. На 183-м аркушы даецца тутыльны ліст з гравюрай і тэкстам (&quot;''Книги четвертыи царьств починаються. Зуполне выложены на руський языкъ докторомъ Францискомъ Скорининымъ сыномъ с Полоцька''&quot;). У наступнай прадмове да кнігі анатуецца змест кнігі. На аркушах 184 - 241-м даецца тэкст 25 раздзелаў [[Чацвёртая кніга Царстваў|Чацвертай кнігі Царстваў]], у канцы пасляслоўі да 4-ай кнігі Царстваў і да ўсіх кніг Царстваў. 

== Друкарскія асаблівасці выдання ==

Кніга выдадзена на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўна-славянскай мове]] беларускай рэдакцыі. Фармат выдання — у чвэрць [[аркуш]]а, аб'ём — 242 аркушы, якія сабраны ў 31 сшытак. Набор выкананы пражскім шрыфтам Скарыны — у 10 радкоў вышынёй 75 мм, на паласе — 22 радкі. [[Сігнатура]] адсутнічае. [[Фаліяцыя]] на верхнім баку аркуша ўверсе справа. Выданне ўпрыгожана 12 гравюрамі (па адной гравюры ў пачатку кожнай кнігі, а таксама 7 гравюраў у 3-яй кнігі Царстваў), 5 застаўкамі і 115 ініцыяламі. У канцы кнігі змешчаны партрэт Скарыны з той жа формы, што і ў кнізе [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]]. Чатыры вялікія застаўкі папярэднічаюць тэксту кожнай кнігі, на іх выяўлены шчыт з зацменнем сонца і дзікія людзі, якія апіраюцца на незапоўненыя гербавыя шчыты. У некаторых экзэмплярах у шчытах ад рукі дапісаны манаграмы &quot;0СН&quot;. Малая застаўка змешчана перад тэкстам пасляслоўя. Ініцыялы вылучаюць пачаткі раздзелаў. 

Захавалася 21 экзэмпляраў кнігі Царстваў, з іх толькі 2 поўныя.

== Літаратура ==
* Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед./ Беларус. Сав. Энцыклапедыя; Рэдкал. І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1988. — 608 с.: іл. ISBN 5-85700-003-3

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Books of Samuel and Books of Kings by Francysk Skaryna}}
* [https://biblia.by/skaryna-b/9/1/ Перъвая часть книгъ Самуила-пророка, зовемыхъ от Евреи Самуилъ, по-рускии же нарецаются Первые книги Царствъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260413175532/https://biblia.by/skaryna-b/9/1/ |date=13 красавіка 2026 }}
* [https://web.archive.org/web/20260607133024/https://biblia.by/skaryna-b/10/1/ Вторая часть книгъ, Самуила-пророка рекомая от евреи, по-рускии же называются Вторыи книги Царствъ]
* [https://biblia.by/skaryna-b/11/1/ Первая часть книгъ, рекомыхъ от евреи Маляхимъ, по-руски же называются Третии книги Царьствъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260413165624/https://biblia.by/skaryna-b/11/1/ |date=13 красавіка 2026 }}
{{Выданні Францыска Скарыны}}
[[Катэгорыя:Францыск Скарына]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Празе]]
[[Катэгорыя:Кнігі 1518 года]]
[[Катэгорыя:Кніга Царстваў]]</text>
      <sha1>s48x2ft6hlb14u5rcu44ola01iaqaj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лыжныя гонкі на чэмпіянаце свету па лыжных відах спорту 2017 — скіятлон 15+15 км (мужчыны)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>439050</id>
    <revision>
      <id>5212625</id>
      <parentid>2832096</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8884" sha1="jzgyyp3qiif1fkna2ci6v6t2475snr0" xml:space="preserve">{{Чэмпіянат свету па лыжных відах спорту 2017}}
Спаборніцтвы ў скіятлоне сярод мужчын на [[Чэмпіянат свету па лыжных відах спорту 2017|чэмпіянаце свету па лыжных відах спорту 2017 года]] ў [[Лахты]] прайшлі [[25 лютага]].

== Медалісты ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
|width=200 bgcolor=gold |'''Золата'''
|width=200 bgcolor=silver|'''Срэбра'''
|width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
|-
| {{Сцяг|Расія}} [[Сяргей Аляксандравіч Усцюгаў|Сяргей Усцюгаў]]
| {{Сцяг|Нарвегія}} [[Марцін Ёнсруд Сундбю]]
| {{Сцяг|Нарвегія}} [[Фін-Хоген Крог]]
|}

== Вынікі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Месца !! Нумар !! Спартсмен !! Краіна !! Час !! Адставанне
|-
| {{1}}  || 4 || align=left|[[Сяргей Аляксандравіч Усцюгаў|Сяргей Усцюгаў]] || align=left|{{RUS}} || 1:09:16.7 || 
|-
| {{2}}  || 1 || align=left|[[Марцін Ёнсруд Сундбю]] || align=left|{{NOR}} ||  1:09:23.4 || +6.7
|-
| {{3}}  || 9 || align=left|[[Фін-Хоген Крог]] || align=left|{{NOR}} ||  1:09:48.5 ||  +31.8
|-
| 4 || 7 || align=left|[[Шур Рэтэ]] || align=left|{{NOR}} ||  1:09:49.8 || +33.1	
|-
| 5 || 3 || align=left|[[Алекс Харві]] || align=left|{{CAN}} ||  1:09:50.0 ||  +33.3
|-
| 6 || 8 || align=left|[[Дыдрык Цёнсет]]|| align=left|{{NOR}} ||  1:09:50.2 ||  +33.5
|-
| 7 || 5 || align=left|[[Маркус Хельнер]] || align=left|{{SWE}} || 1:09:50.4 || +33.7	
|-
| 8 || 14 || align=left|[[Андрэй Віталевіч Ларкоў|Андрэй Ларкоў]] || align=left|{{RUS}} || 1:09:52.8 || +36.1	
|-
| 9 || 20 || align=left|[[Лары Лехтанен]] || align=left|{{FIN}} ||  1:09:53.9 ||  +37.2	
|-
| 10 || 31 || align=left|[[Джандаменіка Сальвадоры]] || align=left|{{ITA}} ||  1:09:54.0 ||  +37.3
|-
| 11 || 11 ||  align=left|[[Эндру Масгрэйв]] || align=left|{{GBR}} || 1:09:54.4 || +37.7	
|-
| 12 || 18 || align=left|[[Кэйсін Ёсіда]] || align=left|{{JPN}} || 1:09:59.0	 || +42.3
|-
| 13 || 24 || align=left|[[Ёнас Баўман]] || align=left|{{SUI}} ||  1:09:59.9 || +43.2
|-
| 14 || 6 ||  align=left|[[Марыс Маніфіка]] || align=left|{{FRA}} || 1:10:03.4 || +46.7
|-
| 15 || 27 || align=left|[[Аляксандр Аляксандравіч Бальшуноў|Аляксандр Бальшуноў]] || align=left|{{RUS}} || 1:10:12.7 || +56.0
|-
| 16 || 17 || align=left|[[Фларыян Ноц]] || align=left|{{GER}} || 1:10:14.4 || +57.7
|-
| 17 || 10 || align=left|[[Аляксандр Андрэевіч Бяссмертных|Аляксандр Бяссмертных]] || align=left|{{RUS}} || 1:10:25.4 || +1:08.7
|-
| 18 || 2 || align=left|[[Маці Хейкінен]] || align=left|{{FIN}} || 1:10:33.0 || +1:16.3
|-
| 19 || 21 || align=left|[[Лукас Бегль]] || align=left|{{GER}} ||  1:11:13.4 ||  +1:56.7
|-
| 20 || 13 ||  align=left|[[Кале Хальварсан]] || align=left|{{SWE}} ||  1:11:44.4 ||  +2:27.7	
|-
| 21 || 26 || align=left|[[Ёнас Доблер]] || align=left|{{GER}} || 1:11:51.4 || +2:34.7	
|-
| 22 || 15 || align=left|[[Енс Бурман]] || align=left|{{SWE}}  || 1:11:52.6 || +2:35.9
|-
| 23 || 16 || align=left|[[Даніэль Рыкардсан]] || align=left|{{SWE}} || 1:11:56.9 || +2:40.2	
|-
| 24 || 40 || align=left|[[Сяргей Мікалаевіч Далідовіч|Сяргей Далідовіч]] || align=left|{{BLR}} ||  1:12:49.2 ||  +3:32.5
|-
| 25 || 23 || align=left|[[Джэйсан Руэш]] || align=left|{{SUI}} ||  1:12:49.3 || +3:32.6
|-
| 26 || 12 ||  align=left|[[Жан-Марк Гаяр]] || align=left|{{FRA}} || 1:12:49.5 || +3:32.8
|-
| 27 || 37 || align=left|[[Себасцьяна Пелегрын]] || align=left|{{ITA}} || 1:12:50.6 || +3:33.9
|-
| 28 || 34 || align=left|[[Юрый Астапенка]] || align=left|{{BLR}} || 1:12:53.0 || +3:36.3
|-
| 29 || 53 ||  align=left|[[Сяргей Артуравіч Мікаелян|Сяргей Мікаелян]] || align=left|{{ARM}} || 1:12:53.7 || +3:37.0
|-
| 30 || 25 || align=left|[[Перту Хювярынен]] || align=left|{{FIN}} ||  1:12:57.1 || +3:40.4
|-
| 31 || 47 || align=left|[[Макс Гаўке]] || align=left|{{AUT}} || 1:12:57.5 ||  +3:40.8	
|-
| 32 || 19 || align=left|[[Клемент Парызэ]] || align=left|{{FRA}} ||  1:12:59.2 || +3:42.5
|-
| 33 || 38 || align=left|[[Ірынью Эстыў Алтымірас]] || align=left|{{AND}} || 1:12:59.3 || +3:42.6
|-
| 34 || 57 || align=left|[[Айвар Рэхемаа]] || align=left|{{EST}} || 1:13:05.3 || +3:48.6
|-
| 35 || 48 || align=left|[[Філіп Хельг]] || align=left|{{LIE}} || 1:13:27.8 || +4:11.1	
|-
| 36 || 45 || align=left|[[Карэл Там'ярв]] || align=left|{{EST}} || 1:13:33.5 ||  +4:16.8
|-
| 37 || 58 || align=left|[[Алжас Клімін]] || align=left|{{KAZ}} ||  1:13:51.9 ||  +4:35.2
|-
| 38 || 42 || align=left|[[Віле Ноўсіяйнен]] || align=left|{{FIN}} || 1:13:58.1 || +4:41.4
|-
| 39 || 43 || align=left|[[Сноры Эйнарсан]] || align=left|{{ISL}} || 1:14:10.6 || +4:53.9
|-
| 40 || 35 || align=left|[[Міхаіл Аляксеевіч Сямёнаў|Міхаіл Сямёнаў]] || align=left|{{BLR}} || 1:14:22.3 || +5:05.6
|-
| 41 || 29 || align=left|[[Паўл Канстанцін Пепенэ]] || align=left|{{ROU}} || 1:14:23.7 || +5:07.0	
|-
| 42 || 55 || align=left|[[Яўген Аляксандравіч Вялічка|Яўген Вялічка]] || align=left|{{KAZ}} ||  1:14:46.6 || +5:29.9
|-
| 43 || 52 || align=left|[[Петр Кноп]] || align=left|{{CZE}} || 1:14:47.9 || +5:31.2
|-
| 44 || 32 || align=left|[[Хіраюкі Міядзава]] || align=left|{{JPN}} || 1:14:58.2 || +5:41.5
|-
| 45 || 33 || align=left|[[Сержыа Рыёні]] || align=left|{{ITA}} || 1:15:03.6 || +5:46.9	
|-
| 46 || 44 || align=left|[[Віталь Пухкала]] || align=left|{{KAZ}} || 1:15:31.7 ||  +6:15.0
|-
| 47 || 28 || align=left|[[Кілік]] || align=left|{{CAN}} || 1:15:40.2 || +6:23.5	
|-
| 48 || 36 || align=left|[[Тэд Эліят]] || align=left|{{USA}} || 1:16:27.9 || +7:11.2	
|-
| 49 || 39 || align=left|[[Кайл Братруд]] || align=left|{{USA}} || 1:16:33.2 || +7:16.5
|-
| 50 || 54 ||  align=left|[[Аляксей Русланавіч Красоўскі|Аляксей Красоўскі]] || align=left|{{UKR}} || 1:17:01.3 || +7:44.6	
|-
| 51 || 56 || align=left|[[Ян Антолец]] || align=left|{{POL}} || 1:17:26.0 ||  +8:09.3
|-
| 52 || 46 || align=left|[[Алвар Ёханес Алеў]] || align=left|{{EST}} ||  1:17:40.8 ||  +8:24.1
|-
| 53 || 49 ||  align=left|[[Іманол Роха]] || align=left|{{ESP}} ||  1:17:42.5 || +8:25.8
|-
| 54 || 60 || align=left|[[Каарэл Каспер Кёргэ]] || align=left|{{EST}} || 1:17:42.8 || +8:26.1
|-
| 55 || 59 || align=left|[[Пуга Ёнсгар]] || align=left|{{CAN}} ||  1:17:56.9 || +8:40.2	
|-
| 56 || 65 || align=left|[[Даўлет Рахімбаеў]] || align=left|{{KAZ}} || 1:18:45.3 || +9:28.6
|-
| 57 || 30 || align=left|[[Ноа Хофман]] || align=left|{{USA}} ||  1:18:50.3 || +9:33.6	
|-
| 58 || 61 || align=left|[[Томас Х'ялмар Уэстгар]] || align=left|{{IRL}} ||  1:19:35.6 || +10:18.9	
|-
| 59 || 63 || align=left|[[Калум Сміт]] || align=left|{{GBR}} || LAP || 
|-
| 60 || 51 || align=left|[[Міраслаў Рыпл]] || align=left|{{CZE}} || LAP || 
|-
| 61 || 62 || align=left|[[Алег Елтухоўскі]] || align=left|{{UKR}} || LAP || 
|-
| 62 || 67 || align=left|[[Дзейвідас Клішавічус]] || align=left|{{LIT}} || LAP || 
|-
| 63 || 68 || align=left|[[Цібо Дэ Марэ]] || align=left|{{BEL}} || LAP ||
|-
| — || 66 || align=left|[[Лукас Якялюнас]] || align=left|{{LIT}} || DNF || 
|-
| — || 64 || align=left|[[Калум Уотсан]] || align=left|{{AUS}} || DNF || 
|-
| — || 50 || align=left|[[Эндру Янг]] || align=left|{{GBR}} || DNF || 
|-
| — || 22 || align=left|[[Дэван Кёрша]] || align=left|{{CAN}} || DNS || 
|-
| — || 41 || align=left|[[Бенджамін Лустгартэн]] || align=left|{{USA}} || DNS || 
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20170226132236/http://medias3.fis-ski.com/pdf/2017/CC/2224/2017CC2224RL.pdf Вынікі спаборніцтваў на сайце FIS]

[[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па лыжных відах спорту 2017]]</text>
      <sha1>jzgyyp3qiif1fkna2ci6v6t2475snr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрыванскае ханства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>448824</id>
    <revision>
      <id>5212531</id>
      <parentid>4830661</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>5212531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39160" sha1="nuhejlcn28mo8embmhvgd2ny2f38rs1" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва             = Эрыванскае ханства
|статус               = Ханства
|сцяг                 = Flag of Eriwan Khanate.JPG
|апісанне_сцяга       = &lt;small&gt;Ваенны сцяг Эрыванскага хана&lt;ref&gt;[[Музей гісторыі Азербайджана]], № 473&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|карта                = Khanate of Eriwan in 1809-1817.JPG 
|апісанне             = Ханства на карце ваенных дзеянняў у Закаўказскім краі з 1809 па 1817 год з межамі па Гюлістанскім мірным дагаворы. Тыфліс, 1902 год
|p1                   = Афшарыды
|flag_p1              =
|утворана           = [[1747]]
|ліквідавана        = [[1828]]
|s1                   = Расійская імперыя
|flag_s1              = Flag of Russia.svg
|сталіца              = [[Ерэван|Эрывань]]
|плошча              = каля 19 400 км²&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot;&gt;[http://www.iranica.com/articles/erevan-1 Encyclopædia Iranica: Erevan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120116060944/http://www.iranica.com/articles/erevan-1 |date=16 студзеня 2012 }}{{oq|en|Due to centuries of warfare, by 1804 Erevan’s population had been reduced to 6,000. It began to rise once again during the tenure of the last khan, and in 1827 it exceeded 20,000, with the Armenians forming barely twenty percent of the population. Following the Treaty of Torkamānčāy and the Armenian immigration from Persia and Turkey, the Armenian population rose to 40 percent of the total. The overall population, however, decreased to some 12,000, as the Persian forces and administration. emigrated. &lt;…&gt; The khanate covered an area of approximately 7,500 square miles. &lt;…&gt; Muslims (Persians, Turco-Mongols, Kurds) made up 80 percent of the population and were either sedentary, semi-sedentary, or nomadic. Christians (all Armenians) constituted the remaining 20 percent of the population and lived in Erevan or the villages. The Armenians dominated the various professions and trade in the area and were of great economic significance to the Persian administration.}}&lt;/ref&gt;
|насельніцтва           = 110 120 (1826)&lt;ref name=&quot;Bournoutian&quot;/&gt;: [[Цюркскія плямёны]]&lt;ref&gt;''Muriel Atkin''. Russia and Iran, 1780—1828. University of Minnesota Press, 1980. ISBN 0-8166-0924-1, 9780816609246. P.11 {{oq|en|The population of the Muslim-ruled area may have been in the vicinity of 80,000 families representing diverse ethnic and religious groups. Yerevan was the most populous, with well in excess of 100,000 Muslim and Armenian inhabitants, while Baku and Talesh were the least populous. Baku’s small population was related in part to the khanate’s small geographic size—it was virtually a city-state— and Talesh was a remote area with few attractions. The largest group of east Caucasians were Muslims belonging to Turcoman tribes, but this was not a homogeneous group.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга:Шнирельман: Войны памяти|248—249}}{{oq|ru|В указе русско-иранские мирные договоры 1813 и 1828 гг. объявлялись началом «расчленения азербайджанского народа, переделом наших исторических земель» (речь идёт о периоде, когда восточнокавказские тюрки еще и не думали о том, чтобы становиться «азербайджанским народом» и даже не знали этого термина. — В. Ш.).}}&lt;/ref&gt; ([[азербайджанцы]]&lt;ref name=&quot;Kazemzadeh&quot;/&gt;), [[армяне]], [[курды]], [[персы]]
|нацыянальны склад = [[армяне]], [[курды]], [[персы]]
|форма_кіравання     = [[Абсалютная манархія]]
|дадатковы_параметр1    = Тытул кіраўніка
|змесціва_параметру1       = [[Хан (тытул)|Хан]]
|рэлігія = [[іслам]] ([[шыіты|шыізм]], [[суніты|сунізм]]), [[хрысціянства]] ([[Армянская апостальская царква|ААЦ]])
}}
{{Гісторыя Арменіі|states}}
'''Эрыванскае ханства''' — феадальнае валоданне, што ўтварылася ў 1747 годзе на часткі тэрыторыі [[беглербег]]ства [[Чухур-Саад]] пасля смерці [[Надзір-шах|Надзір-шаха Афшора]] і падзення яго дзяржавы&lt;ref&gt;Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв. — Л., 1949. — С. 74.: {{oq|ru|В Ереванской (Чухур-Са'дской) области (вилайете) большая часть территории составляла земли дивана и находилась под непосредственным управлением местного беглербега. После смерти Надир-шаха беглербегство стало наследственным и превратилось в полунезависимое ханство.}}&lt;/ref&gt;. Ханства размяшчалася на тэрыторыях гістарычнай [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]]&lt;ref name=&quot;СИЭ&quot;&gt;Советская историческая энциклопедия. Статья: Ереванское ханство&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БЭС&quot;&gt;Большой энциклопедический словарь. Статья: Ереванское ханство&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ЭС2009&quot;&gt;Энциклопедический словарь (2009). Статья: Ереванское ханство&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИраникаЕреван&quot;&gt;Энциклопедия Ираника. Статья: [http://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1#ii Erevan]. {{oq|en|Like all of eastern Armenia, Erevan remained a bone of contention between the Ottomans and the Persians for many decades. &lt;br /&gt;... &lt;br /&gt;Finally in 1639, as a result of the Treaty of Zohāb, eastern Armenia, including Erevan, fell into the Persian zone. &lt;br /&gt;... &lt;br /&gt;Made the center of their rule in Eastern Armenia by the Persians in the sixteenth century, Erevan has remained the capital of Eastern Armenia ever since.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БурнутянЕреван&quot;&gt;George Boumoutian «''A Concise History of the Armenian People''», стр. 214: {{oq|en|Nader removed a number of Turkic tribes from eastern Armenia, especially Karabagh, and divided the region into four khanates: Yerevan, Nakhichevan, Ganja, and Karabagh}} стр. 240: {{oq|en|By controlling Karabagh and Ganja, Russia became master of half of eastern Armenia. &lt;br /&gt;... &lt;br /&gt;Rather, in the wake of Russia’s wresting of one half of eastern Armenia, the Russian Armenian leadership’s main concern was liberating the other half, that is, the khanates of Nakhichevan and Yerevan, which included Ejmiatsin, the religious focal point for many Russian Armenians.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chatty&quot;&gt;Dawn Chatty «''[http://books.google.am/books?id=cefhBwMRTDIC&amp;pg=PA138&amp;dq=khanate+%22eastern+armenia%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=in2QU6yBMazH7Ab7roCQBQ&amp;ved=0CFYQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=%22eastern%20armenia%22&amp;f=false Displacement and Dispossession in the Modern Middle East]''», стр. 138&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charlotte&quot;&gt;Charlotte Mathilde Louise Hille «''[http://books.google.am/books?id=yxFP6K8iZzQC&amp;pg=PA64&amp;dq=khanate+%22eastern+armenia%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=in2QU6yBMazH7Ab7roCQBQ&amp;ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=%22eastern%20armenia%22&amp;f=false State Building and Conflict Resolution in the Caucasus]''», стр. 64&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак= The Modern Encyclopedia of Russian and Soviet History|арыгінал= |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Academic International Press |год=1994 |volume= 10|pages= |columns= |allpages= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}{{oq|en|EREVAN KHANATE, A khanate founded on the territory of eastern Armenia in 1604.}}&lt;/ref&gt;. Сёння былая тэрыторыя ханства падзелена паміж сучаснай Рэспублікай Арменія і турэцкім ілам [[Ыйдыр (правінцыя)|Ыйдыр]].

У 1604 годзе Эрывань быў адваяваны ў [[Асманская імперыя|туркаў-асманаў]] [[Іран|персідскім]]&lt;ref&gt;{{britannica-link|447|Abbas I (Safavid shah of Persia)}}&lt;/ref&gt; шахам [[Абас I Вялікі|Абасам I]]&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot; /&gt;&lt;ref name=ESBE&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эривань}}&lt;/ref&gt;. Шах высяліў з горада ўсіх жыхароў, як хрысціянаў і іўдзеяў, так і мусульманаў&lt;ref&gt;Relation des grandes guerres et victories obtenues par le roy de Perse Shah Abbas contre les epmereurs de Turquie, Mahomet et Achmet son fils. Par le P. Fr. Anthoine de Gouvea, traduit de l’original portuguais, Rouen, 1646, pp. 225.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.armenianhouse.org/davrizhetsi/history-ru/chapter1_6.html#4 Аракел Даврижеци. Книга историй]&lt;/ref&gt;. Сярод дэпартаваных з Усходняй Арменіі, пераважную большасць складалі [[армяне]], лік якіх на момант высялення складаў звыш 250,000 чалавек&lt;ref name=&quot;Bournoutian Hovannisian&quot;&gt;[[Джордж Бурнуцян]]. Раздел «Eastern Armenia from the Seventeenth Century to Russian Annexation» в книге «The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century». Пад рэдакцыяй [[Рычард Аванісян|Р. Аванісяна]]. Стр. 96: {{oq|en|By the end of the eighteenth century, the Armenian population of the territory had shrunk considerably. Centuries of warfare and invasions combined with the tyranny of local khans had forced the emigration of the Armenians. It is probable the '''until the seventeenth century, the Armenians still maintained a majority in Eastern Armenia''', but the forced relocation of some 250,000 Armenians by Shah Abbas and the numerous exoduses described in this chapter had reduced the Armenian population considerably.}}&lt;/ref&gt;.

Пасля зацверджання ў рэгіёне ўлады дынастыі [[Сефевіды|Сефевідаў]] горад стаў цэнтрам [[беглербег]]ства. Першым [[беглербег]]ам быў прызначаны палкаводзец Аміргунэ-хан (1604—1628)&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{з|БСЭ|загаловак=Ереванское ханство}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці [[Надзір-шах]]а (1747) пасада кіраўніка (з тытулам хана) стала спадчыннай&lt;ref name=bse/&gt;. Ханства было анексавана [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] па завяршэнні [[Руска-персідская вайна (1826—1828)|руска-персідскай вайны]] 1826—1828 гадоў і аб'яднана з [[Нахічэванскае ханства|Нахічэванскім ханствам]] у адзіную [[Армянская вобласць|Армянскую вобласць]], стаўшы цэнтрам прыцягнення для [[армяне|армянскай]] [[іміграцыя|іміграцыі]].

== Насельніцтва ==
{{Гл. таксама|Вялікі сургун}}
З прыходам да ўлады дынастыі [[Сефевіды|Сефевідаў]], увесь Іран і іншыя краіны, непасрэдна падначаленыя [[кызылбашы|кызылбашам]], былі падзелены на [[Улька, вобласць|улькі]] (феадальныя надзелы) паміж кіраўнікамі тых ці іншых плямён. У той жа час, шырокія тэрыторыі перадаваліся ў карыстанне ваярам з гэтых плямён. З такіх тэрыторый старое насельніцтва, зазвычай, выганялася. Так адбывалася, у прыватнасці, у Арменіі&lt;ref name=&quot;История Востока 3&quot;&gt;История Востока. В 6 томах. Том 3. Восток на рубеже средневековья и нового времени. XVI-XVIII вв. Глава 5. Государство Сефевидов в XVI — начале XVIII в.: {{oq|ru|Исмаил так и не преуспел в своих попытках ослабить власть кызыл-башских эмиров, которые безраздельно господствовали в Сефевидском государстве. По сути дела, весь Иран и прочие страны, непосредственно подчиненные кызылбашам, были разделены между главами тех или иных «племен» на владения улька. Кроме того, обширные территории передавались в пользование воинам, членам* этих «племен». С таких территорий старое население, как правило, изгонялось. Так происходило в Армении и некоторых других областях.}}&lt;/ref&gt;. Так у XVI стагоддзі ў Ерэванскую вобласць былі паселены часткі цюркскіх кызылбашскіх плямён устаджлу, алпаут і байт, пры шаху [[Абас I Вялікі|Абасе I]] былі паселены таксама плямёны ахча-кайюнлу хаджар; яшчэ раней тут зацвердзіліся курдскія плямёны чамішкізек, хнуслу і пазукі&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Петрушевский И. П.|загаловак = Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв |месца = Л.|год= 1949 |старонкі = 74}}&lt;/ref&gt;. Паміж 1600—1810 гадамі адбываецца масавае перасяленне мусульманаў з [[Персія|Персіі]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] ва [[Усходняя Арменія|Усходнюю Арменію]]. Усяго ва Усходнюю Арменію было пераселена парадку 90 000 [[мусульмане|мусульман]], у тым ліку 54000 цюркаў, 25 000 курдаў і 10 000 персаў&lt;ref name=&quot;Bournoutian&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = George  A.  Bournoutian. |загаловак= The  Population  of  Persian  Armenia Prior  to  and Immediately  Following its  Annexation  to  the  Russian Empire: 1826-1832 |мова= en |выданне= Conference  on &quot;NATIONALISM  AND  SOCIAL  CHANGE  IN  TRANSCAUCASIN&quot; |год= 1980 |нумар= 91|старонкі = 12}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на войны, уварванні і перасяленні, армяне, цалкам імавернае, аж да XVII стагоддзя, усё яшчэ складалі большасць насельніцтва [[Усходняя Арменія|Усходняй Арменіі]], аднак гвалтоўнае перасяленне парадку 250 000 армян персідскім шахам [[Абас I Вялікі|Абасам I]] рэзка скараціла армянскае насельніцтва рэгіёна&lt;ref name=&quot;Пути развития&quot;&gt;{{кніга |аўтар  =  А. Новосельцев, В. Пашуто, Л. Черепнин. |загаловак= Пути развития феодализма |спасылка =  |адказны =  |месца  = М. |выдавецтва= Наука |год= 1972 |старонкі= 47}}:{{oq|ru|А затем началось сельджукское нашествие. Оно нанесло первый катастрофический удар по армянскому этносу. Часть Васпуракана, Гохтн, и, наконец, Сюник стали объектом захвата сельджуков в первую очередь. В результате резкой и достаточно фанатичной политики сельджукских владык, в политических целях принявших ислам и ставших его очередным „оплотом“, армянское население вынуждено было покидать родную землю и эмигрировать на север в пределы Грузии и особенно в Киликию.&lt;br /&gt;Сражение при Манцикерте (Маназкерте) привело к окончательной потере Армении Византией. Теперь центрами армянской политической и культурной жизни стали Киликия и Албания. Эта последняя в XII—XIII вв. была тесно связана с Грузией и порой от неё зависела. В последующие века процесс этнических изменений продолжался, пока «метс сюргюн» («великое изгнание») — армяно-тюркское) Аббаса I в начале XVII в. не привело к резкому сокращению армянского населения Восточной Армении.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bournoutian Hovannisian&quot; /&gt;. У выніку войн, што доўжыліся стагоддзямі, да 1804 года насельніцтва горада [[Эрывань|Эрывані]] скарацілася да 6 000. Яно зноў пачало павялічвацца пры апошнім хане, і ў 1827 перавысіла 20 000. У выніку шматвяковых [[Гістарычныя міграцыі армянскага насельніцтва|выгнанняў і эміграцый]] [[армяне]] складалі толькі 20 % насельніцтва горада&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot; /&gt;. Этнічны склад насельніцтва ўсяго ханства да падпісання [[Туркманчайскі мірны дагавор|мірнага дагавора паміж Расіяй і Персіяй (1828)]] складалі мусульмане ([[персы]], [[азербайджанцы]], [[курды]]) і [[армяне]]&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kazemzadeh&quot;&gt;Firuz Kazemzadeh. Reviewed Work(s): Eastern Armenia in the Last Decades of Persian Rule, 1807—1828 by George A. Bournoutian. International Journal of Middle East Studies, Vol. 16, No. 4. (Nov., 1984), pp. 566—567. {{oq|en|The land was mountainous and dry, the population of about 100,000 was roughly 80 percent Muslim (Persian, Azeri, and Kurdish) and 20 percent Christian (Armenian).}}&lt;/ref&gt;.

У 1779 годзе, падчас свайго паходу на Эрывань, цар Грузіі [[Іраклій II]] перасяліў у Грузію частку армянскага насельніцтва Эрыванскага ханства&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Н. М. Кортуа |частка= |спасылка частка= |загаловак=Русско-грузинские взаимоотношения во второй половине XVIII века |арыгінал= |спасылка= |адказны= |выданне= |месца= |выдавецтва=Издат. Тбилисского Унив. |год= 1989|том= |старонкі=133 |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

У 1795 годзе, аселае насельніцтва Эрыванскага ханства складала 122 000 чалавек, з якіх 90 000 (73,7%) армян і 30 000 (24,6%) цюркаў. Апроч аселага насельніцтва, было гэтак жа качавое насельніцтва, што складалася з цюркаў і курдаў, а гэтак жа персідскія салдаты, якія праходзілі тут вайсковую службу.

У 1795—1826 гадах, пачынаецца новая хваля антыармянскіх рэпрэсій, якая прывяла да ўцёкаў 70 000 армян, большасць з якіх беглі ў Расію, меншая ж частка — каля 20 000, беглі ў Грузію&lt;ref name=&quot;Politics of Demography&quot;&gt;Джордж Бурнуцян. «[http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/sas/bour2.html#N_13_ The Politics of Demography: Misuse of Sources on the Armenian Population of Mountainous Karabakh] {{Архівавана|url=https://wayback.archive-it.org/all/20100819161838/http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/sas/bour2.html#N_13_ |date=19 жніўня 2010 }}»: {{oq|en|All documents relating to the Armenian immigration make it clear that Russia, for political, military, and economic reasons, strongly encouraged the Armenians to settle in the newly-established Armenian province, especially the region of Erevan, which between 1795 and 1827 had lost some 20,000 Armenians who had immigrated to Georgia.}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта ў 1831 годзе, праз 3 гады пасля далучэння вобласці да Расіі, тут жыло яшчэ 20 100 армян-старажылаў&lt;ref name=&quot;Волкова&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Н. Г. Волкова |частка= |спасылка частка= |загаловак=Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. |арыгінал= |спасылка= |адказны= Отв. ред. В. К. Гарданов|выданне=Кавказский этнографический сборник  |месца= |выдавецтва=Наука |год=1969 |том=IV |старонкі=8 |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

У выніку гэтых антыармянскіх рэпрэсій, у 1826 годзе насельніцтва Эрыванскага ханства складала ўжо ўсяго 110 120 чалавек і складалася з 31 588 аселых і паўаселых і 23 222 качавых азербайджанцаў (каля 10 000 сем'яў), 25 237 курдаў (5 223 сем'яў), 10 000 персаў (вайсковая эліта) і 20 073 армян (3 498 сем'яў). Каля 90 000 чалавек былі мусульманамі&lt;ref name=&quot;Bournoutian2&quot;&gt;{{артыкул
 |аўтар         = George  A.  Bournoutian.
 |загаловак      = The  Population  of  Persian  Armenia Prior  to  and Immediately  Following its  Annexation  to  the  Russian Empire: 1826-1832
 |мова          = en
 |выданне       = Conference  on &quot;NATIONALISM  AND  SOCIAL  CHANGE  IN  TRANSCAUCASIN'
 |год           = 1980
 |нумар         = 91
 |старонкі      = 12
}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:Khanates of the Caucasus in the 18th-19th centuries.png|thumb|200px|left|[[Азербайджанскія ханствы|Ханствы]] [[Закаўказзе|Закаўказзя]] і [[Іранскі Азербайджан|Іранскага Азербайджана]], XVIII — пачатак XIX стст&lt;ref&gt;Muriel Atkin, Russia and Iran, 1780—1828. 2nd. ed. Minneapolis: University of Minnesota Press Press, 2008, ISBN 0-521-58336-5 {{oq|en|In Safavi times, Azerbaijan was applied to all the muslim-ruled khanates of the eastern Caucasian as well as to the area south of the Araz River as fas as the Qezel Uzan River, the latter region being approximately the same as the modern Iranian ostans of East and West Azerbaijan.}}&lt;/ref&gt;.]]

Сталіцай вобласці была горад-крэпасць [[Ерэван|Эрывань]]. Крэпасць пабудавана ў 1582—1583 гадах пры асманах, якія захапілі рэгіён у 1554 годзе&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot; /&gt;.

Эрывань была заваявана [[Сефевіды|Сефевідамі]] ў [[Асманская імперыя|туркаў-асманаў]] у 1604 годзе ў кіраванне шаха [[Абас I Вялікі|Абаса Вялікага]], які прызначыў першым [[беклербек]]ам Эрывані свайго набліжанага [[Амір Гуна-хан Хаджар|Аміргунэ-хана]]. З падзеннем дзяржавы Сефевідаў Эрывань была зноў занята туркамі, і па [[Руска-турэцкі дагавор, 1724|руска-турэцкага дагавору]] 1724 года&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article098302.html Русско-турецкий договор 1724 в БСЭ]&lt;/ref&gt;. [[Пётр I]] прызнаў [[Асманская імперыя|турэцкі]] [[пратэктарат]] над ханствам&lt;ref&gt;{{Кругосвет|title=Русско-персидские войны}}&lt;/ref&gt;. Аднак ужо ў 1731 персідскія войскі пад камандаваннем [[Надзір-шах]]а зноў адваявалі ў туркаў гэтыя землі. Пасля забойства Надзір-шаха ў 1747 годзе і ўнутраных закалот у [[Іран]]е, насталых пры слабой [[Зенды|Зендскай]] дынастыі, Эрыванскае ханства, як паказвае амерыканскі гісторык [[Тадэвуш Свентахоўскі]], разам з іншымі [[Азербайджанскія ханствы|ханствамі Закаўказзя і Азербайджана]] ўступіла ў паўвекавы перыяд фактычнай незалежнасці, пры намінальнай уладзе Зендаў&lt;ref&gt;Tadeusz Swietochowski. Russian Azerbaijan, 1905—1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. — Cambridge, UK, Cambridge University Press, 2004. — P.2. {{oq|en|In 1747 Nadir Shah, the strong ruler who had established his hold over Persia eleven years earlier, was assassinated in a palace coup, and his empire fell into chaos and anarchy. These circumstances effectively terminated the suzerainty of Persia over Azerbaijan, where local centers of power emerged in the form of indigenous principalities, independent or virtually so, inasmuch as some maintained tenuous links to Persia’s weak Zand dynasty. Thus began a half-century-long period of Azerbaijani independence, albeit in a condition of deep political fragmentation and internal warfare. Most of the principalities were organized as khanates, small replicas of the Persian monarchy, including Karabagh, Sheki, Ganja, Baku, Derbent, Kuba, Nakhichevan, Talysh, and Erivan in northern Azerbaijan and Tabriz, Urmi, Ardabil, Khoi, Maku, Maragin, and Karadagh in its southern part.}}&lt;/ref&gt;. Правіцелі Эрыванскага ханства прыналежалі да цюркскага племя [[каджары, народ|каджараў]], паселенаму ў рэгіёне ў пачатку XV стагоддзя [[Тамерлан]]ам, гэтак жа як і кіруючая ў Іране дынастыя [[Каджары, дынастыя|Каджараў]]&lt;ref&gt;Аббас-Кули-Ага Бакиханов. [http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/frametext5.htm Гюлистан-и Ирам («История восточной части Кавказа»).] — Баку, 1991. — С.172. {{oq|ru|Часть каджаров некогда переселилась в [[Анатолія|Анатолию]] и [[Сірыя|Сирию]]. Эмир Теймур (Тамерлан) переселил 50 тысяч семейств каджаров в Кавказский край и поселил их в Эриване, Гандже и Карабаге, где они в течение времени еще более умножились. Многие из этих каджаров при сефевидских шахах были государственными деятелями и управляли Арменией и Ширваном. Это от них произошли эриванские и ганджинские ханы.}} На прыналежнасць да каджараў апошняга кіраўніка Эрыванскага ханства, Хусейна Кулі-хана, паказвае таксама Дж. Бурнуцян ([http://www.iranica.com/articles/hosaynqoli-khan-sardar-e-iravani Encyclopædia Iranica: Ḥosaynqoli Khan Sardār-E Iravāni] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110407152046/http://www.iranica.com/articles/hosaynqoli-khan-sardar-e-iravani |date=7 красавіка 2011 }} {{ref-en}}).&lt;/ref&gt;.

З пачатку XVIII стагоддзя армяне Эрыванскага ханства вядуць барацьбу за нацыянальнае вызваленне&lt;ref name=bse/&gt;.  гэтым змаганні яны былі падтрыманы грузінскім царом [[Вахтанг VI|Вахтангам VI]], а таксама насельніцтвам [[Гянджа|Гянджы]]. Армянскія паўстанцы актыўна бралі ўдзел у змаганні [[мелік]]стваў [[Сюнік]]а і [[Нагорны Карабах|Карабаха]] (1724—1728) супраць турэцкай улады, а таксама ў руска-іранскіх войнах 1804—1813, 1826—1828 на боку Расіі&lt;ref name=bse /&gt;.

Падчас першай руска-персідскай вайны Эрыванскую крэпасць двойчы абложвалі рускія (у 1804 годзе [[Павел Дзмітрыевіч Цыцыянаў|Цыцыянаў]] і ў 1808 [[Іван Васільевіч Гудовіч|Гудовіч]]), і абодва разы беспаспяхова; па [[Гюлістанскі мірны дагавор|Гюлістанскаму мірнаму дагавору]] [[Расійская імперыя|Расія]] прызнала ханства «ў здзейсненай уладзе» [[Каджары, дынастыя|Персіі]]&lt;ref name=&quot;Гюлистан&quot;&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/ruper1813.html Гюлистанский мирный договор]&lt;/ref&gt;. 5 кастрычніка 1827 года Эрывань была ўзята генералам [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевічам]], што атрымаў за гэта тытул графа Эрыванскага. 10 лютага 1828 года па [[Туркманчайскі мірны дагавор|Туркманчайскага мірнага дагавора]] персідскі шах перадаваў ханства «ў поўную ўласнасць» [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]&lt;ref name=&quot;ДОговор&quot;&gt;[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/turkman.htm Туркманчайский мирный договор]&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 1828 з тэрыторый Эрыванскага і [[Нахічэванскае ханства|Нахічэванскага]] ханстваў была ўтворана [[Армянская вобласць]], куды было дазволена перасяляцца армянам з Ірана і Турцыі, частка з якіх гэтым дазволам скарысталася і пры заступніцтве ўрадоўцаў царскай Расіі перайшлі на тэрыторыю наватворнай вобласці&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/piks3/3_4_v3.htm А.Грибоедов. Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области. 1928 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;И. К. Ениколопов. Грибоедов и Восток. — Ереван, 1954.&lt;/ref&gt;.

== Помнікі гісторыі і культуры ==

=== Архітэктура ===
У перыяд дынастыі [[Каджары, дынастыя|Каджараў]] Эрывань была вельмі багатая. Горад ахапляў плошчу больш, чым адну квадратную мілю, і яго наваколле і сады пакрывала прыблізна 18 міль. Гарадскія і архітэктурныя ўзоры ў Эрывані паўтаралі агульныя схемы і праекты блізкаўсходніх гарадоў таго перыяду. У горадзе знаходзіліся больш за 1700 будынкаў, 850 крам, 8-9 мячэцяў, 7 цэркваў, 10 лазняў, 7 вялікіх караван-сараяў, 5 плошчаў (майданаў), 2 кірмашы і 2 школы-[[медрэсэ]]&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot; /&gt;. Гісторык XVIII стагоддзя [[Сімяон Ерэванцы]] апісвае&lt;ref name=&quot;АСЭ,10,372&quot;&gt;{{артыкул| аўтар= | загаловак=Симеон Ереванци| арыгінал= | спасылка=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/372| аўтар выдання= | выданне=Армянская советская энциклопедия | тып= | месца=Ер. | выдавецтва= | год=1984|выпуск= |том=10|нумар= | старонкі=372}}&lt;/ref&gt; 21 армянскіх цэркваў і манастыроў Эрыванскага ханства&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Erevanci/frametext10.htm Симеон Ереванци. Джамбр. Памятная книга, зерцало и сборник всех обстоятельств Святого престола Эчмиадзина и окрестных монастырей. Изд. восточной литературы. М. 1958]&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+ 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:S. Astvatsatsin Church 1695 Kanaker.jpg|center|265px]] 
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Zoravor S Astvacacin 2015 sep pic 42.JPG|center|235px]] 
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Почтовая карточкаЭривань1917.jpg|center|250px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Bluemosqueyerev.jpg|center|250px]]
  |-
 | align=&quot;center&quot; |Царква Аствацацын у Ерэване, XVII стагоддзе
 |
 | align=&quot;center&quot; |Царква Заравор ([[Багародзіца|Святой Багародзіцы]]) у [[Ерэван]]е, XVII стагоддзе 
 |
 | align=&quot;center&quot; |[[:en:Abbas Mirza Mosque, Yerevan|Ханская мячэць]] 1810-ых гадоў у [[Ерэван|Эрывані]] на паштоўцы Расійскай імперыі
 |
 | align=&quot;center&quot; |[[Блакітная мячэць, Ерэван|Блакітная мячэць]] у [[Ерэван]]е, 1764—1768 гады. Пабудавана ў гады кіравання Хусейн Алі-хана Каджара

 |
|}

=== Эрыванская крэпасць ===

Эрыванская крэпасць была пабудавана асманамі, а менавіта губернатарам Фархад-пашай у 1582—1583 гадах і стала грунтам абароны супраць нападаў Сефевідаў. Крэпасць некалькі разоў пераходзіла ў рукі персаў і назад. У [[1604]] годзе захоплена шахам Абасам, але потым вернута пад кантроль асманаў. У [[1635]] годзе яна зноў была захоплена сефевідамі. Канчаткова кантроль Персіі замацаваўся ў 1639 годзе з падпісаннем дагавора&lt;ref name=&quot;iranica-erevan&quot; /&gt;.

Уваход і выхад з крэпасці ўжыццяўлялася праз тры магутныя прыгонныя вароты: «Тэбрызскія» з паўднёвага боку, «Мейданскія» з паўночнага боку, і «Кёрпю», якія выводзілі проста на мост. Над кожнымі варотамі вывешваўся сцяг.

=== Ханскі палац ===
{{main|Палац сардара}}
Ханскі палац быў пабудаваны адначасна з крэпасцю і знаходзіўся ў ёй. У 1605—1625 гадах на загад кіраўнікі Эрывані Аміргунэ-хана Каджара палац быў перабудаваны. У 1760—1770 гадах на загад кіраўніка Эрывані [[Гусейн Алі-хан]]а была праведзена перабудова палаца. У 1791-ым годзе на загад сына Гусейн Алі-хана [[Мухамед-хан]]а да палацавага комплексу былі дабудаваны люстраная зала і летняя рэзідэнцыя.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+ 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Serdar's Palace near Erivan.jpg|center|280px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:The Hall of Mirrors in the Palace of the Sardar.jpg|center|250px]]
  |-
 | align=&quot;center&quot; |Сардарскі палац каля Эрывані. Паштоўка імперскага часу
 |
 | align=&quot;center&quot; |Люстэркавая зала палаца. Рыс. [[Рыгор Рыгоравіч Гагарын|Р. Гагарына]]
 |
|}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Ірана]]
[[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Арменіі]]
[[Катэгорыя:1747 год у Азіі]]
[[Катэгорыя:Ханствы]]</text>
      <sha1>nuhejlcn28mo8embmhvgd2ny2f38rs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Льюіс Генры Морган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454329</id>
    <revision>
      <id>5212629</id>
      <parentid>5178120</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16099" sha1="7ljnqpltcuzdg5a254zwa5q9hbjney7" xml:space="preserve">{{Вучоны 
| Імя                  = Льюіс Генры Морган
| Арыгінал імя       = ''Lewis Henry Morgan''
| Фота                 = Lewishenrymorgan.jpg
| Шырыня               = 220px
| Подпіс              = 
| Дата нараджэння        = 
| Навуковая сфера        = [[Антрапалогія]]
| Месца працы         = прыватны [[адвакат]]
| Альма-матэр          = 
| Навуковы кіраўнік = 
| Знакамітыя вучні   = 
| Вядомы як         = Пачынальнік [[эвалюцыянізм|эвалюцыйнага вучэння]] ў [[Грамадскія навукі|грамадскіх навуках]]
| Узнагароды і прэміі     = чалец [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]
| Сайт                 = 
}}
{{цёзкі2|Морган}}
'''Лью́іс Ге́нры Мо́рган''' ({{lang-en|Lewis Henry Morgan}}; {{ДН|21|11|1818}} — {{ДС|17|12|1881}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[антрапалогія|антраполаг]], адзін з пачынальнікаў [[эвалюцыянізм|эвалюцыйнага вучэння]] ў [[Грамадскія навукі|грамадскіх навуках]], гісторык [[сям'я|сям'і]], грамадскі дзеяч.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся каля паселішча [[:en:Aurora, Cayuga County, New York|Аўрора ў графства Каюга]], [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]], у [[сям'я|сям'і]] нашчадкаў [[Валійцы|валійскіх]] перасяленцаў, якія прыбылі ў [[Новы Свет]] у [[1640]] г.

У [[1840]] г. скончыў [[:en:Union College|Юніян Каледж]], пасля чаго пераехаў у [[Рочэстэр (Нью-Ёрк)|Рочэстэр]], дзе працаваў [[адвакат]]ам. Дзякуючы ўдалым інвестыцыям у горную прамысловасць і чыгунку стаў заможным. У [[1851]] г. ажаніўся з кузінай Мэры Элізабэт Сціл, ад якой меў трох дзяцей. У [[1861]] - [[1868]] гг. працаваў у заканадаўчай асамблее штата Нью-Ёрк. У [[1868]] - [[1869]] гг. прадстаўляў штат Нью-Ёрк у [[Сенат ЗША|сенаце]]. Імкнуўся атрымаць пасаду ў [[:en:Bureau of Indian Affairs|Бюро па справах індзейцаў]], але няўдала.

Публікаваўся з [[1841]] г. Яшчэ ў студэнцкія гады зацікавіўся культурай амерыканскіх [[індзейцы|індзейцаў]]. Уваходзіў у склад юнацкай арганізацыі Вялікі Ордэн Іракезаў. У [[1846]] г. быў прыняты ў племя [[сенека]] і стаў сапраўдным чальцом [[Іракезы|лігі іракезаў]]. У [[1851]] г. апублікаваў змястоўную навуковую працу &quot;Ліга Хо-дэ-на-саў-ні або іракезаў&quot;. Падчас назіранняў за сенека і [[аджыбвэ]] зацікавіўся сістэмай сваяцтва. Паколькі ў аджыбвэ яна нагадвала сістэмы, распаўсюджаныя ў [[Азія|Азіі]], палічыў гэта доказам азіяцкага паходжання індзейцаў. Як грамадскі дзеяч, выступаў за карэктыроўку палітыкі [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] карэннага насельніцтва, якую праводзіў прэзідэнт [[Уліс Сімсан Грант]].

Як даследчык, цікавіўся [[эвалюцыянізм]]ам. Падчас вандроўкі ў [[Еўропа|Еўропу]] ў [[1871]] - [[1872]] гг. сустракаўся з [[Чарльз Роберт Дарвін|Чарльзам Дарвінам]] і [[Джон Лобак|Джонам Лобакам]]. У [[1877]] г. апублікаваў сваю найбольш знакамітую працу &quot;Старажытнае грамадства&quot;. У ёй выклаў [[тэорыя|тэорыю]] ранняй сацыяльнай [[гісторыя|гісторыі]] чалавецтва, удасканаліў тэорыі паходжання сям'і і [[матрыярхат]]а.

Памёр у Рочэстэры ў нядаўна заснаванай ім [[Бібліятэка|бібліятэцы]]. Значную частку спадчыны ахвяраваў мясцоваму [[універсітэт|ўніверсітэту]].

== Мадэль эвалюцыі грамадства ==
Асноўныя думкі пра развіццё ранняга грамадства выклаў у працы &quot;Старажытнае грамадства&quot; ([[1877]] г.).

Падобна іншым [[эвалюцыянізм|эвалюцыяністам]] яго часу, лічыў, што кожнае грамадства праходзіць праз прынцыпова падобныя ступені развіцця, хаця і з рознымі тэмпамі. Назвы ступеняў развіцця запазычыў у [[Джон Лобак|Джона Лобака]]: дзікасць, варварства і цывілізацыя. Агульная схема ранняга развіцця грамадства Г. Л. Моргана выглядае наступным чынам:
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''Ступені развіцця'''
|'''Асаблівасці'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; |III. Цывілізацыя
|Узнікненне [[пісьмо|пісьма]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |II. Варварства
|Вышэйшае
|Здабыча [[жалеза]]
|-
|Сярэдняе
|Раннія [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля]]
|-
|Ніжэйшае
|[[Кераміка]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |I. Дзікасць
|Вышэйшая прыступка
|[[Лук]] і [[страла|стрэлы]]
|-
|Сярэдняя прыступка
|[[Рыбалоўства]], карыстанне [[Агонь|агнём]]
|-
|Ніжэйшая прыступка
|[[Збіральніцтва]]
|}

На стадыі дзікасці ў занятках людзей панавалі паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва, адсутнічала прыватная ўласнасць, існавала роўнасць. На стадыі варварства з’яўляюцца земляробства і жывёлагадоўля, узнікаюць прыватная ўласнасць і сацыяльная іерархія. Трэцяя стадыя — цывілізацыя — характарызуецца ўзнікненнем дзяржавы, класавага грамадства, гарадоў, пісьменнасці і г. д.

Прагрэс сацыяльнага развіцця залежыць ад падвышэння інтэлектуальных здольнасцяў, уплыву вонкавага [[прырода|прыроднага]] і [[культура|культурнага]] асяроддзя. Сацыяльнае развіццё адлюстроўвалася ў зменах сваяцкіх і [[сям'я|сямейных]] адносінаў, што вызначалі маёмасныя і прававыя ўзаемаадносіны і паляпшэнне тэхнічнага ўзроўню.

У сваёй асноўнай працы «Старажытнае грамадства» Морган даказаў, што найбольш ранняй формай аб’яднання людзей быў мацярынскі род. Да гэтага панавала тэорыя, паводле якой асноўнай ячэйкай чалавечага грамадства была патрыярхальная сям’я, заснаваная на прыватнай уласнасці і ўладзе бацькі.

У адрознені ад папярэднікаў, супрацьпастаўляў род і сям'ю. Род меў універсальны характар, папярэднічаў сям'і як сацыяльнай адзінке грамадства. Сям'я ўзнікла пасля даўгатэрміновага перыяда праміскуітэту дзякуючы старанням жанчын і прайшла наступную эвалюцыю:

* Кроўнасваяцкая (паміж кроўнымі сваякамі)
* Пуналуальная (ад гавайскага звычая ''пуналуа'', які Л. Г. Морган тлумачыў як [[шлюб]] сясцёр з групай сяброў пры наяўнасці агульных жонак і мужоў)
* Парная (шлюб нагадвае куплю жонкі, а сямейны лад характарызуецца патрабаваннем абавязковай пэўнасці жанчыны). 
* Патрыярхальная (уключала блізкіх сваякоў і залежных чальцоў пад уладай бацькі, распаўсюджанне [[палігінія|палігініі]])
* [[Манагамія|Манагамная]]

Першыя дзве формы сям'і засноўваліся на групавых шлюбах і фактычна з'яўляліся [[матрыярхат|матрыярхальнымі]]. Жанчына працягвала адыгрываць важную ролю і ў парнай сям'і, пакольку ўладкоўвала шлюб сваіх сыноў. Пераход да парнай сям'і быў вызначальным для грамадства, бо адмова ад блізкіх сваяцкіх полавых сувязяў нібы гарантавала больш здаровых і разумных спадчыннікаў.

У якасці доказу шчыльнай сувязі формы сям'і з прагрэсам у працы “Вывучэнне жытла амерыканскіх абарыгенаў” ([[1881]] г.) паказаў, як склад сям’і ўплывае на [[архітэктура|архітэктуру]] і ўнутраны грамадскі лад.

[[Тэорыя]] эвалюцыі ранняга грамадства Л. Г. Моргана аказала значнае ўздзеянне на погляды [[Фрыдрых Энгельс|Фрыдрыха Энгельса]] і [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]], а яго працы, прысвечаныя [[індзейцы|індзейцам]], — на [[навука|навуковую]] дзейнасць [[Джон Уэслі Паўэл|Джона Уэслі Паўэла]].

== Апублікаваныя працы ==
* Aristomenes the Messenian // ''The Knickerbocker'', January, 1843
* Thoughts on Niagara // ''The Knickerbocker'', September, 1843
* Mind or instinct, an inquiry concerning the manifestation of mind by the lower orders of animals // ''The Knickerbocker'', November–December, 1843
* Vision of Kar-is-ta-gi-a, a sachem of Cayuga // ''The Knickerbocker'', September, 1844
* The League of the Ho-de-no-sau-nee or Iroquois. — ''Sage and Brothers'', Rochester, 1851
* Report to the Regents of the University upon the articles furnished to the Indian collection // Third ''Annual Report of the Regents of the University of the Condition of the State Cabinet of Natural History and the Historical and Antiquarian Collection Annexed Thereto'', 1851
* The Laws of Descent of the Iroquoi // ''Proceedings of the American Association for the Advancement of Science'', Volume XI. 1856
* The Indian Method of Bestowing and Changing Names // 'Proceedings of the American Association for the Advancement of Science'', Volume XIII. 1859
* The American Beaver and his Works. — '''J.B. Lippincott and Company'', Philadelphia, 1968
* A Conjectural Solution of the Origin of the Classificatory System of Relationship // ''American Academy of Arts &amp; Sciences'', February, Volume VII. 1868
* The Stone and Bone Implements of the Arickarees // ''21st Annual Report on the State Cabinet'' — Albany. 1868
* Systems of Consanguinity and Affinity of the Human Family. — ''Smithsonian Institution'', 1871
* Australian Kinship // ''American Academy of Arts and Sciences'', March, Volume VIII, 1872
* &quot;Montezuma's Dinner // ''North American Review'', April. 1876
* Houses of the Mound Builders // ''North American Review'', July. 1876
* Ancient Society. — ''Henry Holt and Company'', New York, 1877
* On the Ruins of a Stone Pueblo on the Animas River in New Mexico, with a ground plan // ''12th Annual Report''. — Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Cambridge, 1880
* A Study of the Houses of the American Aborigines, with a scheme of exploration of the Ruins in New Mexico and elsewhere // 1st Annual Report of the Archaeological Institute of America. 1880
* Houses and House-life of the American Aborigines // ''Contributions to North American Ethnology'', Volume IV. 1881

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* ''Говард, М.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5362 Сучасная культурная антрапалогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172219/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=5362 |date=16 ліпеня 2019 }} / М. Говард. Нав. рэд. Павел Церашковіч. Рэд. пер. Мікола Раманоўскі. — Мн.: Тэхналогія, 1995. — ISBN 985-6022-16-9
* Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да сярэдзіны XIII ст.: 6-ы кл.: хрэстаматыя: дапам. для вучняў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларус. і рус. мовамі навучання / аўтар уступ. матэрыялаў, склад. С. М. Цемушаў. — Мн.: Нар. асвета, 2012. — 199 с. іл. ISBN 978-985-03-1843-5
* ''Захаркевич, А.'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/57472 Социально-культурная антропология : учеб.-метод. пособие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170612192634/http://elib.bsu.by/handle/123456789/57472 |date=12 чэрвеня 2017 }} / А. С. Захаркевич. — Мн.: БГУ, 2012. С. 38 - 41. ISBN 978-985-518-710-4

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20160909215551/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/morgan-lewis.pdf Біяграфія на сайце Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]
* [http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Social%20Evolutionism Сацыяльны эвалюцыянізм ў антрапалогіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130616193254/http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php?culture=Social%20Evolutionism |date=16 чэрвеня 2013 }}
* [https://www.ourcivilisation.com/whatis/levels.htm Эвалюцыйная мадэль Моргана]
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Морган Льюіс Генры}}
[[Катэгорыя:Антраполагі ЗША|Морган]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы ЗША|Морган]]
[[Катэгорыя:Іракезы|Морган]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі дагістарычнай эпохі]]</text>
      <sha1>7ljnqpltcuzdg5a254zwa5q9hbjney7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зміцер Аляксандравіч Паліенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>470271</id>
    <revision>
      <id>5212536</id>
      <parentid>5065052</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:24:46Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5212536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27590" sha1="lbdk795brjmoo24tce2w22njn1yqhk2" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Зміцер Аляксандравіч Паліенка''' (нар. {{ДН|26|5|1994}}, г. [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]]) — [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.salidarnasc.org/content/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8E%D1%86%D1%8C-%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D0%BC |title=Архіўная копія |access-date=20 чэрвеня 2017 |archive-date=4 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170704133506/http://salidarnasc.org/content/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%8E%D1%86%D1%8C-%D0%B7%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D0%BC |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/49510 Спіс палітычных вязняў]&lt;/ref&gt;, [[вязень сумлення]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/economics/557331.html Amnesty International: В Беларуси появился узник совести] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180222181112/https://news.tut.by/economics/557331.html |date=22 лютага 2018 }}&lt;/ref&gt;, сацыяльны актывіст.

== Біяграфія ==
Зміцер Паліенка нарадзіўся 26 мая 1994 года ў [[Мінск]]у. Скончыў школу № 120 у [[Мінск]]у. Потым Мінскі дзяржаўны прафесійны ліцэй № 9. Працаваў на заводзе [[МАЗ]].

З 15-ці гадоў з’яўляўся актывістам беларускага аддзялення [[Нацыянал-бальшавісцкая партыя|Нацыянал-бальшавісцкай партыі]], удзельнічаў у іх акцыях, за што неаднаразова быў асуджаны ў адміністрацыйным парадку.

Затым З. Паліенка стаў самастойна займацца сацыяльнай дзейнасцю, арганізоўваў збор паштовак для палітвязняў, займаўся разнастайнымі сацыяльнымі праблемамі.

Вясной 2014 г. З. Паліенка далучыўся да [[Анархізм|анархістаў]].

== Храналогія пераследу ==
Затрыманы 3 ліпеня 2011 г. падчас [[Рэвалюцыя праз сацыяльную сетку|маўклівых акцый пратэсту]] ў Мінску. Быў адпушчаны, бо на той момант яму яшчэ не было 18 гадоў&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/44318 Хроніка «маўклівай рэвалюцыі» 3 ліпеня: затрымана каля 310 чалавек (удакладненыя звесткі)]&lt;/ref&gt;.

9 мая 2012 года, будучы актывістам [[НБП]], разам з Аляксандрам Паляковым вывесіў расцяжку супраць будаўніцтва гатэля «Пекін» каля парку 40-годдзя Перамогі ў [[Мінск]]у. Быў затрыманы міліцыяй, пасля трохгадзіннай гутаркі адпушчаны як непаўнагадовы. Яго папярэдзілі, што з бацькамі выклічуць на размову ў інспекцыю па справах непаўнагадовых&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/24576628.html Абаронцу парку выклікаюць з бацькамі ў міліцыю]&lt;/ref&gt;.

Затрыманы ў канцы мая 2012 г., напярэдадні візіту ў [[Мінск]] прэзідэнта [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]. Асуджаны на 10 сутак адміністрацыйнага арышту&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/24599585.html Затрыманы нацбол Дзяніс Сахар]&lt;/ref&gt;.

22 жніўня 2013 г. Цэнтральны суд г. [[Мінск]]а прызнаў З. Паліенку вінаватым у правядзенні 6 жніўня 2013 г. акцыі каля Міністэрства абароны. Побач з Мінабароны была вывешана расцяжка «Далоў войска нявольнікаў!». Суд пакараў яго штрафам у 12 базавых велічынь&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/25082718.html Нацболы пакараныя штрафамі]&lt;/ref&gt;. 4 кастрычніка 2013 г. [[Мінскі гарадскі суд]] адмяніў пастанову суда Цэнтральнага раёна аб прыцягненні да адміністратыўнай адказнасці З. Паліенку&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/66311 Мінгарсуд адмяніў пастанову ад прыцягненні да адказнасці нацбола Дзмітрыя Паліенкі]&lt;/ref&gt;.

25 кастрычніка 2013 г. З. Паліенка быў прэвентыўна затрыманы на прахадной завода [[МАЗ]], дзе працаваў і дастаўлены ў аддзяленне міліцыі. Абвінавачаны ў дробным хуліганстве. Асуджаны на 6 сутак арышту. Верагодная прычына затрымання — пасяджэнне Савета кіраўнікоў МЗС краін [[СНД]], якое прайшло ў [[Мінск]]у 24 кастрычніка 2013 года&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/85197 За што міліцыянеры не любяць Зміцера Паліенку]&lt;/ref&gt;.

26 снежня 2013 г. З. Паліенка ізноў быў прэвентыўна затрыманы на прахадной завода [[МАЗ]]. Актывіста даставілі ў РУУС [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна]] і склалі пратакол па артыкуле 17.1 КаАП РБ — «дробнае хуліганства». 27 снежня 2013 г. яго асудзілі на 15 сутак адміністрацыйнага арышту. Затрыманне адбылося напярэдадні акцыі «Стоп падатак»&lt;ref name=&quot;spring96.org&quot;&gt;[http://spring96.org/be/news/85197 За што міліцыянеры не любяць Зміцера Паліенку?]&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка 2014 г. З. Паліенка быў затрыманы за [[графіці]] «Далоў паліцэйскую дзяржаву!». Быў моцна збіты супрацоўнікамі міліцыі, патрабаваў хуткую дапамогу. Толькі пасля таго як пачаў ускрываць вены, хуткая была выклікана і ён быў адвезены ў шпіталь, пазней аштрафаваны&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/25287581.html  «Ты, шчанюк, не паважаеш міліцыю? Мы табе ныркі адаб’ем!»]&lt;/ref&gt;.

Чарговае прэвентыўнае затрыманне З. Паліенкі адбылося напярэдадні [[Дзень Волі|Дня волі]] 22 сакавіка 2014 г. На аўдыёзапісе чуваць, як супрацоўнік міліцыі ўпрошвае актывіста адчыніць дзверы кватэры: «Дима, пожалей меня, открой двери». Суд адбыўся 25 сакавіка. З. Паліенку абвінавацілі ў дробным хуліганстве і пакаралі арыштам на 13 сутак&lt;ref name=&quot;spring96.org&quot;/&gt;.

8 мая 2014 г. З. Паліенка быў прэвентыўна затрыманы перад Чэмпіянатам свету па хакеі ў [[Мінск]]у. У [[Суд Заводскага раёна г. Мінска|судзе Заводскага раёна г. Мінска]] ён быў асуджаны на 10 сутак арышту і абвясціў галадоўку&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/25377862.html Перад чэмпіянатам — суды, арышты, папярэджаньні]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/70912 Затрыманні і арышты напярэдадні Чэмпіянату свету па хакеі-2014 працягваюцца (спіс дапаўняецца)]&lt;/ref&gt;. Падчас адбывання тэрміну ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў З. Паліенку вазілі ў суд, які пастанавіў адправіць яго на прымусовае лячэнне ў ЛПП на адзін год. Паводле сяброў З. Паліенкі, такім чынам яго хацелі ізаляваць ад палітычнай дзейнасці&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/25394469.html Нацбола, якога міліцыянер прасіў пасядзець на сутках, «закрываюць» у ЛТП]&lt;/ref&gt;. Спачатку З. Паліенка ўтрымліваўся ў Светлагорскім ЛПП, а апошнія тры месяцы ў ЛПП г. [[Дзяржынск]]а. За нязначныя парушэнні Правіл унутранага распарадку З. Паліенку неаднаразова выносіліся спагнанні, ягоная картка была адзначаная чырвонай паласой, як «схільнага да пабегу». У ЛПП атрымаў спецыяльнасць стропальшчык.

Пасля вызвалення з ЛПП працягваў займацца актыўнай дзейнасцю.

6 і 7 красавіка 2016 г. быў асуджаны на штрафы за ўдзел у пікетах каля расійскага пасольства і каля міністэрства адукацыі ў Мінску&lt;ref&gt;https://spring96.org/persecution?Name=Паліенка+Дзьмітрый&lt;/ref&gt;.

26 красавіка 2016 г. суд [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральнага раёна Мінска]], суддзя — М. Хома, вынес пастанову пакараць актывіста З. Паліенку штрафам у памеры 20 базавых велічынь за ўдзел у акцыі салідарнасці з украінскай лётчыцай [[Надзея Саўчанка|Надзеяй Саўчанка]], якая адбылася 2 красавіка 2016 г. каля расійскага пасольства ў [[Мінск]]у&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/27697660.html Паліенку аштрафавалі на 20 базавых, справу Касінерава адправілі на дапрацоўку]&lt;/ref&gt;.

28 красавіка 2016 г. суд, суддзя — Е. Круковіч, пакараў З. Паліенку штрафам у 20 базавых велічынь за ўдзел у [[Дзень Волі|Дні волі]] 25 сакавіка.

29 красавіка 2016 г. З. Паліенка быў затрыманы за ўдзел у рэгулярнай акцыі раварыстаў «Крытычная маса», якія спрабуюць адстаяць свае правы на велаінфраструктуру ў горадзе. 29 красавіка 2016 года ў Мінску адбыўся жорсткі разгон велапрабегу. Акцыя была гвалтоўна спыненая супрацоўнікамі міліцыі, з прымяненнем непрапарцыйнай сілы. Было затрымана шэсць чалавек. З іх — чатырох абвінавацілі ў парушэнні правіл дарожнага руху і ў непадпарадкаванні супрацоўнікам міліцыі. Пазней супраць двух затрыманых, Зміцера Паліенкі і Стаса Канавалава, была ўзбуджаная крымінальная справа па артыкуле 364 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] — «Гвалт ці пагроза гвалту ў дачыненні да супрацоўніка органаў унутраных спраў».

6 мая 2016 г. стала вядома, што З. Паліенку перавялі ў СІЗА г. [[Жодзіна]]. Яму прад’явілі абвінавачванне па арт. 364 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]&lt;ref&gt;[https://spring96.org/be/news/83022 Дзмітрыя Паліенку перавялі ў Жодзінскае СІЗА і прад’явілі абвінавачванне (абноўлена)]&lt;/ref&gt;.

12 мая 2016 г. суддзя Цэнтральнага суда г. Мінска Вікторыя Шабуня прысудзіла З. Паліенку, які ў гэты час знаходзіўся ў жодзінскім СІЗА, штраф у 60 базавых велічынь за ўдзел у пікеце каля расійскага пасольства, які адбыўся 18 красавіка 2016 г.

[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] выступіў з заявай з нагоды ўтрымання пад вартай удзельніка «Крытычнай масы» З. Паліенкі. Праваабаронцы патрабавалі вызваліць З. Паліенку да канца следства, а таксама спыніць пераслед удзельнікаў мірных сходаў і назіральнікаў&lt;ref&gt;[https://spring96.org/be/news/83033 Заява з нагоды ўтрымання пад вартай удзельніка «Крытычнай масы» Дзмітрыя Паліенкі]&lt;/ref&gt;.

Міжнародная праваабарончая арганізацыя «[[Human Rights Watch|Нuman Rights Watch]]» у сваім штогадовым Сусветным дакладзе аб сітуацыі з правамі чалавека за 2016 г. асудзіла затрыманне З. Паліенкі&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/ru/world-report/country-chapters/298644]&lt;/ref&gt;.

20 ліпеня 2016 года [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] праінфармаваў Рабочую групу па адвольных затрыманнях [[Савет па правах чалавека ААН|Савета па правах чалавека]] [[ААН]] аб зняволенні З. Паліенкі&lt;ref&gt;[http://spring96.org/ru/news/83955 ПЦ «Весна» проинформировал Рабочую группу по произвольным задержаниям ООН о деле Дмитрия Полиенко]&lt;/ref&gt;.

У Мінску праходзілі акцыі салідарнасці ў падтрымку З. Паліенкі&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/27772167.html Акцыя ў падтрымку арыштаванага раварыста Паліенкі. Відэа]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/27931332.html Касінерава аштрафавалі на 840 рублёў за салідарнасьць са Зьмітром Паліенкам]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/27912534.html  Мікалайчык, Гарачцы, Маёравай і Вінярскаму далі штрафы на 1050 рублёў кожнаму]&lt;/ref&gt;.

Акцыя салідарнасці з З. Паліенкам прайшла ў [[Екацярынбург]]у&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28037613.html У Екацярынбургу выказалі салідарнасьць са зьняволеным беларусам Паліенкам. Фота]&lt;/ref&gt;.

11 кастрычніка 2016 г. пачаўся суд над З. Паліенкам. У апошнім слове на судовым працэсе З. Паліенка назваў існуючы палітычны рэжым у [[Беларусь|Беларусі]] дыктатурай, заявіў, што яго пераследуюць за палітычную барацьбу з рэжымам і прачытаў верш нядаўняга палітвязня [[Ігар Аліневіч|І. Аліневіча]] «Забітае сумленне».

12 кастрычніка 2016 года, пасля пяці месяцаў знаходжання пад вартай, З. Паліенка быў асуджаны Цэнтальным судом г. [[Мінск]]а, суддзя В. Есьман, па артыкуле 364 КК РБ і па ч. 2 артыкула 343 КК РБ (выраб і распаўсюд парнаграфічных матэрыялаў або прадметаў парнаграфічнага характару) на два гады зняволення з двухгадовай адтэрміноўкай. Суд пастанавіў вызваліць З. Паліенку з-пад варты наўпрост у зале суда&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/28047689.html Паліенку пакаралі зьняволеньнем з адтэрміноўкай і вызвалілі ў судовай залі пад воклічы «Жыве Беларусь!»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/palijenka/28048087.html Зьміцер Паліенка. Першыя хвіліны на волі. Відэа з суду]&lt;/ref&gt;.

Вядучыя праваабарончыя арганізацыі Беларусі выступілі з заявай, дзе падкрэслілі, што абвінавачванні супраць З. Паліенкі не знайшлі падчас суда свайго падцверджання і дастатковага абгрунтавання і парушаюць права актывіста на свабоду мірных сходаў.

8 снежня 2016 года З. Паліенку і Вячаслава Касінерава затрымалі ўвечары ў скверы Котаўка ў [[Мінск]]у, пасля таго як яны расклеілі плакаты ў абарону дрэў. Дзве гадзіны іх пратрымалі ў Савецкім РУУС г. [[Мінск]]а, пасля чаго адпусцілі&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/padazronuch-u-turmu/28165660.html  У Котаўцы затрымалі двух актывістаў. «За падазроны зьнешні выгляд»]&lt;/ref&gt;.

27 снежня 2017 г. Мінскі гарадскі суд разгледзеў апеляцыйную скаргу З. Паліенкі і пакінуў у сіле прысуд Цэнтральнага раённага суда&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/mienski-haradzki-sud-pakinuu-u-silie-prysud-ravarystu-palijenku/28200333.html Менскі гарадскі суд пакінуў у сіле прысуд раварысту Паліенку]&lt;/ref&gt;.

10 сакавіка 2017 г. З. Паліенка быў затрыманы ў мінскім Доме правасуддзя. Ён прыйшоў на абвяшчэнне прысуда суда Першамайскага раёна па так званай «справе антыфашыстаў». Пасля агучвання прысуду некалькі актывістаў пачалі выкрыкваць «Ганьба!» і іншыя рэплікі на знак нязгоды з рашэннем суддзі адносна пакарання фігурантаў справы, але затрыманы быў толькі З. Паліенка. Ён быў дастаўлены ў суд Маскоўскага раёна г. [[Мінск]]а. Суддзя Таццяна Мотыль прызнала З. Паліенку вінаватым у парушэнні арт. 17.1 КаАП РБ «Дробнае хуліганства» і арт. 23.4 КаАП РБ «Непадпарадкаванне законным патрабаванням службовых асоб» і пакарала яго адміністрацыйным арыштам на 7 сутак&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86134 Затрыманага актывіста Зміцера Паліенку асудзілі на 7 сутак]&lt;/ref&gt;.

20 сакавіка 2017 г. З. Паліенка быў затрыманы, калі прыйшоў да Цэнтра ізаляцыі правапарушальнікаў у [[Мінск]]у, каб передаць перадачу арыштаваным грамадскім актывістам. Суддзя Вера Галаўкова прызнала яго вінаватым па арт. 23.34 КаАП РБ за ўдзел у акцыі супраць будаўніцтва офіснага цэнтра ў [[Курапаты|Курапатах]] 25 лютага 2017 г. і асудзіла на 15 сутак арышту&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86331 Дзмітрыя Паліенку асудзілі на 15 сутак]&lt;/ref&gt;. У дзень сканчэння тэрміну арышту З. Паліенка на свабоду не выйшаў. Як паведамілі яго былыя сукамернікі, актывісту «дадалі» яшчэ 10 сутак арышту, за што — не зразумела. Праваабаронцы не выключаюць, што гэта было зроблена спецыяльна, каб пратрымаць актывіста да вынясення наступнага судовага рашэння.

7 красавіка 2017 г. [[Суд Заводскага раёна г. Мінска|суд Заводскага раёна Мінска]], суддзя Алена Капцэвіч, разгледзеў пытанне аб адмене адтэрміноўкі крымінальнага пакарання З. Паліенку. У віну яму былі пастаўлены невыкананне абавязку аб працаўладкаванні, парушэнне рэжыму падчас адтэрміноўкі пакарання, два адміністратыўныя спагнанні. Суд адмяніў адтэрміноўку і пастанавіў накіраваць яго ў калонію&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86668 Паўтары гады Зміцер Паліенка правядзе за кратамі]&lt;/ref&gt;.

Прааналізаваўшы судовы працэс, праваабаронцы прыйшлі да высновы, што пазбаўленне волі на 1,5 гады З. Паліенкі мае характар палітычна матываванага пераследу з мэтай спынення ягонай публічнай дзейнасці. Яны прызналі яго палітычным вязнем&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86729 Экспертнае заключэнне па справе Зміцера Паліенкі]&lt;/ref&gt;.

14 красавіка 2017 г. была апублікавана сумесная заява праваабарончых арганізацый [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] з патрабаваннем неадкладнага вызвалення З. Паліенкі&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86730 Патрабуем неадкладнага вызвалення палітычнага вязня Зміцера Паліенкі]&lt;/ref&gt;.

18 красавіка 2017 года З. Паліенку накіравалі ў бабруйскую калонію&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86759 Зміцера Паліенку накіравалі ў бабруйскую калонію. Падтрымайце палітвязня!]&lt;/ref&gt;. У калоніі яго паставілі на прафілактычны ўлік, ён вымушаны насіць жоўтую бірку «схільнага да экстрэмізму»&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/86949 На Зміцера Паліенку ў калоніі начапілі «жоўтую бірку экстрэміста»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://belsat.eu/news/na-zmitra-palienku-u-kalonii-nachapili-zhoutuyu-birku-ekstremista/ На Змітра Паліенку ў калоніі начапілі «жоўтую бірку экстрэміста»]&lt;/ref&gt;. Амаль штомесяц палітычны зняволены трапляе ў штрафны ізалятар&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/88406 Палітвязня Зміцера Паліенку працягваюць «прэсаваць» у калоніі]&lt;/ref&gt;.

22 жніўня 2017 года З. Паліенка быў прызнаны праваабарончай арганізацыяй [[Amnesty International]] вязнем сумлення. У заяве Amnesty International канстатуе, што З. Паліенка «быў зняволены выключна за мірнае ажыццяўленне сваіх правоў на свабоду слова і свабоду мірных сходаў» і патрабуе вызваліць яго неадкладна і безумоўна&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/87673 Amnesty International: Дзмітрый Паліенка — вязень сумлення]&lt;/ref&gt;.

24 кастрычніка 2018 года Паліенка выйшаў на волю&lt;ref&gt;[http://spring96.org/be/news/91175 Мінус адзін: на волю выйшаў палітвязень Зміцер Паліенка]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* https://palitviazni.info/viazen/%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%B5%D1%80-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190414164541/https://palitviazni.info/viazen/%d0%b7%d1%8c%d0%bc%d1%96%d1%86%d0%b5%d1%80-%d0%bf%d0%b0%d0%bb%d1%96%d0%b5%d0%bd%d0%ba%d0%b0 |date=14 красавіка 2019 }}
* https://red-penza.org/2016/11/28/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8C%D1%8E-%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%BA/{{Недаступная спасылка}}
* http://volny.by/2017/01/28/%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8C%D1%8E-%D1%81-%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BC-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE/{{Недаступная спасылка}}
* http://spring96.org/ru/news/81724
* https://www.svaboda.org/a/28044242.html
* https://www.svaboda.org/a/zmicier-palijenka/28048387.html

{{DEFAULTSORT:Паліенка Зміцер Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]]</text>
      <sha1>lbdk795brjmoo24tce2w22njn1yqhk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Львовіч Раманаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473578</id>
    <revision>
      <id>5212549</id>
      <parentid>4739200</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7536" sha1="4a40muuyfsip0kir123hmxk3qln5jox" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Раманаў}}
{{асоба}}
'''Аляксандр Львовіч Раманаў''' (1949—2005) — гродзенскі [[журналіст]], удзельнік выступлення супраць [[Аперацыя «Дунай»|уводу войск СССР]] у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]] ў БССР.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 12 верасня 1949 года ў [[Гродна|Гродне]] ў сям’і ваеннаслужачага. Бацька загінуў у 1951 годзе ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Выхоўвалі Аляксандра маці Надзея Віктараўна (працавала аграномам) і баба Настасся Мікалаеўна. Пражыў усё жыццё (за выняткам гадоў зняволення) у Гродне. З 1978 жыў у драўляным доме на вуліцы Льва Талстога.

У 1966 годзе паступіў у [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскі педагагічны інстытут]] на [[хіміка-біялагічны факультэт ГрДУ|хіміка-біялагічны факультэт]].

Увосень 1968 года разам з сябрам Сяргеем Каленчанкам на знак пратэсту супраць уводу войск СССР у Чэхаславакію размаляваў інстытуцкую галерэю партрэтаў членаў [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]] сімваламі [[Пражская вясна|Пражскай вясны]]. Абодва былі арыштаваны [[КДБ]] і ў 1969 годзе асуджаны да зняволення: Раманаў — на 4 гады, Каленчанка — на 3 гады. Акцыю студэнтаў КДБ і партыйныя органы Гродна выкарысталі як нагоду для запалохвання і праследавання [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]], [[Аляксей Нічыпаравіч Карпюк|Аляксея Карпюка]] і [[Барыс Клейн|Барыса Клейн]]а&lt;ref&gt;Карпюк, Аляксей. Развітанне з ілюзіямі: Эсэ, апавяданні, дзённікі. Гародня-Wrocław, 2008. С. 161, 167.&lt;/ref&gt;.

Тэрмін адбываў у адной з аршанскіх зон. Пасля выхаду са зняволення працаваў грузчыкам, наладчыкам, на іншых падобных працах. Адначасова арганізаваў дома багемны салон, дзе збіраліся Сяргей Каленчанка, шахматыст [[Яўген Мікалаевіч Рубан|Яўген Рубан]] (чэмпіён Ленінграда 1966 года і пераможца чэмпіянату БССР 1975 года, на якім граў па-за конкурсам) ды іншыя сябры Раманава, якія ў СССР мелі мала перспектыў, але пры гэтым былі таленавітымі і рознабаковымі людзьмі.

У гады перабудовы стаў супрацоўнічаць з газетай «[[Перспектива]]» як карэспандэнт і рэдактар. У далейшым жыў з журналісцкай, рэдактарскай і літаратурнай працы.
Пісаў літаратурныя творы, у 1984 годзе выпусціў у самвыдаце кнігу гумарыстычных апавяданняў «Пролетарии духа».

Напісаў кнігу ўспамінаў, мноства апавяданняў і артыкулаў. У сталым узросце захапіўся паэзіяй, яго вершы і пераклады з іншых моў у перабудоўныя гады друкаваліся ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]» і «[[Чырвоная змена]]», калектыўных зборніках (частка вершаў апублікаваная пад імем ''Юрыя Кісялеўскага''). Пісаў на [[руская|руска]]й і [[беларуская|беларуска]]й мовах.

У 1991—1992 гадах на старонках газеты «Перспектива» ад імя рэдакцыі выступіў за роўнасць правоў гомасэксуалаў з іншымі грамадзянамі: «По нашему мнению, общество не может быть демократическим и правовым, если оно будет признавать лишь интересы большинства — национального, культурного, сексуального и т. д. С другой стороны, защита прав и интересов меньшинств — фундамент цивилизации, требование справедливости, независимо от того, нравится это кому-то или не нравится» (19 кастрычніка 1991 года).&lt;ref&gt;Валодзін, Уладзімір. [http://novychas.by/hramadstva/ruzovaje_retra Ружовае рэтра] // Новы час. 2016. 8 студзеня. С. 5.&lt;/ref&gt;

Памёр ад [[інсульт|інсульту]] 15 кастрычніка 2005 года.

== Творы ==
* Романов, Александр. [http://samlib.ru/k/kolenchenko_s_n/posmertnyjsbornik.shtml Избранное (Посмертный сборник)]. 2006. Толькі online.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* Камягін, Юрый. [http://www.t-styl.info/by/108/politics/7240/ Вольны дух «Самвыдату»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171122214527/http://www.t-styl.info/by/108/politics/7240/ |date=22 лістапада 2017 }} // Твой стыль (Гродна). 6 сакавіка 2012.
* Камягін, Юры. [http://www.t-styl.info/by/114/kulturystyka/9994/ Вершы, якія застаюцца пасля нас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516081736/http://www.t-styl.info/by/114/kulturystyka/9994 |date=16 мая 2017 }} // Твой стыль (Гродна). 21 сакавіка 2013.
* Комягин, Юрий. [http://jurikan.livejournal.com/67505.html Как два гродненца протестовали против ввода советских войск в Чехословакию].

{{DEFAULTSORT:Раманаў Аляксандр Львовіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродне]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Дысідэнты]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад інсульту]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>4a40muuyfsip0kir123hmxk3qln5jox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эміль Лубэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473599</id>
    <revision>
      <id>5212573</id>
      <parentid>5172948</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="444" sha1="crlmm8xpvgrkd23jneoe3jbpaiefpqm" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Эміль Лубэ''' ({{lang-fr|Émile Loubet}}; {{ВД-Прэамбула}}) — французскі палітычны дзеяч, [[Прэзідэнт Францыі]] (Трэцяя рэспубліка; 1899—1906).

{{дапісаць}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Прэзідэнты Французскай Рэспублікі}}

{{DEFAULTSORT:Лубэ Эміль}}</text>
      <sha1>crlmm8xpvgrkd23jneoe3jbpaiefpqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыхіў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485235</id>
    <revision>
      <id>5212470</id>
      <parentid>5154377</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5212470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1314" sha1="dzuc5kd9a2d0lnywknpztvho66r0164" xml:space="preserve">{{значэнні2|Арэхаў}}
{{НП}}
'''Арэхаў'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6}} — карта Запарожскай вобласці&lt;/ref&gt; ці '''Арыхіў'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Оріхів}}) — горад, Арыхіўскі гарадскі савет, [[Арыхіўскі раён]], [[Запарожская вобласць]], [[Украіна]]. Колькасць насельніцтва на 2026 год — каля 500 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://www.inform.zp.ua/uk/2026/04/17/366017_bez-svitla-i-zvyazku-skilky-lyudej-zalyshayutsya-v-orihivskij-gromadi/|title=Без світла і зв’язку: скільки людей залишаються в Оріхівській громаді|first=Сінько|last=Карина|website=inform.zp.ua|date=2026-04-17|access-date=2026-10-06}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Богдан Чаркашчэнка]] (нар. 1996) — [[Украіна|украінскі]] [[гандбаліст]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Арыхіўскі раён}}
{{Запарожская вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Запарожскай вобласці]]</text>
      <sha1>dzuc5kd9a2d0lnywknpztvho66r0164</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луіза Лікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489784</id>
    <revision>
      <id>5212622</id>
      <parentid>5189181</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5454" sha1="1gtzuvc6ek7mg1m2umx5e3vvtff3hkc" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Лікі}}
{{Вучоны
|Імя                 = Луіза Лікі
|Арыгінал імя        = Louise Leakey
|Выява               = 
|Шырыня              = 
|Апіанне выявы       = 
|Дата нараджэння     = 
|Месца нараджэння    = 
|Дата смерці         = 
|Месца смерці        = 
|Грамадзянства       = 
|Бацька              = 
|Маці                = 
|Навуковая сфера     = 
|Месца працы         = 
|Альма-матар         = 
|Навуковы кіраўнік   = 
|Знакамітыя вучні    = 
|Вядомы як           = 
|Узнагароды і прэміі = 
|Муж                 = 
|Сайт                = 
}}
Прынцэса '''Луіза дэ Мерод''' ({{Lang-en|Princess Louise de Merode}}, народжаная '''Лікі'''; 21 сакавіка 1972, [[Найробі]], [[Кенія]]) — кенійскі [[Палеанталогія|палеантолаг]]. Займаецца даследаваннем і раскопкамі акамянеласцяў старажытных [[Гамініды|гамінідаў]] ва Усходняй Афрыцы&lt;ref name=&quot;NatGeo&quot;&gt;{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/11/1104_031104_louiseleakey.html |title=Mitchell, Ryan 2003. |archive-url=https://web.archive.org/web/20031211101039/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/11/1104_031104_louiseleakey.html |archive-date=11 снежня 2003 |access-date=8 верасня 2017 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Луіза Лікі нарадзілася ў [[Найробі]] ([[Кенія]]) у 1972 годзе, у сям'і палітыка і палеаантраполага [[Рычард Лікі|Рычарда Лікі]] і палеаантраполага [[Міў Лікі]]. У тым жа годзе памер яе дзядуля, вядомы антраполаг [[Луіс Лікі]]. Упершыню Луіза пачала прымаць актыўны ўдзел у пошуках акамянеласцяў ў 1977 годзе ва ўзросце 6 гадоў і стала самым маладым чалавекам, які знайшоў акамянелага [[Чалавекападобныя малпы|гамініда]]&lt;ref&gt;[http://www.outsideonline.com/outdoor-adventure/xx-factor/123394128.html Pearson, Stephanie (2003-12). «Louise Leakey» in «XX Factor». Outside Magazine, December 2003]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Луіза Лікі атрымала пасведчанне аб сярэдняй адукацыі па праграме [[Міжнародны бакалаўрыят|міжнароднага бакалаўрыяту]] Аб'яднанага Сусветнага каледжа Атлантыкі, а таксама ступень бакалаўра навук у галіне геалогіі і біялогіі ад [[Брыстальскі ўніверсітэт|Універсітэта Брысталя]]. Пасля, у 2001 годзе, яна атрымала ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ва [[Універсітэтскі каледж Лондана|Універсітэцкім каледжы Лондана]]&lt;ref name=&quot;Leakey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.leakey.com/bios/sample-page|title=Bios: Louise Leakey|publisher=www.leakey.com|accessdate=1/12/2015|archive-date=1 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200201175108/http://www.leakey.com/bios/sample-page|url-status=dead}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

У 1993 годзе да яе далучылася яе маці Міў Лікі, як яшчэ адін кіраўнік палеанталагічнай экспедыцыі ў Паўночнай Кеніі. Даследчы праект [[Каобі-Фора]] быў адной з самых прыкметных праграм апошніх двух дзесяцігоддзяў, у ходзе якога былі знойдзены некаторыя найбольш вядомыя акамянеласці гамінідаў, у тым ліку [[Kenyanthropus|Kenyanthropus platyops]]&lt;ref name=&quot;NatGeo&quot;/&gt;.

Яе ініцыятывай было размяшчэнне лічбавых мадэляў калекцыі акамянеласцяў у віртуальнай лабараторыі афрыканскіх фасілій, дзе мадэлі могуць быць загружаныя ў формате 3D, надрукаваныя або выразаныя з кардона для калекцыі.

У 2003 годзе Луіза Лікі выйшла замуж за бельгійскага прыматолага, прынца [[Эмануэль дэ Мерод|Эмануэля дэ Мерода]]. У пары нарадзілася дзве дачкі: прынцэса Сейя дэ Мерод (2004) і прынцэса Алексія дэ Мерод (2006)&lt;ref&gt;Bowman-Kruhm, Mary (2005). «The Leakeys: A Biography». ISBN 0-313-32985-0.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лікі Луіза}}
[[Катэгорыя:Антраполагі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Лонданскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Палеаантраполагі]]</text>
      <sha1>1gtzuvc6ek7mg1m2umx5e3vvtff3hkc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краязнаўства Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536190</id>
    <revision>
      <id>5212471</id>
      <parentid>5177933</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="424540" sha1="asp0slbnlaifuvz29ru9xsbmjhj05nq" xml:space="preserve">'''Краязнаўства Беларусі''' ― вывучэнне элементаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфіі]], [[Культура Беларусі|культуры]], [[побыт]]у, [[Геаграфія Беларусі|прыроды Беларусі]] ў цэлым, або горада, [[мястэчка]], [[Вёска|вёскі]], помнікаў культуры і г. д. У самім слове «''краязнаўства''» заключана яго азначэнне. У навуцы краязнаўства дзеліцца на комплекснае, калі вывучаюцца ўсе з’явы ў іх узаемасувязі, дзе на геаграфічнай базе аб’ядноўваюцца веды гісторыі, геаграфіі, [[Беларуская археалогія|археалогіі]], [[Тапаніміка|тапанімікі]], [[Тапаграфія|тапаграфіі]], [[Геральдыка|геральдыкі]], [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]], філалогіі, [[мастацтвазнаўства]], і галіновае ― гістарычнае, этнаграфічнае, геаграфічнае і г. д&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Краязнаўства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb4.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1997|том=4|старонкі=257―260|старонак=432|isbn=985-110100-1}}&lt;/ref&gt;.

== Агульныя звесткі пра краязнаўства ==
[[Файл:Belarus 1997 CIA map.jpg|left|thumb|250px|Беларусь на карце Еўропы. &lt;nowiki&gt;1997 год&lt;/nowiki&gt;]]
Асноўныя метады краязнаўства ― збіранне дакументаў, прадметаў матэрыяльнай культуры, узораў [[Фаўна Беларусі|фаўны]] і [[Карысныя выкапні Беларусі|карысных выкапняў]], пошукі [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гістарычных помнікаў]] і інш. Навуковы і ненавуковы падыход абумовіў міждысцыплінарны характар краязнаўства. Па словах [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]], ''«важная і выключна рэдкая асаблівасць краязнаўства, у тым, што ў яго няма „двух узроўняў“: для спецыялістаў і для шырокай публікі. Яно само па сабе папулярнае, і існуе пастолькі, паколькі ў яго стварэнні ўдзельнічаюць масы»''&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лихачёв Д. С.|загаловак=Любить родной край|спасылка=http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html|выданне=Отечество: Краеведческий альманах|месца=М.|год=1990|нумар=1|старонкі=8|старонак=224|archive-date=24 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094434/http://puresalons.net/37983-otechestvo-kraevedcheskij-almanah-1-1990.html}}&lt;/ref&gt;.

У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] краязнаўства актывізавалася ў другой палове XIX ст., але першыя фрагментарныя апісанні сустракаюцца ў сярэдзіне XVI ст. У 1804 годзе заснавана {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}, у 1845 годзе ўтварылася [[Рускае геаграфічнае таварыства]]. Многія даследчыкі Беларусі з’яўляліся яго членамі. У 1867 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] пачаў дзейнічаць [[Беларускае геаграфічнае таварыства|Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства]], які працаваў да 1876 года. У 1846 годзе ў Санкт-Пецярбургу ўтварылася {{нп3|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|Імператарскае Рускае археалагічнае таварыства|ru|Императорское Русское археологическое общество}}. Арганізацыйнымі цэнтрамі краязнаўчай працы з 1880-х гадоў сталі губернскія архіўныя камісіі. Вялікую даследчую і выдавецкую працу зрабіла [[Віленская навучальная акруга]], якая выпусціла, у прыватнасці, «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі» ў 14 тамах (1867―1904). Зборнік склалі дакументы па гісторыі палітычнага складу, правоў і царквы ў XV―XIX стст., з мноствам звестак пра матэрыяльную культуру насельніцтва, уклад жыцця, звычаі. Тэрмін ''краязнаўства'' з’явіўся ў 1914 годзе. У СССР у 1920-я гады пад краязнаўствам разумелі метад сінтэтычнага вывучэння пэўнай тэрыторыі, якая вылучаецца па адміністрацыйных, гаспадарчых ці палітычных прыкметах. З 1960-х гадоў гэта ўжо комплекс навуковых дысцыплін, розных па метадах даследавання і па змесце, але ў сукупнасці ставілася за мэту ўсебаковае, у той ці іншай ступені, навуковае пазнанне краю. З 1980-х гадоў краязнаўства разглядалася як усебаковае пазнанне пэўнай тэрыторыі мясцовымі жыхарамі; пад усебаковым пазнаннем мелася на ўвазе вывучэнне гісторыі, прыроды, культуры і побыту&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Никонова М. А.|загаловак=Краеведение. Учебное пособие для высших педагогических учебных заведений|спасылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_19982.pdf|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2009|старонак=187|isbn=978-5-7695-5676-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар|Вадим Штепа|загаловак=Забытое краеведение|ссылки|http://izvestia.ru/news/579442|выданне=Известия|месца=М.|год=2014|нумар=14 ноября}}&lt;/ref&gt;.

У Беларусі склаліся тры арганізацыйныя формы краязнаўства: 1) дзяржаўнае ― якое ажыццяўляецца цэнтральнымі, абласнымі, гарадскімі, раённымі краязнаўчымі музеямі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі ўстановамі; 2) грамадскае (краязнаўцы-аматары, грамадскія арганізацыі, газеты); 3) школьнае&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Кохановский Г. А.|загаловак=Краеведение|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=273|старонак=616}}&lt;/ref&gt;.

== Пачатак краязнаўства Беларусі ==
Краязнаўства было звязана са з’яўленнем [[Пісьменнасць|пісьменнасці]], — з’явілася магчымасць зафіксаваць усе асаблівасці мясцовасці і перадаваць гэтыя апісанні наступным пакаленням, вызваляючы іх ад неабходнасці вывучаць і апрабаваць на практыцы тое, што ўжо зроблена папярэднікамі&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Краеведение Беларуси|месца=Минск|выдавецтва=РИПО|год=2014|старонак=302|isbn=978-985-503-419-4}}&lt;/ref&gt;.

Першыя краязнаўчыя звесткі аб беларускай тэрыторыі можна сустрэць у [[летапіс|летапісных крыніцах]], [[хроніка]]х, помніках [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] і літаратуры ранняга Сярэднявечча&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|спасылка=http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121|месца=Мн.|выдавецтва=Гродзенскі Дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонак=345|isbn=985-417-858-7|archive-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914105456/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=13121}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Барбашев А. И.|загаловак=Летописные источники для истории Литвы в средние века|спасылка=http://avidreaders.ru/book/letopisnye-istochniki-dlya-istorii-litvy-v.html.|месца=СПб.|выдавецтва=Журнал «Библиограф»|год=1888|старонак=31}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. «[[Аповесць мінулых гадоў]]», [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскі]] і [[Іпацьеўскі летапіс]]ы апавядаюць аб усходнеславянскіх плямёнах:
{{пачатак цытаты}}
«адны прыйшлі і селі па Дняпры і назваліся палянамі, а іншыя — драўляне, таму што селі ў лясах, а іншыя селі паміж Прыпяццю і Дзвіною і назваліся дрыгавічамі, іншыя селі па Дзвіне і назваліся палачанамі па рацэ, што ўпадае ў Дзвіну і называецца Палата… Ад гэтых апошніх пайшлі крывічы».
{{канец цытаты}}
Летапісы даюць звесткі аб першых [[Полацкія князі|полацкіх князях]], гарадах на тэрыторыі цяперашняй Беларусі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Матюшевская М. И.|загаловак=Источниковедение истории Беларуси|спасылка=http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|месца=Могилёв|выдавецтва=МГУ им. А. А. Кулешова|год=2011|старонак=60|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archive-date=9 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160909232714/http://msu.mogilev.by/info/faculty/history/kaf_asid/umo/istochnikoved_ist_bel/matushevskaya_umk3_z.pdf|archivedate=9 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Кузьмин А. Г.|загаловак=К вопросу о «полочанах» Начальной летописи|спасылка= https://app.box.com/s/neeyb5xtowysikpy5ia2|выданне=Древние славяне и их соседи. Материалы и исследования по археологии СССР|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|нумар=176|старонкі=125―127|старонак=160}}&lt;/ref&gt;. У «[[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскім летапісу]]» сярод 617 [[Мініяцюра|мініяцюр]] ёсць дзве, прысвечаныя беларускім землям: «Бітва на Нямізе» і «Паланенне князя Усяслава Полацкага»&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Радзивилловская летопись: Текст. Исследования. Описание миниатюр|месца=СПб., М.|выдавецтва=Глагол, Искусство|год=1994|старонак=415|isbn=5-85381-022-7}}&lt;/ref&gt;. Мініяцюры «{{нп3|Летапісны звод Івана Грознага|Летапіснага зводу Івана Грознага|ru|Лицевой летописный свод}}» даюць уяўленне аб вобразе і вопратцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]] [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Мартынюк А. В.|загаловак= Правители Великого княжества Литовского в миниатюрах Лицевого
летописного свода XVI века. Вторая международная научная конференция|выданне= Верховная власть, элита и общество в России XIV– первой половины XIX века|месца=М.|выдавецтва=Министерство культуры РФ|год=2009|старонкі=98―100|старонак=199}}&lt;/ref&gt;.

Мясцовае летапісанне зарадзілася на беларускіх землях у XII—XIV стагоддзях. Летапісцы прыводзілі ў сваіх працах звесткі, якія тычацца дадзенай мясцовасці, раскрывалі асаблівасці побыту, адносін паміж людзьмі, апісвалі прыродныя з’явы. Найбольш вядомыя, што дайшлі да нашага часу ― «[[Магілёўская хроніка]]» і «[[Віцебскі летапіс]]». Гістарычныя запісы вяліся таксама ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Пінск]]у, [[Слуцк]]у і іншых гарадах Беларусі. У мясцовых летапісах апісваліся падзеі, якія тычыліся пераважна гісторыі асобнага [[Удзельнае княства|ўдзельнага княства]] і яго сталіцы.

Сярод непасрэдна беларускіх летапісаў краязнаўчыя звесткі сустракаюцца ў «[[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскім летапісу]]» ― зводзе хранікальных матэрыялаў пра падзеі ад 1563 да 1608 года, сабраных з розных крыніц і перапісаных разам у другой палове XVII ст. Ёсць меркаванне, што аўтарам быў жыхар беларускага мястэчка [[Баркулабава]], які належаў да праваслаўнага духавенства. Ён запісваў вядомыя яму падзеі, прычым уключаў у сваю хроніку запіскі іншых відавочцаў, розныя ўніверсалы, лісты і іншае&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Полное собрание русских летописей|месца=М.|год=1975|том=32|старонкі=174―192}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бялова Т. У., Будзько І. У.|загаловак=Баркалабаўскі летапіс|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2013|старонак=606|isbn=978-985-11-0733-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Мальцев А. Н.|загаловак= Баркулабовская летопись|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Barkulab_letopis/pred.phtml?id=10610|выданне=Археографический ежегодник за 1960 год|месца=М.|год=1962}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Фрагмент Баркулабаўскага летапісу.jpg|thumb|Фрагмент [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапіса]].]]

З сярэдзіны XIV ст. у Вялікім Княстве Літоўскім пачалі фармавацца хронікі, у якіх у адрозненне ад летапісаў апісаны падзеі не толькі мясцовага, але і еўрапейскага маштабу, з частымі адступленнямі ад [[Храналогія|храналагічнай паслядоўнасці]]. Хронікі пісаліся па памяці або з выкарыстаннем дзённікавых запісаў. Аўтары шэрагу хронік вывучалі разнастайныя гістарычныя дакументы, што набліжае іх творы да гістарычных даследаванняў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В. А.|загаловак=Хронікі|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=456―457|старонак=703}}&lt;/ref&gt;. У XV ст. беларускае летапісанне набыло новыя якасці і рысы. У летапісах таго часу выявіліся погляды грамадскіх сіл Беларусі і Літвы, якія ўсталі на бок вялікакняжай улады ў барацьбе супраць [[Феадалізм|феадальнай]] раздробленасці за адзінства і магутнасць краіны. Вядомыя чатыры важныя гісторыка-літаратурныя летапісныя помнікі: «[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]», «[[Беларуска-літоўскі летапіс 1446 года]]», «[[Хроніка Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага]]» і «[[Хроніка Быхаўца]]». У іх выкладзена гісторыя Вялікага Княства Літоўскага.

У XVI ст. беларуска-літоўскія летапісы паступова страцілі агульнарускі характар&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Чемерицкий В. А.|загаловак=Белорусская литература|спасылка=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl3/vl3-4932.htm|выданне=История всемирной литературы|месца=М.|выдавецтва=АН СССР, Наука|год=1987|том=4|старонкі=371―375|старонак=687}}&lt;/ref&gt;. У другой палове XVI ст. летапісанне спынілася, аднак летапісы і хронікі XV―XVI стагоддзяў яшчэ доўга перапісваліся. У «Хроніцы Быхаўца», як мяркуецца, створанай у 1550―1570-х гадах, досыць падрабязна выкладзены падзеі ВКЛ да пачатку XVI стагоддзя&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ючас М. А.|загаловак=Хроника Быховца|спасылка= http://vk.com/doc-26812_133415775?hash=9c38b02067a11ecfca&amp;dl=1f226dd131199c8a7f|выданне=Летописи и хроники. 1973 г.|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1974|старонкі=220―231}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Хроника Быховца|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|год=1985|старонкі=66―74|старонак=261}}&lt;/ref&gt;. «Магілёўская хроніка» стваралася з XVII па XIX стагоддзе, ахоплівала час з 1526 па 1856 гады і цяпер з’яўляецца важнай крыніцай па эканамічным і культурным жыцці Магілёва&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак= Магілёўская хроніка|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 3 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=2|старонкі=247―248|старонак=788|ISBN=985-11-0378-0}}&lt;/ref&gt;. У «Віцебскім летапісу Аверкі» маюцца каштоўныя звесткі па гісторыі Беларусі і Віцебска, асабліва пра падзеі канца XVII — пачатку XVIII стагоддзяў. У летапісе дадзены імёны членаў віцебскага [[магістрат]]а 1597 года, [[Ваяводы віцебскія|віцебскіх ваяводаў]] 1516―1753 гадоў, розныя юрыдычныя матэрыялы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Витебская летопись Панцырного и Аверки|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}&lt;/ref&gt;. Летапісы і хронікі даюць шырокае поле дзейнасці для краязнаўцаў, якія вывучаюць гісторыю старажытнай Беларусі.

== Краязнаўства Беларусі ў XV стагоддзі ==
[[Файл:SOAOTO - Folio 044V.jpg|thumb|150px|Жыльбер дэ Лануа]]
Бургундскі дыпламат [[Жыльбер дэ Лануа]] падарожнічаў па Усходняй Еўропе ў 1413—1414 і 1421 гадах. Накіроўваўся паслом англійскага караля Генрыха V да вялікіх князёў [[Ягайла|Ягайлы]] і [[Вітаўт]]а. У першую чаргу дэ Лануа цікавілі фартыфікацыйныя збудаванні Вялікага Княства Літоўскага, але ў яго дзённіках даволі шмат і этнаграфічных звестак&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лялькоў І.|загаловак=Жыльбер дэ Ланаа: фламадзец у Вялікім Княстве Літоўскім пачатку XVст.|выданне=Беларусь-Бельгія: Грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: Матэрыялы Міжнароднага круглага стала|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі кнігазбор|год=2002|старонкі=47―52|старонак=152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак= Путешествия и посольства господина Гилльбера де Ланнуа, кавалера золотого руна, владельца Санта, Виллерваля, Троншиена, Бомона, Вагени; в 1399–1550 годах|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Lannoa/text3.phtml?id=6761|выданне=Записки Одесского общества истории и древностей, т. III|месца=Одесса|год=1853}}&lt;/ref&gt;.

== Краязнаўства Беларусі ў XVI стагоддзі ==
Каштоўнай краязнаўчай крыніцай служыць выдадзеная [[Віленская археаграфічная камісія|Віленскай археаграфічнай камісіяй]] пад рэдакцыяй дырэктара народных вучылішчаў К. І. Сніткі «Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная пінскім старостаю Станіславам Хвальчэўскім у 1552―1555 гг.» (Вільня, 1884). Па загадзе караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] пінскі і кобрынскі староста [[Лаўрын Война]] ў 1561―1566 гадах займаўся складаннем Пісцовай кнігі [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага староства]]. Гэта вылілася ў аб’ёмную працу, якая змяшчае розныя гісторыка-краязнаўчыя звесткі аб жыцці рэгіёна&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Война Л.|загаловак=Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по повелению короля Сигизмунда Августа в 1561―1566 годах Пинским и Кобринским старостою Лаврином Войною|спасылка=https://reslib.org/books/1147164|месца=Вильно|выдавецтва=Типография А. И. Зака|год=1874|том=1-2|старонак=453|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224094354/https://reslib.org/books/1147164|archive-date=24 снежня 2016}}&lt;/ref&gt;.

Рускі купец-паломнік {{нп3|Трыфан Карабейнікаў|Трыфан Карабейнікаў|ru|Коробейников, Трифон}} адправіўся ў 1593 годзе ў Канстанцінопаль і Палесціну. Праязджаючы Мінск, ён пакінуў у дзённіку запіс: ''«Городок Менск древяной худ, в ыном месте развалился, величиною с Вязму{{efn-ua|У Вязьме ў канцы XVI стагоддзя было каля 500 двароў|}}, а под ним река Сыслан{{efn-ua|[[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]|}} поменши реки Березыни, да пруды»''. Захаваліся ягоныя запісы і аб горадзе [[Слуцк]]у: ''«Городок Слутьцк невелик, поменши Коломны, древяной, а около городка острог на городовое дело, а в остроге торги да двор церков каменная да полаты каменные, да на посаде ратуша велика каменная, а порусски полата, а под нею подклет и погребы, а над погребы с надворья лавки, а над лавками сверху светлицы, а живёт в той палате коньстянтиновской жилец, их судья, а политовски ивоит, а посаду в Констянтинове с Ростов, а река под ним Случь»''. Піша Карабейнікаў таксама пра [[Барысаў]] і [[Орша|Оршу]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bibliotekar.ru/rus/83.htm|title=Хождение Трифона Коробейникова в Царьград|work=Русская история|publisher=Библиотекарь. Ру}}&lt;/ref&gt;.

Польскі гісторык XVI стагоддзя [[Мацей Стрыйкоўскі]] быў першым, хто зацікавіўся археалагічнымі старажытнасцямі Беларусі і Літвы. Займаючыся археалогіяй, па знойдзеных артэфактах ён спрабаваў вызначыць месцазнаходжанні паселішчаў і час іх існавання&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Старостина И. П.|загаловак=М. Стрыйковский о язычестве древних литовцев|спасылка=http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml|выданне=Восточная Европа в древности и средневековье. Язычество, христианство, церковь. Тезисы докладов|месца=М.|выдавецтва=Ин-т российской истории РАН|год=1995|старонкі=79―80|старонак=90|archive-date=9 лістапада 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109071038/http://dgve.csu.ru/bibl/VEDS_1995.shtml}}&lt;/ref&gt;. Яго цікавілі гарадзішчы, замкі, цэрквы. Стрыйкоўскі быў знаёмы з архівамі і бібліятэкамі [[Слуцкае княства|князёў слуцкіх]] і [[Ізяслаўскае княства|заслаўскіх]]. У [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскім манастыры]] ён выявіў каля 200 рукапісаў. Вынікам яго краязнаўчай дзейнасці стала «[[Хроніка польская, літоўская, жамойцкая і ўсяе Русі]]» ({{Lang-pl|Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi}}, 1582), якая расказвае пра падзеі ў Рэчы Паспалітай да 1581 года. Хроніка з’яўляецца творчай кампіляцыяй папярэдніх хронік [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], [[Мацей Мяхоўскі|Мацея Мяхоўскага]] і іншых. Праца выкарыстоўвалася ў хроніках XVII―XVIII стст&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Белая и Черная Русь в «Кронике» Матвея Стрыйковского|выданне= Исследования по истории и историографии феодализма|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1982|старонкі=238―241}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Летописные источники Мацея Стрыйковского|спасылка=http://adverbum.org/ru/ulashchik-vvedenje-v-izuchenije|выданне= Введение в изучение белорусско-литовского летописания|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1985|старонкі=117|старонак=261}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Semianczuk A.|загаловак= Maciej Stryjkowski i jego wpływy na historiografię Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku|выданне= Senoji Lietuvos Literatūra|месца=Warszawa|год=2009|старонкі=243―271}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Chronicle Stryjkowski.jpg|thumb|right|200px|Тытульны ліст «Хронікі…» Мацея Стрыйкоўскага]]
[[Файл:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg| left|thumb||[[Канут Русецкі]]. «Паляванне на зубра». 1844]]
Італьянец [[Аляксандр Гваньіні]] з 1550-х гадоў служыў ротмістрам у войску ВКЛ. Магчыма, ён аўтар помніка гістарыяграфіі XVI стагоддзя, які стаў крыніцай для беларускіх і ўкраінскіх хронік ― «Апісанне Еўрапейскай Сарматыі» ({{Lang-la|Sarmatiae Europeae descriptio}}). Гэта першы твор, які пазнаёміў заходнееўрапейскага чытача з гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага. Складзены на лацінскай мове ў першай палове 1570-х гадоў, ён расказвае пра Масковію, Польшчу, Літву і іншыя краіны, пра культуру і звычаі народаў (напрыклад, артыкул «Спосаб ворыва глебы і сяўбы на Белай Русі»). Апісаны горад Барысаў, замкі ў Оршы, Лагойску, [[Копысь|Копысі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Чамярыцкі В.|загаловак=«Хроніка Еўрапейскай Сарматыі»|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=455|старонак=703}}&lt;/ref&gt;.

У паэме беларускага паэта-лацініста [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «[[Песня пра зубра]]» (1522) упершыню апісана беларуская прырода, дадзеная карціна палявання на зубра. На думку [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|У. А. Калесніка]], ''«Гусоўскі спадзяваўся ўвесці беларускае жыццё і гісторыю ў кантэкст гуманітарнай культуры Еўропы»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Калеснік У.|загаловак=Зорны спеў|спасылка=http://www.rulit.me/author/kalesnik-uladzimir/zorny-speu-download-free-342229.html|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1975|старонкі=86|старонак=158}}&lt;/ref&gt;.

З 1581 года польскі гісторык-кальвініст [[Ян Ласіцкі]] жыў у Вільні, настаўнічаў у сям’і [[кашталян]]а мінскага [[Ян Янавіч Глябовіч|Яна Глябовіча]], затым пасяліўся ў Заслаўі. Вынікам назіранняў за жыццём Вільні, Заслаўя і [[Радашковічы|Радашковіч]] стала яго праца «Пра рэлігію, ахвярапрынашэнне, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў і татараў…» ({{Lang-la|De Russorum, Moscovitarum et Tartarorum religione, sacrificiis, nuotiarum funerum ritu}}, 1582), дзе аўтар расказвае пра вопратку, ежу і абрады беларусаў, будынкі Вільні і Полацка. Пасмяротна выйшла яго праца «Пра багоў жамойтаў, іншых сарматаў і несапраўдных хрысціян» ({{Lang-la|De diis Samogitarum, caeterorumque Sarmatarum...}}, Базель, 1615), дзе ўтрымліваюцца першыя звесткі аб паганскіх вераваннях Літвы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vkl.by/articles/2164|title=Ян Ласіцкі|author=Алесь Белы.|publisher=Электронная энциклопедия «Вялікае Княства Літовскае»}}&lt;/ref&gt;.

Успаміны аўстрыйскага дыпламата [[Сігізмунд Герберштэйн|Сігізмунда Герберштэйна]] «Запіскі пра Масковію» былі напісаны пасля яго службовых паездак у Маскву і Ноўгарад у 1516―1517 і 1526―1527 гадах. У главе «Пра Літву» ён кажа пра багацце рэк, азёр і балот, пра нядобры клімат, падрабязна апісвае зуброў. Сацыяльны ўклад Вялікага Княства Літоўскага, відавочна, выклікае ў яго непрыманне: {{цытата|«Народ прыгнечаны цяжкім рабствам, бо кожны, у суправаджэнні натоўпу слуг, які валодае ўладай, увайшоўшы ў жыллё селяніна, можа беспакарана тварыць, што яму заўгодна, рабаваць і забіраць неабходныя ў жыццёвым побыце рэчы (з ежы, і ўсё, што заманецца) і нават жорстка збіваць селяніна, калі той раптам адмовіцца аддаваць. Таму вёскі размяшчаюцца ўдалечыні ад дарог. Сялянам падданым без падарункаў зачынены шлях да гаспадароў, якую б яны ні мелі да іх справу. А калі іх і дапусцяць, то ўсё роўна адсылаюць да службовых асоб і начальнікаў. І калі тыя не атрымаюць дароў, то не вырашаць і не пастановяць нічога добрага... Гэты парадак існуе не толькі для простага люду, але і для бедных дваран, калі яны хочуць дамагчыся чаго-небудзь ад вяльможаў. Я сам чуў, як адзін вышэйшы чыноўнік пры маладым каралі сказаў наступнае: „У Літве кожнае слова — золата“. Гэта значыць: нікога не выслухаюць і нікому не дапамогуць без грошай...»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Белазаровіч В. А.|загаловак=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі: вучэбны дапаможнік|месца=Гродно|выдавецтва= Гродзенскі дзярж. ун-т імя Я. Купалы|год=2006|старонкі=42|старонак=345|isbn=985-417-858-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Сигизмунд Герберштейн|загаловак= Записки о Московии|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gerberstein/frametext8.htm|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=1988|старонак=430}}&lt;/ref&gt;|}}.

== Краязнаўства Беларусі ў XVII стагоддзі ==
[[Файл:Historiae Lithuanae.jpg|міні|180px|Тытульны аркуш «Historiae Lithuanae pars prior, de rebus Lithuanorum ante susceptam Christianam religionem conjunctionemque… cum regno Poloniae» (Данцыг, 1650)]]
Аўстрыйскі пасланнік [[Аўгусцін Меерберг]] пісаў у справаздачы «Падарожжа ў Масковію»: {{пачатак цытаты}}«Зрабіўшы яшчэ 70 вёрст па лясістай пустыні, 5 кастрычніка мы прыбылі ў Менск, галоўны горад Менскага ваяводства, які размешчаны на пагорках і рацэ і ўдастоены гонару мець вярхоўны суд для ўсёй Літвы, акрамя Вільні, кожныя тры гады па чарзе з новагародскім. Сумным позіркам мы глядзелі на спусташэнне, учыненае гэтаму гораду маскавіцянамі {{efn-ua|Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гг.]] горад быў захоплены і разбураны, засталіся толькі дзве тысячы жыхароў і 300 дамоў}}. Далучаныя базыльяне, дамініканцы, бернардынцы пачалі ўжо там папраўляць свае разбураныя, святыя мясціны і цэрквы з дапамогай міласцяў набожных людзей. Айцы езуіцкай супольнасці таксама рыхтаваліся пакласці пачатак там свайго калегіума»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Августин Мейерберг.|загаловак=Путешествие в Московию барона Августина Майерберга и Горация Вильгельма Кальвуччи, послов Августейшего Римского Императора Леопольда к Царю и Великому Князю Алексею Михайловичу в 1661 году, описанное самим бароном Майербергом|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1874|старонак=260|archive-date=30 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Тяпкова А. И.|загаловак=Местечки Беларуси в записках иностранных путешественников XVI―XIX вв.|выданне=Вестник Могилёвского государственного университета им. А. А. Кулешова. Серия А. Гуманитарные науки|месца=Мн.|выдавецтва=МГУ|год=2014|нумар=1(43)|старонкі=76―84|issn=2073-8315}}&lt;/ref&gt;
{{канец цытаты}}.

Чэх Бернгард Танер у складзе польскай амбасады ездзіў у Маскву. Ягоныя нататкі паведамляюць аб становішчы Мінска ў 1678 годзе:
{{пачатак цытаты}}
Гэта — горад вялікі, шырока раскінуўся па ўзгорках і далінах. Ён пацярпеў ад масквіцян, якія ператварылі яго амаль у разваліны; але з цягам часу ён стаў прымаць лепшы выгляд: манастыры [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|дамініканцаў]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага і кляштар францысканцаў (Мінск)|францысканцаў]], калегія айцоў братэрства Ісусавага, якім пачатак ужо пакладзены, зноў нададуць гораду немалую красу. Ды неблагія і вельмі шматлікія царквы схізматыкаў{{efn-ua|праваслаўных}} і цяпер робяць горад прыгожым. Пасля схізматыкаў — усяго больш тут жыдоў з іх сінагогамі. Уносячы заўсёды акуратна магнатам велізарныя падаткі і будучы праз гэта ім вельмі карысныя, яны валодаюць і немалою свабодай. Галоўнае ўпрыгожванне плошчы — ратуша, якая стаіць у сярэдзіне, акружаная мноствам крам. Лад жыцця і адзенне, асабліва жаночы ўбор, цэрквы, параўнальна з іншымі больш прыглядныя, упрыгожаныя пры ўваходзе карцінамі, якія паказваюць на заможнасць гараджан. Панам сваім горад прызнае Яна Казіміра Сапегу, ваяводу полацкага, прызначанага ў той час паслом ад Вялікага Княства Літоўскага. У яго жыллё, пабудаванае на гары і забяспечанае ўсім неабходным, за яго адсутнасцю нас не пусцілі; мы спыніліся ў горадзе, дзе жыхары прынялі нас гасцінна, удосталь частавалі мёдам, півам і іншымі прынашэннямі…&quot;
{{канец цытаты|&lt;ref&gt;{{cite web|author =Ивакин И.|url =http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&amp;ob_no=13300|title =Коллекция: исторические документы. Бернгард Леопольд Франтишек Таннер. Вторая половина XVII в. Биографическая справка|publisher =Российский образовательный портал|archive-url =https://archive.today/20160328014408/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=13299&amp;ob_no=13300|archive-date =28 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;.}}

Два гады падарожжаў маскоўскага стольніка [[Пётр Андрэевіч Талстой|П. А. Талстога]], апісаныя ім у дзённіку, захоўваюць апісанне Мінска станам на 1697 год:
{{пачатак цытаты}}
Горад мае каля сябе земляны вал. У ім жыве староста [[Крыштаф Станіслаў Завіша|пан Завіша]]; у маю бытнасць у Менску ён не быў, а быў у той час у сваёй маетнасці. Дом ягоны ў Менску ў замку, будынак драўляны… У Менску ж ёсць дом вялікі з каменным будынкам пана Глябовіча: стаіць пусты, жыхароў у ім нікога няма. Горад Менск менш за Магілёў у многім; будынкаў каменных у Менску нямала… У Менску ёсць шмат дамоў з каменнымі будынкамі; і ў радах, дзе гандлююць, крамы каменныя і тавараў ёсць нямала. У Менску ёсць манастыр набожнай грэчаскай веры ў імя святых апосталаў Пятра і Паўла. У тым манастыры [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|царква]] каменная вялікая, ладнага будынку, падобная да магілёўскай саборнай царквы Брацкага манастыра… Скрозь Менск цячэ рака Віславіца невялікая, на ёй ёсць млын на чатырох камянях, і праз тую раку мост ладны, драўляны… Быў я ў [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|кляштары ў панен бернардзінак]] і ў панен [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)|бенедыкцянак]]. Дзяўчаты бернадынкі ходзяць у чорным, на голым целе носяць замест кашуль валасяніцы тоўстыя і падпаясаныя яны вяроўкамі з вузламі, ступаюць заўсёды босымі нагамі, у касцёл уваходзяць таемнай лесвіцай, уладкаванай у сцяне, і стаяць на хорах, гледзячы ў касцёл малымі скважынамі скрозь рашоткі, каб іх людзі не бачылі… Бенедыкцінкі ходзяць у белых вопратках і носяць на галовах белыя ўборы ж, зело ладна прыбіраюцца; а ў касцёл уваходзяць таксама сцяною таемна і стаяць у патаемных месцах, каб нікім былі бачаны…
{{канец цытаты|&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Толстой П. А.|загаловак=Путешествие стольника П. А. Толстого по Европе. 1697―1699.|спасылка=http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1992|старонак=387|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archive-date=17 сакавіка 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317055726/http://www.istmira.com/istnovvr/puteshestvie-stolnika-p-a-tolstogo-po-evrope-1697-/|archivedate=17 сакавіка 2015}}&lt;/ref&gt;.}}

У 1698 годзе ў Масковію праз Беларусь ехаў сакратар аўстрыйскага пасольства [[Ёган Корб]]. Цікавыя яго назіранні за жыццём манастыроў:
{{пачатак цытаты}}
У Ашмянах, мястэчку, якое належыць Сапегу, здабылі мы канец нашым працам, у надзеі назаўтра мець лепшую дарогу. Каля двара, дзе мы спыніліся, быў манастыр дамініканцаў; каля чатырох гадзін папаўдні з яго паказалася працэсія; так як гэта было ў Вялікі пост, то ўдзельнікі яе няшчадна секлі сябе бізунамі. Разам з іншымі і мы праспявалі малітву ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі. Затым у манастыры была сказаная на польскай мове пропаведзь, праспяваная песня аб пакутах Гасподніх і, у заключэнне, зайгралі на аргане. Пад гукі гэтага інструмента народ зноў стаў бічаваць сябе…&quot;. «У Менску была дзёнка. Абедню мы адслужылі ў езуітаў. Нам казалі, што тутэйшы езуіцкі калегіум не мае дастатковых фундушаў, пры ўсім тым, аднак жа, у ім жыве 12 манахаў. Базыльяне, бернардынцы і босыя таксама жывуць бедна. Адзін толькі касцёл дамініканцаў прыбраны лепей за іншых. Менск, некалі багаты і слаўны горад, даведзены гады тры таму назад моцным пажарам да поўнага заняпаду. У ім было раней шмат купцоў, цяпер жа не больш за два, ды і тыя з цяжкасцю ўтрымліваюць сябе і падтрымліваюць нікчэмны гандаль. На хорах францысканскага манастыра спявалі толькі два манахі, па гэтым можна судзіць аб іх малалікасці і беднасці…». «Мы прыбылі ў Смалявічы. Заезны двор утрымлівае тут яўрэй, і ў карчме было так брудна, што мы вырашылі адкласці святкаванне да месца нашага абеду — гарадка, які называецца аднымі Жодзін, а іншымі — Багуслаў. Але і тут карчма належыць яўрэю, таму набажэнства не было зусім». «Каля трох гадзін, пасля абеду, прыехалі мы ў горад Горкі, вельмі доўгі і заселены яўрэямі. Начавалі мы ў яўрэяў. У пакоях была яшчэ якая-ніякая чысціня, але спаўшыя ў адрынах знайшлі там гадасць, якая даводзіла іх да млосці
{{канец цытаты|&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак= Дневник Иоганна Георга Корба во время посольства Лепольда I в Московское царство|спасылка=http://www.sedmitza.ru/lib/text/439160/|выданне=Рождение империи|месца=М.|выдавецтва=Фонд Сергея Дубового|год=1997|старонак=544|isbn=5-89486-003-2}}&lt;/ref&gt;.}}

Польскі езуіт, доктар тэалогіі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] добра ведаў жыццё Вялікага Княства Літоўскага, выкладаў у калегіуме [[Брэст]]а і [[Слонім]]а. Вынікам яго прац з’явіліся „Гербоўнік рыцарства Вялікага Княства Літоўскага“ і „Гісторыя Літвы“, ― у апошняй Каяловіч паспрабаваў растлумачыць сутнасць сялянскіх хваляванняў у ВКЛ&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Eugenija Ulčinaitė.|загаловак= Jėzuitiškoji tarnavimo dievui doktrina Alberto Vijūko-Kojalavičiaus raštuose|спасылка=http://www.llti.lt/failai/SLL27_Str_Ulcinaite.pdf|выданне= Senoji Lietuvos literatūra. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas|месца=Vilnius|выдавецтва= Vilniaus universitetas|год=2009|том=27|issn=1822-3656}}&lt;/ref&gt;.

== Краязнаўства Беларусі ў XVIII стагоддзі ==
[[Файл:Lepechin.jpg|thumb|left|Тытульны ліст кнігі І. І. Ляпёхіна]]
Каштоўнай краязнаўчай крыніцай першай паловы XVII ст. з’яўляецца „Інвентар Эканоміі Берасцейска-Кобрынскага графства Флемінга генерала артылерыі 1743 г.“ з ілюстрацыямі А. Даманскага.

У 1745―1747 гадах у [[Люблін]]е выпушчаны двухтомнік „Svada Latina…“ (Typographia S. R. M. Collegii S. J., 1747, р. 1624), які ўключаў статыстыку, лісты, панегірыкі, розныя надпісы і інш. Шмат дакументаў адносілася да дынастыі [[Сапегі|Сапегаў]]. Зборнік склаў сакратар пінскага дыстрыкту [[Марыяне|ордэна марыянаў]] Я. Д. Астроўскі пры ўдзеле [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Сапегі]]&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Сборник библиографических материалов для географии, истории, истории права, статистики и этнографии Литвы с приложением списка литовских и древнепрусских книг с 1553 по 1903 г. Сост. С. Балтрамайтис|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. В. Безобразова|год=1904|старонак=857|archive-date=6 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160606185508/http://www.runivers.ru/lib/book4329/52950/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шумейка М. Ф.|загаловак=Станаўленне і развіццё беларускай археаграфіі ў першай палове XIX ст.|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|год=2000|нумар=1|старонкі=19―40|старонак=266|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archive-date=5 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Poleszuk XVIII cn.png|thumb|150px|А. Рыгельман. Сялянні-паляшук. Другая палова XVIII ст.]]
Першым беларускім археолагам можна лічыць [[Кашталяны полацкія|кашталяна полацкага]] [[Роберт Бжастоўскі|Роберта Бжастоўскага]]. У сваёй сядзібе [[Мосар]] каля [[Глыбокае|Глыбокага]] ён распачаў спробы раскопак курганнага [[могільнік]]а пачатку XI стагоддзя. Знойдзеныя [[Артэфакт (археалогія)|артэфакты]] ― званочкі на раменьчыку ― ён адаслаў у 1790 годзе каралю Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], які прыняў падарунак вельмі добразычліва&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=W. Mienicki.|загаловак= Wykopalisko w Mossarzu w końcu XVIII stulecia. Z korespondencyi króla Stanislawa Augusta z Robertem Brzostowskim, cześnikiem Wielkiego Ksie,stwa Litewskiego|спасылка=http://mbc.malopolska.pl/dlibra/plain-content?id=18344|выданне= [[Wiadomości numizmatyczno-archeologiczne]]|месца= Kraków|выдавецтва=Towarzystwo Numizmatyczno-Archeologiczne|год=1892|том=1-2|старонкі=285―289}}&lt;/ref&gt;. Праз 20 гадоў раскопкамі курганоў-[[валатоўка|валатовак]] на [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідчыне]] займаўся ваенны інжынер [[Тэадор Нарбут]], які выдаў аматарскае даследаванне „Пра курганы“&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/narbut_t/Теадор_Нарбут._Шавры.html|title=Тэадор Нарбут. Шавры|author=Кастусь Тарасаў.|date=25 траўня 2010|publisher=Pawet}}&lt;/ref&gt;.

[[Ігнацій Кульчынскі]] ў 1736―1747 гадах быў [[архімандрыт]]ам гродзенскага [[Барысаглебскі Каложскі манастыр (Гродна)|Барысаглебскага (Каложскага) манастыра]]. Даследаваў гісторыю [[Жыровічы|Жыровічаў]], гродзенскай [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай царквы]], напісаў „Хроніку ігуменаў, архімандрытаў, царкоўных старастаў і заступнікаў Гродзенскага Каложскага манастыра“, на аснове дакументаў манастырскага архіва сістэматызаваў і выдаў у 1738 годзе „Інвентар Гродзенскага Каложскага базыльянскага манастыра“. Пісаў на латыні і па-польску&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. С.|загаловак=Игнатий Кульчинский — первый исследователь белорусских древностей|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археалогія і краязнаўства Беларусі. XVI ст.―30-е гады XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=14―15|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Сістэматычнае навуковае даследаванне Беларусі пачалося пасля яе далучэння да Расійскай імперыі. У Беларусь і Прыбалтыку ў 1773 годзе Акадэміяй навук накіроўваецца экспедыцыя {{нп3|Іван Іванавіч Ляпёхін|І. І. Ляпёхіна|ru|Лепёхин, Иван Иванович}}, якая апісала беларускую прыроду і сабрала [[гербарый]] для Батанічнага саду Пецярбургскай Акадэміі навук. Удзельнік экспедыцыі, будучы акадэмік [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|М. Я. Азерацкоўскі]], акрамя прыродазнаўчай працы, збіраў матэрыялы мясцовага сялянскага побыту і сельскай гаспадаркі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Таранович В. П.|загаловак= Экспедиция академика И. И. Лепехина в Белоруссию и Лифляндию в 1773 г.|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Russ/XVIII/1760-1780/Lepechin_I_I/pred3.htm|выданне=Труды Института истории науки и техники|месца=М.|выдавецтва=АН СССР|год=1935|том=5|старонкі=535―568|старонак=625}}&lt;/ref&gt;.

У 1780 годзе імператрыца [[Кацярына II]] распачала падарожжа ў беларускія землі. У губернскія і павятовыя гарады была папярэдне накіравана анкета з 16 пытаннямі: як ажыццяўляліся „Установы для кіравання губерняў Усерасійскай імперыі“ і ў якім стане фінансава-эканамічнае становішча губерняў і паветаў. Таксама было прапанавана выказаць свае меркаванні аб патрэбах і недахопах. Імператрыца пазнаёмілася з ходам рэформаў, станам прамысловасці і гандлю, укладам жыцця насельніцтва. Шлях Кацярыны II адзначыўся багатымі ахвяраваннямі на адкрыццё школ, добраўпарадкаванне праваслаўных храмаў і манастыроў, будаўніцтва ўстаноў. Пазней Акадэміяй навук была выпушчаная кніга [http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf „Тапаграфічныя заўвагі на самыя знакамітыя месцы падарожжа Яе Імператарскай Вялікасці ў Беларускія намесніцтвы“] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210025145/http://files.knihi.com/Knihi/Store1/other/Topograficheskie_primechania_na_znatneyshie_mesta_puteshestvia_Ee_Imperatorskogo_Velichestva_v_Belorusskie_namestnichestva_-_1780.pdf |date=10 снежня 2019 }} з гісторыяй і станам усходнебеларускіх тэрыторый, апісаннем гарадоў і мястэчак з іх замкамі, манастырамі і храмамі, колькасцю жыхароў і родам іх заняткаў»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Романов Е.|загаловак=К пребыванию императрицы Екатерины II в Пропойске|выданне=Могилевская старина|месца=Могилев|год=1901|том=2|старонкі=69}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Брикнер А. Г.|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилев в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8-9)|старонкі=459-509, 311-367}}&lt;/ref&gt;.

Аўтар «Батанічнага слоўніка», прысвечанага Кацярыне II, генерал-маёр [[Андрэй Казіміравіч Меер|А. К. Меер]] у 1786 годзе падрыхтаваў «Апісанне Крычаўскага графства або былога староства Г. А. Пацёмкіна, у ста вёрстах ад Дуброўны, паміж Смаленскаю і Магілёўскаю губернямі. 1786 г.», дзе расказаў аб прыродзе, побыце і матэрыяльнай культуры жыхароў сучасных [[Крычаўскі раён|Крычаўскага]], [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага]], [[Хоцімскі раён|Хоцімскага]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкага]] і [[Краснапольскі раён|Краснапольскага раёнаў]] Беларусі. Рукапіс знаходзіцца ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Апублікавана ў 1901 годзе з скарачэннямі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманавым]] у «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніне]]», 1901, вып. 2&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=1019|title=Меер Александр Казимирович|author=Лаппо-Данилевский К. Ю.|date=2010 |work=Словарь русских писателей XVIII века|publisher=Институт русской литературы (Пушкинский Дом)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Андрэй Крыжэвіч.|загаловак=У пошуках святой крыніцы|спасылка=http://bfk.by/?p=3021|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2016|нумар=5 лютага}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Меер дзяліўся ўражаннямі ад мясцовага кірмаша: ''«Крычаўскія мяшчане гандлявалі жалезам, соллю, тытунём, пянькой, рыбай, зернем…»''. Прыезджыя рыжскія і гданьскія купцы прывозілі ''«розныя суконныя паркалёвыя і шаўковыя тавары, напоі, поўсць, шапкі, запрэжкі, рукавіцы, хусткі, батыст, галандскае і простае палатно і многія дробязі, якія ўжываюцца мясцовымі мяшчанамі і сялянамі. З Масквы прывозяцца ў асноўным жалеза, чыгун і медзь, а з Маларосіі розная рыба, асабліва сула, данскія карпы, або сазаны, судакі, ці, па-мясцоваму, калодкі, і многія іншыя салёныя і вараныя рыбы, таксама і тытунь»''. Меер пісаў, што большасць сялян ''«… сутнасць бедныя. І некаторыя з іх не толькі з мякінай змешанага хлеба не маюць, але і … таўкуць вымачанае ў вадзе гнілое дубовае з сярэдзіны дрэва і пякуць з гэтага з прыбыткам мукі..»''. Адзначае Меер асаблівасць гаворкі мясцовых жыхароў: ''«Я думаю, што не брыдка будзе, калі я згадаю тут пра тую гаворку, якім усе (?) крычаўскія мяшчане, краўцы, шаўцы і іншых мастэрстваў людзі, а асабліва тыя, што жывуць каля польскай мяжы карэлы (не ад карэлаў, а ад рабаванняў сваіх так названыя сяляне) паміж сабою размаўляюць. Гэта гаворка падобна да шматлікіх расійскіх, а асабліва суздальскаму, уведзена ва ўжытак марным і ў распусце і п’янству жывучым… гэта каб зручней абкрадваць і махляваць маглі. Яно не заснавана ні на якіх правілах і акрамя мноства адвольна выдуманых, складаецца яшчэ з пераламаных нямецкіх і лацінскіх слоў. Такая гаворка, што ўжываецца паміж імі, завецца тут атверніцкаю або адврашчонаю»''. [[Атверніца]]й называецца вёска каля Магілёва, якая дала назву атверніцкаму жаргону, які складаўся не столькі з чужаземных слоў, колькі слоў роднай мовы, але з «атварочваннем» складоў, іх перастановай і заменай і ўстаўкай розных часціц (ку, хер, шаце і інш.). Меер прыводзіць некалькі слоў і выразаў гэтай мовы: ''«Еперь укаврюка чуху — крадзі ў спадара футру; хлізь у хаз, а то Сяргей смакшуніць — ідзі ў хату, а то дожджык замочыць; клева кургае — добра спявае; манек хімшае — мой брат хварэе; клёва капені па лаўдзе — добранька стукні яго па галаве»'' і г. д. Гэты жаргон, магчыма, быў прынесены ў [[Смутны час]] у Маскву беларусамі, якія былі ў польскім войску&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Романов Е. Р.|загаловак= Очерк быта нищих Могилёвской губернии и их условный язык|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1890|нумар=4|старонкі=126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Рябичкина Г. В.|загаловак= Теоретическая концепция В. Д. Бондалетова: к проблеме анализа условно-профессиональных языков|спасылка=http://www.gramota.net/materials/1/2009/2-3/56.html|выданне=Альманах современной науки и образования|месца=Тамбов|выдавецтва=Грамота|год=2009|нумар=2|старонкі=147―151|issn=1993-5552}}&lt;/ref&gt;.

== Краязнаўства Беларусі ў XIX стагоддзі ==
[[Файл:Horadnia-Maračoŭščyna, Antoni Tyzenhaus. Горадня-Марачоўшчына, Антоні Тызэнгаўз (J. Alšeŭski, 1905).jpg|thumb|left|300px|Атоні Тызенгаўз.]]
[[Падскарбі надворны літоўскі]] [[Антоні Тызенгаўз]] кіраваў [[Гродзенская каралеўская эканомія|Гродзенскай каралеўскай эканоміяй]] у Вялікім Княстве Літоўскім. Ён арганізаваў у Гродне «кабінет натуральнай гісторыі», дзе сабраў больш за дзесяць тысяч экспанатаў ― мінералаў, старажытных закамянеласцяў і інш. Яго пляменнік [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]], які захапляўся птушкамі, у [[Паставы|Паставах]] стварыў вялікі арніталагічны музей з выдатнай калекцыяй: каля трох тысяч пудзілаў птушак і некалькі сотняў птушыных яек. Упершыню адкрыў і апісаў гнездаванні ў Беларусі шэрагу відаў птушак, выдаў працы «Асновы арніталогіі, навукі аб птушках», «Агульная арніталогія, або апісанне птушак усіх частак Свету», «Каталог птушак і млекакормячых ВКЛ і Каралеўства Польскага», склаў ілюстраваныя табліцы да кнігі [[Уладзіслаў Казіміравіч Тачаноўскі|У. К. Тачаноўскага]] «Заалогія польскіх птушак». У 1856 годзе яго сын [[Райнальд Тызенгаўз|Рэйнальд Тызенгаўз]] перадаў экспанаты ў новы музей [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Вінчэўскі Дз. Я., Вінчэўскі А. Я.|загаловак= Канстанцін Тызенгаўз (1786―1853) – патрыёт і заснавальнік беларускай арніталогіі|спасылка=http://birdwatch.by/news/4023|выданне= Маэрыялы VII міжнароднай навукова-практычнай канфярэнцыі «Актуальныя праблемы экалогіі», Гродна 2010|год=2011|старонкі=3―5}}&lt;/ref&gt;.

Двойчы (1819, 1821) пабываў у Беларусі адзін са стваральнікаў Рускага геаграфічнага таварыства, вядомы вучоны [[Пётр Іванавіч Кёпен|П. І. Кёпен]]. Вынікам яго паездак з’явіліся тры гісторыка-краязнаўчыя працы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=О Рогволодовом камне и Двинских записях|месца=СПб.|год=1855|старонак=70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак= О происхождении, языке и литературе литовских народов: [Со включением краткого обозрения Литовской истории до XVI в.]|спасылка=http://dlib.rsl.ru/01003557971|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. К. Крайя|год=1827|старонак=108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кёппен П. И.|загаловак=Новые сведения о численности и обиталищах литовского племени|месца=СПб.|год=1851|старонак=18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Путешествие в Беларусь П. И. Кёппена|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=38―41|старонак=206|isbn=985-08-0007-0}}&lt;/ref&gt;.

Двойчы наведаў Беларусь акадэмік, заснавальнік рускай мінералагічнай школы [[Васіль Міхайлавіч Севяргін|В. М. Севяргін]]. Уражанне ад убачанага ён адлюстраваў у «Запісках падарожжа па заходніх правінцыях Расійскай дзяржавы…» (1803) і «Працягу запісак…» (1804). У іх змешчаны звесткі пра беларускія гарады, стан эканомікі, даецца аналіз глебы і мінералаў; у канцы першай кнігі ― «Роспіс раслінам, якія растуць у ваколіцах г. Гродна»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Севергин В. М.|загаловак= Записки путешествия по западным провинциям Российского государства, или минералогические, хозяйственные и другие примечания, учиненные во время проезда через оные в 1802–1803 гг.|спасылка=http://e-heritage.ru/ras/view/publication/general.html?id=42051638|месца=СПб.|выдавецтва=Императорская Академия наук|год=1804|старонак=408}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Севяргін Васіль Міхайлавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=456 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Граф [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. П. Румянцаў]], які пасяліўся ў Гомелі, арганізаваў экспедыцыі па выяўленню археалагічных рэдкасцяў, стварыў у сваім замку хатні музей. Дзякуючы яму ў полацкім манастыры было знойдзена [[Дабрылава Евангелле]] 1164 года, на Гродзеншчыне ― [[Супрасльскі летапіс]] і архіў [[Сапегі|Сапегаў]]. З гісторыкаў і археографаў Румянцаў арганізаваў гурток, які пасля атрымаў назву Румянцаўскага. Мэтай гуртка сталі пошук дакументальных помнікаў гісторыі ў архівах і бібліятэках і іх друкаванне&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак=Румянцаўскі гурток і ахова помнікаў гісторыі і культуры ў Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2003|нумар=1|старонкі=60―66}}&lt;/ref&gt;. У пошуку дакументаў Румянцаву ў Беларусі дапамагалі прафесары [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Міхаіл Кірылавіч Баброўскі|М. К. Баброўскі]], [[Іван Мікалаевіч Лабойка|І. М. Лабойка]], [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіч]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Доўнар Т. І.|загаловак=Даніловіч Ігнат Мікалаевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=411―412|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}&lt;/ref&gt;, [[Іаахім Лялевель|І. Лялевель]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кеневіч С.|загаловак=Лелевель|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pollel/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD._%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=1970|старонак=192}}&lt;/ref&gt;, архіварыус грэка-уніяцкай полацкай духоўнай кансісторыі І. Кунцэвіч, [[архімандрыт]] І. Шулакевіч, наглядчык полацкіх павятовых вучылішчаў А. М. Дарашкевіч, служачы полацкага павятовага казначэйства І. Сышчанка, перакладчык магілёўскага магістрацкага суда [[Мікалай Рыгоравіч Гартынскі|М. Р. Гартынскі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Козлов В. П.|загаловак= Колумбы российских древностей|спасылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000156/index.shtml|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1981|старонкі=8|старонак=168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Некоторые дополнительные сведения о виленских деятелях культуры начала XIX века в письмах профессора русской словесности Виленского университета И. Н. Лобойко|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Literatura|месца=Vilnius|год=1963|том=10|старонкі=207}}&lt;/ref&gt;. У 1817 годзе І. М. Лабойка параіў Румянцаву ажыццявіць ''«крытычнае апісанне ўсіх унутраных і замежных крыніц, якія адносяцца да айчыннай гісторыі»'', у тым ліку археалагічныя помнікі, народныя легенды, казкі, міфалогію і г. д. Да 1836 года ім апісаны 132 рукапісы з бібліятэкі закрытага да таго часу Віленскага ўніверсітэта, рукапісы былі перададзеныя ў Імператарскую публічную бібліятэку ў Санкт-Пецярбург&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Каупуж А.|загаловак=Вклад И. Н. Лобойко в развитие русско-польско-литовских культурных связей в первой четверти XIX в.|спасылка=http://baltnexus.lt/uploads/publikacijos/Kalbotyra/Kalbotyra%20VII/07_06_A.%20Kaupu%C5%BE.pdf|выданне=Lietuvos TSR aukstuju mokyklu moksliniai darbai. Kalbotyra|месца=Vilnius|год=1963|том=7|старонкі=50―60}}&lt;/ref&gt;. Доктар багаслоўя М. К. Баброўскі яшчэ гімназістам зацікавіўся бібліятэкай і архівам беластоцкага Супрасльскага манастыра, дзе ў 1822 годзе знайшоў і даследаваў [[Супрасльскі рукапіс|Супрасльскі зборнік]], адзін са значных царкоўнаславянскіх помнікаў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. П. Румянцев и начало белорусоведческих исследований: Деятельность профессора М. К. Бобровского|выданне=Библиотечная Ассамблея Евразии. Информационный бюллетень|месца=М.|выдавецтва=Российская государственная библиотека|год=2000|том=12|старонкі=52―61|старонак=80}}&lt;/ref&gt;.

Некаторыя дакументы, якія тычацца беларускіх земляў, член румянцаўскага гуртка гомельскі [[протаіерэй]] [[Іван Іванавіч Грыгаровіч|І. І. Грыгаровіч]] аб’яднаў у том «Беларускі архіў старажытных грамат». Грыгаровічам было абследавана больш за 30 дзяржаўных, прыватных і царкоўных архіваў, складзена некалькі тысяч копій дакументаў. Ён жа склаў «Слоўнік западнарускага прыслоў’я». Пад беларускім прыслоўем румянцаўскі гурток разумеў не мясцовую народную мову, а старабеларускія і стараўкраінскія дыялекты, на аснове якіх утварыліся сучасныя літаратурныя беларуская і ўкраінская мовы. Грыгаровіч удакладняў: «''Заходнеруская гаворка, інакш званая беларускай, ужываецца жыхарамі Белай Русі, Літвы, Валыні, Падолля, Палесся і ў абласцях цяперашняй Аўстрыйскай Галіцыі, пачынаючы ад Заходняй Дзвіны і Дняпра па Вісле, Бугу, Днястру і за Карпацкімі гарамі»''&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ильин А. Л.|загаловак=Возникновение белорусской национальной идеи ― новый взгляд|спасылка=http://brama.brestregion.com/nomer18/artic18.shtml|выданне=Гістарычная брама|месца=Брест|год=2001|нумар=1(18)}}&lt;/ref&gt;. Галоўнай працай Грыгаровіча стаў 5-томнік «Акты, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі» (СПб., 1843―1853), дзе ён сабраў архіўныя дакументы па гісторыі Беларусі, Украіны і Літвы XIV―XVII стагоддзяў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kronsh.prihod.ru/publikacii,_doklady,_vystuplenija/view/id/1125443|title= Труды протоиерея Иоанна Григоровича по белорусской археографии|author=св. Алексий Хотев.|date=22 мая 2012|publisher= Минская епархия Белорусского Экзархата Русской Православной Церкви}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак= Гомельский протоиерей Иоанн Григорович и начало белорусской археографии|выданне=Н. П. Румянцев на Белорусской земле: материалы Международного круглого стола|месца=Мн.|выдавецтва=Национальная библиотека Беларуси|год=1996|старонкі=47―56|старонак=67|isbn=5-781-51073-7}}&lt;/ref&gt;.

У час [[вайна 1812 года|вайны 1812 года]] афіцэр [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|К. Ф. Калайдовіч]] апынуўся ў Беларусі. Полк стаяў у Оршы. Па абавязку службы яму даводзілася ездзіць у Мінск, Вільню, Віцебск, бываць у беларускіх мястэчках. Калайдовіч склаў кароткі слоўнік беларускай мовы, які надрукаваў у 1822 годзе ў «Працах Таварыства расійскай славеснасці пры Маскоўскім універсітэце». Тады ж ён на сродкі М. П. Румянцава выдаў у Маскве творы [[Кірыла Тураўскі|Кірылы Тураўскага]], якія адшукаў у маскоўскай Сінадальнай бібліятэцы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Батвіннік М. В.|загаловак=Калайдовіч Канстанцін Фёдаравіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2 |старонкі=621|старонак=702}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Прыгодзіч М. Р.|загаловак=Беларускае мовазнаўства: вучэбны дапаможнік|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонкі=5―6|старонак=135|isbn=978-985-6824-69-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Писания святителя Кирилла Туровского в народной среде Восточного Полесья: От времени открытий румянцевского кружка до современности|выданне=Н. П. Румянцев и его эпоха в контексте славянской культуры. Материалы международной научно-практической конференции|месца=Гомель|год=2004|старонкі=25―28}}&lt;/ref&gt;.

Будучы генерал, ваенны пісьменнік-гісторык, а ў 1810 годзе пакуль яшчэ лейтэнант расійскага флоту [[Уладзімір Багдановіч Бранеўскі|У. Б. Бранеўскі]] напісаў сваю першую кнігу дарожных нататак «Падарожжа ад Трыеста да С.-Пецярбурга ў 1810 годзе», дзе расказаў аб наведванні Пінска, Нясвіжа, Барысава, [[Лагішын]]а. Некалькі старонак у ёй прысвечаны Мінску:
{{пачатак цытаты}}
Вялікая чатырохвугольная плошча (плошча Свабоды) забудаваная двух- і трохпавярховымі дамамі, у цэнтры — ратуша і гаўптвахта простага, але вельмі прыемнага выгляду. Дзве каталіцкія царквы гатычнай (мабыць, барока) архітэктуры надаюць плошчы асаблівы выгляд. Ва ўсе бакі ідуць вуліцы, з якіх галоўныя забрукаваныя; дамы на іх драўляныя, нізкія, афарбаваныя. Горад невялікі, але ва ўсім бачны парадак і старанне. Частка Мінска, якая знаходзіцца на другім баку ракі, нядаўна выгарэла, што складае змрочную цень у панараме горада. Кажуць, што ў адну ноч згарэла каля сямісот дамоў, жыхары засталіся без прытулку, а многія пазбавіліся ўсёй маёмасці. Пара б забараніць будаваць у гарадах драўляныя хаты, якія, як парахавыя скляпы, узлятаюць ад маланкі, знікаюць ад іншых няшчасных выпадкаў… Публічны сад (парк Горкага), як нешта рэдкае, небывалае, спадабаўся мне больш. Я прыходзіў туды чатыры разы і заўсёды гуляў з роўным задавальненнем. У гарадах, дзе лад жыцця, так бы мовіць, разлучае з прыродай, такія ўстановы, як для ўпрыгожвання горада, так і для асвяжэння паветра ў ім, карысныя і неабходныя. Мінскі сад абавязаны сваім існаваннем былому губернатару Карнееву, які многімі карыснымі ўстановамі пакінуў аб сабе добрую памяць; усе грамадзяне ставяцца да яго з пахвалою. Размяшчэнне саду на раўніне па абодва бакі рэчкі робіць гонар ведаў і густу Яго Правасхадзіцельства… Шмат я бачыў садоў і па параўнанні стаўлю тутэйшы ў лік лепшых; ён будзе вельмі багаты, калі дрэвы разрастуцца і скончацца ўсе пачатыя па плане працы. Мастацтва слаўнага Лянотра ўжо састарэла — і ў самай справе, няма нічога аднастайней і таму сумней яго прамых праспектаў, стрыжаных алей, рассечаных у трыкутнікі, паралелаграмаў і іншых раслінных фігур… Мінскі сад размешчаны па ўзорах анлійскіх садоў; толькі ў прыстойных месцах лепшае запазычанае ад Лянотра, які сваім спосабам усюды безабразіў прыроду. Спадар Карнееў не дазволіў нажніцам закрануць ні аднаго дрэва, і яны пышна растуць ва ўсёй сваёй красе…
{{канец цытаты||&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Броневский В. Б.|загаловак=Путешествие от Триеста до С.-Петербурга в 1810 году. Часть 2|месца=М.|выдавецтва=Университетская типография|год=1818}}&lt;/ref&gt;.}}
[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (J. Pieška, 1800).jpg|міні|336x336пкс|[[Менск]] у пачатку XIX ст. Малюнак [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]].]]
Рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|І. І. Лажэчнікаў]] напісаў пра беларускія гарады ў «Паходных запісках рускага афіцэра» (1820). Вось як ён убачыў у 1812 годзе мясцовасць каля Барысава: {{цытата|«Шлях ад Рослаўля да Барысава ўсеяны мёртвымі целамі, якія прадстаўляюцца вачам у розных жудасных відах. Нікога не сустракаеш на дарозе, акрамя знявечаных воінаў вялікай арміі ў жаночых, сялянскіх, жыдоўскіх і іншых дзіўных адзеннях. Першы раз у жыцці бачу сумны маскерад. Спаленыя корчмы, спустошаныя вёскі, дзе бродзіць каля руінаў сваіх з палашам пры баку шляхціч, абрабаваны вялікімі сваімі вызваліцелямі — французамі: вось прадметы, якія паўтараць не занадта прыемна!..»''. Мінск, убачаны Лажэчнікавым у 1812 годзе: ''«Хто тутэйшыя насельнікі? — Жыды. Да каго звярнуцца для пакупкі ці продажу? — Да жыдоў. Дзе знойдзеш тут мастакоў і майстравых? — Паміж жыдамі. Яны прададуць, купяць, зробяць, знойдуць і даставяць усё, што толькі прадаць, купіць, зрабіць і адшукаць можна. Увесь гандаль і прамысловасць, усе мастацтвы і майстэрствы плацяць багатую даніну абаротлівым і спрытным яўрэям — і золата Польшчы большаю часткай сыплецца ў іх шырокія кішэні. У надзел прыродным яе насельнікам дасталіся: апрацоўка зямлі і абарона яе. Яны сілкуюць і абараняюць чужы народ, які спакойна седзячы ў сваіх канторах, крамах, майстэрнях і карчмах, збірае з іх жа грошы і іх жа падманвае»|}}.

Батанік-аматар, якога В. А. Жукоўскі называў ''«рускім Бюфонам»'', уладальнік багатай фларыстычнай калекцыі, якая захоўваецца цяпер пры Маскоўскім універсітэце, [[Нерахта|нерахцкі]] памешчык [[Аляксандр Карлавіч Башняк|А. К. Башняк]], які праехаў беларускія землі ў 1815 годзе, запісваў у дзённік уражанні ад убачаных ім курганоў, адзначаючы іх неаднастайнасць. Башняк таксама апісаў рэльеф глебы, стан дарог, гарады Віцебск, Полацк, Вільню, Мазыр, Бабруйск, Мінск. Вось якім ён убачыў цяперашнюю беларускую сталіцу: {{пачатак цытаты}}«Губернскі горад Мінск даволі шырокі і добра пабудаваны; ляжыць на няроўным, некалькі пагорыстым месцы; шмат прамых і даволі шырокіх вуліц, але таксама шмат крывых і вузкіх, як у Вільні; усе большай часткай брукаваныя. На канцах горада дамы драўляныя і, за выключэннем нешматлікіх, пабудаваныя з сучаснымі фасадамі, таму выгляд іх не агідны; у сярэдзіне ж горада ўсе будынкі каменныя і большай часткай у гатычным (на самай справе ў барочным) гусце; так што можна не без падстаў сказаць, што звонку Мінск падобны на рускі, а ў цэнтры — на польскі горад. У розных месцах узвышаюцца вялізныя касцёлы. Унутры горада шырокая плошча, званая Верхнім рынкам, сярэдзіна якой займаецца даволі вялікім, з каланадаю будынкам, які заключае ўладавыя месцы. На той жа плошчы стаіць і губернатарскі дом, некалькі цяжка пабудаваны, як і вялікая частка іншых у горадзе будынкаў; некалькі касцёлаў узвышаюцца па баках плошчы; аднак, вялізною сваёю ўражае расійскі сабор, тут жа знаходзіцца. Крамы, як і ў Вільні, знаходзяцца пад дамамі і, як частку плошчы, так і адну або дзве крывыя вуліцы займаюць. Наогул, хоць у Менску і будуецца шмат новых дамоў, з чаго вынікае выснова аб памнажэннні колькасці жыхароў, але не прыкметная тая жвавасць, што прысутнічае ўсюды ў Вільні»''. Падрабязна расказана пра флору Беларусі. Башняк адзін з першых, хто ўслухаўся ў беларускую гаворку: ''«Яшчэ каля Ігумена пачынае прымячацца збліжэнне звычаяў літоўскіх з рускімі. За Бабруйскам і каля Мазыра сяляне кажуць даволі чыстай расійскай ці, лепш сказаць, маларасійскай мовай, і, несумненна, паказваюць сляды расійскага паходжання…»''. Аб жыцці вёскі: ''«Сяляне складаюць самы бедны ў Беларусі клас людзей: беднасць земляў, невуцтва злучыліся на іх пагібель. Галеча, да якой яны даведзены, пераўзыходзіць усякае апісанне. Мала таго, што жывуць у бедных халупах, якія крыты саломаю, без падлог і комінаў, мала таго, што ледзь маюць рубішчы для прыкрыцця галізны; але часта пакутуюць голадам, маючы патрэбу ў хлебе і ў якім? Багаты мужык змешвае муку напалову з мякінаю і захапляецца сваім, так званым, пуцінным хлебам; звычайна ж кладуць пяць частак мякіны праціву двух частак мукі, якая, за недахопам, не заўсёды чыста жытняя або ячная бывае, а змешаная з грэчняваю; пры недахопе жа ўжываюць і іншыя рэчывы: капаюць карэнні бабоўніка, пырніка, калосніцы балотнай, і, высушыўшы, таўкуць, заквашваюць і пякуць хлеб, ад ужывання якога, зрэшты, асабліва шкодных наступстваў не заўважана; у крайнасці ж падмешваюць таўчоную кару або гнілякі, з-за чаго адбываюцца завалы, паносы, гарачкі, пухліна па ўсім целе, а часта і самая смерць. Вясною ж, за недахопам мукі і мякіны, сяляне вымушаны часам здавольвацца заквашванымі ці проста ў вадзе адваранымі травой, як-то: лебядою, сніцью, крапівою і шчаўем; звычайна ж страва іх складаецца ў галушках, то бок: у камяках мукі, замешанай і варанай на вадзе, падбеленай, для прысмакі, малаком, і тое не заўсёды…»''. «Аруць сохамі, — піша Башняк пра беларускіх сялян, — і па прычыне камяністай глебы, забараніваюць прастою фінскаю бараною, якая, быўшы звязаная з пакладзеных крыж на крыж маладых елак, з абрубленымі і абвостранымі сукамі па лёгкасці сваёй зручна пераскоквае праз рассеяныя ўсюды камяні, не цягнучы іх за сабою». Таму, ''«ураджай бывае вельмі худы; сяляне часам і насення не здымаюць, і шмат калі жыта прыйдзе ў іх сама-трэцяя… бо ў некаторых няма ні коней, ні жывёлы… У памешчыкаў жа жыта прыходзіць складанасці сама-тычкі… бо ўтрымліваюць на дзесяціну скацін васьмі і больш»{{канец цытаты}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Грыцкевіч В., Мальдзіс А.|загаловак=Шляхі вялі праз Беларусь|месца=Мн.|выдавецтва=Мастацкая літаратура|год=1980|старонак=272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Михаил Диев|загаловак=Благодетели мои и моего рода. Воспоминания священника Михаила Диева|выданне=Русский архив|месца=М.|выдавецтва|год=1891|нумар=5|старонак=66}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бошняк А. К.|загаловак= Дневные записки путешествия в различные области западной и полуденной России (ч. 1 и 2, М., 1820—1821 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Московский университет|год=1820}}&lt;/ref&gt;.

Прафесар Віленскага ўніверсітэта, пазней супрацоўнік Румянцаўскага музея, гісторык Вялікага Княства Літоўскага, [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|І. С. Анацэвіч]] збіраў і апрацоўваў матэрыялы для «Актов Западной России». Сваё падарожжа па [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] апісаў у часопісе «Северный архив» (т. 24, 1822)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Габрусевіч С. А., Марозава С. В.|загаловак=Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыцьцё. Спадчына|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/07/Прафесар_Ігнат_Анацэвіч._Жыцце._Спадчына.html|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2005|старонак=216|isbn=985-417}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Фрэйліна імператрыцы [[Лізавета Пятроўна|Лізаветы Пятроўны]], пісьменніца А. П. Шышкіна, аўтар рамана «Пракоп Ляпуноў, або Міжкаралеўе ў Расіі» (1845), якая ўчыніла ў 1845 годзе падарожжа па Расійскай імперыі, пакінула ўспаміны пра Оршу і Магілёў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Шишкина О. П.|загаловак=Заметки и воспоминания русской путешественницы по России в 1845 году|спасылка=http://rarebook.onu.edu.ua:8081/handle/123456789/2240|месца=СПб.|выдавецтва=Типография II Отделения|год=1848|том=1|старонак=288}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Карціну беларускага мястэчка 1840-х гадоў можна ўбачыць ва ўспамінах афіцэра Серпухаўскага пяхотнага палка А. Раіча. Яго полк, які кватараваў у Мінску, быў адпраўлены ў мястэчка [[Лагішын]] на ўціхамірванне [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|Лагішынскага бунта 1874 года]]:
{{пачатак цытаты}}
Цьмяна асветленая знарок запаленымі жыхарамі смалянымі лучынамі, якія ледзь гарэлі, нам прадставілася наступная карціна: з абодвух бакоў дарогі стаялі дзве групы людзей: з аднаго боку — хрысціяне, з другога — яўрэі. На чале яўрэяў стаяў рабін са світкам дзесяці запаведзяў у руцэ, а побач з ім іншы яўрэй трымаў у адной руцэ падпаленую свечку, а ў другой хлеб з соллю. Хрысціяне стаялі на каленях, і адзін з іх таксама трымаў у руках хлеб-соль, пакрытыя тоўстым палатняным уціральнікам. Хрысціянская група складалася чалавек з 20, нейкіх панурых, загнаных лёсам аборвышаў: яны ціснуліся як авечкі адзін да аднаго і глядзелі ў зямлю. Яўрэі, наадварот, глядзелі весела і бадзёра, а з выгляду іх касцюмаў можна было заключыць, што на галечу яны скардзіцца не маюць права… «Дзе ж бунтаўшчыкі? Няўжо гэтыя бедныя людцы, якія пакорліва стаяць у брудзе на каленях, здольныя бунтаваць?» Гэтыя пытанні міжволі напрошваліся кожнаму афіцэру. Між тым, генерал, прыняўшы хлеб-соль ад яўрэяў, звярнуўся са строгай прамовай да хрысціян, заявіўшы, што хлеба-солі ён ад іх не прыме і патрабуе, каб яны неадкладна заплацілі належныя ўладальніку грошы і выдалі завадатараў непадпарадкавання паліцыі ўладам… Дзеянні па навядзенню парадку паміж «бунтаўнікамі», жыхарамі Лагішына, пачаліся на наступны дзень па прыбыцці батальёна. Роля войска абмежавалася пасылкай салдат у лес за лазой… на працягу трох дзён станавая кватэра агалошвалася крыкамі пакараных розгамі. Выбар суб’ектаў для лупцоўкі рабіўся па ўказанні мясцовага прыстава. У той жа час у мястэчку адбываўся аўкцыённы продаж маёмасці жыхароў на папаўненне падатку, што суправаджалася крыкамі баб і дзяцей, якія трымаліся за хвасты кароў і авечак, якіх цягнулі на продаж. Пакупнікамі з’явіліся мясцовыя жыдкі, якія добра набілі кішэні за кошт лагішынскіх бунтаўнікоў
{{канец цытаты|крыніца=&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Раич А.|загаловак= Логишинская экспедиция (Из воспоминаний участника)|выданне= Исторический вестник|месца=М.|год=1886|нумар=26|старонкі=596―602}}&lt;/ref&gt;.}}
[[Файл:bobrovskiypo.jpg|left|thumb|міні|П. В. Баброўскі]]
У канцы 1830-х гадоў ваеннае ведамства Расійскай імперыі пачало статыстычнае вывучэнне краіны. Пасля плённай працы выйшлі дзве шматтомныя серыі даследаванняў: «Ваенна-статыстычнае агляд Расійскай імперыі» і «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» ў 39 тамах. У шматтомнік увайшлі дакументы з архіваў, статыстычныя звесткі пра губерні, іх геаграфічныя апісанні, карты і планы, сабраныя афіцэрамі [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]]. Рэдактарам тома пра Гродзенскую губерню ў 1859 годзе быў зацверджаны генерал-маёр [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. В. Баброўскі]], які нарадзіўся ў сям’і віленскага прафесара і драгічынскай шляхцянкі. У томе даваліся звесткі аб гаспадарцы, побыце, этнаграфіі, матэрыяльнай культуры жыхароў губерні. За гэтую працу Баброўскі быў прыняты ў члены-карэспандэнты Рускага геаграфічнага таварыства. Імператар [[Аляксандр II]] узнагародзіў яго [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога Уладзіміра]] 4-й ступені&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бобровский П. О.|загаловак=Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. Часть 1|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/|месца=СПб.|выдавецтва=Тип. Департамента генерального штаба|год=1863|старонак=906|archive-date=2 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002022546/http://www.runivers.ru/lib/book3308/16838/}}&lt;/ref&gt;. Баброўскім апублікавана больш за 100 гістарычных і краязнаўчых нарысаў, некаторыя з якіх прысвечаны беларускім мясцінам («Слонім і характэрныя мясціны Слонімскага павета», «Некалькі слоў пра зельвенскі кірмаш» і інш.)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Бандарчык В. К.|загаловак= Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1964|старонак=282}}&lt;/ref&gt;.

Па заданні генеральнага штаба ў 1831―1847 гг. пад кіраўніцтвам генерал-маёра [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|М. В. Без-Карніловіча]] ў Мінскай і Віцебскай губернях ды Беластоцкай акрузе праводзілася тапаграфічнае і вайскова-статыстычнае вывучэнне мясцовасці. Без-Карніловіч, які сабраў багаты гісторыка-этнаграфічны матэрыял, выдаў дзве кнігі ― «Віцебская губерня» (1852) і «Гістарычныя звесткі аб вартых увагі мясцінах Беларусі з прысавакупленнем і іншых звестак, якія да яе ж адносяцца» (1855)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Без-Корнилович М. О.|загаловак= Исторические сведения о примечательнейших местах Белоруссии с присовокуплением и других сведений, к ней же относящихся|месца=СПб.|выдавецтва= Типография Второго отделения Собственной его императорского величества канцелярии|год=1885|старонак=363}}&lt;/ref&gt;. Без-Карніловіч лічыў беларускай тэрыторыяй толькі Віцебскую і Магілёўскую губерні, дзе, на яго думку, жылі ''«нашчадкі крывічоў»'', якіх ён вельмі хваліў за патрыярхальнасць. Астатнія землі ён называў Літвой. Беларусаў вызначаў як асобнае самастойнае племя. Сабраў мноства звестак пра беларускія гарады і мястэчкі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Яновіч М.|загаловак=Міхаіл Без-Карніловіч: генерал ад краязнаўства|выданне=Народная воля|месца=Мн.|год=2001|нумар=29 сакавіка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Некаторыя пытанні станаўлення гістарычнага краязнаўства і археалогіі Беларусі ў дарэформенны перыяд XIX ст.|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1977|нумар=4}}&lt;/ref&gt;. У 1861 годзе выйшаў зборнік «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба. Віленская губерня», які склаў капітан Генеральнага штаба {{нп3|Антон Ксавер’евіч Карэва|А. К. Карэва|ru|Корево, Антон Ксаверьевич}}. Ён таксама апублікаваў нарыс пра гісторыю беларускіх рэк «Рэчкі. Старажытнасці»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Корево А. К.|загаловак=Речки. Древности|выданне=Труды Московского археологического общества. Материалы для археологического словаря|месца=М.|год=1865|том=1}}&lt;/ref&gt;. У 1864 годзе выйшаў двухтомнік Мінская губерня. «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба» пад рэдакцыяй падпалкоўніка {{нп3|Іларыён Іовіч Зяленскі|І. І. Зяленскага|ru|Зеленский, Илларион Иович}}.

У 1835 годзе пачынае працаваць [[Гродзенскі губернскі статыстычны камітэт]] — навукова-адміністрацыйная ўстанова [[Расійская імперія|Расійскай імперыі]], орган дзяржаўнай (урадавай) статыстыкі ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1835—1918).

Шэраг этнаграфічных экспедыцый у Беларусь арганізавала Рускае геаграфічнае таварыства. Пісьменнік і этнограф [[Сяргей Васільевіч Максімаў|С. В. Максімаў]] па заданні таварыства ў складзе этнаграфічнай экспедыцыі праехаў у 1867―1868 гадах Смаленскую, Магілёўскую, Віцебскую, Віленскую, Гарадзенскую і Мінскую губерні. Матэрыялы экспедыцыі друкаваліся ў часопісе «Древняя и Новая Россия», у трэцім томе «Живописной России». Беларускія ўражанні Максімава ўвайшлі ў кнігу нарысаў «Брадзячая Русь дзеля Хрыста», персанажы якой ― жабракі, багамольцы, вандроўныя гандляры і рамеснікі-адходнікі, сектанты. У 1908 годзе багаты мецэнат князь {{нп3|Вячаслаў Мікалаевіч Ценішаў|В. М. Ценішаў|ru|Тенишев, Вячеслав Николаевич}} стварыў у Пецярбургу «Этнаграфічнае бюро», дзе Максімаў заняўся падрыхтоўкай кніг пра народныя звычаі і вераванні. У яго кнігах «Нячыстая сіла» (1899) і «Нячыстая, невядомая і хросная сіла» (1903) шмат старонак прысвечана беларускай міфалогіі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лебедев Ю. В.|загаловак=Максимов Сергей Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая российская энциклопедия|год=2004|том=3|старонкі=485―488|старонак=592}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Połacak, Vialikaja. Полацак, Вялікая (D. Strukov, 1864-67).jpg|thumb|250px|[[Дзмітрый Струкаў]]. «Полацк», 1867 г.]]

У 1864 годзе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёў]] запрасіў рускага мастака [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. М. Струкава]] да ўдзелу ў этнаграфічнай экспедыцыі па Літве і Беларусі. Мэтай экспедыцыі было «''адшуканне ў краі старажытнарускіх помнікаў ці, па меншай меры, слядоў тых з іх, якія ў сляпой нянавісці да праваслаўя і рускай народнасці былі знішчаны»''. Струкаў зрысоўваў акварэллю, тушшу і пяром віды гарадоў і мястэчак, помнікі культуры і архітэктуры, мастацкія вырабы з розных матэрыялаў, паганскія помнікі, абразы і аклады кніг. Некаторыя храмы вядомыя толькі па працам Струкава. У 2011 годзе ў Мінску выйшла кніга «Д. Струкаў. Альбом малюнкаў. 1864―1867» ― альбом помнікаў архітэктуры, пейзажаў, твораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі з 200 малюнкамі, каментарамі, дарожнымі нататкамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|title=Струков Дмитрий Михайлович|publisher=Минск старый, новый|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615120557/http://minsk-old-new.com/minsk-3306.htm|archive-date=15 чэрвеня 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mozyrxxvek.blogspot.ru/2016/02/1864-1867.html|title= Из записок и рисунков Струкова Дмитрия Михайловича о Мозыре, Мозырском и Слуцком уездах 1864–1867 гг.|publisher=Мозырь XX век}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Баженова О. Д.|загаловак=Альбом рисунков Д. М. Струкова 1864 г. как источник по истории белорусской культуры: концепт и контекст альбома|выданне= Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной научной конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г. / редкол.: А.А.Коваленя и др.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}&lt;/ref&gt;.

Этнограф [[Павел Платонавіч Чубінскі|П. П. Чубінскі]] ― аўтар слоў нацыянальнага [[Гімн Украіны|гімна Украіны]] «Ще не вмерла Україна»; у 1869―1870 гадах узначаліў экспедыцыю ў Беларусь, Украіну і Малдову. Экспедыцыя наведала некалькі беларускіх паветаў. У «Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край» (т. 1-7, 1872―1879) увайшлі фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мінскай і Гродзенскай губерняў: песні, прыказкі і загадкі, звычаі і абрады, народны дзённік, казкі, побыт беларусаў, яўрэяў і палякаў. Гэтая праца атрымала залатыя медалі Рускага геаграфічнага таварыства (1873), Міжнароднага геаграфічнага кангрэса ў Парыжы (1875 г.) і {{нп3|Увараўская прэмія|Увараўскую прэмію|ru|Уваровская премия}} Пецярбургскай Акадэміі навук (1879). У 1873―1875 гадах Чубінскі займаў пасаду сакратара Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак= Чубінскі Павел Платонавіч=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=532|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Стваральнік [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]] і [[Віленскі музей старажытнасцей|Віленскага музея старажытнасцей]], ганаровы член Пецярбургскай акадэміі навук, граф [[Яўстафій Піевіч Тышкевіч|Яўстафій Тышкевіч]], які жыў у Вільні і ў сваёй сядзібе Антопаль [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], сабраў вялікую калекцыю старых рукапісаў, манет, карт і гравюр. Толькі са скасаваных манастыроў ён вывез 7 тысяч тамоў. Збіраў фальклор, розны этнаграфічны матэрыял, рабіў раскопкі. Актыўна ўдзельнічаў у Мінскай часовай камісіі па збору і выданні старажытных актаў, грамат і прывілеяў XVI―XVIII стст. гарадоў Мінскай губерні&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Акуліч С.|загаловак=Музеі братоў Тышкевічаў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1971-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1983|нумар=2|старонкі=27–30}}&lt;/ref&gt;. Галоўныя працы ― «Апісанне Барысаўскага павета» (1847) і «Археалагічныя даследаванні помнікаў рамёстваў і г. д. у даўняй Літве і Русі Літоўскай» (1850)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Руплівец нашай старасветчыны|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=63|isbn=5-343-00670-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Хаўратовіч І. П.|загаловак=Тышкевіч Яўстафій Піевіч|выданне=Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=576―579|старонак=672|isbn=985-11-0016-1}}&lt;/ref&gt;. Брат Я. Тышкевіча ― [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанцін Тышкевіч]] — даследаваў больш за 200 курганоў, [[гарадзішча]]ў і замчышчаў у Мінскай губерні, выканаў тапаграфічныя планы гарадзішчаў. У 1856 годзе ён арганізаваў даследчую паездку па [[Вілія|Віліі]], якая дала багаты этнаграфічны матэрыял. Асноўныя працы ― «Гістарычныя звесткі аб старажытных замках, гарадзішчах і курганах у Літве і Літоўскай Русі» (1859), «Пра курганы ў Літве і Заходняй Русі» (1865), «Вілія і яе берагі» (1871)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/52-dynasty/1082-constantine-tyszkiewicz.html|title=Константин Тышкевич|author=Людмила Трепет.|publisher=Логойский историко-краеведческий музей}}&lt;/ref&gt;. Дзейнасць Тышкевічаў выклікала цікавасць у іх кузэна, павятовага правадыра дынанбургскага дваранства графа [[Адам Сцяпанавіч Плятэр|Адама Плятэра]], які заняўся археалагічнымі раскопкамі, даследаваў басейн Заходняй Дзвіны, яе прыроду, рыб. Знойдзеныя артэфакты ў 1858 годзе ён перадаў Рускаму археалагічнаму таварыству&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldcat.org/identities/viaf-165051026/|title=Plater,Adam|publisher=WorldCat Indentities}}&lt;/ref&gt;.

[[Віленская археалагічная камісія]], якая была заснавана на сродкі Я. Тышкевіча, знаходзілася пад заступніцтвам спадчынніка цэсарэвіча. Яе мэтай з’яўляўся «''сістэматычны агляд усіх помнікаў старажытнасці»''. Старшынямі камісіі былі Я. Тышкевіч і [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], сярод актыўных удзельнікаў — [[Павел Васілевіч Кукальнік|Павел Кукальнік]] і [[Адам Ганоры Кіркор]]. У 1856 годзе арганізацыя мела 66 членаў. Быў адкрыты Музей старажытнасцей&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://museum.logoysk.info/ru/tyszkiewicz/62-archeology/1072-vilnya-museum-of-antiquities.html|title=Виленский музей древностей|author=Жигунова С. И.|publisher=Логойский виртуальный музей}}&lt;/ref&gt;, выпушчаны «Нататкі Віленскай часовай археалагічнай камісіі» (1856, 1858), «Збор дзяржаўных і прыватных актаў, якія тычацца гісторыі Літвы і злучаных з ёй уладанняў» (ад 1387 да 1710 г.) /Пад рэд. М. Круповіча. Вільна, 1858. Ч. 1. VIII , 164 с.)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Иконников В. С.|загаловак=Опыт русской историографии|спасылка=http://www.runivers.ru/lib/book4748/|месца=Вильна|выдавецтва=Тип. Императорского Университета св. Владимира|год=1891|том=1|старонкі=309–310|archive-date=6 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406193306/http://www.runivers.ru/lib/book4748/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Улащик Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонак=173}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Адкрыты ліст, выдадзены З. Даленгу-Хадакоўскаму.png|міні|268x268пкс|left|Адкрыты ліст на правядзенне палявых даследаванняў, выдадзены [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыяну Даленгу-Хадакоўскаму]], 1818 г.]]
Вялікі ўклад у развіццё беларускага краязнаўства ўнёс мінскі адвакат [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|З. Я. Даленга-Хадакоўскі]]. Адзначыўшы яго цягу да гістарычных навук, князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] паслаў маладога чалавека ў Кракаўскі ўніверсітэт. Пазней З. Даленга-Хадакоўскі некаторы час жыў на Львоўшчыне, у Галіцыі, Кіеве, Чарнігаве, Гомелі. У 1818 годзе ён атрымаў ад Віленскага ўніверсітэта ліст на права археалагічных раскопак, пасля чаго даследаваў гарадзішчы ў Віцебску, Магілёве, Гомелі, каля Брэста і Бабруйска. Яго метад раскопак студнямі, або траншэямі зрабіўся пасля звычайным у археалогіі XIX ― пачатку XX стагоддзя. Вынікам даследаванняў стала праца «Пра славянства да хрысціянства», якая давала ўяўленне пра побыт і культуру старажытнаславянскага грамадства. Ён пісаў: «''…я павінен перанесціся за дзесяць стагоддзяў хрысціянскага летазлічэння і, сабраўшы, па магчымасці, некаторыя невядомыя адбіткі тых часоў, засцерагчы іх ад змроку забыцця»''. Карту гарадзішчаў, складзеную З. Даленгай-Хадакоўскім, [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзін]] апублікаваў у трэцім томе «Старажытнай рускай гісторыі дамангольскага прыгнёту»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Зарыян Далэнга-Хадакоўскі.|загаловак= Выбранае|адказны= Укладанне, прадмова, пераклад з польскамоўных тэкстаў Л. Малаш; каментар Л. Малаш, К. Цвіркі|месца=Мн.|выдавецтва=Кнігазбор|год=2007|старонак=444|isbn=978-985-6824-69-5}}&lt;/ref&gt;. Атрымаўшы ад Міністэрства асветы Расійскай імперыі фінансаванне этнаграфічнай паездкі, З. Даленга-Хадакоўскі праехаў па Беларусі, збіраючы фальклор, запісваючы мясцовыя абрады і звычаі, песні (каля 500 песень). Вызначыў межы распаўсюджвання беларускай мовы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Аксамітаў А. С.|загаловак=Ля вытокаў беларускага мовазнаўства: Са спадчыны Зарыяна Даленгі-Хаадакоўскага|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1992|нумар=5|старонкі=52-57}}&lt;/ref&gt;.

[[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. М. Шпілеўскі]] нарадзіўся ў сям’і беларускага святара, вучыўся ў духоўнай семінарыі, у Пецярбургскай духоўнай акадэміі. Калі атрымаў ступень кандыдата багаслоўя, выкладаў славеснасць у Варшаўскім павятовым вучылішчы. З 1853 года жыў у Пецярбургу. На працягу трох гадоў ездзіў у Беларусь, добра вывучыў этнаграфічныя асаблівасці і побыт Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай губерняў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Шпілеўскі Павел Міхайлавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=586|старонак=703}}&lt;/ref&gt;. У 1846 годзе пад псеўданімам П. Драўлянскі апублікаваў у «Часопісе Міністэрства Народнай Асветы» артыкул «{{нп3|Беларускія народныя паданні|Беларускія народныя паданні|ru|Белорусские народные предания}}» з апісаннем паганскіх 36 багоў і духаў «беларусцаў». У новым артыкуле 1852 года дадаў яшчэ 16 багоў. На артыкулы звярнулі ўвагу [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьеў]] і Адам Кіркор, але ў цэлым артыкулы выклікалі крытыку, якая ўлічала аўтара ў фальсіфікацыі. [[Аляксандр Апанасавіч Пацебня|А. А. Пацебня]] лічыў, што Шпілеўскі «''змешвае свае і чужыя фантазіі з народнымі павер’ямі, выдае нейкія варварскія віршы за народныя песні і таму аўтарытэтам… быць не можа»'', а на думку [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіча]], «''ствараў вобразы багоў на аснове няправільна зразумелых слоў і прыказак»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Потебня А. А.|загаловак=Символ и миф в народной культуре|месцаtwirp[=М.|выдавецтва=Лабиринт|год=2000|старонкі=192|старонак=480|isbn=5-87604-107-6}}&lt;/ref&gt;. Найноўшыя даследаванні таксама сумняваюцца ў сцвярджэннях Шпілеўскага&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Левкиевская Е. Е.|загаловак= Механизмы создания мифологических фантомов в «Белорусских народных преданиях» П. Древлянского|спасылка=http://ruthenia.ru/folklore/levkievskaya3.htm|выданне=Фольклор и постфольклор: структура, типология, семиотика|месца=М.|выдавецтва=Центр типологии и семиотики фольклора РГГУ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Андрей Топорков.|загаловак= О «Белорусских народных преданиях» и их авторе|спасылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/eb/ylo2.htm#44|выданне= Рукописи, которых не было. Подделки в области славянского фольклора|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=2002|старонкі=255―310|isbn=5-86218-381-7}}&lt;/ref&gt;. У часопісе «Масквіцянін» Шпілеўскім апублікавана праца «Даследаванні пра ваўкалакаў на падставе беларускіх павер’яў» (1853), «Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных казках», у часопісе «Современник»― «Падарожжа па Палессі і Беларускім краі» (13 гісторыка-этнаграфічных нарысаў). Падарожжа пачыналася ў Варшаве і сканчалася ў [[Грэск]]у Слуцкага павета. Тады ж выйшлі яго «Беларускія прыказкі», у 1857 годзе ― «Археалагічныя знаходкі». У часопісе «Иллюстрация» апублікаваны 6 «Заходнерускіх нарысаў». Працы Шпілеўскага з’яўляюцца каштоўным укладам у беларускае краязнаўства. Яны вывучаюцца ў школах і ўніверсітэтах, па ім пішуцца дысертацыі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Кузняева С. А.|загаловак=Русская дореволюционная печать и советское литературоведение о Павле Шпилевском|выданне=Книга в Белоруссии: Книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|старонкі=255―310|старонак=136}}&lt;/ref&gt;.

Член Маскоўскага археалагічнага таварыства [[Міхаіл Францавіч Кусцінскі|М. Ф. Кусцінскі]] скончыў Віленскі дваранскі інстытут і Пецярбургскі ўніверсітэт. Жывучы з 1885 года ў [[Завідзічы|Завідзічах]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павета]], праводзіў раскопкі, склаў археалагічную карту павета, пачаў складаць фотатэку старажытнасцей Віцебскай губерні, вывучаў [[Барысавы камяні]]. Артыкулы публікаваў у «Працах археалагічных з’ездаў», «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцях]]» і «Полацкіх епархіяльных ведамасцях» ― «Пра курганы Лепельскага павета», «Нататкі пра археалагічныя раскопкі ў Віцебскай губерні», «Вопыт археалагічных даследаванняў у Лепельскім павеце Віцебскай губерні», « Нататкі пра знаходкі ў Віцебскай губерні ў курганах з трупаспаленнем»&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Кусцінскі Міхаіл Францавіч|выданне=Археалогія Беларусі: Энцыклапедыя ў двух тамах|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2009|том=1|старонкі=490|старонак=496|isbn=978-985-11-0354-2}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Book illustrations of Dvina or Boris stones - t.04.png|thumb|right|260px|Малюнкі Барысавых камяней, прадстаўленыя М. Ф. Кусцінскім на першым археалагічным з’ездзе ў Маскве ў 1869 годзе]]

Пошукамі вестак аб культавых камянях займаліся многія краязнаўцы, асабліва імі цікавіліся [[Фёдар Васільевіч Пакроўскі|Ф. В. Пакроўскі]] і [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]]. Пакроўскі апублікаваў свае даследаванні археалагічных картаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Труды IX Археологического съезда в Вильне|месца=М.|год=1893|старонкі=1―65}}&lt;/ref&gt;. Матэрыялы Раманава мала друкаваліся, знаходзяцца ў архіве [[Львоў|Львова]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак=Культавыя камяні Беларусі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|старонкі=169|старонак=204}}&lt;/ref&gt;.

Ураджэнец польскага [[Замасць|Замасця]], паэт і драматург [[Павел Васільевіч Кукальнік|П. В. Кукальнік]] пасля выхаду аб’ёмнай працы Л.-Ф. Сегюра «Скарочаная ўсеагульная гісторыя…» у яго перакладзе, быў прызначаны ў 1824 годзе прафесарам Віленскага ўніверсітэта на кафедры ўсеагульнай гісторыі. Пасля закрыцця ўніверсітэта выкладаў гісторыю ў каталіцкай [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], з 1863 года ― старшыня Віленскага цэнзурнага камітэта. Захапіўшыся гісторыяй краю, апублікаваў у Вільні шэраг краязнаўчых нарысаў і нататак («Паданні літоўскага народа», «Гістарычныя ўспаміны пра раку Нёман», «Урыўкі з паездкі ў Гродзенскую губерню» і інш.), выдаў кнігі «Гістарычныя нататкі пра Літву» (1864), «Гістарычныя нататкі пра Паўночна-Заходнюю Расію» (1867)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Шверубович А. И.|загаловак=Братья Кукольники. Очерк их жизни: Биография, служебно-литературная деятельность и Хроника современных им событий в Северо-Западном крае|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|год=1885|старонак=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223346/http://www.russianresources.lt/archive/Sverubovic/Sverubovic_0.html|archivedate=22 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;. Будучыню Беларусі і Літвы разглядаў выключна ў яднанні іх з Расіяй, адмаўляў сяброўства з Польшчай, лічачы пашырэнне каталіцтва экспансіяй на Усход&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Рябов А. К.|загаловак=Кукольник Павел Васильевич|выданне=Русские писатели. 1800―1917. Биографический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1994|том=3|старонкі=216|старонак=592|isbn=5-85270-112-2}}&lt;/ref&gt;.

Дырэктар віленскага вучылішча, член Таварыства аматараў рускай славеснасці, гісторык і фалькларыст-славіст [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] у 1864―1867 гадах, калі ўзначальваў Віленскую археаграфічную камісію, выдаў зборнік песень-літаній старцаў «Калікі вандроўныя», у які ўвайшлі і беларускія песні. У 1871 годзе выпусціў у Маскве зборнік «Беларускія песні, з падрабязнымі тлумачэннямі іх творчасці і мовы, з нарысамі народнага абраду і ўсяго побыту» з [[Валачобны абрад|валачобнымі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|юр’еўскімі]], мікольскімі, [[Купальскія песні|купальскімі]] і [[Каляды|каляднымі]] песнямі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ліс А. С.|загаловак=Бяссонаў Пётр Аляксеевіч|выданне=Энцыклапедыя літаратура і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1 |старонкі=553|старонак=727}}&lt;/ref&gt;.

Сакратар Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта, рэдактар неафіцыйнай часткі «Віцебскіх губернскіх ведамасцяў», пазней рэдактар «[http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html Памятнай кніжкі Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160405110313/http://book-old.ru/BookLibrary/005001-Pam.-kn.-Vitebskoy-gubernii/1864.-Pamyatnaya-knizhka-Vitebskoy-gubernii-na-1864-god.html |date=5 красавіка 2016 }}» [[Аляксандр Максімавіч Семянтоўскі-Курыла|А. М. Семянтоўскі-Курыла]] ― першы, хто заняўся сістэматычным краязнаўствам Віцебшчыны; аўтар 159 артыкулаў, нарысаў і нататак («Апісанне Віцебскай губерні ў лясных адносінах», «Віцебск і павятовыя гарады Віцебскай губерні», «Гідраграфічны агляд Віцебскай губерні», «Віцебск, статыстычны нарыс», «Пра кірмаш Віцебскай губерні», Помнікі даўніны «Віцебскай губерні», «[[c:File:Сементовский, А. М. - Белорусские древности (СПб., 1890).djvu|Беларускія старажытнасці]]», «[http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804150519/http://witebsk.ru/lib/etno-obzor-vitebskoy-gubernii/ |date=4 жніўня 2016 }}» і інш.). За плённую працу быў абраны членам-супрацоўнікам Вольнага эканамічнага таварыства, Рускага геаграфічнага таварыства і членам-карэспандэнтам Маскоўскага археалагічнага таварыства. Газета «[[Kurier Wileński (1840)|Виленский вестник]]» у 1869 годзе пісала: {{цытата|«У шэрагу губернскіх ведамасцяў і статыстычных камітэтаў „Віцебскім ведамасцям“ і камітэту належыць першае месца ў паўночна-заходняй і адно з бачных месцаў у іншай Расіі. Гэтым пераважаючым становішчам паміж сваімі субратамі „Віцебскія ведамасці“ і камітэт абавязаны дзейнасці А. М. Семянтоўскага, а таксама садзейнічанню М. Ф. Кушчынскага, А. М. Сазонава і некаторых іншых віцебцаў, што складаюць хоць малы, але асвечаны гурток людзей, сур’ёзна адданых навуцы. Дзейнасць яго пры самых бедных сродках, плён багаты колькасцю і якасцю, тым больш, што віцебскі гурток не атрымлівае ні тысячных акладаў жалавання, ні асаблівых сум і дапамог на выданні, як гэта бачым у некаторых навуковых установах.»|}} Сучасныя беларускія гісторыкі адзначаюць у працах Семянтоўскага вялікадзяржаўныя пазіцыі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Семянтоўскі Аляксандр Максімавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=458|старонак=580|индекс=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|title= Александр Максімовіч Сементовский|publisher= Старажытны Віцебск|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220453/http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-24-08|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Гісторык і краязнавец [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта настаўнічаў у [[Віцебская мужчынская гімназія|віцебскай мужчынскай гімназіі]], працаваў у [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскім цэнтральным архіве старажытных актаў]], з 1901 года — сакратар [[Віцебскі губернскі статыстычны камітэт|Віцебскага губернскага статыстычнага камітэта]], адзін з ініцыятараў адкрыцця [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]], выкладаў у ім. Адзін са стваральнікаў [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) і [[Віцебскі царкоўна-археалагічны музей|Віцебскага царкоўна-археалагічнага музея]] (1893). Аўтар прац па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі Віцебшчыны: «Польска-літоўскае і рускае заканадаўства аб яўрэях» (1884), «Дзвінскія або Барысавы камяні» (1890), «Рака Заходняя Дзвіна: Гісторыка-геаграфічны агляд» (1893), «Матэрыялы па гісторыі і геаграфіі Дзісненскага і Вілейскага паветаў Віленскай губерні» (1896), «Помнікі часоў старажытных і найноўшых у Віцебскай губерні» (1903). Склаў і выдаў зборнік дакументаў па гісторыі краю «[[Віцебская даўніна]]» (1883―1888)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Гончарова А. В., Пугачёва Н. А.|загаловак= Алексей Парфёнович Сапунов|спасылка= http://pdf.vlib.by/BS-2009/Sapunov-25-11-2009.pdf|месца=Витебск|выдавецтва=Витебская областная библиотека|год=2009|старонак=43}}&lt;/ref&gt;. З шасці запланаваных ім тамоў атрымалася выпусціць тры. Першы том змяшчае ў асноўным віцебскія дакументы: гарадскія інвентары, прывілеі і дараваныя граматы, статыстыку ў розныя перыяды; у чацвёртым томе —віцебскія дакументы часоў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] і [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654―1667 гадоў]]; у пятым томе — дакументы [[Полацкая епархія|Полацкай епархіі]] і дакументы скасавання ўніяцкай царквы. У другі і трэці тамы Сапуноў меў намер уключыць дакументы па гісторыі іншых гарадоў Віцебскай губерні; у шосты том ― вялікі гістарычны нарыс Віцебскай губерні з картамі, малюнкамі помнікаў архітэктуры і інш. У 1909 годзе Сапуноў прыняў удзел у стварэнні і працы [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай губернскай вучонай архіўнай камісіі]], царкоўна-археалагічнага музея. Выкладаў у Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута (1911―1924) і [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебскім інстытуце народнай адукацыі]]. Быў ганаровым членам розных навуковых таварыстваў у Віцебску, Маскве, Пецярбургу, ганаровым грамадзянінам [[Веліж]]а. Удастоены залатога Увараўскага медаля [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]]. У 1907 годзе на з’ездзе віцебскіх землеўладальнікаў абраны ў члены III Дзяржаўнай думы. У гонар яго названа адна з віцебскіх вуліц&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Хмельніцкая Л.|загаловак=Гісторык з Віцебска. Жывапіс Аляксея Сапунова|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі гістарычны агляд|год=2001|старонак=256|isbn=985-6599-23-7}}&lt;/ref&gt;.

Выпускнік Строганаўскага вучылішча тэхнічнага малявання [[Васіль Васільевіч Гразноў|В. В. Гразноў]] па запрашэнні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] пасяліўся ў Вільні, дзе, як ён пісаў мастацкаму крытыку [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. В. Стасаву]], ''«прысвяціў сабе з пылкім юнацкім запалам розным працам… і ў асаблівасці па пошуку гістарычных помнікаў»''. У 1860-я гады Гразноў першы даследаваў гродзенскую [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую (Каложскую) царкву]], апісаў свае ўражанні ў нарысе, які выйшаў у Вільні ў 1893 годзе&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Грязнов В. В.|загаловак=Коложская Борисоглебская церковь в г. Гродне|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|старонак=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Трусов И. Г.|загаловак=Борисо-Глебская Коложская церковь|месца=Гродно|выдавецтва=ООО «ЮрСаПринт»|год=2011|старонак=52|isbn=978-985-90187-2-5}}&lt;/ref&gt;. Малюнкі Гразнова сталі ілюстрацыямі да кніг П. М. Бацюшкава («Беларусь і Літва», 1890), І. В. Карчынскага («Старажытная Каложская царква ў імя святых князёў Барыса і Глеба ў г. Гродне», 1908), трэцяга тому «Жывапіснай Расіі» (1882) і інш. У 1864 годзе, аглядаючы ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] царкву ў [[Тураў|Тураве]], Гразноў у скрыні з вуглём знайшоў старыя рукапісы, сярод якіх выявіўся пісьмовы помнік XI стагоддзя, што пазней атрымаў у навуковым свеце назву [[Тураўскае Евангелле|Тураўскага Евангелля]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Василий Васильевич Грязнов|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI–30-е годы ХХ в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=121–122}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bogdanovich - The remnants of the ancient world view of the Belarusians.PNG|міні|left|Вокладка «Перажыткаў старажытнага светапогляду беларусаў» [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіча]], 1895 г.]]
Даўно займаўся выдавецкай справай заснавальнік часопісаў «Вокруг света», «Новый мир», «Новь», «Задушевное слово» М. В. Вольф. Ён ажыццявіў пад рэдакцыяй [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. П. Сямёнава-Цян-Шанскага]] выданне шматтомнага зборніка «Жывапісная Расія», дзе трэці том «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» (1882) змяшчаў пераважна нарысы аўтарства А. Кіркора, якія прысвечаны гісторыі і прыродзе беларускіх земляў, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў. Кніга была перавыдадзена ў Мінску ў 1993 годзе.

Выпускнік Кіеўскай духоўнай акадэміі, чыноўнік дэпартамента шляхоў зносін [[Іван Пятровіч Барычэўскі|І. П. Барычэўскі]] вядомы ў гістарычнай навуцы як даследчык Вялікага Княства Літоўскага, ён жа аўтар прац па беларускай гісторыі, этнаграфіі і археалогіі ― «Камяні Літоўскіх багінь», «Даследаванне пра паходжанне, назву і мову літоўскага народа» (1847); сабраў і апублікаваў шмат беларускіх паданняў і павер’яў. Ураджэнка Гомельшчыны, [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Ф. Радчанка]] апублікавала ў 1881―1911 гадах у Пецярбургу больш за 700 беларускіх народных песень, упершыню адзначыўшы двухгалоссе ў беларускіх напевах. Геаграфічнае таварыства прыняло яе ў правадзейныя члены. У прадмове да зборніка 1888 года Радчанка дэталёва апісала беларускі сялянскі побыт, жыллё, абрады і звычаі&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак= Радчанка Зінаїда Федорівна|выданне= Мистецтво України: Біографічний довідник|месца=К.|год=1997|старонкі=499|старонак=700|індэкс=5-88500-071-9}}&lt;/ref&gt;.

Беларускі этнограф [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Я. Багдановіч]] быў актыўным карэспандэнтам П. В. Шэйна, які выкарыстаў яго звесткі пра матэрыяльную і духоўную культуру сялян Барысаўскага павета. Першая этнаграфічная праца А. Багдановіча ― «Нарыс аб становішчы жанчыны ў сялянскім асяроддзі беларускага краю» («[[Мінскі лісток]]», 1886). У 1895 годзе выйшла фундаментальная праца Багдановіча &quot;[http://www.grodnolib.by/media/file/binary/2013/1/27/180012133827/1ba78856_pdf.pdf?srv=cms Перажыткі старажытнага светапогляду беларусаў]{{Недаступная спасылка}} &quot;, у якой вялікі фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай губерняў класіфікаваны ў адмысловыя раздзелы ― фетышызм, культ сонца, вераванні ў нячыстую сілу і інш&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Пширков Ю. С.|загаловак=А. Е. Богданович|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=128}}&lt;/ref&gt;.

Настаўнік гісторыі і грэчаскай мовы [[Марыінская жаночая гімназія (Гродна)|гродзенскай гімназіі]], а пазней шматгадовы бібліятэкар гарадской публічнай бібліятэкі [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]] ў «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродзенскіх губернскіх ведамасцях]]» вёў «Аддзел крытыкі і бібліяграфіі па гісторыі Заходняй Русі» і «Агляд гістарычных часопісаў», публікаваўся таксама ў «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцях». Аўтар кніг «Нарыс гісторыі горада Гродна» (1889), «М. Свіслач-Ваўкавыская: гістарычны нарыс» (1895), «Гістарычны нарыс Гродзенскай гімназіі» (1901), артыкулаў «Пра Нёман», «Жыровіцы. З запісак турыста», «Граф М. Н. Мураўёў як дзеяч над умацаваннем правоў рускай народнасці», «Лёс праваслаўя ў сувязі з гісторыяй лацінства і уніі ў Гродзенскай губерні ў XIX стагоддзі (1794—1900)». Імем Арлоўскага названая вуліца ў Гродне&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Линкевич В. Н.|загаловак=Конфессиональная история Гродненщины в работах церковных краеведов второй половины XIX―начала XX вв.|спасылка=http://www.elib.grsu.by/katalog/436596pdf.pdf|выданне=Гродненщина в историческом, экономическом и культурном развитии 1801―1921 гг.|месца=Гродно|выдавецтва=ГрДу им. Я. Купалы|год=2012|старонак=194}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Орловский Евстафий Филаретович|выданне=Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=303|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}&lt;/ref&gt;.

Артыкулы магістра багаслоўя, прафесара Кіеўскай духоўнай акадэміі і рэдактара «Весніка Еўропы» І. А. Эрэміча, чыя маладосць прайшла ў ваколіцах [[Ружаны|Ружанаў]], публікаваліся ў асноўным у рэдагуемым ім часопісе. Асобнымі выданнямі выпушчаныя «Панскія фатэцыі» (Вільня, 1865) і «Нарысы беларускага Палесся» (Вільня, 1868)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Эремич И.|загаловак=Очерки белорусского Полесья|спасылка=http://sources.ruzhany.info/048_1.html|месца=Вильно|год=1867}}&lt;/ref&gt;.

Ураджэнец усходняй Польшчы [[Станіслаў Паўлавіч Мікуцкі|Станіслаў Мікуцкі]], які скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1851), і спецыялізаваўся ў параўнальным мовазнаўстве, атрымаў для ''«напісання параўнальнага слоўніка літоўскай і славянскіх моў»'' камандзіроўку на два гады ад Акадэміі навук у Літву, у выніку якой склаў «Справаздачы пра падарожжы» (апублікаваны ў «Известиях Императорской Академии наук», 1853―1854). Мікуцкі стаў адным з першых ініцыятараў перакладу літоўскай мовы з лацінкі на кірыліцу; на аснове гэтай азбукі ў 1864 годзе быў выдадзены літоўскі «Буквар для сельскіх дзяцей», «Кароткая гісторыя Старога і Новага Запавету» і «Сельская хрэстаматыя, або Вытрымкі з твораў розных польскіх аўтараў»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|title=Особенности передачи литовского языка кириллицей в 1864―1904 гг.|author=Пиянзина Л. Н.|date=2011|publisher=Санкт-Петербургский университет|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113736/http://www.genling.nw.ru/baltist/diploms/2011Pijanzina.pdf|archive-date=24 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нароўні з мовазнаўчымі працамі Мікуцкі надрукаваў у «Этнографическом обозрении», «Живой старине» і «Виленском вестнике» матэрыялы «Беларускія песні і загадкі, запісаныя ў Віцебскай губерні ў маёнтку Зябкі Дрысенскага павета», «Беларускія словы» і іншыя&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Фядосік А. С.|загаловак=Мікуцкі Станіслаў Паўлавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=3|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1986|старонкі=522|старонак=751}}&lt;/ref&gt;.

Выпускнік Маскоўскага ўніверсітэта, пасля прафесар [[Карлаў універсітэт|універсітэта]] ў Празе, гісторык рускай літаратуры [[Яўген Аляксандравіч Ляцкі|Я. А. Ляцкі]], вядомы ў літаратуразнаўстве як даследчык «[[Слова пра паход Ігараў]]» і рэдактар часопіса «Современник», удзельнічаў у фальклорных экспедыцыях па Літве і Палессі, збіраючы беларускі фальклор і народную міфалогію. Ён апублікаваў артыкулы «Уяўленне беларуса аб нячыстай сіле» (1890), «Хвароба і смерць ва ўяўленні беларуса» (1892), «Матэрыялы для вывучэння творчасці і быту беларусаў. Прыказкі, прымаўкі, загадкі» (1898). У 1927―1928 гадах у чэшскім часопісе «Slavia» апублікаваў серыю артыкулаў «Нататкі пра беларусазнаўства». Вялікая колькасць сабранага ім фальклорнага матэрыялу захоўваецца ў Інстытуце рускай літаратуры (Пушкінскі Дом) АН РФ&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Грачёва А. М.|загаловак=Ляцкий Евгений Александрович|спасылка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=GI7xrH7lZM4%3d&amp;tabid=10547|выданне=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС|год=2008|isbn=5-94848-211-1}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Nikiforovskiy N J.jpg|міні|М. Я. Нікіфароўскі]]
Сын магілёўскага купца-яўрэя [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які перайшоў у лютэранства, у 1851―1881 гадах быў настаўнікам у Віцебску. З сярэдзіны 1850-х гадоў ён стаў збіраць беларускі фальклор, які з 1859 года публікаваў з каментарыямі. Рускае геаграфічнае таварыства выдзеліла яму субсідыю, дапамагло і Міністэрства фінансаў. У «Виленском вестнике» за 1877 год Шэйн надрукаваў зварот да настаўнікаў школ і семінарый ― «Праграму для збірання помнікаў народнай творчасці». Сярод яго карэспандэнтаў былі А. Я. Багдановіч, [[Янка Лучына]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], З. Ф. Радчанка. У зборніку «Беларускія народныя песні…» (1874) змешчаны больш за тысячу тэкстаў, у «Матэрыялах для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю» (т. 1-3, 1887―1902) маюцца апісанні сямейных і каляндарных абрадаў з песнямі, розныя празаічныя жанры беларускага фальклору, звесткі па матэрыяльнай культуры. Зборнікі, пры ўсім багацці матэрыялу і складнасці яго сістэматызацыі, не пазбаўленыя некаторых недахопаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Новиков Н. В.|загаловак=Павел Васильевич Шейн: кніга о собирателе и издателе русского и белорусского фольклора|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1972|старонак=223}}&lt;/ref&gt;.

Ураджэнец Віцебшчыны, член Геаграфічнага таварыства, настаўнік [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]] апублікаваў больш за 20 гісторыка-этнаграфічных нарысаў: «Нарысы простага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў абіходнасці» (1895), «Прыкметы і павер’і, забабонныя абрады і звычаі, легендарныя паданні аб асобах і мясцінах» (1897), «Старонкі з нядаўняй даўніны горада Віцебска» (1899), «Нячысцікі: свод паданняў у Віцебскай Беларусі пра нячыстую сілу» (1907) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Чигринов И. Г.|загаловак=Николай Яковлевич Никифоровский: очерк жизни и деятельности|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1960|старонак=103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Васіль Бандарчык.|загаловак=Нікіфароўскі Мікалай Якаўлевіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb5.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1999|том=5|старонкі=326|старонак=592|isbn=985-11-0141-9}}&lt;/ref&gt;.

Рэдактар з 1869 года «Літоўскіх епархіяльных ведамасцей», член Віленскай археаграфічнай камісіі [[Іаан Антонавіч Катовіч|І. А. Катовіч]] заўсёды спрыяў краязнаўчым публікацыям. Аўтар нарысаў «Пра праваслаўныя цэрквы ў г. Кобрыне», «Некалькі слоў пра віленскую Кальварыю і пра наведванне яе праваслаўнымі». Гісторык [[Пётр Андрэевіч Гільтэбрант|П. А. Гільтэбрант]], які служыў у 1865―1879 гадах памочнікам архіварыуса [[Віленскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віленскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]], а потым загадчыкам аддзела рукапісаў [[Віленская публічная бібліятэка|Віленскай публічнай бібліятэкі]], у Вільні выпусціў «Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі» (1866) з 300 песнямі, 93 загадкамі, 150 прыказкамі, бытавымі і рэлігійнымі абрадамі Віленскай, Мінскай і Гродзенскай губерній. Аснову зборніка склалі матэрыялы, сабраныя вучнямі [[Маладзечанская настаўніцкая семінарыя|Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі]]. Таксама з’яўляецца аўтарам «Даведачнага і тлумачальнага слоўніка да Новага Запавету»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Гільтэбрант Пётр Андрээвіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=148|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Дырэктар [[Навагрудская гімназія|навагрудскай]], а пасля гродзенскай гімназій [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. А. Дзмітрыеў]] стаў збіраць беларускі фальклор у 1850-х гадах. Публікаваўся ў «Вестнике Западной России», «Вестнике Императорского Русского географического общества», «Виленском вестнике», «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]», «Гродзенскіх губернскіх ведамасцях», «Памятнай кніжцы Гродзенскай губерні». Аўтар прац «Алфавітны паказальнік асаблівых слоў і казак Навагрудскага павета», «Вясельны абрад у вёсках Навагрудскага павета», «Некалькі звестак аб хатнім побыце сялян Паўночна-Заходніх губерняў», «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю», «Абрады і звычаі заходнерускіх сялян», «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю» і інш. Апублікаваў шэраг беларускіх легенд. Узнагароджаны сярэбраным медалём Рускага геаграфічнага таварыства&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. К.|загаловак=Дзмітрыеў Міхаіл Аляксеевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=172|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Деды.jpg|міні|250x250пкс|left|Абрад «[[Дзяды]]»]]
Ураджэнец Слуцка, гісторык і аматар-археолаг, калекцыянер старых абразоў і кніг, [[Аляксандр Іванавіч Слупскі|А. І. Слупскі]] ў 1888 годзе ў Мінску апублікаваў працу «Ізяслаўль і Тураў, рассаднікі хрысціянства, заснаваныя св. Уладзімірам у цяперашняй Беларусі: (з нагоды 900-годдзя юбілея хрышчэння Русі)», дзе, у прыватнасці, даказваў, што легенда аб заснаванні [[Заслаўе|Заслаўя]] князем [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] з’яўляецца гістарычным фактам. Пад рэдакцыяй Слупскага ў Мінску выйшаў «Паўночна-Заходні каляндар» за 1892 і 1893 гады, дзе змешчаны беларускі народны каляндар на аснове прыкмет і абрадавых песень. Выпусціў таксама «Гісторыю Мінска» і «Легенду аб Магілёве». У 1880-х ― 1890-х гадах публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы ў мінскіх газетах&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Александровіч С. Х.|загаловак=Слупскі Аляксандр Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=67|старонак=703}}&lt;/ref&gt;.

Хатні настаўнік князёў [[Друцкія|Друцкіх-Любецкіх]] на Піншчыне, выпускнік Віленскага ўніверсітэта [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Р. С. Зянкевіч]] апублікаваў у польскім перакладзе ў часопісе [[Юзаф Крашэўскі|Юзафа Крашэўскага]] «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]» «Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» (1847); у зборніку «Народныя песенькі пінскага люду» (Коўна, 1851) сабраў 219 беларускіх народных песень, у працы «Пра ўрочышчы і звычаі жыхароў Пінскага павета, а таксама пра характар іх песень» (1852) даў апісанне вясельных, купальскіх і іншых мясцовых абрадаў, забабонаў і вераванняў, упершыню ў этнаграфіі расказаў пра беларускі абрад [[дзяды]]. У 1843 годзе Зянкевіч правёў абмеры курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]], стварыўшы яго археалагічную карту. Сцвярджаў, што ў VI ст. н. э. у беларускім Палессі жылі [[будзіны]], славяне ж з’явіліся пазней&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Саламевіч І. У.|загаловак=Зянкевіч Рамуальд Сыманавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=217|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Інспектар народных вучылішчаў у Гродзенскай, пазней — у Мінскай губерні, [[Рыгор Іванавіч Кулжынскі|Р. І. Кулжынскі]], апублікаваў (1866―1874) у губернскіх газетах «Нататкі пра гісторыю народнай паэзіі», «Пра духоўныя песні Паўночна-Заходняга краю», «Сцэны з беларускага побыту»&lt;ref name=&quot;ЭБ&quot;&gt;{{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Кулжы́нскі  Рыгор Іванавіч|Скідан В. І.|278—279}}&lt;/ref&gt;. Выдаючы ў Харкаве духоўны часопіс «Дабравест», надрукаваў там «Успаміны пра Паўночна-Заходні край» (1861―1874)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ціхаміраў А.|загаловак=«Гродзенскія лісты» Рыгора Кулжынскага: вопыт інтэрпрэтацыі|спасылка=http://86.57.162.94:8088/Documents/Store/115|выданне=Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі|месца=Гродна|год=2014|нумар=9|старонак=175}}&lt;/ref&gt;.

Наглядчык Свянцянскага дваранскага вучылішча [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]] заняўся этнаграфіяй, калі выйшаў у 1844 годзе ў адстаўку і пасяліўся ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. З 1864 года жыў у Пецярбургу, шмат працаваў у архівах. Аўтар прац «Беларускія прыказкі і прымаўкі» (1852), «Зборнік беларускіх прыказак» (1867, Залаты медаль рускага геаграфічнага таварыства), «Беларускія прыказкі і загадкі» (1868), «Беларускія песні» (1873). Асноўная праца ― «[[Слоўнік беларускай мовы Івана Насовіча|Слоўнік беларускай гаворкі]]» (1870), куды ўвайшлі больш за 30 тысяч слоў, запісаных Насовічам у беларускіх губернях, а таксама знойдзеных у старабеларускіх пісьмовых помніках. Цікавыя яго артыкулы на рэлігійныя тэмы: «Аб барацьбе сапраўднай набожнасці з забабонамі і памылкамі ў часы старазапаветнай царквы, або гістарычны нарыс унутранага жыцця іўдзеяў, выняты з кніг Святога пісання» (1867), «Пра адказ паслання расійскіх архірэяў да сарбонскіх біскупаў» (1848). У 1866 годзе ў Пецярбургу выйшлі яго вершаваныя пераклады [[Псалмы|псалмоў]]. У архіве бібліятэцы РАН у Пецярбургу захоўваецца нявыдадзены &quot;Алфавітны паказальнік старажытных слоў, вынятых з «Актаў, якія адносяцца да гісторыі Заходняй Расіі, выдадзеных у 1853 годзе» з 13 тысячамі слоў і іх тлумачэннямі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://e-heritage.ru/ras/view/person/history.html?id=48394795|title=Носович Иван Иванович|publisher=Электронная библиотека «Научное наследие России»}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства. Матэрыялы навуковых чытанняў, прісвечаных 220-годдзю з дня нараджэння Івана Іванавіча Насовіча|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ, Право и экономика|год=2008|старонак=116|isbn=978-985-442-554-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305110344/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/13263/1/%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%20%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Zamoście, Jelski. Замосьце, Ельскі (1910-14).jpg|міні|315x315пкс|Краязнаўчы музей у [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|сядзібе]] Аляксандра Ельскага.]]
Ураджэнец [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], гісторык і краязнаўца, член Кракаўскай акадэміі навук [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|А. К. Ельскі]] ў сваёй сядзібе [[Сядзібна-паркавы комплекс Ельскіх (Замосце)|Замосце]] ў 1864 годзе стварыў краязнаўчы музей, дзе з часам сабралася больш за 20 тысяч рукапісаў і 7 тысяч кніг з манастыроў і шляхецкіх хатніх архіваў, аўтографы [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]], [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]], [[Людовік XVI|Людовіка XVI]], тысячы запісаў беларускіх фальклорных твораў, прадметаў побыту, медалі і ордэны, [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]]. Сярод карцін былі палотны [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Рубенса]], [[Паала Веранезэ]], [[Валенцій-Вільгельм Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], [[Ян Дамель|Яна Дамеля]], [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Язэпа Аляшкевіча]]; рэчы, якія належалі [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]]. Большасць экспанатаў не захавалася, некаторыя знаходзяцца ў архівах і музеях Мінска, Варшавы, Кракава, Львова, Кіева, Вільнюса і Ватыкана&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края|с=331—332}}&lt;/ref&gt;. З 1882 года Аляксандр Ельскі публікаваўся з беларускімі этнаграфічнымі нарысамі ў кансерватыўным польскамоўным пецярбургскім часопісе «Kraj», пазней быў карэспандэнтам больш чым у 20 выданнях. У фундаментальнай польскай энцыклапедыі «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]]» (1888―1902) ён апісаў амаль усе беларускія паветы, у «Вялікай усеагульнай ілюстраванай энцыклапедыі С. Аргельбранта» (т. 1—28, Варшава) яму належаць вялікія артыкулы «Беларусь», «Беларуская мова», «Беларуская літаратура і бібліяграфія». З’яўляўся аўтарам прац «Піва і варэнне піва ў нашым мінулым» (1883), «Пра беларускую гаворку» (1885), «Слоўнік жабрацкай гаворкі на Белай Русі» (1886), «Слоўца пра матэрыялы для вывучэння беларускай гаворкі, этнаграфіі і літаратуры» (1886), «Нарыс гісторыі мясцовай гаспадаркі ў супастаўленні з народнымі звычаямі ад першабытнага да апошняга часу» (т. 1—2, 1893―1898), «Нарыс гісторыі Мінскай дыяцэзіі» 1907), «100 прыказак, загадак, прыдумак і гавенд для карысці беларускага (крывіцкага) народа» (Вільня, 1908) і іншых&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Дзеля блізкіх і прышласці: матэрыялы міжнароднай навук.-практ. канф. «Універсітэты Ельскіх» (да 165-годдзя з дня нараджэння Ельскіх), Мінск, 7 кастр. 1999 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларускі ун-т культуры|год=1999|старонак=156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Ельскі Аляксандр Карлавіч|спасылка=http://adverbum.org/b-egb3.htm/выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1996|том=3|старонкі=350|старонак=527|isbn=5-85700-014-9}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Дуко А.|загаловак= Навукова-даследчыцкая і літаратурная дзейнасць Аляксандра Ельскага|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2009|нумар=6|старонкі=49―53}}&lt;/ref&gt;.

Вывучэнне курганных старажытнасцей спачатку насіла выпадковы характар. Ваенны інжынер, архітэктар і будаўнік [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]] [[Тэадор Нарбут]] быў пасланы ў 1810 годзе [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Б. Барклаем-дэ-Толі]] ва ўсходнюю Беларусь для вывучэння мясцовасці на выпадак вайны з Напалеонам. Нарбут вельмі зацікавіўся курганамі каля [[Рагачоў|Рагачова]] і нават пачаў раскопкі. Пасяліўшыся ў [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]], ён працягнуў раскопкі, стаў збіраць розныя дакументы па гісторыі края, рабіў паведамленні ў Віленскую археалагічную камісію. Нарбут лічыў тамтэйшыя курганы старажытнымі магіламі, якія належаць невядомаму народу, які жыў тут ''«перад русінамі»''. Вынікам яго працы стала «Гісторыя літоўскага народа» ў 9 кнігах (1835―1841). У ёй Нарбут спрабаваў прасачыць гісторыю літоўскага народа ад старажытнасці да часу праўлення апошняга з [[Ягелоны|Ягелонаў]] [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], які [[Люблінская унія|аб’яднаў]] у 1569 годзе Польшчу і Вялікае Княства Літоўскае ў адзіную дзяржаву Рэч Паспалітую&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Жалуновіч Л. А.|загаловак=Тэадор Яўхімавіч Нарбут|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|выданне=XXI век: актуальные проблемы исторической науки: Материалы междунар. науч. конф., посвящ. 70-летию ист. фак. БГУ. Минск, 15–16 апр. 2004 г. / Редкол.: В. Н. Сидорцов. (отв. ред.) и др.|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|год=2004|старонкі=132―133|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022224742/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1038/1/%d0%96%d0%b0%d0%bb%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%96%d1%87%20%d0%9b%d0%90.pdf|archive-date=22 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;.

Выкладчык [[Полацкая духоўная семінарыя|Полацкай духоўнай семінарыі]], пасля рэдактар «[[Віцебскія губернскія ведамасці|Віцебскіх губернскіх ведамасцей]]» і выдавец часопіса «Пінскі веснік Паўднёва-Заходняй Расіі» [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]] ў пачатку 1850-х гадоў раскопваў курганы каля Полацка і апісаў іх змест. Аўтар прац «Гісторыка-статыстычнае апісанне Полацкай епархіі» (1853), «Гістарычнае апісанне Полацкага Барысаглебскага манастыра» («Веснік заходняй Расіі», 1865), «Гістарычныя звесткі аб полацкім Сафійскім саборы», «Наведванне Пятром Вялікім Сафійскага сабора», «Пра пачатак хрысціянства ў былым Полацкім княстве», «Аб увядзенні, распаўсюдзе і лёсе кальвінізму ў Беларусі», нарысаў «Падарожжа з Полацка ў кірунку да так званай Альгердавай дарогі»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Ксенофонт Антонович Говорский|спасылка=http://historylib.org/historybooks/B—A—Timoshchuk-Drevnosti-slavyan-i-Rusi/19|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=90―96|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Віленскі кнігагандляр [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] друкаваў краязнаўчыя нататкі і нарысы ў «Літоўскім кур’еры», «Виленском вестнике» і іншых газетах краю. З 1883 года заняўся даследаваннем археалагічных помнікаў на паўночным захадзе Беларусі і поўдні цяперашняй Літвы. Адшукаў каля 130 помнікаў [[мезаліт]]а, каля 10 курганных [[могільнік]]аў. Быў перакананы, у адрозненне ад Т. Нарбута, што ўжо ў каменным веку беларускі край быў заселены, а літоўскія плямёны прыйшлі сюды пазней. У выніку археалагічных пошукаў Шукевічам была сабрана багатая калекцыя, перададзеная ім у музеі Вільні, Кракава і Масквы. Ім былі сабраны беларускія легенды, вераванні, якія Шукевіч выклаў у нарысах «Вераванні і народная практыка» (часопіс «Вісла») і «Некаторыя вераванні, прымхі і забабоны нашага народа. Легенды і паданні» («Літоўскі паквартальнік»). З’яўляўся старшынёй віленскага археалагічнага гуртка «Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства» (1898―1906), задачай якога было захаванне жывапісу ў касцёлах Вільні. Член-карэспандэнт Кракаўскай Акадэміі навук (1901). У створаным у 1907 годзе Таварыстве сяброў навук, В. Шукевіч кіраваў музеем&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pawet.net/library/history/bel_history/szukiewicz/Шукевіч_Вандалін.html|title=Вандалин Шукевич|publisher=Лидский летописец/Pawet}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Спицын А. А.|загаловак=Раскопки В. Шукевича|спасылка= http://www.library.chersonesos.org/showsection.php?section_code=2|выданне=Известия Императорской Археологической комиссии|месца=СПб.|год=1909|том=29|старонкі=68―70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Лаўрэш Л. Л.|загаловак=Вандалін Шукевіч ― беларускі археолаг і краязнаўца|месца=Мн.|выдавецтва=Харвест|год=2014|старонак=63}}&lt;/ref&gt;.

Адзін з заснавальнікаў Маскоўскага археалагічнага таварыства і [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Гістарычнага музея ў Маскве]] [[Аляксей Сяргеевіч Увараў|А. С. Увараў]] рабіў раскопкі курганоў у маёнтку [[Вотня]] на Магілёўшчыне і знайшоў 4 [[срэбранік]]а часоў князя [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]], манету [[Харун ар-Рашыд|Гарун-аль-Рашыда]] і бронзавыя завушніцы і шыйны жалезны абруч&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Головацкий Я.|загаловак=Археологические раскопки курганов, произведённые А. С. Уваровым в им. Вотне Могилёвской губ.|выданне=[[Виленский вестник]]|месца=Вильно|год=1880|нумар=228|старонкі=1―2}}&lt;/ref&gt;. Педагагічны дзеяч [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|М. П. Авенарыус]], які заснаваў Маладзечанскую настаўніцкую семінарыю, у 1885―1890 гадах праводзіў курганныя раскопкі ў Барысаўскім і Навагрудскім паветах, абследаваў каменныя магілы на [[Беласток|Беласточчыне]]. Каля вёскі [[Эсьмоны]] на Магілёўшчыне сабраў 125 каменных сякер. Аўтар брашуры «Узоры беларускай гаворкі розных мясцовасцей» (1889) і артыкула «Драгічын Надбужскі і яго старажытнасці» (1890). Ён сцвярджаў, што сляды [[Яцвягі|яцвягаў]], іх могілкі і ''«спехам пазбіванае часовае жыллё»'' не варта шукаць, бо ''«праводзячы вялікую частку жыцця на вайне ці на паляванні, яцвяг, гэты вечны валацуга, паміраў далёка ад свайго дома, у дрымучым лесе, ці ў адкрытым баі. Косткі яго не спачываюць на радавых могілках або ў старанна складзенай каменнай магіле. Яны ляглі там, дзе заспела яго смерць, і зніклі бясследна»''&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Очерки по археологии Белоруссии. Ч. II|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1972|старонкі=44|старонак=248|isbn=978-985-6824-69-5}}&lt;/ref&gt;.

Рэдактар «Мінскіх губернскіх ведамасцей» [[Руф Гаўрылавіч Ігнацьеў|Р. Г. Ігнацьеў]] раскопваў курганы на Міншчыне, склаў археалагічную карту Мінскага павета. Адначасова з гэтым аформіў больш за 100 нотных запісаў беларускіх песень Міншчыны, даслаўшы іх на антрапалагічную выстаўку ў Маскву. У 1880 годзе ў «Весцях Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі» апублікаваў даклады «Пра помнікі народнай творчасці ў Мінскай губерні» і «Пра помнікі старажытнасцяў у Мінскай губерні», з якімі выступаў на Антрапалагічнай выстаўцы 1879 года. Яму належыць нарыс у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» «Мястэчка Заслаўе або Ізяслаўль, горад нашчадкаў Рагнеды» (1878))&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Игнатьев Р. Г.|загаловак=Курганы и городища Минской губернии|выданне=Минские губернские ведомости|месца=Мн.|год=1878|нумар=51, 52,}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак= Ігнацьеў Руф Гаўрылавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=218|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Генерал, начальнік дывізіі [[Мікалай Мацвеевіч Турбін|М. М. Турбін]] даследаваў курганы пад Заслаўем, у Аршанскім, Шклоўскім, Мсціслаўскім, Быхаўскім паветах; сумесна з Я. Тышкевічам ― у Мінскім, Барысаўскім, Ігуменскім паветах. Пасля прысвяціў сябе нумізматыцы, арганізаваў Маскоўскае нумізматычнае таварыства. Ганаровы член [[Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні]] (1913). Нумізматычнае таварыства выдавала «Запіскі», дзе сярод іншых публікаваліся краязнаўчыя матэрыялы на беларускія тэмы («Археалагічныя пошукі ў Літве» (1849, 1850) і інш.).
[[Файл:Alexander Dembovetsky.jpg|міні|left|269x269пкс|Аляксандр Дамбавецкі.]]
Мінскі павятовы маршалак [[Генрых Хрыстафоравіч Татур|Г. Х. Татур]] з 1874 года вёў раскопкі ў Мінскай губерні, склаў на падставе іх археалагічную карту. У 1890 годзе ім раскапаныя 120 курганоў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і Нюнішчы Ігуменскага павета, 40 курганоў блізу вёскі [[Станькава]] ў 1892 годзе і 40 курганоў блізу вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] ў 1893 годзе. Татур стварыў ў Мінску музей з археалагічнымі і этнаграфічнымі экспанатамі і бібліятэкай рукапісных і старадрукаваных кніг. Да гэтага часу не выдадзены яго працы, якія захоўваюцца ў архівах Літвы: «Гістарычны нарыс мястэчка Тураў, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя» і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://tatur.su/family/tatur-genrih-hrizostomovich/|title=Род Татуров. Татур Генрих Хризостомович |publisher=Tatur.su}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Алег Дзярновіч.|загаловак= Мінскі антыквар і археолаг Генріх Татур|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html|выданне= Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст.|месца=Мн.|выдавецтва= Інстытут Польскі ў Мінску|год=2011|старонкі=178―183}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Татур Г. Х.|загаловак= Очерки археологических памятников на просторах Минской губернии и их археологическое значение|спасылка=http://adverbum.org/ru/a-tatur.htm|месца=Мн.|выдавецтва=Губернская типография|год=1892|старонак=276}}&lt;/ref&gt;.

Выкладчык старажытнай гісторыі ў Варшаве, а затым у Кіеўскай духоўнай акадэміі [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|У. З. Завітневіч]] абследаваў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі]] і [[Бабруйскі павет]]ы. Зрабіў раскопкі каля 700 курганоў і 82 могільнікаў дрыгавічоў, вызначыўшы межы іх рассялення. На працы Завітневіча спасылаліся вядомыя гісторыкі&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.pravenc.ru/text/182435.html|title=Завитневич|publisher=Православная энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Киселев В. Н.|загаловак= Исследователь внимательный и трудолюбивый. О жизни и деятельности историка и богослова, профессора В. З. Завитневича|месца=Мн.|выдавецтва=Ильина В. П.|год=2007|старонак=383|isbn=978-985-6365-25-9}}&lt;/ref&gt;. Уладальнік сядзібы [[Пуцілкавічы]] на [[Ушацкі раён|Вушаччыне]] [[Францішак Леапольдавіч Вярэнька|Францішак Вярэнька]] выявіў у ваколіцах 9 [[гарадзішча]]ў [[Жалезны век|жалезнага веку]] і больш 50 курганных груп. Яму ўдалося раскапаць 36 курганоў. Рукапісы Ф. Варэнькі «Курганы ў Пуцілкавічах» (1887—1892), «Курганы і два дагістарычных паселішчаў у Пуцілкавічах» з артэфактамі раскопак знаходзяцца ў Кракаўскім археалагічным музеі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Дучыц Л. У.|загаловак= Вярэнька Францішак Леапольдавіч|выданне=Археалогія Беларусі: энцыклапедыя у 2 тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|том=1|старонкі=208|старонак=492|isbn=978-985-11-0354-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Поболь Л. Д.|загаловак= Древности Белоруссии в музеях Польши|спасылка=http://padaread.com/?book=74814|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|старонак=208}}&lt;/ref&gt;.

Дырэктар магілёўскай гімназіі, рэдактар неафіцыйнай часткі «Магілёўскіх губернскіх ведамасцей» [[Мацвей Васільевіч Фурсаў|М. В. Фурсаў]] у 1892 годзе праводзіў у губерні раскопкі, склаў карту гарадзішчаў і курганоў. Склаў вопіс экспанатаў мясцовага музея, напісаў уступ да кнігі «Вопыт апісання Магілёўскай губерні…» А. С. Дамбавецкага. У «Магілёўскіх губернскіх ведамасцях» апублікаваў шэраг нарысаў: «Гістарычны нарыс Магілёўскай гімназіі», «Друкаванне кніг на рускай мове ў Магілёўскім краі», «Справа магілёўскіх мяшчан з Максімовічам і Лаўровічам», «Паселішчы смаленскіх крывічоў у межах Магілёўскай губерні», «Бытавы бок Буйніцкага манастыра па старажытных актах», «Калі з’явіліся яўрэі ў Літве», «Палац Кацярыны ў Магілёве», «Магілёўская гімназія ў 1809 годзе», «Праваслаўе на Літве і ў Беларусі» і інш&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.mogilev.by/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A4%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2|title=Матвей Васильевич Фурсов|publisher=MogilevWiki}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|title=Некралог магілёўскага гісторыка Мацвея Фурсава як біяграфічная крыніца (факты і фігуры замоўчання)|author=Дзмітры Левін.|date=24.09.2012|publisher=Новости и история Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427022332/http://belhist.ru/2012/09/dmitrij-levin-nekrolog-mogilevskogo-istorika/|archive-date=27 красавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Магілёўскі губернатар [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|А. С. Дамбавецкі]] разам з эканамічнымі рэформамі шмат часу надаваў мінуламу даручанага яму краю, збіраючы старыя кнігі, гістарычныя дакументы і археалагічныя знаходкі. Па яго загадзе ў 1892 годзе пачаліся раскопкі курганоў у [[Быхаўскі павет|Быхаўскім]], [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкім]], [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскім]] і [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскім]] паветах. Вынікам 10-гадовай культурнай дзейнасці губернатара з’явіліся 3 тамы «Вопыту апісання Магілёўскай губерні ў гістарычных, фізіка-геаграфічных, прамысловых, сельскагаспадарчых, лясным, вучэбных, медыцынскіх і статыстычных адносінах»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Борис Сидоренко|загаловак=Александр Дембовецкий: легенды и дела|спасылка= http://mogpravda.by/ru/issues?art_id=751|выданне=Могилёвская правда|месца=Могилёв|год=2010|нумар=22 октября}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Фурсов М. В.|загаловак=Курганные раскопки в пяти уездах Могилевской губернии в 1892 году|выданне=Труды IX Археологического съезда|месца=М.|год=1895|том=I|старонкі=236―245|старонак=702}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Тамара Калініна.|загаловак=Энцыклапедыя Дамбавецкага|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=2163|выданне=Культура|месца=Мн.|выдавецтва=Культура і мастацтва|год=2008|нумар=14 февраля|archive-date=22 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022220005/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=2163}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 1886 года ў Беларусь адправілася антрапалагічная экспедыцыя з двума членамі Антрапалагічнага аддзела Таварыства аматараў прыродазнаўства, антрапалогіі і этнаграфіі К. М. Ікавым, які быў вядомы па раскопках старых маскоўскіх могілак, інароднічых пахаванняў у Паўднёвай Сібіры і [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчуком]]. Экспедыцыя працавала ў Мінскай і Віцебскай губернях&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Марфина О. В.|загаловак=История антропологических исследований в Беларуси|спасылка=https://mybook.ru/author/olga-marfina/istoriya-antropologicheskih-issledovanij-v-belarus/|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2015|старонак=405|isbn=978-985-08-1807-2}}&lt;/ref&gt;. Мэтай Ікава было параўнальнае даследаванне [[Марфалогія (біялогія)|марфалогіі]] рускіх, украінцаў і беларусаў. Яму атрымалася вымераць і даследаваць каля 558 чалавек (290 мужчын, 128 жанчын, 140 дзяцей).
{{пачатак цытаты}}
Антрапалагічнае вывучэнне, то бок вымярэнне і апісанне сучаснага насельніцтва, справа новая. Тым больш цяжкім яно павінна быць для нас. Лепшым па сваёй чысціні антрапалагічным матэрыялам з’яўляюцца сяляне. Але чалавек, які ведае стаўленне нашых народных мас да ўсяго незразумелага, лёгка зразумее стаўленне сялянства да невядомай асобы, якая прыехала з нейкімі незразумелымі мэтамі; і з’яўляецца недавер і незадаволенасць, складаюцца небыліцы, пускаюцца плёткі… Вынікі маёй паездкі ў Беларусь вельмі сціплыя. Галоўная мая мэта была разведачная. Трэба заўважыць, што па антрапалогіі беларусаў няма зусім ніякіх матэрыялаў навуковага характару. Таму я паставіў сабе асноўнай задачай сабраць у некалькіх пунктах дадзеныя па фізічнай арганізацыі беларусаў, не спыняючыся на падрабязнасцях; я жадаў таксама атрымаць звесткі аб тых знешніх фактарах, якія маглі на працягу тысячагоддзяў аказаць свой уплыў на агульныя з’явы арганізацыі насельніцтва Заходняга краю…
{{канец цытаты|&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Алексеев Л. В.|загаловак=Константин Николаевич Иков|спасылка=http://adverbum.org/ru/alekseev-arheologija|выданне=Археология и краеведение Беларуси. XVI в.―30-е годы XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=1996|старонкі=123―125|сраниц=206|isbn=985-08-0007-0}}&lt;/ref&gt;.}}
Ікаў прыйшоў да высновы, што ў большасці беларусаў захаваўся доўгагалаловы тып, які сустракаўся яму ў курганных раскопках 700-гадовай даўніны, і ў меншай ступені ― шыракагаловы. На гэтай падставе ён палічыў, што ў этнагенэзе беларусаў удзельнічалі нейкія іншыя групы ― хутчэй за ўсё, балцкія&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Программа антропологической поездки в Белоруссию и Литву|выданне= Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и 
этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 3|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=529―594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Иков К. Н.|загаловак= Предварительный отчет по экспедиции в Белоруссию и Литву летом 1886 г.|выданне=// Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологии и 
этнографии. Труды Антропологического отдела. Вып. 5|месца=М.|год=1890|том=XLIX|старонкі=720―724}}&lt;/ref&gt;.

На аснове апісанняў жыхара Віцебскай губерні [[Мікалай Анімеле|Мікалая Анімеле]] Рускае геаграфічнае таварыства апублікавала ў «Этнаграфічным зборніку» (1854) нарыс «Побыт беларускіх сялян» аб сямейных абрадах (хрэсьбінах і вяселлях) і каляндарных святах. Там жа даваліся звесткі пра ўладкаванне беларускай хаты, віды адзення&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.starvitebsk.biz/index.php/2014-01-11-22-09-23/2014-01-11-22-19-33|title=Н. Анимеле|publisher=Старый Витебск}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Belarus-SMFAL-Dnieper Region-House-6.jpg|міні|265x265пкс|Беларускі падворак з [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Музей народнай архітэктуры і побыту]].]]
Аб земляробстве ў Мінскай губерні і становішчы сялян расказаў у «Дарожных нататках» заснавальнік Пецярбургскага камітэта пісьменнасці, чыноўнік асаблівых даручэнняў Міністэрства дзяржаўных маёмасцяў С. С. Лашкароў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Лашкарёв С. С.|загаловак=Путевые заметки от Москвы до Бобруйска и по Минской губернии|месца=СПб|год=1859|старонак=15}}&lt;/ref&gt;. Стацкі саветнік Ф. Д. Воінаў, які знаходзіўся ў Беларусі з інспекцыяй, у сваіх «Нататках» адзначыў славутасці і асаблівасці побыту Мінска, Бабруйска, Пінска, Слуцка, [[Навагрудак|Навагрудку]], Мазыра&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Воинов В. Д.|загаловак= Путевые записки ст. сов. Ф. Д. Воинова или Воспоминания о пребывании его в Минской губернии с февраля 1865 по 1 мая 1866|месца=СПб.|выдавецтва=Т-во «Общественная польза»|год=1891|старонак=85}}&lt;/ref&gt;. Вядомы пецярбургскі пісьменнік [[Усевалад Уладзіміравіч Крастоўскі|У. У. Крастоўскі]] ў нарысах «Белавежская пушча» і «Базарны дзень у Свіслачы» расказаў аб прыродзе, вёсках у пушчы, іх цэрквах.

Святар Ашмянскага і Кобрынскага паветаў, член Рускага геаграфічнага таварыства [[Іван Андрэевіч Берман|І. А. Берман]] вывучаў народныя абрады і вераванні. У «Виленском вестнике» ён апублікаваў серыю нарысаў «Парадак народнага вылічэння часу ў Паўночна-Заходняй Русі» (1869), «Назіранні нашага паўночна-заходняга сялянства адносна надвор’я і ўраджаю» (1870), «Ведзьмакі і знахары заходнерускага простага люду» (1903). За кнігу «Каляндар паводле народных паданняў у Валожынскім прыходзе Віленскай губерні Ашмянскага павета» (1874) Берман быў узнагароджаны медалём Геаграфічнага таварыства&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Берман Іван Андрэевіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=78|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Святар Вілейскага павета А. Троіцкі апублікаваў у «Літоўскіх епархіяльных ведамасцях» вялікі нарыс «Уклад» (1876), дзе дэталёва апісаў сямейныя і каляндарныя абрады жыхароў вёскі [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Троіцкі Аляксандр|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=499|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. Святар вёскі [[Нежкава (вёска)|Нежкава]] Магілёўскага павета [[Сцяпан Міхайлавіч Бекарэвіч|С. М. Бекарэвіч]] апублікаваў у газеце «Магілёўскія губенскія ведамасці» «Сельскія нарысы. Сяло Няжкова» (1864) і «Вясельны абрад сялян ў прыходзе вёскі Няжкова» (1865). Святар [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дз. Г. Булгакоўскі]] выкладаў царкоўнаславянскую мову ў [[Ваўкавыск]]у і [[Пінск]]у, яшчэ семінарыстам апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» нарыс «Беларускія валачобныя песні». Пасля публікаваў фальклорныя артыкулы ў «Віленскім весніку», «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Санкт-Пецярбургскіх ведамасцях». Выдаваў брашуры для народа рэлігійна-маральнага зместу. Асобнай кнігай выйшла праца «Пінчукі. Этнаграфічны зборнік. Песні, загадкі, прыказкі, абрады, прыкметы, забабоны, павер’і, забабоны і мясцовы слоўнік» (1890), якая была ўзнагароджана Вялікім залатым медалём імператарскага Рускага геаграфічнага таварыства&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Булгакоўскі Дзмітрый Гаўрылавіч|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=1|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|старонкі=513―514|старонак=727}}&lt;/ref&gt;.

Надворны саветнік, суддзя Мазырскага павета [[Уладзімір Глебавіч Сакалоў|У. Г. Сакалоў]] апублікаваў у «Мінскіх губернскіх ведамасцях» і «Мінскіх епархіяльных ведамасцях» «Нарысы нораваў Барысаўскага павета», «Нарысы народных святкаванняў і маленняў на Палессі», «Палессе: Паездка на возера Князь-жыд» (1869)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Сакалоў Уладзімір Глебавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=443 |старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. [[Настасся Якаўлеўна Васільева|Н. Я. Васільева]] працавала пісарам і настаўніцай у [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]], супрацоўнічала з Мінскім губернскім статыстычным камітэтам, Таварыствам аматараў прыродазнаўства, Таварыствам антрапалогіі і этнаграфіі пры Маскоўскім універсітэце, перапісвалася з П. В. Шэйнам. Яе этнаграфічныя матэрыялы публікаваліся ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях», «Виленском вестнике»: «Вясельныя абрады ў раёне Грабаўскай воласці Мазырскага павета» (1877), «Кірмашы ў Мазырскім павета» (1879), «Легенды і павер’і ў Мінскай губерні» (1879), «Вытрымкі з жыцця беларускай жанчыны»(1880)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Васільева Анастасія Якаўлеўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=104|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. Першая расійская жанчына-бібліёграф З. М. Пенкіна, аўтар розных паказальнікаў, у 1883 годзе выпусціла «Палессе. Бібліяграфічныя матэрыялы па гісторыі, геаграфіі, статыстыцы, этнаграфіі і эканамічнага стана Палесся». Паказальнік ахопліваў літаратуру на рускай мове за 1855―1880 гады&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Збралевіч Л. І.|загаловак=Пенкіна (Трыпалітава) Зінаіда Міхайлаўна|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=249|старонак=742}}&lt;/ref&gt;.

Шмат краязнаўчых матэрыялаў друкавалася ў сталічных часопісах ― «Исторический вестник», «Журнал Министерства внутренних дел», «Журнал Министерства народного просвещения», у губернскіх «Епархіяльных ведамасцях» і губернскіх газетах ― «[[Віцебскія губернскія ведамасці]]», «Віленскія губернскія ведамасці», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці]]», «[[Мінскія губернскія ведамасці]]», «Магілёўскія губернскія ведамасці»), і з 1840 года ў «Памятных кніжках» губерняў. Так, у «Журнале Министерства внутренних дел» выйшлі «Статыстычны агляд губернскага горада Магілёва» (1837, 1840), «Статыстычныя звесткі пра Віцебскую губерню» (1841), «Нарысы Беларусі» [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Р. Падбярэскага]], «Дарожныя нататкі пра Заходняю і Паўночна-Заходняю Расію» [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|К. І. Арсеньева]] (1845), «Нататкі пра Беларусь» [[Мікалай Сямёнавіч Шчукін (пісьменнік, 1792)|М. С. Шчукіна]] (1846) і інш. У «Журнале Министерства народного просвещения» з беларускімі матэрыяламі публікаваліся П. М. Шпілеўскі, Я. Ф. Карскі, Ф. І. Леантовіч і інш., друкаваліся рэцэнзіі на этнаграфічныя працы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Дорошкевич В.|загаловак=Как открывали Беларусь|выданне=Неман|месца=Мн.|год=2006|нумар=10}}&lt;/ref&gt;.

Часопіс «Вестник Западной России» спачатку выходзіў у Кіеве пад назвай «Вестник Северо-Западной России и Западной России» (1862), затым пад новай назвай (1864―1871) у Вільні. У 1862―1869 гадах рэдактар ― гісторык і археолаг [[Ксенафонт Антонавіч Гаворскі|К. А. Гаворскі]]. Акрамя артыкулаў на актуальныя тэмы, часопіс публікаваў дакументы і даследаванні па гісторыі краю, нарысы па гісторыі праваслаўнай царквы. У часопіс пісалі [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П. А. Куліш]], П. В. Кукальнік, М. У. Юзэфовіч і іншыя. У часопісе «Этнографическое обозрение» (1889―1916), які выходзіў пры Маскоўскім універсітэце, беларускі кірунак у асноўным вёў [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчук]], які рассылаў этнаграфічныя праграмы і вёў перапіску з беларускімі аматарамі-этнографамі. У выніку яго дзейнасці ў часопісе было апублікавана больш за трох дзесяткаў артыкулаў і нарысаў па беларускім краязнаўстве&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Пятроўская Г. А.|загаловак=«Этнографическое обозрение»|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=551|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. У «Историческом вестнике» публікаваліся ўспаміны пра беларускія паездки [[Іван Мікалаевіч Захарьін|І. М. Захарьіна]], [[Сільвестр Сільвестравіч Гагоцкі|С. С. Гагоцкага]], [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|С. С. Акрэйца]] і іншых&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://starieknigi.info/index/IV.htm|title=«Исторический вестник». Указатель статей|publisher=Старые книги|archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155334/http://starieknigi.info/index/IV.htm|archive-date=8 студзеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Да афіцыйнай часткі «Губернскіх ведомостей» з 1856 года стала прыкладацца неафіцыйная частка, дзе публікаваліся матэрыялы па гісторыі, этнаграфіі і археалогіі. У 1903―1906 гг. неафіцыйная частка выходзіла асобным выданнем&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Сороко С. М.|загаловак=«Витебские губернские ведомости»|спасылка=http://www.psu.by/images/stories/Philosophy/personal/soroko_vitebsk_vedomosti.pdf|месца=Москва―Новополоцк|выдавецтва=Ин-т славяноведения РАН|год=2004|старонак=220|isbn=5-7576-0137-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лисовская Т. А.|загаловак=«Гродненские губернские ведомости» как этнографический источник|спасылка=http://uctopuk.info/history/lisovskaja.htm|выданне=Наука-2009: сборник научных статей в 2-х тт.|месца=Гродно|выдавецтва=Гродненский государственный ун-т им. Янки Купалы|год=2009|старонкі=62―64|isbn=978-985-515-146-4}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Załučča-Smolhaŭ-Barejkaŭščyna-Mir-Niaśviž-Vilnia. Залучча-Смольгаў-Барэйкаўшчына-Мір-Нясьвіж-Вільня (1887).jpg|міні|291x291пкс|left|Мясціны, апісаныя [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіславам Сыракомлем]]: Залучча, [[Смольгава]], [[Барайкішкес|Барэйкаўшчына]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Нясвіж]], [[Вільня]].]]
У 1863 годзе выйшаў першы нумар «Литовских епархиальных ведомостей». З 1868 года сталі выходзіць «[[Минские епархиальные ведомости]]» ― друкаваны орган Рускай праваслаўнай царквы, які складаўся, як і «Губернскія ведамасці», з афіцыйнай і неафіцыйнай часткі ў выглядзе прыкладанняў з матэрыяламі царкоўнага краязнаўства: «Апісанне цэркваў і прыходаў Мінскай епархіі» (1878―1879), «Кароткі гістарычны нарыс да 100-годдзя Мінскай епархіі (1793―1893)» (1893), «З жыцця і дзейнасці Мінскага царкоўнага гісторыка-археалагічнага камітэта» (1909), «300 гадоў у праваслаўі (Гістарычны нарыс трохсотгоддзя існавання [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|мінскага Свята-Кацярынінскага сабора]])» (1913) і іншыя&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|title= Минские Епархиальные Ведомости, издававшиеся в конце XIX, начале XX столетий: история издания, наиболее выдающиеся редакторы|author= Чистяков П. А.|publisher= Белорусская православная церковь. Минская духовная семинария|access-date= 26 кастрычніка 2017|archive-date= 26 красавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160426034956/http://minds.by/articles/minskie-eparhial-ny-e-vedomosti-izdavavshiesya-v-kontse-xix-nachale-xx-stoletij-istoriya-izdaniya-naibolee-vy-dayushhiesya-redaktory#.Vrxd7m1DHCI|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;. Пазней «Епархіяльныя ведамасці» сталі выходзіць у Полацку, Магілёве і Гродне, публікаваць гістарычныя дакументы, артыкулы і нарысы царкоўна-гістарычнага і краязнаўчага характару&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Римко О. Г.|загаловак=Епархиальные ведомости 1863―1920 годов на территории Беларуси в отечественной историографии|спасылка=http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки: научно-теоретический журнал|месца=Новополоцк|выдавецтва=Полоцкий гос. ун-т|год=2011|нумар=2|старонкі=76―81|isbn=2070-1608|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archive-date=6 красавіка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406145049/http://elib.psu.by:8080/handle/123456789/1688|archivedate=6 красавіка 2016}}&lt;/ref&gt;. З 1886 года стала выходзіць першая ў Беларусі прыватная газета «[[Мінскі лісток|Мінскі лісток»]], якая выдавалася натарыусам І. П. Фацінскім. Разам з размовай пра мясцовае грамадска-культурнае жыццё і эканамічныя пытанні, газета часта публікавала гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя матэрыялы і рэцэнзіі на краязнаўчыя выданні, дарожныя нататкі. З 1886 па 1893 гады газета выпусціла чатыры кнігі, прыкладзеныя да «Паўночна-Заходняга каляндара» з апавяданнямі на беларускай мове, беларускімі прыказкамі і прымаўкамі, артыкуламі пра Беларусь&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru&amp;classId=CF1C0FB1767C4F9FA39EFD7FC3643AFF|title=Минский листок|publisher=Национальная библиотека Беларуси|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830210322/http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/content?lang=ru|archive-date=30 жніўня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Ніколі не публікаваліся часопісы Камітэта заходніх губерняў (1831―1848), створанага пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Часопісы ўтрымліваюць тэксты пасяджэнняў Камітэта ― больш за 4 тысячы лістоў, і дадаткі да іх ― больш за 6 тысяч лістоў. Яны знаходзяцца ў Расійскім дзяржаўным гістарычным архіве.

У 1841―1851 гадах у Вільні пад рэдакцыяй [[Юзаф Крашэўскі|Ю. Крашэўскага]] выходзіў літаратурны часопіс «[[Athenaeum (1841)|Athenaeum]]», дзе разам з апавяданнямі публікаваліся, хоць і нячаста, беларускія фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы ― («Народныя песні, сабраныя на Піншчыне» Рамуальда Зянкевіча, «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні» [[Юзаф Ярашэвіч|Юзафа Ярашэвіча]])&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Цвірка К. А.|загаловак=Атэнэум|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=221|старонак=727}}&lt;/ref&gt;. Варшаўскі «[[Tygodnik Ilustrowany]]» (1859) таксама змяшчаў краязнаўчыя матэрыялы пра Беларусь. Так, у ім выйшлі нарысы «Некалькі слоў пра звычаі насельніцтва ў Мінскай губерні» М. Камінскага, «Пінск і Піншчына» А. Бандзкевіча, «Некалькі слоў аб творчай фантазіі народа на Беларусі» Ф. Сурына, «Успаміны з Пінскага павета» [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]], «Беларускі народ» С. Горскага і многія іншыя. У 1865 годзе ў Варшаве стаў выходзіць навукова-літаратурны часопіс «Klosy» («Каласы»), у якім беларускай тэме былі прысвечаны нарысы В. Поля «Экскурсія ў Пінск і на Піншчыну», Э. Хлапіцкага «На азёрах», [[Адам Плуг|А. Плуга]] «Перажыткі язычніцтва на Палессі» і іншыя. Віленскі выдавец навукова-літаратурных альманахаў Р. А. Падбярэскі рэгулярна змяшчаў у іх матэрыялы, звязаныя з Беларуссю. Ён аўтар нарысаў «Беларусь і Ян Баршчэўскі» (1844), «Беларускае вяселле», «Горад Барысаў» (абодва 1848)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Литвинович А. Ф.|загаловак=Вопросы белорусской фольклористики в польской периодической печати второй половины XIX―начала XX в. Автореферат|месца=Мн.|выдавецтва=Академия наук Беларуси. Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора|год=1992}}&lt;/ref&gt;.

Гісторыяй, геаграфіяй і культурай беларускіх зямель сталі цікавіцца і папулярныя ў той час польскамоўныя пісьменнікі. Так, [[Уладзіслаў Сыракомля]] напісаў нарысы пра Мінск, [[Нёман]] і бліжэйшыя вёскі. [[Юльян Урсын Нямцэвіч]] падзяліўся ўражаннямі пра Мінск, Брэст, Гродна і Магілёў («Літоўскія лісты» (1812), «Гістарычныя падарожжы па польскіх землях, якія здарыліся ад 1811 да 1828 года»)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Юлиан Немцевич.|загаловак=Путешествия исторические по землям Польским. Предисловие А. В. Королёва|спасылка=http://sources.ruzhany.info/047.html|месца=Париж―СПб.|год=1858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Elżbieta Dąbrowicz.|загаловак= Litwa Niemcewicza|выданне= Julian Ursyn Niemcewicz : pisarz, historyk, świadek epoki|месца= Warszawa|выдавецтва= DiG |год=2002|старонкі=119―134|старонак=380|isbn=83-7181-248-5}}&lt;/ref&gt;. Ю. Крашэўскі ў нарысах «Пінск і Піншчына» (1837), «Успаміны пра Палессе, Валынь і Літву» (1840), «Карціны з жыцця і падарожжаў» (1842), «Адзенне сялян і мяшчан ваколіц Брэста, Кобрына, Пружан» (1860) расказаў пра месцы, у якіх жыў або пабываў. Большасць гэтых нарысаў ілюстравана самім жа Крашэўскім. Альбом пейзажаў Палесся выйшаў кнігай у Варшаве ў 1861 годзе. Таксама ён аформіў і праілюстраваў кнігу Канстанціна Тышкевіча «Рака Вілія і яе берагі: з пункту гледжання гідраграфіі, гісторыі, археалогіі і этнаграфіі» (Дрэздэн, 1871). Шмат краязнаўчых назіранняў у гістарычных працах Крашэўскага ― «Старажытная Літва. Яе гісторыя, законы, мова, вера, звычаі, песні…» (1842), «Вілія ад яе пачатку да 1750 года» (1842), «Польшча ў час трох падзелаў» (1875 г.)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Мальдзіс А. І.|загаловак=Крашэўскі Юзаф Ігнацы|выданне=Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=272|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.

Прафесар права Віленскага ўніверсітэта [[Юзаф Ярашэвіч]], які сыйшоў на пенсію і пасяліўся ў Бельску, прысвяціў свой час краязнаўчай і навуковай працы. Пісаў на польскай мове. З гісторыка-краязнаўчых прац вядомыя «Пра стан Літвы перад і пасля заснавання Акадэміі» (1844), «Матэрыялы да статыстыкі і этнаграфіі Гродзенскай губерні: Бельскі павет» (1848). Асноўная праца Ярашэвіча — «Вобраз Літвы з пункту гледжання цывілізацыі ад найстаражытнейшых часоў да канца XVIII стагоддзя» (тт. 1-3, 1844―1845) насіла выключна гістарычны вялікапольскі характар. У варшаўскіх часопісах друкаваў гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра беларускія гарады. Займаўся раскопкамі разам з Т. Нарбутам&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Шылабрыт Т.|загаловак=Штрыхі да партрэта гісторыка Юзафа Ярашэвіча|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2117|выданне=Гістарычны альманах|месца=Гродна|год=1999|нумар=2|старонкі=110―115}}&lt;/ref&gt;.

Кіраўнік радзівілаўскімі маёнткамі, беларускі і польскі паэт [[Ян Чачот]] за ўдзел у паўстанні быў высланы ва [[Уфа|Уфу]]. Калі вярнуўся, жыў на Лепельшчыне і Навагрудчыне, служыў губернскім сакратаром, бібліятэкарам у сядзібе [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Галоўнае месца ў яго літаратурнай працы займаюць «Сялянскія песенькі» (Вільня, 1837―1846) з 6-ці фальклорных зборнікаў з тысячаю беларускіх песень&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Малаш Л.|загаловак=Пачынальнік беларускай фалькларыстыкі|выданне=Мастацтва Беларусі|месца=Мн.|год=1986|нумар=7}}&lt;/ref&gt;. У трох кніжках «Дзённікаў» («Pamiętniki z życia», Wilno, 1856) [[Ева Фялінская|Евы Фялінскай]] расказана пра жыццё беларускай сярэдняй і дробнай шляхты: чым яна займалася, як апраналася, што ела, як ставілася да сялян і ўлады&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Наталля Анофранка.|загаловак=Ня «цацка», але грамадзянка|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=1143|выданне=Культура|месца=Мн.|год=2008|нумар=10(828)|archive-date=8 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408165835/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=1143}}&lt;/ref&gt;. Нямала адводзіцца побыту сучаснікаў і ў мемуарах [[Габрыэля Пузына|Габрыэлі Пузыні]] «У Вільні і ў літоўскіх дварах» («Wilnie i w dworkach litewskich. Pamiętnik z lat 1815―1843)»)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Бурдзялёва І.|загаловак=Габрыэля Пузыня: святло шчасця|спасылка= http://khblit.narod.ru/arhiu/pracy/pracy7.pdf|выданне= Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча|месца=Мн.|выдавецтва=ВТАА «Право и экономика»|год=2006|нумар=7|isbn=985-6299-79-9}}&lt;/ref&gt;. Аўтар аповесцяў аб шляхецкім мінулым на польска-ўкраінскім памежжы, Пётр Якса Быкоўскі ў штогодніку «Збор звестак па айчыннай антрапалогіі» (1878) апублікаваў працу «Абрадавыя песні рускага насельніцтва з аколіц Пінска», у якой даў апісанне кустовага і вясельнага абрадаў Піншчыны з дадаткам тэкстаў&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|title= Polski pisarz z Podola|author= Wiktor Melnyk.|date= stycznia 2012|publisher= Kurier Galicijski|archive-url= https://web.archive.org/web/20160720061704/http://kuriergalicyjski.com/historia/postacie/100-j/1698-piotr-jaksa-bykowski-polski-pisarz-z-podola|archive-date= 20 ліпеня 2016|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;. Ураджэнец Гродзенскі губерні [[Вінцэсь Каратынскі]] быў хатнім настаўнікам і сакратаром у Сыракомлі, суправаджаў рускага пісьменніка [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]] ў паездцы па Паўночна-Заходняму краю. Восенню 1862 года Ляскоў праехаў праз Гродна, Пружаны, Антопаль, Пінск. Паездка вылілася ў нарысы «З аднаго дарожнага дзённіка»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Клейн Б.|загаловак=В годину смятения. Белорусская поездка Н. Лескова|выданне=Неман|месца=Мн.|год=1979|нумар=2|старонкі=149―159}}&lt;/ref&gt;. З 1856 года Каратынскі публікаваў гісторыка-краязнаўчыя нататкі аб Навагрудчыне, для «Усеагульнай энцыклапедыі» С. Альгельбанта напісаў пра Віцебск, Валожын, Стоўбцы, Слуцк і іншыя гарады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1070:2009-11-17-12-17-55&amp;catid=36:2009-10-27-12-02-55&amp;Itemid=467|title=Вінцэсь Каратынскі|publisher=Спадчына}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Мархель У. І.|загаловак=Творчасць Вінцэся Каратынскага ў ацэнцы сучаснікаў і нашчадкаў|выданне=Белороссика: книговедение, источники, библиография|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР. Фундаментальная библиотека им. Я. Коласа|год=1980|старонак=115}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Pinchuky 1841.jpg|thumb|«Пінчукі». Мастак Ян Лявіцкі, 1840-я гады.]]

З літаратурнай спадчыны графа [[Леан Патоцкі|Лаеана Патоцкага]] найбольш вядомыя яго трохтомныя «Мемуары пана Камертона», дзе ён апісвае гістарычныя помнікі, прыводзіць беларускія легенды і звычаі жыхароў Літвы. Ва «Успамінах пра Тышкевічавыя Свіслач, Дзярэчын і Ружанаы» Патоцкага сабраныя звесткі аб жыцці мястэчак, кірмашах і інш&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Патоцкі Л.|загаловак= Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану / Укл., прадмова, камент. М. Філатавай|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/008/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD._%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D0%B2%D1%83_%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%87,_%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%87%D1%8B%D0%BD_i_%D0%A0%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83.html|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|год=1997|старонак=319|isbn=5-345-00763-2}}&lt;/ref&gt;.

Арганізатар і першы старшыня Варшаўскага краязнаўчага таварыства [[Зыгмунт Глогер]] праводзіў археалагічныя раскопкі каля Ваўкавыска, у створаным ім музеі ў мястэчку Яжэве захоўваліся экспанаты, якія былі перададзены М. Федароўскім, А. Кіркорам, Тышкевічамі, А. Ельскім. Толькі з аднаго [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] было прывезена 190 артэфактаў. Сабраны Глогерам матэрыял знаходзіцца ў Варшаўскім і Кракаўскім музеях. Ягоныя нарысы аб побыце і абрадах публікаваліся ў часопісе «Biblioteka Warszawska» («Варшаўская бібліятэка»), нарысы падарожжаў уздоўж Нёмана і Буга — у часопісе «Wisla» («Вісла») . Асаблівую ўвагу Глогер надаваў драўлянай архітэктуры ― пра яе ён выпусціў зборнік артыкулаў у 2-х тамах.

Польскі этнограф і кампазітар [[Оскар Кольберг]] ― аўтар шматтомнай працы «Народ. Яго звычаі, лад жыцця, мова, паданні, прыказкі, абрады, павер’і, забавы, песні, музыка і танцы» (1857―1890), дзе ў 52-м томе «Беларусь ― Палессе» сабраныя беларускія песні, казкі і легенды, абрады і звычаі, вераванні і забабоны, дадзены 16 варыянтаў палескага вяселля.

Польскі этнограф і лінгвіст [[Ян Карловіч]] выдаў кнігу «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1888), запісаў для М. А. Федароўскага больш за паўтысячы беларускіх песень. У 1887 годзе ён стварыў этнаграфічны часопіс («Wisla»), дзе публікаваў беларускія фальклорныя матэрыялы.

Доктар філасофіі [[Уладзіслаў Вярыга]] ў часопісе «Збор звестак да айчыннай антрапалогіі» («Zbior Wiadomosci do Antropologii Krajowej», т. 13, 1889) апублікаваў 45 беларускіх народных песень, запісаных ім у Лідскім павеце. Казкі, запісаныя там жа, былі апублікаваны ў кнізе «Беларускія паданні» (Львоў, 1889).

[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. А. Федароўскі]] з’яўляўся членам Польскага краязнаўчага таварыства, Таварыства сяброў навук у Вільні і іншых асветніцкіх арганізацый. Жывучы ў 1877―1904 гадах у Заходняй Беларусі, ён сабраў шырокі матэрыял для археалагічнай карты дагістарычнай Беларусі, запісаў мноства беларускіх песень, каля 10 тысяч прыказак і прымавак, сотні казак і легенд. Сабраныя матэрыялы склалі працу «Люд беларускі» (т. 1-8, 1897―1981). Сярод рукапісаў Федароўскага ― апісанне народных рамёстваў, вясковых хат, сельскагаспадарчых прылад, дзіцячых гульняў, танцаў, [[батлейка]]вых спектакляў і інш. Федароўскі планаваў выдаць том «Матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа і шляхты». Рукапіснае спадчына этнографа знаходзіцца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і ў Навуковым архіве Польскага этнаграфічнага таварыства (Вроцлаў)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Kozerska H.|загаловак= Michał Federowski, etnograf i zbieracz dokumentów historycznych na Białorusi Zachodniej (1853―1923)|выданне=Slavia Orientalis|месца= Warszawa|выдавецтва= Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk|год=1957|том=6|старонкі=34–50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Странник с блокнотом|спасылка=http://www.sb.by/kultura/article/strannik-s-bloknotom.html|выданне=Советская Белоруссия|месца=Мн.|год=2013|нумар=175(24312)}}&lt;/ref&gt;.

Цікавыя нарысы настаўніцы Лідскага павета [[Бірута (фалькларыстка)|Біруты]] (Амаліі Даравінскай). Яе манаграфію «Апісанне Лідскага павету» не прапусціла цэнзура, праца так і засталася недрукаванай. Матэрыялы Біруты захоўваюцца ў архівах Варшавы і Вільні&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Збіральнікі: Оскар Кольберг, Зыгмунт Глогер, Іван Берман, Аляксандр Троіцкі, Аляксандр Пшчолка, Эма Яленская-Дмахоўская, Бірута, Уладзіслаў Вярыга, Чэслаў Пяткевіч, Казімір Машынскі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонак=189|isbn=5-343-00674-4}}&lt;/ref&gt;. Уладальніца сядзіб у Рагачоўскім павеце Л. І. Паўлоўская (1830—1915), маці пісьменніка {{нп3|Уладзімір Людвігавіч Кігн|У. Л. Кігна|ru|Кигн, Владимир Людвигович}}, склала зборнік «Народныя беларускія песні», выдадзены ў 1853 годзе ў Пецярбургу, куды ўвайшлі ўзоры каляндарна-абрадавай паэзіі Быхаўскага павета, вясельныя абрады і песні. Паўлоўская называла іх ''«самароднымі помнікамі славеснасці»''. На кнігу адгукнуліся часопісы «Современник» (1853, т. 42) і «Отечественные записки» (1853, т. 90)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Цішчанка І. Л.|загаловак=Паўлоўская Лізавета Іванаўна|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=392|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. Вясковыя ўражанні знайшлі адлюстраванне і ў цыкле нарысаў яе сына «Беларускія ўражанні» (1878, часопіс «Пчала»)&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|title= В. Кигн-Дедлов ― писатель и патриот|publisher= Слово. Общественно-политический еженедельник|archive-url= https://web.archive.org/web/20161022220142/http://gazeta-slovo.ru/obshestvo/1214-kign-dedlov-pisatel-i-patriot|archive-date= 22 кастрычніка 2016|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;.

Польская пісьменніца [[Эма Дмахоўская]] запісала 11 сшыткаў народных беларускіх песень, склала 2 зборніка казак, сабраных ёю ў Мазырскім і Навагрудскім паветах. У парыжскім часопісе «La Tradition» апублікавала даследаванне аб палескім фальклоры&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Васілевіч У. А.|загаловак=Яленская Эма|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=5|старонкі=683|старонак=703|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. Жыхарка Вільні [[Марыя Чарноўская]], якая часта бывала ў беларускай глыбінцы, запісвала песні і абрады. У «Виленском вестнике» выйшаў яе нарыс «Элементы славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях сялянскага люду на Белай Русі» («Zabytki mitologii slowianskiej w zwyczajach wiejskiego ludu na Bialej Rusi dochowywane», 1817), годам пазней ён выйшаў на рускай мове пад назвай «Рэшткі славянскага баснаслоўя ў Беларусі» у «Весніку Еўропы». Яна пісала пра праваслаўных сялян, ранейшых уніятаў Магілёўшчыны: {{цытата|«Яны выконваюць усё тое, чаму іх навучылі запаветы продкаў, і з аднолькавай набожнасцю выконваюць як паганскія, так і хрысціянскія абрады, часта спалучаючы першае з іншым… Яны не могуць растлумачыць ні значэння, ні прычыны таго, што робяць. Увесь адказ, што так рабілі нашыя (іх) продкі і так казалі старыя людзі…»|}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Каханоўскі Г. А.|загаловак=Чарноўская Марыя|выданне= Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|том=5|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|старонкі=512|старонак=703}}&lt;/ref&gt;.

Неаднаразова звярталіся да беларускай тэмы браты Зянон і Часлаў Пяткевічы. [[Зянон Пяткевіч]] апублікаваў працы «Пра Палессе» (1882), «Народ Літоўскага Палесся» (1883—1885) і інш&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Зянон Пяткевіч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=488}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Анатоль Літвіновіч. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf Усходняе Палессе ў працах З. Пяткевіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305111022/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/91134/1/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%20%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%A3%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D1%9E%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B0%D1%85%20%D0%97.%D0%9F%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. [[Часлаў Пяткевіч]] у часопісе «Ziemia» («Зямля») змясціў артыкулы і нарысы «Дарогі на Рэчыцкім Палессі ў другой палове XIX стагоддзя» (1926), «Хойнікі» і «Палессе ў канцы XIX стагоддзя. Пажары ў барах і на балотах» (1927), «Душа і смерць у вераваннях беларусаў» (1930), «Вялікдзень на Беларусі» (1932); у часопісе «Pamietnik Warszawski» («Варшаўскі дзённік») ― «Мёртвыя ў вераваннях беларусаў» (1931); у часопісе «Wiadomosci ludoznawcze» («Этнаграфічныя звесткі») ― «Земляробчыя боствы ва вераваннях беларусаў» (1933). У грунтоўнай манаграфіі «Рэчыцкае Палессе: Этнаграфічныя матэрыялы. Ч. 1. Матэрыяльная культура» (Кракаў, 1928) падрабязна расказаў аб жыцці палескіх сялян. У манаграфіі «Духоўная культура Рэчыцкага Палесся: Этнаграфічныя матэрыялы» (Варшава, 1938) з выключнай паўнатой паказаў разнастайныя сферы духоўнага жыцця палешукоў&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Пяткевіч Ч.|загаловак=Грамадская культура Рэчыцкага Палесся. Прадмова Ганны Энгелькінг|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская навука|год=2015|старонак=319|isbn=978-985-08-1919-2}}&lt;/ref&gt;.

Краязнаўчыя звесткі пра Беларусь можна ўбачыць у польскіх раманах, аповесцях і апавяданнях. Так, у Элізы Ажэшкі ёсць дзве аповесці пра беларускіх сялян: «Нізіны» і «Дзюрдзі»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Гапава В. І.|загаловак= Эліза Ажэшка: жыццё і творчасць|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=1969|старонак=232}}&lt;/ref&gt;. Беларускія рэаліі сустракаюцца ў аповесцях «Полацкая шляхта» [[Вайніслаў Казімір Канстанцінавіч Лада-Заблоцкі|Вайніслава Савіч-Заблоцкага]], «Лясныя Долы» Веранікі Трапачынскай-Агаркавай, «Птушыны бальшак» Галіны Аўдзерскай.

Карэннае насельніцтва Паўночна-Заходняга краю не было традыцыйна рускім, але ўладай меркавалася, што яно некалі мела адзіныя з рускім народам славянскія карані. У 1843 годзе ў Вільні выйшаў вялікі двухтомнік «Збор старажытных грамат і актаў гарадоў Вільні, Коўна, Трокаў, праваслаўных манастыроў, цэркваў, і па розных прадметах». Пецярбургская газета «Северная пчела» адгукнулася рэцэнзіяй:
{{пачатак цытаты}}
Першы вынік які атрымліваецца адсюль, складаецца ў бясспрэчнай, вызваленай ад усялякага ценю сумневу ўпэўненасці, што руская мова была мовай пануючай у так званай некалі Літве, нават і ў той час, калі яна ўжо была злучана з Польшчай. Мова гэтая з’яўлялася народнай і дзяржаўнай, то бок дзелавой, афіцыйнай. На ёй здзяйсняюцца грамадзянскія акты, пішуцца судовыя вызначэнні, даюцца вялікакняскія і каралеўскія граматы. Праўда, у апошнім выпадку, лацінская мова, у той час агульная дыпламатычная мова ўсёй Заходняй Еўропы ідзе і тут рука аб руку з рускай… Але гэтая мова, якая ўводзілася гвалтоўна, адрыналася ўжываннем. Доказам таму ўяўляецца грамата караля Жыгімонта ад 29 жніўня 1536 года… Што мова руская мела спрадвеку адзінае законнае ўжыванне ў мясцовым судаводстве, гэта вядома ўжо з тых неабвержна даказаных фактаў: што Судзебнік караля Казіміра IV для Вялікага Княства Літоўскага быў запісаны каля 1480 года па-руску, што нават самы Статут Літоўскі, складзены ў 1529 г., а надрукаваны ў 1588 г., быў таксама па-руску і складзены, і надрукаваны… Ужыванне рускай мовы ў судаводстве Літоўскім было адменена ў 1697 годзе… такім чынам, хто можа цяпер яшчэ вагацца і аспрэчваць, што так званае Вялікае Княства Літоўскае заўсёды і ва ўсіх сваіх частках, нават у тых, дзе знаходзіцца сэрца ўласна Літвы [Жмудзь], было Рускае?… Мова руская магла мець такое паўсюднае і пастаяннае валадарства не інакш, як пры рашучай перавазе і перавазе народанасельніцтва Рускага. Гэта не была мова мёртвая, якой трэба было вучыцца з кніг….. Гэта тая самая мова, якая дагэтуль жыве ў вуснах некалькіх мільёнаў людзей, што заўсёды і ўсюды называюць сябе рускімі…
{{канец цытаты|&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Іваноў А. А.|загаловак=«Новыя кнігі». Агляд выдавецкай дзейнасці на старонках газеты «Віленскі веснік»|выданне=Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта ім. А. А. Куляшова|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. А. А. Куляшова|год=2014|нумар=1 (43)|старонкі=47―53|isbn=00791}}&lt;/ref&gt;.}}
[[Файл:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|міні|left|«Нарысы па арганізацыі заходнерускага хрысціянства ў XVI стагоддзі» [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]], 1907 г.]]
У 1850-х гадах было вырашана сабраць стары архіўны матэрыял і сістэматызаваць яго. Гэта стала неабходным для вызначэння шляхецкіх правоў, засведчання асабістага дваранства і наогул для выбудоўвання гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Пецярбургская Археаграфічная камісія ў 1860-х гадах працягнула выданне заходнерускіх актаў; пад рэдакцыяй [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М. І. Кастамарава]] выйшлі «Акты, якія адносяцца да гісторыі паўднёвай і заходняй Расіі». У «Рускай гістарычнай бібліятэцы» пачалося выданне помнікаў заходнерускай палемічнай літаратуры&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Пыпин А. Н.|загаловак= История русской этнографии. Т. 4: Белоруссия и Сибирь|спасылка=http://www.istmira.com/yetnografiya/391-novejshee-vremya.html|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2005|том=4|старонак=256|isbn=978-985-11-0329-2}}&lt;/ref&gt;. У 1862 годзе для збору і захоўвання дакументаў Вялікага Княства Літоўскага на тэрыторыі Віцебскай і Магілёўскай губерняў быў утвораны [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў]]. У 1903 годзе ён меў 1896 актавыя кнігі, сярод якіх знаходзіліся акты [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]], земскіх і гродскіх судоў, магістратаў, інвентары панскіх маёнткаў, каралеўскія прывілеі. Некаторыя дакументы былі апублікаваныя ў «Віцебскай даўніне».

Значнай падзеяй у гістарычным краязнаўстве стала выданне зборніка дакументаў па гісторыі ўсходняй Беларусі XVI―XVIII стагоддзяў «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, якія атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай і якія захоўваюцца ў Цэнтральным архіве ў Віцебску» (1871―1906). Архіў падпарадкоўваўся Міністэрству ўнутраных спраў, з 1896 года — Міністэрству народнай асветы. Узначальвалі архіў паслядоўна А. М. Сазонаў, [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін|М. Л. Вяроўкін]], [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Д. І. Даўгяла]]. У 1904 годзе архіў скасаваны, дакументы былі перададзеныя ў Мінск&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Витебский центральный архив древних актов|выданне=Витебск. Энциклопедический справочник|спасылка=http://evitebsk.com/wiki/Витебский_центральный_архив_древних_актов/месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1988|старонкі=123|старонак=408|isbn=5-85700-004-1}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Па ініцыятыве генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]] і папячыцеля Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілава]] ў 1864 годзе ўтварылася [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Віленская археаграфічная камісія]] з мэтай пацвердзіць публікацыямі старажытных актаў і грамат распаўсюд у Паўночна-Заходнім краі расійскай дзяржаўнасці і праваслаўя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Улашчык Н. Н.|загаловак= Очерки по археографии и источниковедению истории Беларуси феодального периода|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ulaszczuk/03/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_II._%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98,_%D0%92%D0%AB%D0%A8%D0%95%D0%94%D0%A8%D0%98%D0%95_%D0%92_%D0%A1%D0%92%D0%95%D0%A2_%D0%92_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94_%D0%9A%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C%D0%90_(1864-1915_%D0%B3%D0%B3.).html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1973|старонкі=11, 63, 70|старонак=173}}&lt;/ref&gt;. Паслядоўна старшынямі Камісіі былі П. В. Кукальнік, П. А. Бяссонаў, І. А. Акімаў, [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Я. Ф. Галавацкі]], Ю. Ф. Крачкоўскі, Ф. М. Дабранскі, найбольш актыўнымі супрацоўнікамі ― віленскі протаіерэй [[Антоні Іванавіч Пшчолка|А. І. Пшчолка]] (1818—1871) і архіварыус Віленскага архіва старажытных актавых кніг [[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]].

Прафесар-гісторык [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]] збіраў і вывучаў беларускі фальклор, выдаў зборнік «Беларускія песні» (1871); інспектар народных вучылішчаў [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Ю. Ф. Крачкоўскі]] ― аўтар прац па гісторыі царквы, этнаграфіі Беларусі «Вясельныя абрады заходнерускіх сялян» (1868), («Быт заходнерускага сяляніна» (1874))&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Крачкоўскі Юльян Фаміч|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1982|том=5|старонкі=330|старонак=740}}&lt;/ref&gt;. Віленскі выкладчык Ф. М. Дабранскі друкаваў краязнаўчыя нарысы у «Виленском вестнике», пры яго ўдзеле і з яго прадмовай выйшлі тры тамы «Актаў Віленскай археаграфічнай камісіі»; ён ― аўтар першага віленскага даведніка (1890)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Vytautas Merkys.|загаловак= Flavianas Dobrianskis|выданне=Visuotinė lietuvių enciklopedija|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas|год=2004|том=5}}&lt;/ref&gt;.

[[Мікіта Іванавіч Гарбачэўскі|М. І. Гарбачэўскі]] сістэматызаваў дакументы па гісторыі Літвы і Беларусі, складаў каталогі; яму належаць «Кароткія табліцы, неабходныя для гісторыі, храналогіі…» (1867), «Каталог старажытных актавых кніг губерняў: Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай…» (1872), &quot;Слоўнік старажытнай актавай мовы Паўночна-Заходняга краю і Царства Польскага (1874)&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Гарбачэўскі Мікіта Іванавіч|выданне=Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=2|старонкі=44|старонак=702}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Щавинская Л. Л.|загаловак=Н. И. Горбачевский ― исследователь белорусской, литовской, русской и украинской старины|выданне=Научные записки Смоленского гуманитарного университета|месца=Смоленск|выдавецтва=СГУ|год=1994|том=1|старонкі=386―394}}&lt;/ref&gt;. У 1867 годзе Віленская археаграфічная камісія пачала выдаваць «Археаграфічны зборнік дакументаў, якія адносяцца да гісторыі Паўночна-Заходняй Русі», куды ўваходзілі дакументы па дзяржаўнаму ладу, праву, царкве і гаспадарцы Беларусі і Літвы XV―XIX стагоддзяў. Станам на 1904 год выйшла 14 тамоў з багатым краязнаўчым матэрыялам: акты [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх]] судоў, [[магістрат]]аў, Галоўнага Літоўскага трыбунала, акты аб яўрэях, пісцовыя кнігі па староствах, інвентары маёнткаў, фальваркаў і вёсак, рэвізіі эканомій&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Турцевич А.|загаловак=Краткий исторический очерк Виленской комиссии для разбора древних актов: 1864 – 1906|спасылка=http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|месца=Вильно|выдавецтва=Друкарня А. Г. Сыркина|год=1906|старонак=68|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archive-date=17 верасня 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160917023946/http://book-old.ru/BookLibrary/04100-Vilenskaya-komissiya/1906.-Kratkiy-istoricheskiy-ocherk-Vilenskoy-komissii-dlya-razbora-i-izdaniya-drevnih-aktov.html|archivedate=17 верасня 2016}}&lt;/ref&gt;.

У канцы XVIII — пачатку XIX ст. у Вільні і Гародні Т. Дубіткоўскім на польскай мове выдаюцца «Каляндар гаспадарчы» (1776―1800) і «Каляндар гродзенскі» (1801―1807). У апошнім былі звесткі па мясцовым краязнаўстве, расказы аб замежных краінах. У Магілёве выходзілі «Каляндар беларускіх намесніцтваў на 1783», «Каляндар беларускі» (1785―1796). З краязнаўчага пункту гледжання ў іх згадваюцца цікавыя звесткі аб кірмашах у Магілёўскай губерні. З другой паловы XIX ст. сталі выходзіць «Памятныя кніжкі» губерняў. У 1889 годзе пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] выйшаў «Каляндар Паўночна-Заходняга краю» на 1889 і 1890 гады. У першым каляндары быў апублікаваны нарыс Доўнар-Запольскага «Брагінская воласць». Другі каляндар утрымліваў звесткі пра кірмашы, медыцыну, хатнія палявыя работы па месяцах, статыстычныя дадзеныя. Навукова-літаратурны раздзел каляндара быў прадстаўлены геаграфічным нарысам пра Беларусь IX―XII стагоддзяў. «Паўночна-Заходні каляндар» на 1892 і 1893 гады пад рэдакцыяй А. І. Слупскага быў складзены на аснове забабонаў, абрадавых песень, прыказак.

У 1867 годзе ў Вільні быў адкрыты Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства, які аб’яднаў мясцовых краязнаўцаў, заклікаў беларускую інтэлігенцыю ― памешчыкаў, настаўнікаў, святароў і інш. ― удзельнічаць у шуканні дакументаў і збору этнаграфічных дадзеных. Атрыманыя адказы-апісанні (642) захоўваюцца ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта. Аддзел працаваў у 1867―1875 і ў 1910―1914 гадах. Першапачаткова меў фізіка-матэматычную, этнаграфічную, археалогіі і археаграфіі, статыстычную секцыі. У 1911 годзе налічваў больш за 300 актыўных членаў. Друкаваны орган ― «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» — выходзілі пад рэдакцыяй Д. І. Даўгялы.

У 1880-я гады пачалі складвацца розныя этнаграфічныя калекцыі («кабінеты»): [[Міхаіл Антонавіч Гаўсман|М. А. Гаўсмана]] ў Мінску, вялікія калекцыі Тышкевічаў у [[Астрашыцкі Гарадок|Астрашыцкім Гарадку]], калекцыі [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|В. П. Федаровіча]] ў Віцебску. Выпускнік мазырскай гімназіі Гаўсман служыў сакратаром у Мінскім дваранскім сходзе. Пасля паўстання 1863 года быў высланы ў Валагодскую губерню, затым жыў у Варшаве. Збіраў пячаткі, медалі, манеты, прадметы археалагічных раскопак. У 1889 годзе арганізаваў у Мінску выстаўку артэфактаў, знойдзеных пры раскопках на тэрыторыі Беларусі. Публікаваў краязнаўчыя нататкі ў «Мінскіх губернскіх ведамасцях». У суаўтарстве з У. Сыракомляй напісаў нарыс пра Мінск&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лозка А. Ю.|загаловак=Гаўсман Міхаіл Антонавіч|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=147|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;. Віцебскі адвакат В. П. Федаровіч за сваю краязнаўчую дзейнасць быў абраны членам-карэспандэнтам Кракаўскай акадэміі навук, намеснікам старшыні Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. У яго хатняй бібліятэцы знаходзілася больш за тысячу кніг па гісторыі і этнаграфіі Беларусі і Літвы, рукапісы Я. Баршчэўскага і А. Рыпінскага, выданні XVII―XVIII стагоддзяў. З сабранай ім вялікай калекцыі археалагічных знаходак, манет, медалёў, печаток, масонскіх знакаў і старадаўніх дакументаў Федаровіч стварыў прыватны музей. Пасля 1917 года калекцыя была нацыяналізаваная, і ў 1923 годзе на яе аснове быў створаны Музей беларуска-польскіх старажытнасцяў, затым перайменаваны ў Музей мясцовых старажытнасцей. У 1924 годзе калекцыя ўвайшла ў склад Віцебскага аддзялення Белдзяржмузея&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evitebsk.com/wiki/%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%92%D0%B0%D1%86%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Федорович Вацлав Петрович|publisher=Витебская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Варламава Н. П., Шишанов В. А.|загаловак=Масонская коллекция В. П. Федоровича|спасылка=https://issuu.com/linkedin63/docs/vitebskie_drevnosti_2013_masonskaja : матэрыялы навуковых канферэнцый / рэдкал.: Г. У. Савіцкі [і інш.]|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка|год=2013|старонкі=238-247|старонак=283}}&lt;/ref&gt;.

У 1860―1880-х гадах адкрываюцца музеі пры губернскіх статыстычных камітэтах. У 1867 годзе такі музей паводле рашэння губернскага праўлення адкрыўся ў Магілёве і праіснаваў да 1919 года. Сярод 1500 экспанатаў меліся грамата 1606 года караля Жыгімонта III [[Чарэя|чарэйскаму]] [[Свята-Міхайлаўская царква (Чарэя)|касцёлу]] і грамата 1767 года караля Станіслава Аўгуста на магдэбургскае права гораду [[Мсціслаў|Мсціславу]], сані, кінутыя Напалеонам падчас уцёкаў, скарбы манет, гербарыі і інш&lt;ref&gt;{{артыкул|Клок Л. Д.|загаловак=Могилёвский музей|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=332|старонак=616}}&lt;/ref&gt;. У 1897 годзе ў Магілёве адкрыты [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|царкоўна-археалагічны кабінет]]. У 1892 годзе Е. Р. Раманаў звярнуўся да полацкага епіскапа Антаніна з прапановай арганізаваць у Віцебску царкоўнае сховішча. Годам пазней, дзякуючы яго і А. П. Сапунова намаганням, у 1897 годзе ў былым бернардынскім манастыры адкрыўся царкоўна-археалагічны кабінет. Акрамя археалагічных знаходак, у экспазіцыі былі манеты і медалі, царкоўнае начынне, рукапісныя кнігі, выданні беларускіх друкарняў, дакументы Полацкай епархіі, сістэматызаваныя Сапуновым у кнізе «Архіў Полацкай духоўнай кансісторыі» (1898)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Грабянчук І.|загаловак= Краязнаўчы рух і стварэнне першых публічных музеяў у Беларусі|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|мсца=Мн.|год=2007|нумар=4|старонкі=38―45}}&lt;/ref&gt;.

Адным са знамянальных культурных падзей стала багата аформленае выданне ў 8 тамах «Помнікі рускай даўніны ў заходніх губернях, якія выдаюцца з Найвышэйшага дазвалення» (1868―1885), складзенае кіраўніком Царкоўна-будаўнічага камітэта [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|П. М. Бацюшкавым]], які вызначыўся тым, што пабудаваў у Беларусі і Украіне каля 2 тысяч праваслаўных цэркваў. У прадмове гаварылася: {{пачатак цытаты}}«Да апошніх смут у Польшчы, што адбіліся і ў заходніх губернях імперыі, рускае грамадства было малазнаёмае з мінулым і сапраўдным становішчам гэтага краю. Выдадзеныя аб ім да таго часу звесткі былі вельмі няпоўныя або недакладныя. Калі польскія пісьменнікі, наўмысна скажаючы факты, прадстаўлялі становішча нашых заходніх губерняў у ілжывым святле, гэтак выгадным для ажыццяўлення запаветных мараў польскіх, а замежныя публіцысты паўтаралі іх няпраўду, мы, рускія, павінны былі нярэдка маўчаць, таму што былі не даволі знаёмыя з нашым родным здабыткам і, такім чынам, не маглі з належным аўтарытэтам абвяргаць хлусню. Ад няведання намі фактаў і адбылася тая велічэзная сіла польскай інтрыгі, якая ледзь не паспела запэўніць не толькі замежнікаў, але, на жаль, і многіх рускіх, адданых сваёй радзіме, што адзінае наша права на заходнія ўскраіны імперыі заснавана толькі на адным заваёве, тады як яно вынікае з уласцівых усяму заходняму краю асноўных рускіх пачаткаў з самага склада гістарычнага жыцця Расіі».{{канец цытаты}} Пасля скону Бацюшкава Расійская Акадэмія навук заснавала прэмію яго імя; прэмія давалася за працы, прысвечаныя палітычнай гісторыі Паўночна-Заходняга краю, гісторыі праваслаўнай царквы, вывучэнню мясцовай этнаграфіі і археалогіі, даследаванні помнікаў мовы і народнага побыту, і навуковай бібліяграфі твораў, якія адносіліся да Паўночна-Заходняга краю.

Першыя дакументальныя крыніцы аб [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэях на беларускіх землях]] сустракаюцца ў грамаце (прывелеі-судзебніке) князя Вітаўта, якая выдадзена ў 1388 годзе берасцейскім яўрэям. У 1412 годзе брэсцкія яўрэі згадваюцца ў архіўных запісах. У далейшым яўрэі пачынаюць сяліцца ў Гродне (1436), Навагрудку (1445), Мінску (1489) і Пінску (1506). Да канца XIV ст. на землях Вялікага Княства Літоўскага знаходзілася 5 буйных яўрэйскіх суполак ― у Брэсце, Гродне, [[Тракай|Троках]], Луцку і [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміры-Валынскім]]. Яўрэі займаліся гандлем, рамёствамі, ліхвярствам, некаторыя земляробствам. У 1863 годзе іх налічвалася каля 350 тыс. чалавек, у 1897 годзе — 890 тыс. чалавек, большасць жылі ў гарадах і мястэчках. Да сярэдзіны XIX ст. яўрэі захоўвалі, у асноўным, традыцыйны ўклад жыцця. У канцы XIX ст. складалі 13, 7 % насельніцтва Беларусі і Літвы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бершадский С. А.|загаловак=Литовские евреи: история их юридического и общественного положения в Литве от Витовта до Люблинской унии, 1388―1569|спасылка=http://cybb.info/istorija/istoriya/evropa/s-a-bershadskij-litovskie-evrei-istoriya-ix-yuridicheskogo-i-obshhestvennogo-polozheniya-v-litve-ot-vitovta-do-lyublinskoj-unii-1388-1569-gg.html|месца=СПб.|выдавецтва=Типография М. М. Стасюлевича|год=1883}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://eleven.co.il/article/15443|title=Россия. Демография еврейского населения Российской империи (1772―1917)|publisher =Электронная еврейская энциклопедия}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Церашковіч П. У.|загаловак= Яўрэі|выданне=Этнаграфія Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=556|старонак=580|isbn=5-85700-014-9}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:К.Кукевич.Еврейские контрабандисты в окрестностях Вильно.JPG|thumb|left|К. Кукевіч. Жыдоўскія кантрабандысты ў наваколлях Вільны|295x295пкс]]

Калі ў 1780 годзе Кацярына ІІ прыехала ў Магілёў, яўрэйскае насельніцтва горада ўладкавала ілюмінацыю, на плошчы граў яўрэйскі аркестр. На плошчы вісеў вялікі надпіс: ''«Святкуем, як у часы Саламона!»''. Ад імя яўрэйскай абшчыны імператрыцы паднеслі ў выглядзе кніжачцы оду на парчовай падушачцы. На вокладцы ― сімвалы гандлю і мастацтва, над імі арол з сімвалам дзяржаўнай улады: залаты шар з каронай. На 12 атласных старонках кніжачкі былі надрукаваныя яўрэйскія вершы ў перакладзе на нямецкую і французскую мовы. Гэтак жа ўрачыста яе сустракалі ў Полацку і Шклове&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Дневная записка путешествия её императорского величества чрез Псков и Полоцк в Могилёв, а оттуда обратно чрез Смоленск и Новгород|выданне=Сборник Русского исторического общества|месца=СПб.|год=1867|том=1|старонкі=384}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Брикнер, Александр Густавович|А. Г. Брикнер]]|загаловак= Путешествие императрицы Екатерины II в Могилёв в 1780 году|выданне=Русский вестник|месца=М.|год=1881|том=154 (8–9)|старонкі=459–509, 311–367}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Махотина А. А.|загаловак=Путешествие Екатерины II: идейно-художественная программа церемониала встречи мператрицы|выданне= Вестник МГУ|месца=М.|выдавецтва=МГУ|год=2010|нумар=6|старонкі=112–125}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Лісоўскі А. І.|загаловак=Хвалебны верш для габрэяў Магілёва з нагоды прыбыцця ў горад Кацярыны II у 1780-м годзе|спасылка=http://www.ratusha-mogilev.com/files/KonfText.pdf|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць. Зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2013|старонкі=204–208|старонак=436|isbn=978-985-6985-13-6}}&lt;/ref&gt;.

Першыя апісання яўрэяў Беларусі ўтрымліваюцца ў выданні Е. П. Зяблоўскага &quot;Землеапісанне Расійскай імперыі для ўсіх станаў, &quot; (ч. 6, СПб., 1810). Пра яўрэяў напісана ў «Географ-статыстычным слоўніку Расійскай імперыі» 1862―1866 П. Сямёнава, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» А. Карэвы, у «Матэрыялах для геаграфіі і статыстыкі…» І. Зяленскага, у «Матэрыялах для геграфіі і статыстыкі…» П. Баброўскага. Навукова-краязнаўчыя і археаграфічныя даследаванні па гісторыі яўрэяў Беларусі пачаліся ў апошняй чвэрці XIX ст. У першую чаргу гэта працы прафесара Пецярбургскага ўніверсітэта [[Сяргей Аляксандравіч Бяршадскі|С. А. Бяршадскага]], які выявіў у архівах Вільні, Мінска і Кіева і апублікаваў вялікую колькасць крыніц па гісторыі яўрэяў у Вялікім Княстве Літоўскім і Рэчы Паспалітай. Значным выданнем дзякуючы Бяршадскаму стаў двухтомны «Руска-яўрэйскі архіў». Аб стане мястэчак гаворыцца ў манаграфіі М. М. Галіцына «Гісторыя рускага заканадаўства аб яўрэях» у 2-х тт. (1886). З 1890-х гадоў публікацыяй крыніц па яўрэйскай гісторыі займалася Санкт-Пецярбургская Гісторыка-этнаграфічная камісія пры Таварыстве для распаўсюджвання асветы паміж яўрэямі ў Расіі, якая была ператворана ў 1908 годзе ў Яўрэйскае гісторыка-этнаграфічнае таварыства. Гісторыка-этнаграфічнай камісіяй быў выдадзены том дакументаў, куды ўвайшлі матэрыялы, якія захоўваліся ў асабістым архіве С. А. Бяршадскага.

Шматлікія публікацыі выходзілі ў часопісе «Яўрэйская Даўніна» і зборніках «Перажытае». Былі выпушчаныя «Акты, якія выдаюцца Камісіяй, найвысока зацверджанай для разбору старажытных актаў у Вільні» (т. 28-29: Акты пра яўрэях) і «Гісторыка-юрыдычныя матэрыялы, атрыманыя з актавых кніг губерняў Віцебскай і Магілёўскай, якія захоўваюцца ў цэнтральным архіве ў Віцебску» (Віцебск, 1871―1890). Выйшлі кнігі В. Н. Нікіціна «Яўрэйскія паселішчы паўночна- і паўднёва-заходніх губерняў (1835—1890)» (СПб., 1894)&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Бердников Л.|загаловак=Из кантонистов в писатели|спасылка=http://magazines.russ.ru/neva/2015/3/14b-pr.html|выданне=Нева|месца=СПб.|год=2015|нумар=3|старонак=560}}&lt;/ref&gt;, А. П. Субоціна «У межах яўрэйскай аселасці: Урыўкі з эканамічнага даследаванні ў заходняй і паўднёва-заходняй Расіі за лета 1887 г. Выпускі 1-2» (СПб., 1888—1890), М. П. Сталпянскага «Дзевяць губерняў Заходне-Рускага краю» (СПб., 1866). Гісторыка-краязнаўчыя матэрыялы выходзілі ў часопісах «Маляўнічая беларуская бібліятэка» («Яўрэі ў Беларусі», 1857), «Світанак» («Нешта пра Шклоў», 1861), «Узыход» («Аб рэформе яўрэйскага школьнага выхавання», 1885), «У мяжы яўрэйскай аселасці», 1888), «З хронікі Мсціслаўскай абшчыны», 1889), «Яўрэі ў Магілёўскай губерні: гісторыка-статыстычны нарыс», 1886); у газетах «Рускі яўрэй» («Старонка з гісторыі культуры яўрэяў Царства Польскага», 1880), «Яўрэі Мінскай губерні», 1880, «Рамесныя класы пры Аршанскім пачатковым вучылішчы», 1884), «Віленскія губернскія ведамасці», «Мінскія губернскія ведамасці», «Гродзенскія губернскія ведамасці», «Магілёўскія губернскія ведамасці», «Виленский вестник».
[[Файл:Iŭje, Rynak. Іўе, Рынак (1917) (2).jpg|міні|283x283пкс|Іўе. Яўрэі брукуюць пляц, 1917 г.]]
Кароткія звесткі пра беларускія «яўрэйскія» мястэчкі ёсць у працах Юзафа Лахніцкага («Статыстыка губерні Літоўска-Гродзенскай», Вільня, 1817), Міхала Балінскага («Старажытная Расія ў плане гістарычным, геаграфічным і статыстычным», Варшава, 1846), Юзафа Ярашэвіча («Матэрыялы для статыстыкі і этнаграфіі губерні Гродзенскай», Вільня, 1848). Пра яўрэяў пісалі ў сваіх дзённіках, успамінах і дарожных нататках [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. М. Еўлашоўскі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Антонович В. Б.|загаловак=«Дневник» новогрудского подсудка Фёдора Евлашевского (1545―1604)|выданне=Киевская старина|месца=К.|год=1886|том=14|старонкі=124―160|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}&lt;/ref&gt;, Бернгард Танер, Леан Патоцкі, П. Шпілеўскі, У. Сыракомля, Ф. Д. Воінаў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Соркина И.|загаловак= Мир местечка Беларуси в зеркале мемуаров (ХІХ – начало ХХ в.)|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/xmlui/bitstream/handle/123456789/27014/35-Sorkina.pdf?sequence=1|выданне= Навукові Записки. Т.19. Кн.1. Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М.С. Грушевського НАН України|месца=К.|год=2009|нумар=19|старонак=692|isbn=966-02-3570-4}}&lt;/ref&gt;. Дзяцінства першай беларуска-яўрэйскай пісьменніцы Паўліны Венгеравай прайшло ў мінскай купецкай сям’і. З’ехаўшы за мяжу, яна выпусціла ў Берліне ўспаміны пра мінскае жыццё «Memorien einer Grossmuter, Bilder aus der Kulturgeschichte der Juden Russlands» («Запіскі бабулі: карціны з гісторыі культуры рускіх яўрэяў у XIX стагоддзі», 1908), якія мелі вялікі поспех. У дадзенай працы яскрава апісаны побыт і заняткі багатай яўрэйскай сям’і ў 1830-х гадах: святы і абрады, гульні, вучоба ў [[хедар]]ы і інш. Венгерава піша: ''«Можна падумаць, што жыццё ў яўрэйскім доме ў даўніну, дзякуючы сваім звычаям і строгасці абрадаў, было невыносна цяжкім. О, не! Яўрэі таго часу мелі свае вялікія радасці, шмат задавальнення, спакою і прыволля ў межах сваёй сям’і… яўрэйскі народ жыў тады нібы на востраве, аддзелены ад астатняга»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Венгерова П.|загаловак=Воспоминания бабушки. Очерки культурной истории евреев в России в XIX в.|спасылка= http://narodknigi.ru/journals/49/polina_vengerova_vospominaniya_babushki/|месца=М.-Иерусалим|выдавецтва=Мосты культуры|год=2003|старонак=352}}&lt;/ref&gt;. Жыццё мястэчка [[Капыль|Капыля]] Слуцкага павета асвятляецца ва ўспамінах [[Абрам Паперна|Абрама Паперны]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Паперна А. И.|загаловак=Из Николаевской эпохи. Воспоминания|выданне=Евреи в России. XIX век|месца=М.|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2000|старонак=560}}&lt;/ref&gt;. Пра цыццё мястэчка [[Камянец|Камянца]] Брэсцкага павета распавядаюць мемуары Ехезкеля Коціка&lt;ref&gt;{{cite web|author=Котик Е.|url=http://berkovich-zametki.com/AStarina/Nomer17/Kotik1.htm|title=Мои воспоминания|publisher = Center for the History of Polish Jewry, Diaspora Research Institute, Tel-Aviv University}}&lt;/ref&gt;. Даследаванні пра яўрэяў, апублікаваныя ў XX стагоддзі, даволі поўна распаведзена ў манаграфіі «Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII — першай палове ХІХ ст.» [[Іна Валер’еўна Соркіна|І. В. Соркінай]]. Пра яўрэяў у беларускім фальклоры напісана ў [[В. У. Бялова]]й&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Белова О. В.|загаловак= Фольклорная интерпретация ритуальных действий и предметов иудейского культа в Полесье|выданне=Мифология и повседневность. Материалы научной конференции 22―24 февраля 1999 г.|месца=СПб.|год=1999|нумар=2|старонкі=307―317}}&lt;/ref&gt;.

Як мяркуюць некаторыя даследчыкі, [[беларускія татары]] як народнасць вызначыліся ў XIV—XV стст.&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак= Фармаванне татарскай народнасці на Беларусі|выданне=Татары-мусульмане на землях Беларусі, Літвы i Польшчы: Матэрыялы Першай міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі|месца=Мн.|год=1994|том=1|старонак=191}}&lt;/ref&gt;. Як піша [[Ян Длугаш]] у працы «Roczniki czyli Kroniki Sławnego Krolestwa Polskiego», у 1397 годзе ''«Вітаўт рушыў супраць татараў… прайшоў Дон… у ваколіцах Волгі разграміў татараў з назвай Арда і шмат татар з жонкамі і дзецьмі і статкамі жывёлы ўзяў у палон і прывёў у Літву… Вітаўт пасяліў татараў у вёсках, і яны сваімі звычаямі жывуць і захоўваюць сваю веру»''. Першых татараў з Залатой Арды князь Вітаўт пасяліў каля Гродна. Самымі вялікімі татарскімі вёскамі былі [[Дайлідкі (Гродзенскі раён)|Дайлідкі]], Каралінава, [[Гневяншчына]] і [[Тарусічы]]. У XV—XVI стагоддзях татары пражывалі ў ваколіцах Полацка, Глыбокага, [[Мядзель|Мядзеля]] і [[Смаргонь|Смаргоні]]. Паступова татарскія вёскі з’явіліся каля Гродна, Слоніма, Навагрудка, Ліды. Пасля [[Клецкая бітва|Клецкай бітвы]] (1506) частка палонных татараў была паселена ў Мінску, яна ўтварыла татарскае прадмесце з Вялікай і Малой Татарскімі вуліцамі, татарскія вуліцы з’явіліся ў Клецку, Ляхавічах, Капылі, Уздзе, Смілавічах. Да канца XVI ст. татары рассяліліся па ўсёй паўночна-заходняй тэрыторыі ВКЛ&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Грыцкевіч А.|загаловак=З гісторыі паселішчаў татар у Беларусі|выданне=Весці АН БССР. Былі грамад. навук|месца=Мн.|выдавецтва=АН БССР|год=1981|нумар=6}}&lt;/ref&gt;. Гісторык ВКЛ [[Іван Іванавіч Лапо|І. І. Лапо]] адзначаў: ''«Перасяляемым татарам даваліся вялікім князем землі ў іх поўную ўласнасць з правам поўнага распараджэння імі і з вызваленнем іх ад падаткаў і пабораў, пры тым з дазволам сяліцца не толькі ў вёсках, але і ў гарадах. Стараючыся пасяліць татараў у сваім княстве, Вітаўт прызнаваў за імі поўную свабоду іх рэлігіі і звычаяў»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Лапо І. І.|загаловак=Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской унии до смерти Стефана Батория (1569―1586)|спасылка=http://avidreaders.ru/book/velikoe-knyazhestvo-litovskoe-za-vremya-ot.html|месца=СПб.|выдавецтва= Типография И. Н. Скороходова|год=1901|старонкі=462|старонак=780}}&lt;/ref&gt;.

Пры падзеле Польшчы, маніфестам ад 20 снежня 1794 года [[Кацярына II]] пацвердзіла ўсе правы літоўскіх татараў. Пры [[Павел I (імператар расійскі)|Паўле I]] быў сфармаваны полк з літоўскіх татараў. Перад Першай сусветнай вайной у Паўночна-Заходнім краі жыло каля 14 тысяч татар-мусульман&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Краткое изъяснение об обитающих в литовских губерниях татарах|спасылка=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|выданне=Эхо веков. Научно-документальный журнал|месца=Казань|год=2012|нумар=1–2|старонак=191|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archive-date=22 кастрычніка 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022223230/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2012_1_2/02/07/|archivedate=22 кастрычніка 2016}}&lt;/ref&gt;. Літоўскія татары пачынаюць згадвацца ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх», «Хроніцы Быхаўца» і інш. Панегірык Вітаўту ў «Летапісу вялікіх князёў літоўскіх» адносіцца да гісторыі ўзаемаадносін вялікага князя з татарамі. Больш звестак аб татарах знаходзіцца ў «Хроніцы Быхаўца». 31-ы том «Літоўскай метрыкі» (Вільня, 1906) з прадмовай Ф. Дабранскага складаецца з актаў, якія тычацца літоўскіх татараў. Звесткі пра літоўскіх татараў ёсць і ў краязнаўчай чатыхтомнай працы (1896―1900) польскага літаратара [[Чэслаў Янкоўскі|Часлава Янкоўскага]] пра Ашмянскі павет, у дарожных дзённіках У. Сыракомлі. Пра літоўскіх татараў у першай палове XIX ст. пісалі [[Тадэвуш Чацкі|Т. Чацкі]] («O tatarach», Dziennik Wilenski, T. 3, 1816), Ю. Крашэўскі («Wilno od poczatkow jego do roku 1750», Wilno, 1840), К. Вайцыцкі («Tatarzy», Wilno, 1842), Я. Бандке («O tatarach, mieszkancach Krolewstwa Polskiego», Album Literackie. T. I. Warszawa, 1848). Выпускнік маладзечанскага вучылішча, пасля расійскі цюрколаг і прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[А. В. Мухлінскі]] быў першым, хто пачаў усебакова даследаваць гісторыю татараў у Беларусі, дзеля чаго быў камандзіраваны ўніверсітэтам у Мінскую і Гродзенскую губерні. Яму належаць працы «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татараў» (СПб., 1857 г.; Мінск, 1993) і «Нарыс пра караімаў у Польшчы» (1862) і іншыя. Мухлінскі, які грунтаваўся на крыніцах, даў агляд татарскага асельніцтва ад князя Вітаўта да XIX стагоддзя: колькасць у той ці іншы час, адаптацыю да мясцовага жыцця, грамадскае і прававое становішча ў Вялікім Княстве Літоўскім&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/544.html?listid_=1|title=Мухлинский Антон Осипович|work=Биографика СПбГУ|publisher=Санкт-Петербургский университет|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Краязнаўства Беларусі ў XX—XXI стагоддзях ==
[[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|left|thumb|Жанчыны з дзецьмі з вёскі Дражын [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Фатограф [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісак Сербаў]], каля 1912 г.]]
Дзейнасць краязнаўчых цэнтраў Беларусі XIX — пачатку ХХ стагоддзя характарызаваў у сваёй кнізе «Краязнаўства» (Мн., 1929) [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіч]]. Ён вылучыў тры краязнаўчыя плыні: польскую, расійскую і, з канца XIX ст., уласна беларускую. На яго думку, польскае краязнаўства адбілася на дзейнасці Віленскага музея старажытнасцей, Віленскай археалагічнай камісіі, Віленскага таварыства аматараў навук. Рускае краязнаўства ― у дзейнасці Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства, царкоўна-гістарычных і царкоўна-археалагічных камітэтаў, Віцебскай і Смаленскай архіўных камісій. Непасрэднае беларускае краязнаўства ― у дзейнасці «Нашай Нівы», беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў і студэнцкага гуртка для вывучэння Беларусі і Літвы. Аднак, Каспяровіч многае абмінуў. Краязнаўства Беларусі пачатку XX стагоддзя адзначалася адкрыццём навуковых таварыстваў і музеяў. У 1902 годзе ў Магілёве Сапуновым, Раманавым, Турбіным, Сяровым і іншымі створана «Таварыства вывучэння Беларускага краю», якое ставіла на мэце пошук гістарычных матэрыялаў, вывучэнне іх і сістэматызацыю. У сувязі з узнікненнем гістарычна-краязнаўчых таварыстваў у Віцебску і Мінску, у 1913 годзе створана «Таварыства вывучэння Магілёўскай губерні». Таварыствам выдадзена праца Е. Р. Раманава «Першакрыніцы для гісторыі Магілёўскага краю» (1916), куды ўвайшлі «Баркулабаўскі летапіс» і «Шляхавыя нататкі стольніка П. А. Талстога». Падрыхтаваны да выдання 4-ы выпуск зборніка «[[Магілёўская даўніна]]». Дзейнасць Таварыства скончылася ў сувязі з вайной&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Общество изучения Белорусского края|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1904|нумар=1|старонкі=176}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бандарчык В. К.|загаловак=Гісторыя беларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст.|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1970|старонкі=13, 47|старонак=123}}&lt;/ref&gt;. Краязнаўчыя матэрыялы публікавалі газеты «Голас правінцыі», «Беларускі веснік», «Заходні веснік», «Паўночна-Заходняя жыццё», «Паўночна-Заходні край», «Мінскі агеньчык», «[[Мінскі лісток]]», «[[Магілёўскі веснік]]», «Новы літоўскі веснік», «[[Полесская жизнь|Палескае жыццё]]», «Палессе», «Бабруйскія водгукі», «[[Беларускі голас]]», часопісы «Беларускі настаўніцкі веснік», беларускі часопіс для дзяцей і юнацтва «[[Лучынка (1914)]]» (рэдактар [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]]). У 1904 годзе створаны Гродзенскі царкоўна-археалагічны камітэт. Яго членамі сталі епіскап Брэсцкі і Гродзенскі [[Міканор (Каменскі)]], дырэктар народных вучылішчаў М. Ф. Фівейскі, шэраг выкладчыкаў мясцовых гімназій, чыноўнікі. Задачамі камітэта сталі пошук і апісанне пісьмовых помнікаў, якія захоўваюцца ў архівах манастыроў і семінарый, а таксама апісанне гістарычных царкоўных помнікаў. У Барысаглебскім манастыры былі арганізаваны «царкоўнае старасховішча» і музей, які ў 1920 годзе ўвайшоў у [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|музей]] [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. Справаздачы камітэта публікаваліся ў часопісах «Гродзенскія епархіяльныя ведамасці» і «Весніку Віленскага праваслаўнага святодуховнага братэрства». У 1907 годзе пачало дзейнасць Гродзенскае губернскае педагагічнае таварыства, якое складалася з настаўнікаў гімназій і вучылішчаў. Пры таварыстве былі секцыі: гісторыка-філалагічная, прыродазнаўча-матэматычная, вытанчаных мастацтваў. На пасяджэннях таварыства яго сябры абменьваліся звесткамі па гісторыі, этнаграфіі, культуры краю, абмяркоўвалі пытанні адукацыі і асветніцтва. У 1911―1914 гадах выходзіў часопіс «Педагогическое дело», дзе ў «аддзеле для навучэнцаў» публікаваліся фальклорныя творы, запісаныя на Гарадзеншчыне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Швед В.|загаловак=Губернскі Гродна. Аповяды з гісторыі горада (канец XVIII―пачатак Х ст..)|месца=Баранавічы|год=2003|старонак=168|isbn=985-6676-27-4}}&lt;/ref&gt;. Рэдактар «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» [[протаіерэй]] [[Пакроўскі кафедральны сабор (Гродна)|Гродзенскага кафедральнага сабора]] [[Мікалай Раманавіч Дзікоўскі|М. Р. Дзікоўскі]] сабраў вялікую бібліятэку старых кніг і дакументаў, у 1894 годзе выдаў «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні», «З летапісу Гродзенскага Барысаглебскага мужчынскага манастыра, 1846―1856 гг.». Бібліятэкай Дзікоўскага актыўна карыстаўся Ю. Ядкоўскі, які служыў на пасадзе захавальніка помнікаў даўніны ў заходніх губернях і быў ініцыятарам стварэння гродзенскага губернскага музея&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Какареко В. И.|загаловак=Юзеф Иодковский: музейщик и нумизмат|спасылка=http://www.nbrb.by/bv/articles/8110.pdf|выданне=Банковский вестник|месца=Мн.|год=2010|нумар=7|старонкі=20-27}}&lt;/ref&gt;. Вакол «Гродзенскіх епархіяльных ведамасцей» утварылася група мясцовых царкоўных краязнаўцаў ― С. Паўловіч, Л. Паеўскі, І. Карчынскі, І. Раманоўскі (Сіротка), І. Пашкевіч і інш&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Черепица В. Н.|загаловак=Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения|спасылка=http://zapadrus.su/bibli/geobib/grodnok/1307-v-n-cherepitsa-grodnenskij-istoricheskij-kalejdoskop-glava-1.html?start=3|месца=Гродно|выдавецтва=ГрГу|год=2014|старонак=599|isbn=978-985-515-740-4}}&lt;/ref&gt;.

Па ініцыятыве [[Аляксандр Уладзіміравіч Жыркевіч|А. У. Жыркевіча]] ў 1901 годзе ў Вільні адкрыўся музей графа [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|М. М. Мураўёва]]. Па словах Жыркевіча, мэты музея складаліся не ва ўслаўленні Мураўёва, а паказу яго як ''«археолага-аматара, выратавальніка ўсякай даўніны, не разбіраючы, да каго яна адносіцца, да Мураўёва, Касцюшкі, Сценькі Разіна і г. д.»''. Пры ўдзеле Жыркевіча быў створаны Віленскі ваенны музей пры Віленскім ваенным сходзе. Займаючыся археалогіяй і гісторыяй культуры Паўночна-Заходняга краю, Жыркевіч сабраў вялікую калекцыю рукапісаў і помнікаў даўніны, частку якой дараваў музеям Вільні, Пецярбурга, Гродна, Мінска, Коўна, бібліятэкам Расійскай Акадэміі навук і Кракаўскага ўніверсітэта&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Белецкий А. В.|загаловак=Открытие музея графа М. Н. Муравьева|месца=Вильно|выдавецтва=Русский почин|год=1901|старонак=31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Библиотека и музей Виленского военного собрания|выданне=Русский инвалид|месца=М.|год=1903|нумар=7|старонкі=5}}&lt;/ref&gt;.

У 1901 годзе выйшла кніга рэдактара «Гродзенскіх губернскіх ведамасцяў» [[Лук’ян Міхайлавіч Саланевіч|Л. М. Саланевіча]] «Кароткі гістарычны нарыс Гродзенскай губерні за сто гадоў яе існавання. 1802―1902». У 1908 годзе Саланевіч разам з П. Каранкевічам, А. Кудзерскім і Н. Врунцэвічам арганізаваў у Вільні «[[Беларускае таварыства]]», мэтай якога ставілася ''«барацьба з польска-каталіцкім уплывам на беларусаў у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці краю, аб’яднанне беларусаў на прынцыпах гістарычнага адзінства з вялікаросамі і маларосамі»''&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Забаўскі М. М.|загаловак=Беларускае таварыства|спасылка=http://adverbum.org/b-egb1.htm|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=359|старонак=494|індэкс=5-85700-074-2}}&lt;/ref&gt;. Саланевіч спрабаваў выдаваць газету «[[Белорусская жизнь]]», але выйшаў толькі адзін нумар. У 1911 годзе выпускаў газету «[[Паўночна-Заходняе жыццё]]», якая выходзіла да 1916 года. Пры рэдакцыі дзейнічала «Беларуская гістарычная бібліятэка», якая давала магчымасць, як казаў Саланевіч, ''«кожнаму беларусу зазірнуць у нашу гістарычную скарбніцу»''. Ураджэнец [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]] скончыў Пецярбургскі археалагічны інстытут, працаваў у этнаграфічным аддзеле [[Дзяржаўны Рускі музей|Рускага музея]] (цяперашні Расійскі этнаграфічны музей ў Пяцербургу). Па даручэнні музея сабраў у Беларусі багаты этнаграфічны матэрыял. Першы напісаў пра мясцовыя сялянскія прылады працы, [[бортніцтва]], [[Талака (звычай)|талаку]] («Земляробчыя прылады Беларускага Палесся», «Бортніцтва ў Беларусі», «Нарысы Беларусі»). Выдаў зборнікі казак і забабонаў [[Палешукі|палешукоў]]. Этнаграфічная спадчына Сержпутоўскага да канца не даследавана. Дарэчы, у архіве этнаграфічнага музея хаваецца шмат рукапісных матэрыялаў, звыш 200 фотанэгатываў, сабраных студэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта В. К. Косткай у Мінскай губерні ў 1910-х гадах&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бондарчик В. К., Федосик А. С.|загаловак=А. К. Сержпутовский|спасылка=http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85|месца=Мн.|выдавецтва=Наука и техника|год=1966|старонак=120|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082514/http://www.gants-region.info/load/serzhputovskij/8-1-0-85}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Гавришина В. В.|загаловак= Этномузеологическое наследие В.К. Костко: музейные коллекции в контексте биографии собирателя|выданне=XII конгресс антропологов и этнологов России|месца=СПб.|выдавецтва=Ин-т этнологии и антропологии РАН|год=2017|старонкі=64|старонак=511}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Винникова М. Н.|загаловак=Значение полевых материалов В. К. Костко для современных исследований в области традиционного белорусского костюма|выданне=Международная научная конференция 26-27 сентября 2016 года|месца=СПб.|выдавецтва=Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера)|год=2016}}&lt;/ref&gt;. Ураджэнец Гродзеншчыны, член розных навуковых таварыстваў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] вывучаў беларускую мову, яе вытокі і развіццё. Асноўнай працай Карскага стаў трохтомнік «Беларусы» (1 том выйшаў у 1903 годзе ў Варшаве, цалкам трохтомнік выйшаў у 1956 годзе ў Маскве)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Булахов М. Г.|загаловак=Евфимий Федорович Карский|Мн.|выдавецтва=БГУ|год=1981|старонак=272}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Yefim Karskiy.jpg|left|thumb|200px|Я. Ф. Карскі]]
У 1908 годзе пры [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]] па ініцыятыве рэдактара «Мінскіх епархіяльных ведамасцяў» Дз. В. Скрынчанкі, А. К. Сніткі і іншых гісторыкаў і краязнаўцаў утвораны [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт]]. Члены камітэта арганізоўвалі паездкі па Беларусі, займаліся зборам фальклорных матэрыялаў, пошукам розных старадаўніх прадметаў побыту, даследаваннем манастырскіх архіваў. На сходах камітэта слухаліся лекцыі па гісторыі краю. Камітэт выпусціў 4 кнігі «Мінскай даўніны», дзе асабліва цікава апісанне дакументаў [[слуцк]]ага [[Слуцкі Троіцкі манастыр|Троіцкага манастыра]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Холодова Е.|загаловак= Минский церковно-археологический комитет и музей при нем: к 95-летию со дня создания|выданне= Архивы и делопроизводство|месца=Мн.|выдавецтва=Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь|год=2003|нумар=1|старонкі=126―128}}&lt;/ref&gt;.

Гістарычнае таварыства [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія]] заснавана ў 1909 годзе, працавала да 1919 года. Мэтай камісіі было вывучэнне помнікаў гісторыі і культуры Беларусі, збор пісьмовых архіўных помнікаў, археалагічныя раскопкі. На 1910 год Камісія мела 99 ганаровых і 325 правадзейных членаў, 15 членаў-супрацоўнікаў. Існавала на субсідыю ўрада. Па ініцыятыве Камісіі ў Віцебску адкрыта аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Выдавала перыядычны зборнік «Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі», пазней зборнік «[[Полацка-Віцебская даўніна]]»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Клепікаў М.|загаловак= Віцебская вучоная архіўная камісія і ахова старажытных помнікаў даўніны|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2002|нумар=4|старонкі=37―40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Полоцко-Витебская старина|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=3|старонкі=407|старонак=616}}&lt;/ref&gt;. У тым жа 1909 годзе пачаў неафіцыйна дзейнічаць [[Гродзенскі гурток беларускай моладзі]] з вучнняў мясцовых школ і гімназій, які спрабаваў пашыраць веды пра айчынны край, яго гісторыю і культуру. Кіраваў гуртком ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]. Гурток адсылаў карэспандэнцыю ў «Нашу ніву», выпісваў кнігі з беларускай віленскай кнігарні. Ладзіліся вечарыны з лекцыямі, упершыню паказаны ў горадзе спектакль на беларускай мове «[[Па рэвізіі]]» [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|М. Крапіўніцкага]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Зоська Верас.|загаловак=Гародзенскі гурток. З успамінаў|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1972|нумар=10}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Гродзенскі гурток беларускай моладзі.jpg|thumb|300px|Гродзенскі гурток беларускай моладзі. 1909. У цэнтры ксёндз [[Францішак Грынкевіч]]]]

У 1913 годзе ў Віцебску створана асветніцкае таварыства «[[Адукацыя (таварыства)|Адукацыя]]», якое праіснавала ўсяго толькі год. Старшынёй быў абраны былы віцэ-губернатар Н. Р. Шулепнікаў, калекцыянер і бібліяфіл. «[[Таварыства сяброў навук у Вільні|Таварыства сяброў навук]]» (1909―1939) дзейнічала ў Вільні, яго члены даследавалі гісторыю, культуру і этнаграфію Беларусі, Літвы і Польшчы. Таварыства выдавала на польскай мове «Штогоднік таварыства». Валодала багатай бібліятэкай у 50 тысяч кніг, рознымі рукапісамі і архіўнымі матэрыяламі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Henryka Ilgiewicz.|загаловак= Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy|месца= Warszawa|выдавецтва= Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Departament do Spraw Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą|год=2008|старонак=668|індэкс=978-83-924311-4-5}}&lt;/ref&gt;. Грамадская арганізацыя «[[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Асвета]]» (1905) пры [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] публікавала розныя краязнаўчыя матэрыялы, падаючы іх з каталіцкага пункту гледжання&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Dariusz Tarasiuk.|загаловак= Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905-1918|месца=Lublin|выдавецтва= Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskie|год=2007|старонкі=211|індэкс=978-83-227-2629-7}}&lt;/ref&gt;. У 1912 годзе пры падтрымцы Мінскай гарадской думы пад старшынствам А. К. Аманфінскага ўтварылася «Мінскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі» з мэтай натуральна-гістарычных, геаграфічных і этнаграфічных даследаванняў Мінскай губерні. Неўзабаве пры таварыстве адкрыўся музей з 5 экспазіцыямі: археалагічнай, прыродазнаўчай, гістарычнай і этнаграфічнай. З часам з’явіліся мінералы, чучалы жывёл, нумізматычныя калекцыі, узоры народнага побыту&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Минское общество любителей естествознания|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/12647-3-4-god-24-y-kn-xciv-xcv-1913#page/1/mode/grid/zoom/1|выданне=Этнографическое обозрение|месца=М.|год=1912|нумар=3-4|старонак=193}}&lt;/ref&gt;.

У 1916 годзе адкрылася выстава народна-дэкаратыўнага мастацтва. У 1919 годзе ў Мінску адкрыўся беларускі дзяржаўны музей, аснову калекцыі якога склалі экспанаты і матэрыялы Мінскага царкоўна-археалагічнага музея і Мінскага таварыства аматараў прыродазнаўства, этнаграфіі і археалогіі. Музей папаўняўся вынікамі архіўных пошукаў, археалагічных раскопак, этнаграфічных экспедыцый. У 1941 годзе меў больш за 60 тысяч экспанатаў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Грабянчук І. В.|загаловак=Музейныя праекты ў Беларусі другой паловы XIX―пачатку XX ст.|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=2003|нумар=4-5|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526043823/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/spadczyna/2003-4-5/06.htm|archive-date=26 мая 2011}}&lt;/ref&gt;.

У 1910 годзе, пасля закрыцця ў 1875 годзе, у Вільні аднавіў дзейнасць Паўночна-Заходні аддзел Рускага геаграфічнага таварыства. Меў секцыі геаграфіі і статыстыкі, этнаграфіі і археалогіі, археаграфіі, гісторыі. У 1912 годзе налічваў каля 300 удзельнікаў: настаўнікі, святары, чыноўнікі. Праводзіліся раскопкі, этнаграфічныя экспедыцыі. Выдаваліся «Запіскі Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства» (1910―1914) пад рэдакцыяй [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дз. І. Даўгялы]]. Сярод публікацый ― «Знешні побыт быхаўскага беларуса», «Па Гродзенскім Палессі», «Археалагічны нарыс Гомельскага павета» Е. Раманава, «Паўпрыказкі, паўгаворкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі» Нікіфароўскага, «Сялянскае вяселле ў паўднёвым Палессі» Сцепанца, «Па Дрыгавіцкай вобласці летам 1911 г.», «Паездка па Палессі летам 1912 г.» Сербава, гістарычныя нарысы пра вёскі і мястэчкі і інш&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Бондарчик В. К.|загаловак=Северо-Западный отдел Русского географического общества|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1980|том=4|старонкі=456|старонак=616}}&lt;/ref&gt;. Мінскі настаўнік І. А. Сербаў у экспедыцыях па беларускім Палессі зрабіў больш за 5 тысяч фотаздымкаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Березкина Н. Ю.|загаловак=Библиотеки и распространение научных знаний в Беларуси XVI―XX вв.|выдавецтва= Белорусская наука|месца=Мн.|год=2011|старонкі=278|старонак=524|индекс=978-985-08-1288-9}}&lt;/ref&gt;. Старшыня тайнага Таварыства прыхільнікаў старажытнасцяў і чалавеказнаўства [[Вандалін Шукевіч|В. А. Шукевіч]] адкрыў больш за 120 помнікаў каменнага стагоддзя, апублікаваў шэраг артыкулаў пра беларускі фальклор, беларускі побыт, народную медыцыну&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/szukiewicz_w/Wandalin_Szukiewicz.html Мар’яна Магдалена Бломберг. Сын Лідскай зямлі]&lt;/ref&gt;.

У 1913 годзе па ініцыятыве [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскага сельскагаспадарчага таварыства]] прайшла [[Краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці (1913)|краёвая выстава саматужнага промыслу і народнай творчасці]], якая прадставіла археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі беларускіх губерняў. [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна]], якое адкрылася ў 1910 годзе, выпускала кнігі яўрэйскіх пісьменнікаў на ідыш, перакладную дзіцячую і пазнавальную літаратуру. З 1921 года выдавецтва пачало выпускаць беларускія кнігі, выйшла 32 (з іх 13 падручнікаў), у тым ліку творы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкага]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіча]], навучальныя дапаможнікі [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смоліча]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскага]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А. Неканда-Трэпкі]], [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Л. Гарэцкай]] і інш. У 1916―1918 гадах пры выдавецтве размяшчалася рэдакцыя беларускай газеты «[[Гоман (1916)|Гоман]]»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Туронак Ю.|загаловак=Мадэрная гісторыя Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі. Беларускае гістарычнае таварыства|год=2008|старонак=282|isbn=978-80-86961-13-2}}&lt;/ref&gt;.

У выніку рэвалюцыйных падзей [[Заходняя Беларусь|заходнія землі Беларусі]] апынуліся пад Польшчай. Пачалася [[Паланізацыя|палянізацыя]] культуры, у якой немалую ролю адыграла [[Польскае краязнаўчае таварыства]] ў Вільні, якое мела аддзяленні ў буйных гарадах. Таварыствам былі адкрыты краязнаўчыя музеі ў Гродне (1922), Пінску (1924), Слоніме (1929), [[Баранавіцкі краязнаўчы музей]] (1929). Групай беларускай інтэлігенцыі з 1906 па чэрвень 1915 года выдавалася грамадска-палітычная і літаратурная газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», якая апіралася на сялянства і сельскую інтэлігенцыю. Яна іграла вялікую ролю ў аб’яднанні беларускіх культурных сіл. З верасня 1921 па студзень 1922 года выходзіла штотыднёвая газета «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]», якая друкавала этнаграфічныя нарысы і беларускі фальклор, у 1923―1927 гадах у Коўне выходзіў часопіс «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», які публікаваў нарысы і артыкулы па [[Беларуская этнаграфія|беларускай этнаграфіі]] і фальклору, у 1927―1931 гадах выходзіў дзіцячы часопіс «[[Заранка (часопіс)|Заранка]]», у 1937 годзе часопіс «Снапок». У 1924 годзе Палескае краязнаўчае таварыства, якое з’яўлялася філіялам Польскага таварыства, прыняло рашэнне аб стварэнні музея [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://media-polesye.by/news/pinskiy-muzey-neveroyatnoe-i-interesnoe-ryadom-17391|title=Пинский музей ― невероятное и интересное рядом|author=Дм. Кисель.|date=24 декабря 2014|publisher=МедиаПолесье}}&lt;/ref&gt;. У 1921 годзе на аснове Беларускай школьнай рады створана [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), якое працавала да 1937 года. Таварыства вырасла ў вялікую арганізацыю: у 500 гуртках налічвалася каля 30 тысяч чалавек (1928). Галоўная ўправа ТБШ каардынавала дзейнасць Кантрольнага савета, акруговыя і павятовыя ўправы, выдавала «[[Беларускі летапіс (часопіс)]]» і «Бюлетэнь ТБШ», часопіс «[[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]]», газету «Наш палетак». Таксама ТБШ выдавала падручнікі і навучальныя дапаможнікі, арганізоўвала гурткі самаадукацыі, бібліятэкі, народныя клубы, праводзіла лекцыі пра духоўную і матэрыяльнаю культуру беларусаў. Сярод кіраўніцтва былі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. А. Тарашкевіч]], [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|І. С. Дварчанін]], [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Р. К. Астроўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. М. Уласаў]], С. А. Рак-Міхайлоўскі, А. С. Няканда-Трэпка, [[Пятро Васільевіч Мятла|П. В. Мятла]], Е. К. Любецкая і інш. У 1937 годзе ТБШ была забаронена польскімі ўладамі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.istpravda.ru/bel/research/12961/|title=Тыя, хто змагаліся за родную мову|author=Вячаслаў Зайцаў|date=11 сакавіка 2015|publisher=Гістарычная праўда|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405141933/http://www.istpravda.ru/bel/research/12961|archive-date=5 красавіка 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1918 годзе заснавальнікам беларускай настаўніцкай семінарыі ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]] і Віленскай беларускай гімназіі [[Іван Іванавіч Луцкевіч|І. І. Луцкевічам]] было створана [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], якое адкрыла ў 1921 годзе Віленскі беларускі музей, дзе самыя старажытныя экспанаты датаваліся XIV стагоддзем&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Серыкава В.|загаловак= Браты Луцкевічы як стваральнікі і захавальнікі Беларускага музея ў Вільні (1921-1945)|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/_miscellany/z_egu/serykava/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%92._%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B_%D1%8F%D0%BA_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1921-1945).html|месца=Вильнюс|выдавецтва= Еўрапейскі гуманітарны універсітэт. Акадэмічны дэпартамент гісторыі|год=2009|старонак=61}}&lt;/ref&gt;. У музейнай бібліятэцы налічвалася каля 15 тысяч кніг. Таварыства мела права ствараць і ўтрымліваць за свой кошт музеі, бібліятэкі, ладзіць выстаўкі, лекцыі, выдаваць кнігі. У працы таварыства актыўна ўдзельнічалі [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ю. Ластоўскі]], [[Вінцэнт Святаполк-Мірскі|В. Святаполк-Мірскі]], [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Уладзіслаў Талочка|У. Талочка]] і іншыя. У 1939 годзе Таварыства спыніла сваю дзейнасць&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Ліс А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства|выданне=Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1993|том=1|старонкі=355|старонак=494|isbn=5-85700-074-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Юркевіч А.|загаловак=Беларускае навуковае таварыства ў Вільні: хроніка дзейнасці ў 1918-1944 гг.|выданне=ARCHE|месца=Мн.|год=2014|нумар=7-8|старонкі=195-222}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 1917 года вучні [[Слуцкая гімназія|Слуцкай гімназіі]] Сяргей Бусел і Янка Ракуцька арганізавалі культурна-асветніцкае таварыства «Папараць-кветка» з мэтай збору мясцовага фальклору, выдання беларускай краязнаўчай літаратуры. Членамі таварыства з’яўляліся больш за 200 чалавек. Выйшла 2 нумары часопіса «Наша каляіна», дзейнічалі драматычны гурток, хор беларускай песні. У 1920 годзе Таварыства забаронена польскімі ўладамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Гесь А., Ляхоўскі Ул., Міхнюк В.|загаловак=Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|спасылка=http://knigi.tor2.org/?b=4976285|месца=Мн.|выдавецтва=Медысонт|год=2006|старонкі=26|старонак=400|isbn=985-6530-37-7}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У Маскве актыўна дзейнічаў Беларускі народны ўніверсітэт, дзе чыталіся лекцыі на розныя тэмы: беларуская культура, этнаграфія, антрапалогія, літаратура. Асабліва цікава ў 1918 годзе прагучала лекцыя прафесара {{нп3|Яфім Міхайлавіч Чэпуркоўскі|Я. М. Чэпуркоўскага|ru|Чепурковский, Ефим Михайлович}} пра [[Антрапалогія беларусаў|антрапалогію беларусаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://by.ethnology.ru/win/general.htm|title=Общий очерк этнической истории Беларуси и российско-белорусских связей|publisher=Кафедра этнографии и антропологии СПбГУ|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=17 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017040144/http://by.ethnology.ru/win/general.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Наш_Край_12_1926.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Наш край». № 12, 1926.]]
У 1919―1921 гадах даследаванне старажытнасцей у Беларусі знаходзілася ў распараджэнні [[Народны камісарыят асветы БССР|наркамата асветы БССР]], у Мінску гэтым займалася Мінскае таварыства гісторыі і старажытнасцей пры [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]]; ён у студзені 1919 года арганізаваў дзяржаўны музей, складзены з экспанатаў мінскіх музеяў. Да 1941 года музей меў больш за 60 тысяч экспанатаў. У 1919 годзе арганізаваны краязнаўчы гурток пры Віцебскім аддзяленні Маскоўскага археалагічнага інстытута, які займаўся вывучэннем беларускай этнаграфіі, зборам прадметаў побыту. Гурток выдаваў часопіс «Белорусский этнограф». У 1922 годзе створаны [[Інстытут беларускай культуры]] (Інбелкульт), які, акрамя ўсяго іншага, стаў каардынатарам краязнаўчых арганізацый. Пры інстытуце з 1923 года дзейнічала Камісія па рэгістрацыі краязнаўчых арганізацый, а з 1924 года — [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства]].

[[Файл:Першая усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя. 1924.jpg|злева|міні|Удзельнікі [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя|Першай Усебеларускай краязнаўчай канферэнцыі]] 1924 года]]
З 1924 года беларускі краязнаўчы рух пачынае набываць актыўны характар. Краязнаўчыя гурткі з’яўляюцца ў Магілёве, Слуцку, Віцебску, Барысаве, Оршы, Гомелі, Рагачове; да канца 1924 года іх было 19. У лістападзе 1924 года прайшла [[Першая Усебеларуская краязнаўчая канферэнцыя]] з удзелам каля 40 дэлегатаў. З кастрычніка 1925 года Цэнтральнае бюро краязнаўства выдавала штомесячны часопіс «[[Наш край (1925)|Наш край]]», у якім друкаваліся вядомыя навукоўцы і пісьменнікі. Адкрыліся двухгадовыя Вышэйшыя курсы беларусазнаўства&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Институт белорусской культуры и становление науки в Беларуси: к 90-летию создания Института белорусской культуры: материалы Международной науч. конф., Минск, 8-9 дек. 2011 г.|месца=Мн.|выдавецтва=Белорусская наука|год=2012|старонак=769|isbn=978-985-08-1464-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Амелькович Л. Г.|загаловак=Деятельность Центрального бюро краеведения Белоруссии (1923―1933 гг.)|выданне=Вопросы библиотековедения и библиографоведения|месца=Мн.|год=1975|старонкі=59―77}}&lt;/ref&gt;. У Віцебску ў 1924 годзе з гуртка пад кіраўніцтвам [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|М. І. Каспяровіча]] вырасла акруговае таварыства краязнаўства, якое аб’яднала больш за 500 удзельнікаў. Працавалі светазнаўчая, культурна-гістарычная, прыродазнаўчая, мастацкая, феналагічная і энтамалагічная секцыі. Пачалася праца па складанні геаграфічнага слоўніка Віцебшчыны, арганізацыі экскурсій, фальклорных экспедыцый і канферэнцый&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Рублевская Л.|загаловак=Человек, который верил в волатов|спасылка= http://www.sb.by/kultura/article/chelovek-kotoryy-veril-v-volatov.html|выданне=Беларусь сегодня|месца=Мн.|год=2010}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 1924 года [[ЦВК Беларускай ССР]] разгледзеў пытанне «Аб практычных мерах па правядзенні нацыянальнай палітыкі». Сесія прыняла пастанову аб [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] савецкіх, прафесійных і грамадскіх арганізацый. Для пераходу на беларускую мову апарата дзяржаўных і партыйных органаў былі арганізаваны курсы і гурткі беларусазнаўства. Да ліпеня 1925 года на беларускую мову перайшоў ЦВК БССР і ўсе камісіі пры ім, Наркамат асветы і яго аддзелы на месцах. У 1926 годзе на беларускую мову перайшоў [[Савет народных камісараў БССР|Саўнаркам БССР]], які прыняў у канцы 1926 года рашэнне аб праверцы беларусізацыі ў рэспубліцы. У выніку праверкі за нежаданне вучыць беларускую мову было звольнена 27 чалавек&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Коршук У. К, Платонаў Р. П., Раманоўскі І. Ф., [[Я. С. Фалей|Фалей Я. С.]]|загаловак=Беларусізацыя. 1920-я гады: Дакументы і матэріалы|спасылка= https://zapadrus.su/bibli/arhbib/574-1920.html|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2001|старонак=270|isbn=985-445-495-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Навіцкі У.|загаловак=З гісторыі моўнай палітыкі ў Беларусі (1920―1990 гады)|выданне=Беларусіка-Albaruthenica|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальны навукова-асветны цэнтр імя Ф. Скарыны|год=1993|нумар=2|старонкі=368―370|старонак=404}}&lt;/ref&gt;. У лютым 1926 года прайшоў [[Першы Усебеларускі краязнаўчы з’езд]], які абазначыў прыярытэты мясцовых арганізацый: вывучэнне дыялектаў беларускай мовы, ахова помнікаў, захаванасць мясцовых архіваў, прыродазнаўчыя даследаванні, лектарска-экскурсійная праца. У працы з’езда ўдзельнічала 146 дэлегатаў ад 87 краязнаўчых арганізацый і гурткоў. За год у Бюро краязнаўства было даслана 87 230 картак з дыялектнымі словамі, каля 10 тысяч фальклорных запісаў, больш за 400 апісанняў помнікаў гісторыі і культуры, прыроды, 800 іншых звестак. У 18 музеях знаходзілася больш за 11 тысяч экспанатаў. У 1926 годзе ў Мінску адкрыўся Музей рэвалюцыі з 10 тысячамі экспанатаў, у 1927 годзе яго наведала больш за 15 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Саітова В.|загаловак=Развіццё краязнаўства ў Беларусі ў міжваенны перыяд|выданне=Краязнаўчая газета|месца=Мн.|год=2013|нумар=30-38}}&lt;/ref&gt;. У Віцебску адкрыўся першы ў Беларусі энтамалагічны музей з калекцыі мясцовага выкладчыка ветэрынарнага інстытута В. А. Плюшчэўскага-Плюшчыка (52 580 жукоў і матылькоў).

Погляды таго часу бачны, напрыклад, у прадмове да падручніка «Кароткі курс геаграфіі Беларусі» (1925), дзе Беларусь упершыню падавалася як самастойная дзяржава, і дзе А. Смоліч пісаў:
{{пачатак цытаты}} «Масы беларусаў, прайшоўшых расейскія ды іншыя школы, яшчэ і дагэтуль глядзяць на родны край вачамі казённых вучэбнікаў. (…) Вось жа, калі б тыя беларусы, што прачытаюць гэтую кнігу, зацікавіліся сваёй Бацькаўшчынаю, каб узяліся самі за глыбейшае навуковае пазнанне яе, ці асобных праяваў яе жыцьця, каб заахвоціліся шукаць і бачыць яе арыгінальнае хараство, дык бы аўтар лічыў сваю працу дайшоўшай мэты. А калі б у іх хоць крыху пабольшала замілаванння да сваёй роднай шматпакутнай стараны, такой простай і разам цудоўнай, навет у часы заняпаду свайго поўнай веліччу і схаваных сілаў, каб яны паверылі ў яе вялікую будучыню і дзеля будучыні гэтай шчыра працаваць і змагацца пачалі, тады б аўтар быў папраўдзе шчаслівы». {{канец цытаты}}

У Заходняй Беларусі, якая знаходзілася пад польскай уладай, функцыянавалі Польскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Polskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Польскі турыстычны клуб, Яўрэйскае краязнаўчае таварыства ({{Lang-pl|Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze}}), Віленскае краязнаўчае таварыства. Яны ў асноўным займаліся арганізацыяй турыстычных маршрутаў па краі, праводзілі экскурсіі, рыхтавалі экскурсаводаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Цітовіч І. У.|загаловак=Краязнаўчы рух на тэрыторыі Заходняй Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2006|старонак=104}}&lt;/ref&gt;.

У 1927 годзе адбыўся [[Другі Усебеларускі краязнаўчы з’езд|Другі Усебеларускі з’езд краязнаўцаў]] з удзелам 187 дэлегатаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Працы другога Усебеларускага краязнаўчага з'езда, 10―13 лютага 1927 года|спасылка=https://knihi.com/none/Pracy_druhoha_usiebielaruskaha_krajaznaucaha_zjezdu_10-13_lutaha_1927_hodu.html#1|месца=у Менску (у Мінску)|выдавецтва= Інстытут беларускай культуры|год=1927|старонак=127|серыя =Інстытут беларускай культуры, Цэнтральнае бюро краязнаўства ; аддзел 5, серыя 5, кн. 2|=|тыраж =1000}} {{ref-be-x-old}}&lt;/ref&gt;. Да пачатку 1928 года ў Беларусі дзейнічалі больш за 300 краязнаўчых арганізацый і гурткоў, былі створаны віцебскі (1918), мінскі, [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|магілёўскі]], гомельскі (1919), [[Полацкі краязнаўчы музей|полацкі]] (1926) і іншыя краязнаўчыя музеі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Гужалоўскі А. А.|загаловак=Музеі Беларусі (1918―1941 гг.)|Мн.|выдавецтва=Нацыянальны архіў Беларусі|год=2002|старонак=176|isbn=985-6372-22-4}}&lt;/ref&gt;. У 1928 годзе Бюро краязнаўства прыняло рашэнне аб выкладанні методыкі краязнаўства ў беларускіх тэхнікумах. У 1930 годзе Наркаматам асветы краязнаўства было ўведзена ў праграму педагагічных інстытутаў.

[[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. І. Цвікевіч]](1888—1937), разглядаючы ўнёсак беларуска — польскіх культурных дзеячоў у фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі, ацэньваў іх дзейнасць наступным чынам:
{{пачатак цытаты}} ''«Творчасць Яна Чачота, Баршчэўскага, Сыракомлі, Э. Тышкевіча, А. Кіркора, Дуніна-Марцінкевіча і іншых… была занадта моцна прасякнута польскім зместам, занадта была рамантычнай, мела сваёй крыніцай сэнтыментальна-панскую ці ў лепшым выпадку навукова-этнаграфічную зацікаўленасць да Беларусі як адной з польскіх правінцый і таму захапіць мужыка- селяніна не магла. (…) Па сутнасці ўся памянёная пляяда беларуска- польскіх вучоных, паэтаў і даследчыкаў была толькі першым падрыхтоўчым перыядам выяўлення беларускай нацыянальна-культурнай ідэі — перыядам надзвычайна яскравым, але толькі падрыхтоўчым»''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = А. Цьвікевіч|загаловак =«Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзскай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. |спасылка =http://pawet.net/library/history/bel_history/cvikievich/01/Западно-руссизм._Нарысы_з_гісторыі_грамадзкай_мысьлі_на_Беларусі.html|адказны = пасляслоў'е Арсеня Ліса|выданне =2-е выд.|месца =Менск|выдавецтва=Навука і тэхніка|год =1993|старонкі =54|старонак =352|isbn =5-343-01425-9|тыраж =5000}} {{ref-be-x-old}}&lt;/ref&gt;. {{канец цытаты}}

[[Файл:Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg|left|thumb|Беларускі пісьменнік і краязнаўца [[Арсень Ліс]].]]
У 1932 годзе была прынята пастанова СНК БССР «Аб мерапрыемствах па разгортванні краязнаўчага руху», якая прадпісвала краязнаўчым гурткам і арганізацыям ўдзяляць увагу выключна поспехам сацыялістычнага будаўніцтва, а не гістарычнаму мінуламу. Цэнтральнае бюро краязнаўства было распушчана, яго орган «[[Савецкая краіна (1930)|Савецкая краіна]]» зачынены. Кіраваць краязнаўчымі арганізацыямі стаў Наркамат асветы БССР, уся краязнаўчая дзейнасць стала праходзіць пад кіраўніцтвам навукова-метадычных аддзелаў мясцовых музеяў. Арганізаванае аматарскае краязнаўства паступова згасла, наперад вылучалася дзяржаўнае (навуковае) краязнаўства&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Дзянісаў А. У.|загаловак=Развіццё краязнаўчага руху ў БССР у 1920―1930-я гг.|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2008|нумар=4|старонкі=24-32}}&lt;/ref&gt;. Часопіс «Советское краеведение» (Масква, 1931, № 2) у артыкуле «На краязнаўчым фронце Беларусі і Украіны» пісаў: {{цытата|«Класавы вораг глыбока пракраўся ў працу краязнаўчых арганізацый… Падбор людзей вырабляўся з варожых нам элементаў, з асяроддзя інтэлігенцыі, студэнцтва. Галоўная ж стаўка рабілася на кулацтва. Гэтымі сіламі вялася праца спецыяльна па падрыхтоўцы інтэрвенцыі. Імі вывучаліся… раёны, якія непасрэдна мяжуюць з Польшчай… Загінулую панска-рабскую культуру… кантрэвалюцыйныя беларускія [[нацыянал-дэмакрат]]ы спрабавалі адраджаць і ёю ачмураць галавы працоўных мас Беларусі. Таму нацыянал-дэмакраты… арыентаваліся галоўным чынам на царквы, сінагогі, старадаўнія замкі… Пры арганізацыі музеяў збіраліся іконы і ўсялякая іншая непатрэбная і сацыяльна-шкодная старызна».}} У 1931 годзе ў Мінску выйшаў зборнік пад рэдакцыяй акадэміка [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]] «Навука на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі», дзе змешчаны артыкул самога Вальфсона «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» і артыкул Р. Выдры «Беларускі нацдэмакратызм у краязнаўчым руху БССР».
[[Файл:Гудзевіцкі літаратурна-краязнаўчы музэй, фрагмэнт экспазыцыі 1.jpg|thumb||250px|міні|Выстаўка ў Гудзевіцкім літаратурна-краязнаўчым музеі]]

У пасляваенны час больш увагі надавалася даследаванню гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускага партызанскага руху]]. Актывізавалася школьнае краязнаўства, адкрыліся краязнаўчыя музеі ў [[Баранавіцкі краязнаўчы музей|Баранавічах]] (1946), [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепелі]] (1954), [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідзе]] (1959). З’езд настаўнікаў БССР (1945) заклікаў педагагічныя калектывы надаць больш увагі краязнаўчай працы: экскурсіям, вывучэнню мясцовых гістарычных помнікаў, фальклорных крыніц. У 1947 годзе арганізаваны Рэспубліканскі савет па арганізацыі і правядзенні паходаў і экскурсій, які вызначыў маршруты па месцах баявой славы. Улетку 1947 года больш за тысячу беларускіх школьнікаў з настаўнікамі і піянерважатымі здзейснілі падарожжа па роднаму краю. У 1948 годзе Міністэрства асветы БССР прыняло пастанову «Аб задачах настаўнікаў і органаў народнай адукацыі ў арганізацыі падарожжаў піянераў і школьнікаў па родным краі ў 1948 г.», дзе абавязвала загадчыкаў аддзела народнай адукацыі, дырэктараў школ і дзіцячых дамоў разгарнуць разам з камсамольскімі і піянерскімі арганізацыямі працу па падрыхтоўцы да летніх паходаў і экскурсій. Вывучэнне роднага краю рэкамендавалася праводзіць па спецыяльнай тэматыцы Міністэрства асветы БССР. Далейшаму развіццю школьнага краязнаўства спрыяла таксама пастанова Міністэрства асветы БССР «Аб стане і мерах паляпшэння выкладання гісторыі і Канстытуцыі СССР у школах Баранавіцкай і Віцебскай абласцей» (1947), якая заклікала глыбей ужываць нагляднасць на ўроках гісторыі, больш практыкаваць экскурсіі ў гістарычныя музеі і месцы гістарычных падзей. Колькасць вучняў-краязнаўцаў у 1948 годзе ўзрасла да 140 тысяч. Дзіцячыя часопісы «[[Беларускі піянер]]» (пасля «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»), «[[Піянер Беларусі]]», «Іскры Ільіча», «Зорка» расказвалі аб іх працы. Шмат месца краязнаўству надавалі «[[Настаўніцкая газета]]», часопісы «[[Родная прырода (1972)|Родная прырода]]», «[[Паляўнічы Беларусі]]», «Беларуская работніца і сялянка». Краязнаўчыя музеі ўзнікалі не толькі ў абласных цэнтрах, але і ў больш меншых населеных пунктах, у школах. Так, у 1955 годзе быў арганізаваны музей у школе вёскі Вілейка Навагрудскага раёна; па ініцыятыве А. Белакоза — у [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей|школе]] вёскі [[Гудзевічы]] Мастоўскага раёна (1965); адкрыліся музеі ў Лідзе (1959); на аснове экспанатаў, сабраных мясцовым жыхаром М. Ф. Мельнікавым, ― у [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаве]] (1961); у [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Маладзечне]] (1964), на аснове калекцыі Ф. Р. Шклярова ― у [[Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Ветцы]] (1978)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|title=Гісторыя стварэння краязнаўчага музея ў Крычаве|work=Гісторыка-культурная спадчына Крычаўскага раёна|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326212800/http://krichev.gov.by/ru/nasledie/sozdanie|archive-date=26 сакавіка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vetka-museum.by/|title=Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый|access-date=26 кастрычніка 2017|archive-date=26 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326015228/http://www.vetka-museum.by/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 1965 годзе прынята пастанова ЦК КПБ «Аб стварэнні [[Беларускае добраахвотнае таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры|Беларускага добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры]]». Таварыства мела секцыі гісторыі, археалогіі, архітэктуры, выяўленчага і народнага мастацтва, этнаграфіі, моладзевую. Да сярэдзіны 1970-х гадоў члены таварыства, большай часткай моладзь, выявілі тысячы імёнаў загінулых у гады вайны; дзякуючы падтрымцы мясцовых уладаў усталявалі каля 6 тысяч помнікаў і абеліскаў; стварылі каля 800 народных мемарыяльных музеяў і пакояў. Геаграфічнае таварыства стала больш надаваць увагі пытаннях аховы прыроды БССР, актывізавала выданне этнаграфічных зборнікаў. На [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічным факультэце БДУ]] з 1965 года стаў чытацца курс «Школьнае краязнаўства і турызм», з 1996 года ў Брэсцкім універсітэце адкрыта спецыялізацыя «Краязнаўства і турызм». З 1970 года пачаў выходзіць інфармацыйны бюлетэнь «Помнікі гісторыі і культуры Беларусі» на беларускай мове. З 1970 года Інстытут мастацтвазнаўства, фальклору і этнаграфіі АН Беларусі пачаў выпускаць серыю «Беларуская народная творчасць» ― шматтомнае выданне беларускага фальклору па жанравым прынцыпе. У другой палове 1980-х гадоў створана [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] на чале з гісторыкам [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. А. Трусавым]], з 2017 года — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]]. Стала выходзіць газета «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://tbm-mova.by/|title= Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|archive-url= https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/|archive-date= 26 снежня 2021|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;. У 1960-я―1980-я гады выйшлі манаграфіі Л. В. Аляксеева, М. М. Улашчыка, В. А. Чамярыцкага, В. К. Бандарчыка, М. Ф. Піліпенкі, [[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Г. А. Каханоўскага]], дзе дэталёва, на грунтоўнай навуковай базе былі вывучаны гістарычныя шляхі фарміравання крыніцазнаўства, археалогіі і этнаграфіі Беларусі.

[[Файл:Belarus-Zdrawneva-Manor of Ilya Repin-1.jpg|thumb|250px|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва».]]
У снежні 1989 адбыўся ўстаноўчы з’езд [[Беларускае краязнаўчае таварыства|Беларускага краязнаўчага таварыства]], якое ўзначаліў Г. А. Каханоўскі, актыўны і дасведчаны краязнаўца, аўтар фундаментальнай працы «Археалогія і гістарычнае краязнаўства Беларусі XVI―XIX стст.» (перастала існаваць у 1994). Прыкметнымі сталі гісторыка-краязнаўчыя кнігі [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]] «[[Зямля пад белымі крыламі]]»; [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|А. Карлюкевіча]] «Краязнаўчы рэсурс у вывучэнні беларускай літаратуры», «Старонкі радзіназнаўства: Месцы. Людзі. Краязнаўчыя нарысы», яго гісторыка-краязнаўчыя нарысы пра Ігуменшчыну і Пухаўшчыну; [[Валерый Мікалаевіч Чарапіца|В. Чарапіцы]] «Звенья цепи единой: Большие и малые события в истории Гродненщины XIX―XX столетий», «Гродненский исторический калейдоскоп: очерки истории, историографии и источниковедения». Краязнаўцамі Пінска выдадзена аб’ёмная кніга «Гісторыя Пінска ад старажытнасці да сучаснасці» (2012), якая працягвае краязнаўчыя традыцыі пінскага дыякана Паўла («Гісторыя Пінскай дыяцэзіі», Ленінград, 1956), Бенцыона Гофмана «Тысяча гадоў Пінска» (Нью-Ёрк, 1941) і іншых даследчыкаў старажытнага горада. У працы [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|П. У. Церашковіча]] «Этнічная гісторыя Беларусі XIX―пачатку XX стст.» (2004) упершыню была спроба пазначыць праблемы нацыягенэза беларусаў.

Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны прысвечана гістарычная хроніка «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]» у 146 тамах (1985—2005). Кожны том ― своеасаблівая энцыклапедыя аднаго раёна. «[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]» ― выданне, якое ўключае кароткую характарыстыку і спіс помнікаў археалогіі, гісторыі, архітэктуры, манументальнага мастацтва, узятых пад ахову. Кожны том прысвечаны адной вобласці. Мноства артыкулаў, якія тычацца краязнаўства змешчана ў «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1984―1987), у энцыклапедыі «Этнаграфія Беларусі» (1989), у энцыклапедычным даведніку «Народная культура Беларусі» (2002), энцыклапедыі «Археалогія і нумізматыка Беларусі», «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» і інш&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=М. Півавар. Ст.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі ў другой палове XX стагоддзя|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2005|нумар=3|старонкі=46-52}}&lt;/ref&gt;.

У [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытуце гісторыі НАН Беларусі]] маюцца аддзелы краязнаўства і археалогіі, захавання і выкарыстання археалагічнай спадчыны. У Міністэрстве культуры РБ ёсць Упраўленне па ахове культурна-гістарычнай спадчыны. Актыўна працуе [[Беларускі фонд культуры]] (1987), асноўныя задачы якога ― садзеянне ўдзелу розных групаў насельніцтва ў культурным будаўніцтве, выкарыстанне іх творчых намаганняў і матэрыяльных магчымасцяў; фонд аказвае матэрыяльную і прававую падтрымку ініцыятывам і пачынанням грамадскасці, якія накіраваныя на памнажэнне культурнай спадчыны, захаванне і выкарыстанне народных традыцый, развіццю краязнаўства, прафесійнай і аматарскай творчасці і г. д.; аказвае дапамогу ў пошуках архіўных матэрыялаў. З 2003 года пры Фондзе выпускаецца «Краязнаўчая газета», штомесяц выходзіць чатыры нумары. На старонках газеты нарысы мясцовых краязнаўцаў, прысвечаныя гісторыі і традыцыям рэгіёнаў краіны, даследаванні навукоўцаў па гісторыі, этнаграфіі, фальклору і архітэктуры, аб гістарычных падзеях і асобах, а таксама апавяданні пра землякоў, якія праславіліся не толькі ў Беларусі, але і за яе межамі. Асобная ўвага надаецца публікацыям пра досвед краязнаўчых пошукаў і працу музеяў у школах і бібліятэках краіны. Міністэрствам адукацыі Беларусі ў 1999 годзе на базе вучэбных калектываў, музеяў, гурткоў пазашкольных устаноў i аб’яднанняў, ва ўсіх рэгіёнах створана Усебеларуская турысцка-краязнаўчая экспедыцыя навучэнцаў «Наш край». Яе мэта — адкрыццё малавядомых і малавывучаных падзей, фактаў беларускай гісторыі, помнікаў мастацкай культуры, забытых імёнаў землякоў, для дасканалага вывучэння этнаграфіі, геаграфіі, археалогіі i фальклору&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Вікторыя Здзярская|загаловак=Дзе шукаць невядомае?|спасылка=http://old2.zviazda.by/second.html?r=37&amp;p=22&amp;archiv=04082006|выданне=Звязда|месца=Мн.|год=2006|нумар=171}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gzt-akray.by/osipovichi/2015/03/shkolnyiya-muzei-gradzyanka/|title=Школьныя музеі Асіповіцкага раёна|author=Ніна Вікторчык.|date=13.03.2015|publisher=Асіповіцкі край}}&lt;/ref&gt;. Сярод найбольш папулярных рубрык ― «Малая краязнаўчая энцыклапедыя», «Асоба ў краязнаўстве», «Наша гісторыя: ідэі, падзеі, асобы», «На паліцу краязнаўцы», «Царкоўнае краязнаўства», «Даследуюць вучні», «Землякі», «Спадчына ў небяспецы»&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://bfk.by/|title=Беларускі фонд культуры}}&lt;/ref&gt;. З 1991 года выходзіць газета «[[Культура (газета)|Культура]]».

[[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|thumb|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля» ў [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]]]
У 2009 праведзена ўстаноўчая канферэнцыя і створана «Беларускае краязнаўчае таварыства», старшынёй якога абраны [[Анатоль Іванавіч Бутэвіч|Анатоль Бутэвіч]], намеснікамі ― [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]], Рычард Саматыя і Павел Каралёў, але яно атрымала адмову ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Выходзяць часопісы «[[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]», «[[Беларускі гістарычны часопіс|Беларусі гістарычны часопіс]]», «[[Народная асвета (часопіс)|Народная асвета]]», «[[Архівы і справаводства (1999)|Архівы і справаводства]]», «Гістарычная брама», «Верасень», «[[Лідскі летапісец (1997)|Лідскі летапісец]]», «Беларускі гістарычны агляд» (Вільнюс), «Беларускі гістарычны зборнік» (Беласток)&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://adverbum.org/ru/taxonomy/term/45|title=Журналы по истории Беларуси|publisher=Adverum.org/accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Папулярныя краязнаўчыя сайты «[[Radzima.org]]», «[[Мінск стары і новы]]», «[[Праваслаўная архітэктура Беларусі (сайт)|Праваслаўная архітэктура Беларусі]]», «[[Будзьма беларусамі]]», «Краязнаўца-даследчык Полацкай зямлі», «Студэнцкае этнаграфічнае таварыства», «[[Глобус Беларусі]]» і іншыя. Актыўна папаўняецца праект [http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ «Электронная кніга Памяць. Асіповіцкі раён»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126085506/http://pamyat-osipovichi.by/o-proekte-elektronnaya-kniga-pamyat-osipovichskij-rajon/ |date=26 лістапада 2022 }}, створаны краязнаўцам-гісторыкам Валянцінам Шпакам. Пры Міністэрстве адукацыі РБ працуе «[http://www.rctkum.by/ Рэспубліканскі цэнтр экалогіі і краязнаўства»] з аддзелам [http://www.rctkum.by/divisionstext/krajaznaucy краязнаўства і патрыятычнага выхавання], у многіх навучальных установах краіны дзейнічаюць краязнаўча-патрыятычныя клубы, вельмі развіта мясцовае краязнаўства&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.url.by/category/111|title= Краеведение Беларуси|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124171222/http://www.url.by/category/111|archive-date= 24 лістапада 2017|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|title=Культура: Краведение|publisher=Белорусский язык в Интернете. Каталог сайтов|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103102842/http://mova.na.by/kultura/krajaznaustva_ru.html|archive-date=3 лістапада 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пры райвыканкамах дзейнічаюць раённыя цэнтры турызму і краязнаўства навучэнскай моладзі.

У 2013 годзе выйшла кніга [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леаніда Лыча]] «Краязнаўства ў кантэксце сучаснага нацыянальна-культурнага жыцця Беларусі», якая прысвечана раскрыццю становішча краязнаўчага руху ў Рэспубліцы Беларусь, паказаны яго дасягненні ў даследаванні розных праблем, звязаных з гісторыяй, нацыянальна-культурным жыццём. Аўтар шмат увагі надаў моўнаму і [[тапаніміка|тапанімічнаму]] аспектам краязнаўчых даследаванняў.

12-13 сакавіка 2020 адбыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. Пасяджэнні форума праходзілі ў Мінску, на базе Нацыянальнага гістарычнага музея. У ліку задач форума былі: вывучэнне стану спраў у галіне краязнаўства; папулярызацыя гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны беларускіх гарадоў і вёсак; пашырэнне ведаў аб краязнаўчых праектах Беларусі; стварэнне ўмоў для дыялогу паміж краязнаўцамі; трансляцыя дасягненняў і вопыту краязнаўцаў; садзейнічанне пашырэнню пачуцця нацыянальнай самасвядомасці, гонару да нацыянальнага багацця мінулага і сучаснасці Беларусі і г.д. У мерапрыемстве ўдзельнічалі каля 250 краязнаўцаў: супрацоўнікаў устаноў адукацыі і культуры, навукоўцаў, літаратараў, грамадскіх дзеячоў, студэнтаў і школьнікаў з усёй Беларусі. Удзельнікі форума працавалі ў пяці секцыях: «Краязнаўства ў сістэме навукова-даследчай працы» (зроблены 81 даклад), «Краязнаўства ў вучэбна-выхаваўчым працэсе ўстаноў адукацыі» (54 даклады), «Экалагічнае краязнаўства і турыстычная дзейнасць» і «Моладзь і краязнаўства» (разам 30 дакладаў), «Асоба ў краязнаўстве: з гісторыі біяграфій беларускіх краязнаўцаў» (31 даклад). На праведзенай у рамках форума канферэнцыі школьнікаў «Пазашкольнае краязнаўства: вопыт рэгіёнаў» праслухана 44 даклады&lt;ref&gt;Краязнаўчая газета, сакавік 2020, № 11 (784)&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Notelist-ua}}

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|загаловак=Асветнікі зямлі Беларускай X―XX вв.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2001|старонак=490|isbn=985-11-0205-9}}
* {{кніга|аўтар =[[Л. Я. Кулажанка|Кулажанка Л.]]|загаловак=Літаратурныя мясціны Беларусі: Краязнаўчы даведнік у 3 кн.|месца=Мн.|выдавецтва =БелЭн|год=2000|старонак=288}}
* {{кніга|аўтар =Леванцэвіч Л. В.|загаловак=Лінгвістычнае краязнаўства Брэстчыны: курс лекцый для студэнтаў філалагічнага факультэта|месца=Брест|выдавецтва =БрДу|год=2013|старонак=135|isbn=978-985-473-985-4}}
* {{кніга|загаловак=Бібліятэчнае краязнаўства: прастора вялікіх магчымасцей і перпектыў|месца=Мн.|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2014|старонак=286}}
* {{кніга|аўтар =Багдановіч І. І. І інш.|загаловак=Гістарычнае краязнаўства Беларусі: вучэбна-метадычны дапамажнік|месца=Гродна|выдавецтва =ЮрСаПрінт|год=2014|старонак=219}}
* {{кніга|аўтар=Карев Д. В.|загаловак=Белорусская и украинская историография конца XVIII―начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев|спасылка=http://www.istvolyn.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=6144:-xviii-20-xx-&amp;catid=18|месца=Вильнюс|выдавецтва =ЕГУ|год=2007|старонак=312|isbn=978-9955-9878-5-7}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Belarusians}}
* [http://adverbum.org/ru/kraevedenie-belarusi Кнігі па крязнаўству Беларусі]
* [http://nashkraj.info/ Краязнаўчы сайт Гомеля і Гомельшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111209164934/http://nashkraj.info/ |date=9 снежня 2011 }}
* [http://centrtur.grodno.by/ Гродненский областной центр туризма и краеведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171209031415/http://centrtur.grodno.by/ |date=9 снежня 2017 }}
* [http://kb.brl.by/index.php/home Краязнаўства Берасцейшчыны]

{{^}}{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Беларусы}}
{{Беларусь у тэмах}}

{{выдатны артыкул|Культура і грамадства}}

[[Катэгорыя:Краязнаўства Беларусі| ]]
[[Катэгорыя:Навука ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўства паводле краін|Беларусь]]</text>
      <sha1>asp0slbnlaifuvz29ru9xsbmjhj05nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кісмет (Marvel Comics)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540560</id>
    <revision>
      <id>5212577</id>
      <parentid>5188147</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1634" sha1="t9digi2osiujth8v3cdh247la3gw38g" xml:space="preserve">{{Герой коміксаў
|імя = Кісмет 
}}
'''Кісмет''' ({{lang-en|Kismet}}), таксама вядомая як '''Парагон''' ({{lang-en|Paragon}}), '''Яна''' ({{lang-en|Her}}) і '''Аіша''' ({{lang-en|Ayesha}}) — [[Персанаж|выдуманая]] [[Супергерой|супергераіня]], якая з’яўляецца ў амерыканскіх коміксах выдавецтва [[Marvel Comics]]. Яна з’явілася ў выніку эксперыменту па стварэнні ідэальнай формы жыцця.

Аіша дэбютавала ў [[Кінематаграфічны сусвет Marvel|Кінематаграфічнага сусвету Marvel]] у фільме «[[Вартавыя Галактыкі 2]]» у выкананні [[Элізабэт Дэбікі]]&lt;ref name=&quot;GotGVol2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newsarama.com/30349-star-lord-s-father-confirmed.html|title=Star-Lord's Father Revealed ... James Gunn Explains in Detail|last=Marston|first=George|publisher=[[Newsarama]]|date=23 ліпеня, 2016|accessdate=24 ліпеня, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160724053349/http://www.newsarama.com/30349-star-lord-s-father-confirmed.html|archivedate=24 ліпеня, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20171013182504/https://marvel.com/universe/Kismet Кісмет] на the Marvel Universe

{{Вартавыя Галактыкі}}
{{Кінематаграфічны сусвет Marvel}}

[[Катэгорыя:Супергероі Marvel Comics]]</text>
      <sha1>t9digi2osiujth8v3cdh247la3gw38g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашкалы (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545346</id>
    <revision>
      <id>5212852</id>
      <parentid>5183492</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Шашкалы]] у [[Шашкалы (Акмолінская вобласць)]]</comment>
      <origin>5183492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2149" sha1="j8lks5y04lbttltps7yes3z5e3duit4" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Шашкалы''' ({{lang-kz|Шошқалы}}) — [[аул]] у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баймырзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 48 км на поўдзень ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114534500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 217 чалавекі (115 мужчын і 102 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавекі (110 мужчын і 108 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП раёна Біржан сал}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]]</text>
      <sha1>j8lks5y04lbttltps7yes3z5e3duit4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212855</id>
      <parentid>5212852</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="9nvt1mkp8schpms3r8kyyac7vnup3wk" xml:space="preserve">{{значэнні2|Шакалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шашкалы''' ({{lang-kz|Шошқалы}}) — [[аул]] у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баймырзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 48 км на поўдзень ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114534500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 217 чалавекі (115 мужчын і 102 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавекі (110 мужчын і 108 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП раёна Біржан сал}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]]</text>
      <sha1>9nvt1mkp8schpms3r8kyyac7vnup3wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212856</id>
      <parentid>5212855</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2186" sha1="pbiyttyvy87ekvcadhcs3otnoefeqb4" xml:space="preserve">{{значэнні2|Шашкалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шашкалы''' ({{lang-kz|Шошқалы}}) — [[аул]] у [[раён Біржан сал|раёне Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баймырзінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 48 км на поўдзень ад цэнтра горада [[Сцяпняк]]. Код КАТА — 114534500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 217 чалавекі (115 мужчын і 102 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавекі (110 мужчын і 108 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП раёна Біржан сал}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты раёна Біржан сал]]</text>
      <sha1>pbiyttyvy87ekvcadhcs3otnoefeqb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП раёна Біржан сал</title>
    <ns>10</ns>
    <id>545386</id>
    <revision>
      <id>5212857</id>
      <parentid>5183489</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="1mrudxmz6hnpwbagxk44nrglskk3cpu" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП раёна Біржан сал
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[раён Біржан сал|раёна Біржан сал]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| ''[[Азынабай]]'' •}}
{{nobr| [[Акбулак (раён Біржан сал)|Акбулак]] •}}
{{nobr| [[Аксу (раён Біржан сал)|Аксу]] •}}
{{nobr| [[Актас (Акмолінская вобласць)|Актас]] •}}
{{nobr| [[Алга (Акмолінская вобласць)|Алга]] •}}
{{nobr| [[Ангал батыр]] •}}
{{nobr| [[Андыкожа батыр]] •}}
{{nobr| ''[[Арай (Акмолінская вобласць)|Арай]]'' •}}
{{nobr| [[Атансор]] •}}
{{nobr| [[Баймырза (Акмолінская вобласць)|Баймырза]] •}}
{{nobr| ''[[Белагаш (раён Біржан сал)|Белагаш]]'' •}}
{{nobr| [[Бірсуат (раён Біржан сал)|Бірсуат]] •}}
{{nobr| [[Буланды]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (раён Біржан сал)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| ''[[Дачы (Акмолінская вобласць)|Дачы]]'' •}}
{{nobr| [[Енбекшыльдэр]] •}}
{{nobr| [[Жаналык (Акмолінская вобласць)|Жаналык]] •}}
{{nobr| [[Жукей (Акмолінская вобласць)|Жукей]] •}}
{{nobr| [[Заазёрны (Акмолінская вобласць)|Заазёрны]] •}}
{{nobr| [[Заўралаўка]] •}}
{{nobr| [[Кагам (Акмолінская вобласць)|Кагам]] •}}
{{nobr| [[Кайнар (раён Біржан сал)|Кайнар]] •}}
{{nobr| [[Карагай (раён Біржан сал)|Карагай]] •}}
{{nobr| ''[[Карасор (Акмолінская вобласць)|Карасор]]'' •}}
{{nobr| ''[[Карасу (Акмолінская вобласць)|Карасу]]'' •}}
{{nobr| [[Каратал (раён Біржан сал)|Каратал]] •}}
{{nobr| [[Карлаўка (Акмолінская вобласць)|Карлаўка]] •}}
{{nobr| [[Кенашы]] •}}
{{nobr| ''[[Кішкентай (Акмолінская вобласць)|Кішкентай]]'' •}}
{{nobr| [[Краснафлоцкае (Акмолінская вобласць)|Краснафлоцкае]] •}}
{{nobr| [[Кудабас]] •}}
{{nobr| [[Кудыкагаш]] •}}
{{nobr| [[Кызылуйым]] •}}
{{nobr| [[Макінка]] •}}
{{nobr| [[Макпал (Акмолінская вобласць)|Макпал]] •}}
{{nobr| [[Мамай (Акмолінская вобласць)|Мамай]] •}}
{{nobr| [[Прыгархоз]] •}}
{{nobr| ''[[Пражэктар (Акмолінская вобласць)|Пражэктар]]'' •}}
{{nobr| [[Сапак (Акмолінская вобласць)|Сапак]] •}}
{{nobr| [[Саўле (Акмолінская вобласць)|Саўле]] •}}
{{nobr| [[Сцяпняк]] •}}
{{nobr| [[Тасшалкар]] •}}
{{nobr| [[Трамбоўка]] •}}
{{nobr| [[Уйымшыл]] •}}
{{nobr| [[Ульгі (Акмолінская вобласць)|Ульгі]] •}}
{{nobr| ''[[Церак (Акмолінская вобласць)|Церак]]'' •}}
{{nobr| [[Шашкалы (Акмолінская вобласць)|Шашкалы]] •}}
{{nobr| [[Ябланаўка (Акмолінская вобласць)|Ябланаўка]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1mrudxmz6hnpwbagxk44nrglskk3cpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яленаўка (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546233</id>
    <revision>
      <id>5212383</id>
      <parentid>4981080</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="tjbvkz86ts766brsdv30trv4mf15yle" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Яленаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Яленаўка''' ({{lang-kz|Еленовка}}) — [[аул]] у [[Зерэндзінскі раён|Зерэндзінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Булакскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 43 км на паўночны захад ад цэнтра аула [[Зерэнда]]. Код КАТА — 115637100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1575 чалавек (861 мужчына і 714 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=25 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1346 чалавек (663 мужчыны і 683 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Зерэндзінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Зерэндзінскага раёна]]</text>
      <sha1>tjbvkz86ts766brsdv30trv4mf15yle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аколь (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546409</id>
    <revision>
      <id>5212434</id>
      <parentid>5164108</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="mrkvt2yvpne2mzi326fgi19tmf5af0b" xml:space="preserve">{{значэнні2|Аколь (значэнні)}}
{{НП-Казахстан}}
'''Аколь''' ({{lang-kz|Ақкөл}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Экібастуз]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акольскай сельскай акругі. Код КАТА — 552233100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1242 чалавекі (619 мужчын і 623 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 843 чалавекі (397 мужчын і 446 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Экібастуза}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза]]</text>
      <sha1>mrkvt2yvpne2mzi326fgi19tmf5af0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бает</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546413</id>
    <revision>
      <id>5212437</id>
      <parentid>4977222</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2090" sha1="t1zfvk5kq50xzggmmof1unirv3n9dfn" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Бает''' ({{lang-kz|Бәйет}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Экібастуз]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Баецкай сельскай акругі. Код КАТА — 552235100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1516 чалавек (707 мужчын і 809 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1439 чалавек (744 мужчыны і 695 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Экібастуза}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза]]</text>
      <sha1>t1zfvk5kq50xzggmmof1unirv3n9dfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акшы (гарадская адміністрацыя Экібастуза)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546415</id>
    <revision>
      <id>5212435</id>
      <parentid>4977038</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2077" sha1="qwqtvm6r9yfjfz9fjsfbukteenw9iws" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Акшы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Акшы''' ({{lang-kz|Ақши}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Экібастуз]]а. Уваходзіць у склад Экібастузскай сельскай акругі. Код КАТА — 552237200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 130 чалавек (71 мужчына і 59 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 56 чалавек (33 мужчыны і 23 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Экібастуза}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза]]</text>
      <sha1>qwqtvm6r9yfjfz9fjsfbukteenw9iws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аддзяленне 3 (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546419</id>
    <revision>
      <id>5212433</id>
      <parentid>4976850</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="6cyafk3t2blw4zaoto9wfrsgwjbrgk4" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Аддзяленне 3}}
{{НП-Казахстан}}
'''Аддзяленне 3''' ({{lang-kz|Бөлімше 3}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Экібастуз]]а. Уваходзіць у склад Жалезнадарожнай сельскай акругі. Код КАТА — 552239200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва населенага пункта складала 100 чалавек (48 мужчын і 52 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 126 чалавек (66 мужчын і 60 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Экібастуза}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза]]</text>
      <sha1>6cyafk3t2blw4zaoto9wfrsgwjbrgk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алькей Маргулан (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546421</id>
    <revision>
      <id>5212431</id>
      <parentid>5208464</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2217" sha1="1p52zwlirgivrhenpvhi0tfir76b02i" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Алькей Маргулан''' ({{lang-kz|Әлкей Марғұлан ат.с.}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Экібастуз]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт сельскай акругі імя Алькея. Код КАТА — 552243100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 798 чалавек (419 мужчын і 379 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 505 чалавек (279 мужчын і 226 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Экібастуза}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза]]</text>
      <sha1>1p52zwlirgivrhenpvhi0tfir76b02i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548399</id>
    <revision>
      <id>5212860</id>
      <parentid>4981004</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2136" sha1="by5ivbdozg1hr0pu7xzbrwl9bjfv5kk" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Шарбакты}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шарбакты''' ({{lang-kz|Шарбақты}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Шарбактынскай сельскай акругі. Код КАТА — 556830100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 8945 чалавек (4339 мужчын і 4606 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 7915 чалавек (3753 мужчыны і 4162 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>by5ivbdozg1hr0pu7xzbrwl9bjfv5kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548400</id>
    <revision>
      <id>5212795</id>
      <parentid>4977087</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="6hichuz1crur7qhl7d0mp3jgd9aif6j" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Аляксандраўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Аляксандраўка''' ({{lang-kz|Александровка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Аляксандраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556833100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 955 чалавек (468 мужчын і 487 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 853 чалавекі (409 мужчын і 444 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>6hichuz1crur7qhl7d0mp3jgd9aif6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанааул (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548401</id>
    <revision>
      <id>5212808</id>
      <parentid>4977713</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="c2e2qggh18nxis18dmlrrdoibx7b8t4" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жанааул}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жанааул''' ({{lang-kz|Жаңаауыл}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аляксандраўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556833200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 824 чалавекі (412 мужчын і 412 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 802 чалавекі (422 мужчыны і 380 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>c2e2qggh18nxis18dmlrrdoibx7b8t4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548402</id>
    <revision>
      <id>5212796</id>
      <parentid>4977090</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2017" sha1="4qw8s6njz00v4alirmnj1knrt41xzy9" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Аляксееўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Аляксееўка''' ({{lang-kz|Алексеевка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Аляксееўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556835100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1068 чалавек (490 мужчын і 578 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 671 чалавек (306 мужчын і 365 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>4qw8s6njz00v4alirmnj1knrt41xzy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548403</id>
    <revision>
      <id>5212831</id>
      <parentid>4979103</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="o4rvzjkb0ufrbgwws9vhc4xrz8j4ag1" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Нікалаеўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Нікалаеўка''' ({{lang-kz|Николаевка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аляксееўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556835200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 313 чалавек (157 мужчын і 156 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 161 чалавек (95 мужчын і 66 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>o4rvzjkb0ufrbgwws9vhc4xrz8j4ag1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куркамыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548404</id>
    <revision>
      <id>5212826</id>
      <parentid>4978818</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2047" sha1="ta6ysu3z05o0w5jkv447ox6cxj4yy4r" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Куркамыс''' ({{lang-kz|Құрқамыс}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Аляксееўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556835300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 350 чалавек (156 мужчын і 194 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 244 чалавекі (121 мужчына і 123 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>ta6ysu3z05o0w5jkv447ox6cxj4yy4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галкіна (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548405</id>
    <revision>
      <id>5212807</id>
      <parentid>4977516</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2000" sha1="nog814jxtfb3a81upu6klr7ak51m9re" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Галкіна}}
{{НП-Казахстан}}
'''Галкіна''' ({{lang-kz|Галкино}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Галкінскай сельскай акругі. Код КАТА — 556837100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1875 чалавек (869 мужчын і 1006 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1023 чалавекі (542 мужчыны і 481 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>nog814jxtfb3a81upu6klr7ak51m9re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбаіген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548406</id>
    <revision>
      <id>5212797</id>
      <parentid>4977122</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Арбігень]] у [[Арбаіген]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>4977122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="701y8ttequvu3ec33b1b6tue57nfz14" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Арбігень
 |казахская назва      = Арбаиген
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шчарбакцінскі раён
 |раён у табліцы         = Шчарбакцінскі раён{{!}}Шчарбакцінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Галкінская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Галкінская сельская акруга{{!}}Галкінская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 390
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 556837200
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Арбігень''' ({{lang-kz|Арбаиген}}) — сяло ў [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Галкінскай сельскай акругі. Код КАТА — 556837200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 450 чалавек (225 мужчын і 225 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 390 чалавек (185 мужчын і 205 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>701y8ttequvu3ec33b1b6tue57nfz14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212800</id>
      <parentid>5212797</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="qjce740s9lnp3rg0wpvnwvwmxg0ahlf" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Арбаіген''' ({{lang-kz|Арбаиген}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Галкінскай сельскай акругі. Код КАТА — 556837200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 450 чалавек (225 мужчын і 225 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 390 чалавек (185 мужчын і 205 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>qjce740s9lnp3rg0wpvnwvwmxg0ahlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батабас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548407</id>
    <revision>
      <id>5212805</id>
      <parentid>4977316</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="d10zkzzttvp532b805bjeyu8yczy741" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Батабас''' ({{lang-kz|Ботабас}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Галкінскай сельскай акругі. Код КАТА — 556837300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 110 чалавек (59 мужчын і 51 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 100 чалавек (53 мужчыны і 47 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>d10zkzzttvp532b805bjeyu8yczy741</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулаат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548408</id>
    <revision>
      <id>5212821</id>
      <parentid>4978798</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кулат (Паўладарская вобласць)]] у [[Кулаат]]: памылка</comment>
      <origin>4978798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4084" sha1="0cu1bi0x7ijc5p8sby36fp37c2rwo33" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кулат}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Кулат
 |казахская назва      = Күлаат
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шчарбакцінскі раён
 |раён у табліцы         = Шчарбакцінскі раён{{!}}Шчарбакцінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Галкінская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Галкінская сельская акруга{{!}}Галкінская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 41
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 556837400
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Кулат''' ({{lang-kz|Күлаат}}) — былое сяло ў [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Галкінскай сельскай акругі. Код КАТА — 556837400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 98 чалавек (51 мужчына і 47 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 41 чалавек (21 мужчына і 20 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>0cu1bi0x7ijc5p8sby36fp37c2rwo33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212825</id>
      <parentid>5212821</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2197" sha1="euyb9a91nanpclzl2oq7c0dcwkn66lh" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кулаат''' ({{lang-kz|Күлаат}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Галкінскай сельскай акругі. Код КАТА — 556837400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 98 чалавек (51 мужчына і 47 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 41 чалавек (21 мужчына і 20 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>euyb9a91nanpclzl2oq7c0dcwkn66lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жылыбулак (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548409</id>
    <revision>
      <id>5212809</id>
      <parentid>4977827</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="3l75kfq01u6yanbgpnfqtcru7l5adgu" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жылыбулак}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жылыбулак''' ({{lang-kz|Жылыбұлақ}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жылыбулакскай сельскай акругі. Код КАТА — 556839100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 615 чалавек (303 мужчыны і 312 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 356 чалавек (180 мужчын і 176 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>3l75kfq01u6yanbgpnfqtcru7l5adgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каскудык (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548410</id>
    <revision>
      <id>5212812</id>
      <parentid>4978230</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Каскудук (Паўладарская вобласць)]] у [[Каскудык (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>4978230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4138" sha1="6oimc7d32kznl7wz0dbl78ccx9cbf2t" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Каскудук}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Каскудук
 |казахская назва      = Қосқұдық
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шчарбакцінскі раён
 |раён у табліцы         = Шчарбакцінскі раён{{!}}Шчарбакцінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Жылыбулакская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Жылыбулакская сельская акруга{{!}}Жылыбулакская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 65
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 556839300
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Каскудук''' ({{lang-kz|Қосқұдық}}) — былое сяло ў [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Жылыбулакскай сельскай акругі. Код КАТА — 556839300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 79 чалавек (41 мужчына і 38 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 65 чалавек (34 мужчыны і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>6oimc7d32kznl7wz0dbl78ccx9cbf2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212815</id>
      <parentid>5212812</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2254" sha1="2g8gnct6ml9rb7smpkan5i0ld1wrh44" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Каскудык}}
{{НП-Казахстан}}
'''Каскудук''' ({{lang-kz|Қосқұдық}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Жылыбулакскай сельскай акругі. Код КАТА — 556839300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 79 чалавек (41 мужчына і 38 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 65 чалавек (34 мужчыны і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>2g8gnct6ml9rb7smpkan5i0ld1wrh44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Богадараўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548411</id>
    <revision>
      <id>5212806</id>
      <parentid>4977422</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2021" sha1="leuctgb5rijatf86cjuurgadx19lo5g" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Богадараўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Богадараўка''' ({{lang-kz|Богодаровка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ільічоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556843100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 420 чалавек (208 мужчын і 212 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 212 чалавек (116 мужчын і 96 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>leuctgb5rijatf86cjuurgadx19lo5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красілаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548413</id>
    <revision>
      <id>5212820</id>
      <parentid>4978753</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="ovnzfswsmf3l1cpclir9j2g54rdy9jn" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Красілаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Красілаўка''' ({{lang-kz|Красиловка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Красілаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556845100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 858 чалавек (423 мужчыны і 435 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 551 чалавек (282 мужчыны і 269 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>ovnzfswsmf3l1cpclir9j2g54rdy9jn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сахноўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548414</id>
    <revision>
      <id>5212833</id>
      <parentid>4979458</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="r5diokm8tqvtf99is0q9p9b0irsn6gr" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сахноўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сахноўка''' ({{lang-kz|Сахновка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Карабідайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556847100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 856 чалавек (414 мужчын і 442 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 329 чалавек (152 мужчыны і 177 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>r5diokm8tqvtf99is0q9p9b0irsn6gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548415</id>
    <revision>
      <id>5212829</id>
      <parentid>4979000</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2265" sha1="3zkfroqu3323q8ehp3wpg6ffezeck0c" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Мар’янаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Мар’янаўка''' ({{lang-kz|Марьяновка}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Карабідайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556847200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 123 чалавекі (67 мужчын і 56 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 29 чалавек (17 мужчын і 12 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>3zkfroqu3323q8ehp3wpg6ffezeck0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назараўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548416</id>
    <revision>
      <id>5212830</id>
      <parentid>4979089</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="9rqyakqpvpt4b66zoi6qci3azckkra5" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Назараўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Назараўка''' ({{lang-kz|Назаровка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Назараўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556849100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 400 чалавек (192 мужчыны і 208 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 197 чалавек (94 мужчыны і 103 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>9rqyakqpvpt4b66zoi6qci3azckkra5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кахоўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548417</id>
    <revision>
      <id>5212818</id>
      <parentid>4978243</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2261" sha1="8zkffgbt9w5dnw7iapx9y9x4m7ihuyg" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кахоўка (значэнні)}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кахоўка''' ({{lang-kz|Каховка}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Назараўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556849200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 88 чалавек (39 мужчын і 49 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 59 чалавек (27 мужчын і 32 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>8zkffgbt9w5dnw7iapx9y9x4m7ihuyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548418</id>
    <revision>
      <id>5212802</id>
      <parentid>4977133</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="2kxirqceb3v0n4mg8pfacnzh62euskb" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Арлоўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Арлоўка''' ({{lang-kz|Орловка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Арлоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556853100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1112 чалавек (524 мужчыны і 588 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1113 чалавек (546 мужчын і 567 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>2kxirqceb3v0n4mg8pfacnzh62euskb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сынтас (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548419</id>
    <revision>
      <id>5212844</id>
      <parentid>4979544</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2112" sha1="7wjf0ex70rflhzzk4b5vnnd8gwsclkv" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сынтас}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сынтас''' ({{lang-kz|Сынтас}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Севернай сельскай акругі. Код КАТА — 556855100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 776 чалавек (382 мужчыны і 394 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 357 чалавек (184 мужчыны і 173 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>7wjf0ex70rflhzzk4b5vnnd8gwsclkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сасноўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548420</id>
    <revision>
      <id>5212834</id>
      <parentid>4979444</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="mjiget811huu7vkiuee5isyik20ku0s" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сасноўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сасноўка''' ({{lang-kz|Сосновка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сасноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556857100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 939 чалавек (477 мужчын і 462 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E2B4TUqr?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=29 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 505 чалавек (244 мужчыны і 261 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>mjiget811huu7vkiuee5isyik20ku0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Забароўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548421</id>
    <revision>
      <id>5212810</id>
      <parentid>4977850</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="ki1egqf60mcarsjch0eqypdg1j198sd" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Забароўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Забароўка''' ({{lang-kz|Заборовка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сасноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556857400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 251 чалавек (126 мужчын і 125 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 172 чалавекі (89 мужчын і 83 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>ki1egqf60mcarsjch0eqypdg1j198sd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Срэценка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548422</id>
    <revision>
      <id>5212837</id>
      <parentid>4979505</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="nxhi0yux6bbyxi2amsceqdair2nultk" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Срэценка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Срэценка''' ({{lang-kz|Сретенка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сасноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556857600&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 186 чалавек (98 мужчын і 88 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 63 чалавекі (32 мужчыны і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>nxhi0yux6bbyxi2amsceqdair2nultk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафіеўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548423</id>
    <revision>
      <id>5212836</id>
      <parentid>4979455</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2337" sha1="10p5acvpf8j1j645epcv85lvm9x0tt3" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сафіеўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сафіеўка''' ({{lang-kz|Софиевка}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Сасноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556857700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 372 чалавекі (178 мужчын і 194 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 72 чалавекі (34 мужчыны і 38 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>10p5acvpf8j1j645epcv85lvm9x0tt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццянаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548424</id>
    <revision>
      <id>5212845</id>
      <parentid>4979684</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2089" sha1="4p54ot1txqwiru3yio70suoifq76a7v" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Таццянаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Таццянаўка''' ({{lang-kz|Татьяновка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Таццянаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556859100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 211 чалавек (95 мужчын і 116 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 107 чалавек (47 мужчын і 60 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>4p54ot1txqwiru3yio70suoifq76a7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малінаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548425</id>
    <revision>
      <id>5212827</id>
      <parentid>4978985</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="7hswxhrjs09flmopd4h32b4e1zndjca" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Малінаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Малінаўка''' ({{lang-kz|Малиновка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Таццянаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556859300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 454 чалавекі (230 мужчын і 224 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 361 чалавек (197 мужчын і 164 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>7hswxhrjs09flmopd4h32b4e1zndjca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548426</id>
    <revision>
      <id>5212846</id>
      <parentid>4980905</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="frxgip62t3u2vsxfucogi9omq0lv1iw" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Хмяльніцкае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Хмяльніцкае''' ({{lang-kz|Хмельницкое}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Хмяльніцкай сельскай акругі. Код КАТА — 556863100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1440 чалавек (680 мужчын і 760 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1117 чалавек (507 мужчын і 610 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>frxgip62t3u2vsxfucogi9omq0lv1iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальбулак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548427</id>
    <revision>
      <id>5212811</id>
      <parentid>4978025</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:21:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="kpnm1hmpcvjctctwu6xidez1dk6hxcm" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кальбулак''' ({{lang-kz|Көлбұлақ}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Хмяльніцкай сельскай акругі. Код КАТА — 556863200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 129 чалавек (65 мужчын і 64 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 132 чалавекі (59 мужчын і 73 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>kpnm1hmpcvjctctwu6xidez1dk6hxcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маралды (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548428</id>
    <revision>
      <id>5212828</id>
      <parentid>4979005</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2016" sha1="m10h0td25rlmq8abms3icooocwq6fqw" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Маралды}}
{{НП-Казахстан}}
'''Маралды''' ({{lang-kz|Маралды}}) — станцыя ў [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Хмяльніцкай сельскай акругі. Код КАТА — 556863300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 551 чалавек (259 мужчын і 292 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражываў 441 чалавек (184 мужчыны і 257 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>m10h0td25rlmq8abms3icooocwq6fqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548429</id>
    <revision>
      <id>5212847</id>
      <parentid>4980955</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2352" sha1="jntuds11vgi3u060n3i6hsakn4li6b0" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Чыгірынаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Чыгірынаўка''' ({{lang-kz|Чигириновка}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Чыгірынаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556865100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1035 чалавек (529 мужчын і 506 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 538 чалавек (272 мужчыны і 266 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Канстанцінавіч Фісенка]] (нар. 1932) — эканаміст, спецыяліст у галіне фінансаў, грашовага абарачэння і крэдыту.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>jntuds11vgi3u060n3i6hsakn4li6b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясільбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548430</id>
    <revision>
      <id>5212862</id>
      <parentid>4981092</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="rnfb0unuqm4nzdfuwtrqrz1o1g93k75" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ясільбай''' ({{lang-kz|Есілбай}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Чыгірынаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556865200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 700 чалавек (361 мужчына і 339 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=25 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 853 чалавекі (435 мужчын і 418 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>rnfb0unuqm4nzdfuwtrqrz1o1g93k75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалдай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548431</id>
    <revision>
      <id>5212859</id>
      <parentid>4980985</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2037" sha1="2wn7e2y2gpe9y45gmj4p6ho8w8toy4u" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Шалдай''' ({{lang-kz|Шалдай}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1484 чалавекі (736 мужчын і 748 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1474 чалавекі (734 мужчыны і 740 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>2wn7e2y2gpe9y45gmj4p6ho8w8toy4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Базалан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548432</id>
    <revision>
      <id>5212803</id>
      <parentid>4977226</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2210" sha1="d3u8ckrpsnoogg20u0ukuoi213arfqn" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Базалан''' ({{lang-kz|Бозалаң}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области ]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 85 чалавек (40 мужчын і 45 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 81 чалавек (41 мужчына і 40 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>d3u8ckrpsnoogg20u0ukuoi213arfqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Садыкашчы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548433</id>
    <revision>
      <id>5212832</id>
      <parentid>4979375</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1949" sha1="1dfwe0m3zkfrc4fwu7ckgjgmagkoy92" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Садыкашчы''' ({{lang-kz|Садықащы}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 288 чалавек (134 мужчыны і 154 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 213 чалавек (101 мужчына і 112 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>1dfwe0m3zkfrc4fwu7ckgjgmagkoy92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сугір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548434</id>
    <revision>
      <id>5212839</id>
      <parentid>4979519</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сугур]] у [[Сугір]]: памылка</comment>
      <origin>4979519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="5avm86vpjt3ig67917x7ywdu4gtf4a1" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Сугур
 |казахская назва      = Сүгір
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шчарбакцінскі раён
 |раён у табліцы         = Шчарбакцінскі раён{{!}}Шчарбакцінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Шалдайская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Шалдайская сельская акруга{{!}}Шалдайская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 58
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 556867400
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Сугур''' ({{lang-kz|Сүгір}}) — скасаванае сяло ў [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области ]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 106 чалавек (51 мужчына і 55 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 58 чалавек (27 мужчын і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>5avm86vpjt3ig67917x7ywdu4gtf4a1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212842</id>
      <parentid>5212839</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2291" sha1="5t5h1r4gz5lz7ak33rl27r7wkwxi7sq" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Сугір''' ({{lang-kz|Сүгір}}) — скасаваны [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области ]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 106 чалавек (51 мужчына і 55 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 58 чалавек (27 мужчын і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>5t5h1r4gz5lz7ak33rl27r7wkwxi7sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашкалы (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548435</id>
    <revision>
      <id>5212848</id>
      <parentid>4980954</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Чушкалы]] у [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>4980954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="5r5a9zb3ij698jks5dgwut2df9tj0sg" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Чушкалы
 |казахская назва      = Шошқалы
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Паўладарская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Паўладарская вобласць{{!}}Паўладарская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шчарбакцінскі раён
 |раён у табліцы         = Шчарбакцінскі раён{{!}}Шчарбакцінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Шалдайская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Шалдайская сельская акруга{{!}}Шалдайская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 92
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 556867700
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Чушкалы''' ({{lang-kz|Шошқалы}}) — сяло ў [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 97 чалавек (51 мужчына і 46 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 92 чалавекі (53 мужчыны і 39 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>5r5a9zb3ij698jks5dgwut2df9tj0sg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212851</id>
      <parentid>5212848</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="syvllpaydos1ocyx374drchyphz2p7m" xml:space="preserve">{{значэнні2|Шашкалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шашкалы''' ({{lang-kz|Шошқалы}}) — аул у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 97 чалавек (51 мужчына і 46 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 92 чалавекі (53 мужчыны і 39 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>syvllpaydos1ocyx374drchyphz2p7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212861</id>
      <parentid>5212851</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2063" sha1="1ugdi00nn3urwjp1fz08tgwsyd5xlej" xml:space="preserve">{{значэнні2|Шашкалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шашкалы''' ({{lang-kz|Шошқалы}}) — [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шалдайскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=4 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 97 чалавек (51 мужчына і 46 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 92 чалавекі (53 мужчыны і 39 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>1ugdi00nn3urwjp1fz08tgwsyd5xlej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Шчарбакцінскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>548438</id>
    <revision>
      <id>5212801</id>
      <parentid>3751528</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="k0ijs3z525mknmdxtrzz44wp0i1tiny" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Шчарбакцінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксандраўка]] •}}
{{nobr| [[Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Анікіна (Паўладарская вобласць)|Анікіна]]'' •}}
{{nobr| [[Арбаіген]] •}}
{{nobr| [[Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)|Арлоўка]] •}}
{{nobr| ''[[Базалан]]'' •}}
{{nobr| ''[[Барыктал (Шчарбакцінскі раён)|Барыктал]]'' •}}
{{nobr| [[Батабас]] •}}
{{nobr| [[Богадараўка (Паўладарская вобласць)|Богадараўка]] •}}
{{nobr| [[Галкіна (Паўладарская вобласць)|Галкіна]] •}}
{{nobr| [[Жанааул (Шчарбакцінскі раён)|Жанааул]] •}}
{{nobr| [[Жылыбулак (Паўладарская вобласць)|Жылыбулак]] •}}
{{nobr| [[Забароўка (Паўладарская вобласць)|Забароўка]] •}}
{{nobr| [[Кальбулак]] •}}
{{nobr| ''[[Каскудук (Паўладарская вобласць)|Каскудук]]'' •}}
{{nobr| ''[[Кахоўка (Паўладарская вобласць)|Кахоўка]]'' •}}
{{nobr| [[Красілаўка (Паўладарская вобласць)|Красілаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Кулат (Паўладарская вобласць)|Кулат]]'' •}}
{{nobr| [[Куркамыс]] •}}
{{nobr| [[Малінаўка (Паўладарская вобласць)|Малінаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Шчарбакцінскі раён)|Маралды]] •}}
{{nobr| ''[[Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)|Мар’янаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Назараўка (Паўладарская вобласць)|Назараўка]] •}}
{{nobr| ''[[Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)|Нікалаеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Садыкашчы]] •}}
{{nobr| [[Сахноўка (Паўладарская вобласць)|Сахноўка]] •}}
{{nobr| [[Сасноўка (Паўладарская вобласць)|Сасноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Сафіеўка (Паўладарская вобласць)|Сафіеўка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Срэценка (Паўладарская вобласць)|Срэценка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Сугур]]'' •}}
{{nobr| [[Сынтас (Шчарбакцінскі раён)|Сынтас]] •}}
{{nobr| [[Таццянаўка (Паўладарская вобласць)|Таццянаўка]] •}}
{{nobr| [[Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)|Хмяльніцкае]] •}}
{{nobr| [[Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)|Чыгірынаўка]] •}}
{{nobr| [[Чушкалы]] •}}
{{nobr| [[Шалдай]] •}}
{{nobr| [[Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)|Шарбакты]] •}}
{{nobr| [[Ясільбай]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k0ijs3z525mknmdxtrzz44wp0i1tiny</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212816</id>
      <parentid>5212801</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="t0fqq3e3ovvwz97ds3k87zu29ulduyg" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Шчарбакцінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксандраўка]] •}}
{{nobr| [[Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Анікіна (Паўладарская вобласць)|Анікіна]]'' •}}
{{nobr| [[Арбаіген]] •}}
{{nobr| [[Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)|Арлоўка]] •}}
{{nobr| ''[[Базалан]]'' •}}
{{nobr| ''[[Барыктал (Шчарбакцінскі раён)|Барыктал]]'' •}}
{{nobr| [[Батабас]] •}}
{{nobr| [[Богадараўка (Паўладарская вобласць)|Богадараўка]] •}}
{{nobr| [[Галкіна (Паўладарская вобласць)|Галкіна]] •}}
{{nobr| [[Жанааул (Шчарбакцінскі раён)|Жанааул]] •}}
{{nobr| [[Жылыбулак (Паўладарская вобласць)|Жылыбулак]] •}}
{{nobr| [[Забароўка (Паўладарская вобласць)|Забароўка]] •}}
{{nobr| [[Кальбулак]] •}}
{{nobr| ''[[Каскудык (Паўладарская вобласць)|Каскудык]]'' •}}
{{nobr| ''[[Кахоўка (Паўладарская вобласць)|Кахоўка]]'' •}}
{{nobr| [[Красілаўка (Паўладарская вобласць)|Красілаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Кулат (Паўладарская вобласць)|Кулат]]'' •}}
{{nobr| [[Куркамыс]] •}}
{{nobr| [[Малінаўка (Паўладарская вобласць)|Малінаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Шчарбакцінскі раён)|Маралды]] •}}
{{nobr| ''[[Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)|Мар’янаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Назараўка (Паўладарская вобласць)|Назараўка]] •}}
{{nobr| ''[[Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)|Нікалаеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Садыкашчы]] •}}
{{nobr| [[Сахноўка (Паўладарская вобласць)|Сахноўка]] •}}
{{nobr| [[Сасноўка (Паўладарская вобласць)|Сасноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Сафіеўка (Паўладарская вобласць)|Сафіеўка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Срэценка (Паўладарская вобласць)|Срэценка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Сугур]]'' •}}
{{nobr| [[Сынтас (Шчарбакцінскі раён)|Сынтас]] •}}
{{nobr| [[Таццянаўка (Паўладарская вобласць)|Таццянаўка]] •}}
{{nobr| [[Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)|Хмяльніцкае]] •}}
{{nobr| [[Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)|Чыгірынаўка]] •}}
{{nobr| [[Чушкалы]] •}}
{{nobr| [[Шалдай]] •}}
{{nobr| [[Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)|Шарбакты]] •}}
{{nobr| [[Ясільбай]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0fqq3e3ovvwz97ds3k87zu29ulduyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212824</id>
      <parentid>5212816</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3581" sha1="bw60egjnea9axvdjvs6vo4zotw8x4sh" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Шчарбакцінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксандраўка]] •}}
{{nobr| [[Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Анікіна (Паўладарская вобласць)|Анікіна]]'' •}}
{{nobr| [[Арбаіген]] •}}
{{nobr| [[Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)|Арлоўка]] •}}
{{nobr| ''[[Базалан]]'' •}}
{{nobr| ''[[Барыктал (Шчарбакцінскі раён)|Барыктал]]'' •}}
{{nobr| [[Батабас]] •}}
{{nobr| [[Богадараўка (Паўладарская вобласць)|Богадараўка]] •}}
{{nobr| [[Галкіна (Паўладарская вобласць)|Галкіна]] •}}
{{nobr| [[Жанааул (Шчарбакцінскі раён)|Жанааул]] •}}
{{nobr| [[Жылыбулак (Паўладарская вобласць)|Жылыбулак]] •}}
{{nobr| [[Забароўка (Паўладарская вобласць)|Забароўка]] •}}
{{nobr| [[Кальбулак]] •}}
{{nobr| ''[[Каскудык (Паўладарская вобласць)|Каскудык]]'' •}}
{{nobr| ''[[Кахоўка (Паўладарская вобласць)|Кахоўка]]'' •}}
{{nobr| [[Красілаўка (Паўладарская вобласць)|Красілаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Кулаат]]'' •}}
{{nobr| [[Куркамыс]] •}}
{{nobr| [[Малінаўка (Паўладарская вобласць)|Малінаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Шчарбакцінскі раён)|Маралды]] •}}
{{nobr| ''[[Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)|Мар’янаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Назараўка (Паўладарская вобласць)|Назараўка]] •}}
{{nobr| ''[[Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)|Нікалаеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Садыкашчы]] •}}
{{nobr| [[Сахноўка (Паўладарская вобласць)|Сахноўка]] •}}
{{nobr| [[Сасноўка (Паўладарская вобласць)|Сасноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Сафіеўка (Паўладарская вобласць)|Сафіеўка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Срэценка (Паўладарская вобласць)|Срэценка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Сугур]]'' •}}
{{nobr| [[Сынтас (Шчарбакцінскі раён)|Сынтас]] •}}
{{nobr| [[Таццянаўка (Паўладарская вобласць)|Таццянаўка]] •}}
{{nobr| [[Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)|Хмяльніцкае]] •}}
{{nobr| [[Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)|Чыгірынаўка]] •}}
{{nobr| [[Чушкалы]] •}}
{{nobr| [[Шалдай]] •}}
{{nobr| [[Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)|Шарбакты]] •}}
{{nobr| [[Ясільбай]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bw60egjnea9axvdjvs6vo4zotw8x4sh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212835</id>
      <parentid>5212824</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3581" sha1="al20o15z5l1i5nsipx7b9s5qz9228ji" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Шчарбакцінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксандраўка]] •}}
{{nobr| [[Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Анікіна (Паўладарская вобласць)|Анікіна]]'' •}}
{{nobr| [[Арбаіген]] •}}
{{nobr| [[Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)|Арлоўка]] •}}
{{nobr| ''[[Базалан]]'' •}}
{{nobr| ''[[Барыктал (Шчарбакцінскі раён)|Барыктал]]'' •}}
{{nobr| [[Батабас]] •}}
{{nobr| [[Богадараўка (Паўладарская вобласць)|Богадараўка]] •}}
{{nobr| [[Галкіна (Паўладарская вобласць)|Галкіна]] •}}
{{nobr| [[Жанааул (Шчарбакцінскі раён)|Жанааул]] •}}
{{nobr| [[Жылыбулак (Паўладарская вобласць)|Жылыбулак]] •}}
{{nobr| [[Забароўка (Паўладарская вобласць)|Забароўка]] •}}
{{nobr| [[Кальбулак]] •}}
{{nobr| ''[[Каскудык (Паўладарская вобласць)|Каскудык]]'' •}}
{{nobr| ''[[Кахоўка (Паўладарская вобласць)|Кахоўка]]'' •}}
{{nobr| [[Красілаўка (Паўладарская вобласць)|Красілаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Кулаат]]'' •}}
{{nobr| [[Куркамыс]] •}}
{{nobr| [[Малінаўка (Паўладарская вобласць)|Малінаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Шчарбакцінскі раён)|Маралды]] •}}
{{nobr| ''[[Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)|Мар’янаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Назараўка (Паўладарская вобласць)|Назараўка]] •}}
{{nobr| ''[[Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)|Нікалаеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Садыкашчы]] •}}
{{nobr| [[Сасноўка (Паўладарская вобласць)|Сасноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Сафіеўка (Паўладарская вобласць)|Сафіеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Сахноўка (Паўладарская вобласць)|Сахноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Срэценка (Паўладарская вобласць)|Срэценка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Сугур]]'' •}}
{{nobr| [[Сынтас (Шчарбакцінскі раён)|Сынтас]] •}}
{{nobr| [[Таццянаўка (Паўладарская вобласць)|Таццянаўка]] •}}
{{nobr| [[Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)|Хмяльніцкае]] •}}
{{nobr| [[Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)|Чыгірынаўка]] •}}
{{nobr| [[Чушкалы]] •}}
{{nobr| [[Шалдай]] •}}
{{nobr| [[Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)|Шарбакты]] •}}
{{nobr| [[Ясільбай]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>al20o15z5l1i5nsipx7b9s5qz9228ji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212843</id>
      <parentid>5212835</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3581" sha1="lc0z6l0njtqiroarfbqeehj2n3fu524" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Шчарбакцінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксандраўка]] •}}
{{nobr| [[Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Анікіна (Паўладарская вобласць)|Анікіна]]'' •}}
{{nobr| [[Арбаіген]] •}}
{{nobr| [[Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)|Арлоўка]] •}}
{{nobr| ''[[Базалан]]'' •}}
{{nobr| ''[[Барыктал (Шчарбакцінскі раён)|Барыктал]]'' •}}
{{nobr| [[Батабас]] •}}
{{nobr| [[Богадараўка (Паўладарская вобласць)|Богадараўка]] •}}
{{nobr| [[Галкіна (Паўладарская вобласць)|Галкіна]] •}}
{{nobr| [[Жанааул (Шчарбакцінскі раён)|Жанааул]] •}}
{{nobr| [[Жылыбулак (Паўладарская вобласць)|Жылыбулак]] •}}
{{nobr| [[Забароўка (Паўладарская вобласць)|Забароўка]] •}}
{{nobr| [[Кальбулак]] •}}
{{nobr| ''[[Каскудык (Паўладарская вобласць)|Каскудык]]'' •}}
{{nobr| ''[[Кахоўка (Паўладарская вобласць)|Кахоўка]]'' •}}
{{nobr| [[Красілаўка (Паўладарская вобласць)|Красілаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Кулаат]]'' •}}
{{nobr| [[Куркамыс]] •}}
{{nobr| [[Малінаўка (Паўладарская вобласць)|Малінаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Шчарбакцінскі раён)|Маралды]] •}}
{{nobr| ''[[Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)|Мар’янаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Назараўка (Паўладарская вобласць)|Назараўка]] •}}
{{nobr| ''[[Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)|Нікалаеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Садыкашчы]] •}}
{{nobr| [[Сасноўка (Паўладарская вобласць)|Сасноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Сафіеўка (Паўладарская вобласць)|Сафіеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Сахноўка (Паўладарская вобласць)|Сахноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Срэценка (Паўладарская вобласць)|Срэценка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Сугір]]'' •}}
{{nobr| [[Сынтас (Шчарбакцінскі раён)|Сынтас]] •}}
{{nobr| [[Таццянаўка (Паўладарская вобласць)|Таццянаўка]] •}}
{{nobr| [[Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)|Хмяльніцкае]] •}}
{{nobr| [[Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)|Чыгірынаўка]] •}}
{{nobr| [[Чушкалы]] •}}
{{nobr| [[Шалдай]] •}}
{{nobr| [[Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)|Шарбакты]] •}}
{{nobr| [[Ясільбай]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lc0z6l0njtqiroarfbqeehj2n3fu524</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212858</id>
      <parentid>5212843</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3640" sha1="tl8rith7dtovdb4idjzgdx0m2284qoq" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Шчарбакцінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскага раёна]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Аляксандраўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксандраўка]] •}}
{{nobr| [[Аляксееўка (Шчарбакцінскі раён)|Аляксееўка]] •}}
{{nobr| ''[[Анікіна (Паўладарская вобласць)|Анікіна]]'' •}}
{{nobr| [[Арбаіген]] •}}
{{nobr| [[Арлоўка (Шчарбакцінскі раён)|Арлоўка]] •}}
{{nobr| ''[[Базалан]]'' •}}
{{nobr| ''[[Барыктал (Шчарбакцінскі раён)|Барыктал]]'' •}}
{{nobr| [[Батабас]] •}}
{{nobr| [[Богадараўка (Паўладарская вобласць)|Богадараўка]] •}}
{{nobr| [[Галкіна (Паўладарская вобласць)|Галкіна]] •}}
{{nobr| [[Жанааул (Шчарбакцінскі раён)|Жанааул]] •}}
{{nobr| [[Жылыбулак (Паўладарская вобласць)|Жылыбулак]] •}}
{{nobr| [[Забароўка (Паўладарская вобласць)|Забароўка]] •}}
{{nobr| [[Кальбулак]] •}}
{{nobr| ''[[Каскудык (Паўладарская вобласць)|Каскудык]]'' •}}
{{nobr| ''[[Кахоўка (Паўладарская вобласць)|Кахоўка]]'' •}}
{{nobr| [[Красілаўка (Паўладарская вобласць)|Красілаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Кулаат]]'' •}}
{{nobr| [[Куркамыс]] •}}
{{nobr| [[Малінаўка (Паўладарская вобласць)|Малінаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Шчарбакцінскі раён)|Маралды]] •}}
{{nobr| ''[[Мар’янаўка (Паўладарская вобласць)|Мар’янаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Назараўка (Паўладарская вобласць)|Назараўка]] •}}
{{nobr| ''[[Нікалаеўка (Паўладарская вобласць)|Нікалаеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Садыкашчы]] •}}
{{nobr| [[Сасноўка (Паўладарская вобласць)|Сасноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Сафіеўка (Паўладарская вобласць)|Сафіеўка]]'' •}}
{{nobr| [[Сахноўка (Паўладарская вобласць)|Сахноўка]] •}}
{{nobr| ''[[Срэценка (Паўладарская вобласць)|Срэценка]]'' •}}
{{nobr| ''[[Сугір]]'' •}}
{{nobr| [[Сынтас (Шчарбакцінскі раён)|Сынтас]] •}}
{{nobr| [[Таццянаўка (Паўладарская вобласць)|Таццянаўка]] •}}
{{nobr| [[Хмяльніцкае (Паўладарская вобласць)|Хмяльніцкае]] •}}
{{nobr| [[Чыгірынаўка (Паўладарская вобласць)|Чыгірынаўка]] •}}
{{nobr| [[Шалдай]] •}}
{{nobr| [[Шарбакты (Шчарбакцінскі раён)|Шарбакты]] •}}
{{nobr| [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)|Шашкалы]] •}}
{{nobr| [[Ясільбай]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Паўладарская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tl8rith7dtovdb4idjzgdx0m2284qoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыктал (Шчарбакцінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548440</id>
    <revision>
      <id>5212804</id>
      <parentid>4977298</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="sh95ibbbc8c9ywyo3w6qxggk8obkfca" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Барыктал''' ({{lang-kz|Бөріктал}}) — былы [[аул]] у [[Шчарбакцінскі раён|Шчарбакцінскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Скасавана 22 лістапада 2017 года&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V17P0005728 Об упразднении некоторых населенных пунктов Павлодарской области]&lt;/ref&gt;. Уваходзіла ў склад Аляксееўскай сельскай акругі. Код КАТА — 556867200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 215 чалавек (99 мужчын і 116 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 86 чалавек (45 мужчын і 41 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шчарбакцінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шчарбакцінскага раёна]]</text>
      <sha1>sh95ibbbc8c9ywyo3w6qxggk8obkfca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атыгай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>548596</id>
    <revision>
      <id>5212436</id>
      <parentid>4977182</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="928" sha1="75ugj5o4hos0vxzvka70dgdxqree7td" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Атыгай''' ({{lang-kz|Атығай}}) — [[аул]] у [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Экібастуз]]а ў складзе Баецкай сельскай акругі. Утворана 31 сакавіка 2012 года&lt;ref&gt;http://adilet.zan.kz/rus/docs/V12P0003213 Об изменениях в административно-территориальном устройстве города Экибастуза Павлодарской области&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП гарадской адміністрацыі Экібастуза}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Экібастуза]]</text>
      <sha1>75ugj5o4hos0vxzvka70dgdxqree7td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550109</id>
    <revision>
      <id>5212422</id>
      <parentid>4977519</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="24svi7agpwge7a7jqs3r3gbsn125b4g" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Гаркунова''' ({{lang-kz|Горкуново}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вавілонскай сельскай акругі. Код КАТА — 636835200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 343 чалавекі (183 мужчыны і 160 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 284 чалавекі (157 мужчын і 127 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>24svi7agpwge7a7jqs3r3gbsn125b4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сугатоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550112</id>
    <revision>
      <id>5212412</id>
      <parentid>4979518</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="e4n5d879yp1ygsgf5rru1u7tykjknag" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Сугатоўка''' ({{lang-kz|Сугатовка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Вавілонскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 15 км на захад ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636835500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 774 чалавекі (381 мужчына і 393 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 746 чалавек (367 мужчын і 379 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>e4n5d879yp1ygsgf5rru1u7tykjknag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550113</id>
    <revision>
      <id>5212358</id>
      <parentid>4977490</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="304pfwpyfokovlif79f40ykck1q3uq9" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Ваўчанка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Ваўчанка''' ({{lang-kz|Волчанка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ваўчанскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 18 км на ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636837100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1142 чалавекі (529 мужчын і 613 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1006 чалавек (470 мужчын і 536 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>304pfwpyfokovlif79f40ykck1q3uq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550114</id>
    <revision>
      <id>5212356</id>
      <parentid>4977466</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2039" sha1="edwklx4uk619mrzwhsd1wp8e1n9cnma" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Бярозаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Бярозаўка''' ({{lang-kz|Берёзовка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ваўчанскай сельскай акругі. Код КАТА — 636837200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 317 чалавек (145 мужчын і 172 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 274 чалавекі (135 мужчын і 139 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>edwklx4uk619mrzwhsd1wp8e1n9cnma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кандыкоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550115</id>
    <revision>
      <id>5212782</id>
      <parentid>4978043</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="iiiwk0j74l0b1gv91s1f4viw0g7n8qa" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кандыкоўка''' ({{lang-kz|Кандыковка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ваўчанскай сельскай акругі. Код КАТА — 636837500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 275 чалавек (133 мужчыны і 142 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 130 чалавек (64 мужчыны і 66 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>iiiwk0j74l0b1gv91s1f4viw0g7n8qa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550116</id>
    <revision>
      <id>5212791</id>
      <parentid>4978777</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="9ggby3qlxi7dzfros3plt6cg6yniads" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Крукаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Крукаўка''' ({{lang-kz|Крюковка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ваўчанскай сельскай акругі. Код КАТА — 636837600&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 247 чалавек (117 мужчын і 130 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 146 чалавек (77 мужчын і 69 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>9ggby3qlxi7dzfros3plt6cg6yniads</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550117</id>
    <revision>
      <id>5212793</id>
      <parentid>5017544</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="h4t5i4h3t45uprdhhcgeme1th3by6mg" xml:space="preserve">{{значэнні|Маісееўка (значэнні)}}
{{НП-Казахстан}}
'''Маісееўка''' ({{lang-kz|Моисеевка}}) — былы [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а.

У чэрвені 2013 года аул скасаваны, тэрыторыя ўключана ў склад сяла [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка]]&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V14V0003422 О внесении изменений в административно-территориальное устройство Шемонаихинского района Восточно-Казахстанской области]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 133 чалавекі (61 мужчына і 72 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 21 чалавек (11 мужчын і 10 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>h4t5i4h3t45uprdhhcgeme1th3by6mg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550118</id>
    <revision>
      <id>5212421</id>
      <parentid>4979699</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:08:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="tewz76hofpk4vyr8zgx123ny0algfnp" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Трохгорнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Трохгорнае''' ({{lang-kz|Трехгорное}}) — скасаваны ў 2014 годзе [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Ваўчанскай сельскай акругі. Код КАТА — 636837800&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 137 чалавек (75 мужчын і 62 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 54 чалавекі (26 мужчын і 28 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>tewz76hofpk4vyr8zgx123ny0algfnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жагаргы Убі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550122</id>
    <revision>
      <id>5212359</id>
      <parentid>4977494</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Верх-Уба]] у [[Жагаргы Убі]]</comment>
      <origin>4977494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="stvraj6kjeq336ggwbyk3e8ggmuavip" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Верх-Уба
 |казахская назва      = Жоғарғыоба
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 50 |lat_min = 28 |lat_sec = 34.38  |lon_deg = 82 |lon_min = 24 |lon_sec = 54.94
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Усходне-Казахстанская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шэманаіхінскі раён
 |раён у табліцы         = Шэманаіхінскі раён{{!}}Шэманаіхінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Верх-Убінская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Верх-Убінская сельская акруга{{!}}Верх-Убінская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 2315
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 636841100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Верх-Уба''' ({{lang-kz|Жоғарғыоба}}) — сяло ў [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Верх-Убінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636841100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 3174 чалавекі (1686 мужчын і 1488 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2315 чалавек (1142 мужчыны і 1173 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Ураджэнец ==
* [[Людміла Іванаўна Нуйкіна]] — савецкая разведчыца-нелегал, палкоўнік у адстаўцы Службы знешняй разведкі Расійскай Федэрацыі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>stvraj6kjeq336ggwbyk3e8ggmuavip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212362</id>
      <parentid>5212359</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2449" sha1="5c21rshdihmodwbfd7h8c6t075nnsce" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жагаргы Убі''' ({{lang-kz|Жоғарғыоба}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жагаргыубінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636841100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3174 чалавекі (1686 мужчын і 1488 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2315 чалавек (1142 мужчыны і 1173 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Ураджэнец ==
* [[Людміла Іванаўна Нуйкіна]] — савецкая разведчыца-нелегал, палкоўнік у адстаўцы Службы знешняй разведкі Расійскай Федэрацыі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>5c21rshdihmodwbfd7h8c6t075nnsce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212363</id>
      <parentid>5212362</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:19:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="ahv8h9iwa141a5nhzc8girc2lxv7d4s" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жагаргы Убі''' ({{lang-kz|Жоғарғы Үбі}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жагаргыубінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўднёвы ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636841100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3174 чалавекі (1686 мужчын і 1488 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2315 чалавек (1142 мужчыны і 1173 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Ураджэнец ==
* [[Людміла Іванаўна Нуйкіна]] — савецкая разведчыца-нелегал, палкоўнік у адстаўцы Службы знешняй разведкі Расійскай Федэрацыі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>ahv8h9iwa141a5nhzc8girc2lxv7d4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зауба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550123</id>
    <revision>
      <id>5212413</id>
      <parentid>4977865</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1971" sha1="02fobu81hkfk4cgx2q9p432vg17rh68" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Зауба''' ({{lang-kz|Зауба}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Верх-Убінскай сельскай акругі. Код КАТА — 636841200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 107 чалавек (50 мужчын і 57 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 34 чалавекі (18 мужчын і 16 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>02fobu81hkfk4cgx2q9p432vg17rh68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жана Убі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550125</id>
    <revision>
      <id>5212424</id>
      <parentid>4979139</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Новая Убінка]] у [[Жана Убі]]</comment>
      <origin>4979139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4112" sha1="2luzuj17i1u9yt1cm6lg4owkenvgtwl" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Новая Убінка
 |казахская назва      = Новая Убинка
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 50 |lat_min = 15 |lat_sec = 24.75  |lon_deg = 81 |lon_min = 59 |lon_sec = 45.02
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Усходне-Казахстанская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шэманаіхінскі раён
 |раён у табліцы         = Шэманаіхінскі раён{{!}}Шэманаіхінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Зявакінская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Зявакінская сельская акруга{{!}}Зявакінская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 152
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 636843200
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Новая Убінка''' ({{lang-kz|Новая Убинка}}) — сяло ў [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636843200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 363 чалавекі (171 мужчына і 192 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 152 чалавекі (74 мужчыны і 78 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>2luzuj17i1u9yt1cm6lg4owkenvgtwl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212428</id>
      <parentid>5212424</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2139" sha1="dendat91tvekbxrdq29sm7hqqvwv8cy" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жана Убі''' ({{lang-kz|Жаңа Үбі}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636843200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 363 чалавекі (171 мужчына і 192 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 152 чалавекі (74 мужчыны і 78 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>dendat91tvekbxrdq29sm7hqqvwv8cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Убі (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550126</id>
    <revision>
      <id>5212372</id>
      <parentid>4980808</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:23:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="lus28c53d7bs39kvhvc93boe91tnnum" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Убінка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Убі''' ({{lang-kz|Үбі}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 37 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636843400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 941 чалавек (450 мужчын і 491 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 851 чалавек (437 мужчын і 414 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>lus28c53d7bs39kvhvc93boe91tnnum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212373</id>
      <parentid>5212372</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Убінка (сяло)]] у [[Убі (аул)]]</comment>
      <origin>5212372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="lus28c53d7bs39kvhvc93boe91tnnum" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Убінка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Убі''' ({{lang-kz|Үбі}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 37 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636843400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 941 чалавек (450 мужчын і 491 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 851 чалавек (437 мужчын і 414 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>lus28c53d7bs39kvhvc93boe91tnnum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212375</id>
      <parentid>5212373</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="iphm6b3rnrb16guca927wuctttw76y3" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Убі}}
{{НП-Казахстан}}
'''Убі''' ({{lang-kz|Үбі}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Зявакінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 37 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636843400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 941 чалавек (450 мужчын і 491 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 851 чалавек (437 мужчын і 414 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>iphm6b3rnrb16guca927wuctttw76y3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550127</id>
    <revision>
      <id>5212783</id>
      <parentid>4979343</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2035" sha1="tow8n57xfwuj4x1l1zngbd1yyxldtsv" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Рассыпное}}
{{НП-Казахстан}}
'''Рассыпное''' ({{lang-kz|Рассыпное}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каменеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 636845100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1193 чалавекі (564 мужчыны і 629 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 867 чалавек (412 мужчын і 455 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>tow8n57xfwuj4x1l1zngbd1yyxldtsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550128</id>
    <revision>
      <id>5212414</id>
      <parentid>4978744</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2172" sha1="l4tlqvxfavcl2wacqtjohq8vjgi5677" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Канёўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Канёўка''' ({{lang-kz|Конёвка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каменеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 14 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636845300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 331 чалавек (152 мужчыны і 179 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 332 чалавекі (173 мужчыны і 159 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>l4tlqvxfavcl2wacqtjohq8vjgi5677</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212417</id>
      <parentid>5212414</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]] у [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2172" sha1="l4tlqvxfavcl2wacqtjohq8vjgi5677" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Канёўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Канёўка''' ({{lang-kz|Конёвка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каменеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 14 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636845300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 331 чалавек (152 мужчыны і 179 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 332 чалавекі (173 мужчыны і 159 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>l4tlqvxfavcl2wacqtjohq8vjgi5677</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руліха (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550130</id>
    <revision>
      <id>5212785</id>
      <parentid>4979353</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Руліха (сяло)]] у [[Руліха (аул)]]</comment>
      <origin>4979353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4099" sha1="ciocou0jmpldxtchmeqlc1wcpwbf1y1" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Руліха}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Руліха
 |казахская назва      = Рулиха
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 50 |lat_min = 29 |lat_sec = 33.08  |lon_deg = 81 |lon_min = 57 |lon_sec = 21.85
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Усходне-Казахстанская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шэманаіхінскі раён
 |раён у табліцы         = Шэманаіхінскі раён{{!}}Шэманаіхінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Каменеўская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Каменеўская сельская акруга{{!}}Каменеўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 1083
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 636845700
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Руліха''' ({{lang-kz|Рулиха}}) — сяло ў [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каменеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 16 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636845700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1336 чалавек (641 мужчына і 695 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1083 чалавекі (539 мужчын і 544 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>ciocou0jmpldxtchmeqlc1wcpwbf1y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212788</id>
      <parentid>5212785</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:04:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="nw3j1bp256rz34e05iaiiesqyx5h69n" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Руліха}}
{{НП-Казахстан}}
'''Руліха''' ({{lang-kz|Рулиха}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каменеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 16 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636845700&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1336 чалавек (641 мужчына і 695 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1083 чалавекі (539 мужчын і 544 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>nw3j1bp256rz34e05iaiiesqyx5h69n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руліха (станцыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550131</id>
    <revision>
      <id>5212784</id>
      <parentid>4979352</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2190" sha1="tjfb5vwz88annmbvxmn843dctsbaonf" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Руліха}}
{{НП-Казахстан}}
'''Руліха''' ({{lang-kz|Рулиха}}) — станцыя ў [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каменеўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 16 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636845780&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 110 чалавек (58 мужчын і 52 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 114 чалавек (53 мужчыны і 61 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>tjfb5vwz88annmbvxmn843dctsbaonf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550132</id>
    <revision>
      <id>5212353</id>
      <parentid>4977025</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="t2ivadv85j1fo3m0by50gmilmf77ob2" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Акцябрскае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Акцябрскае''' ({{lang-kz|Октябрское}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акцябрскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 4 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636847100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1280 чалавек (612 мужчын і 668 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1102 чалавекі (530 мужчын і 572 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>t2ivadv85j1fo3m0by50gmilmf77ob2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550134</id>
    <revision>
      <id>5212790</id>
      <parentid>4979372</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2166" sha1="spjumoceuywcqqteoyemgk87ntj4s6r" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Садовае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Садовае''' ({{lang-kz|Садовое}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акцябрскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 7 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636847400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 138 чалавек (71 мужчына і 67 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 51 чалавек (28 мужчын і 23 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>spjumoceuywcqqteoyemgk87ntj4s6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызыл Шэманаіха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550135</id>
    <revision>
      <id>5212377</id>
      <parentid>4978767</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="jd1cjyqfoxc7fun21kpruo74eagkz30" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызыл Шэманаіха''' ({{lang-kz|Қызыл Шемонаиха}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Разінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 6 км на поўнач ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636849100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 776 чалавек (371 мужчына і 405 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 752 чалавекі (370 мужчын і 382 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>jd1cjyqfoxc7fun21kpruo74eagkz30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212378</id>
      <parentid>5212377</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Красная Шэманаіха]] у [[Кызыл Шэманаіха]]</comment>
      <origin>5212377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="jd1cjyqfoxc7fun21kpruo74eagkz30" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызыл Шэманаіха''' ({{lang-kz|Қызыл Шемонаиха}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Разінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 6 км на поўнач ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636849100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 776 чалавек (371 мужчына і 405 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 752 чалавекі (370 мужчын і 382 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>jd1cjyqfoxc7fun21kpruo74eagkz30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550137</id>
    <revision>
      <id>5212355</id>
      <parentid>4977366</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2206" sha1="ezwgfx72j5fphwsku0098t1er9wpe40" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Белы Камень}}
{{НП-Казахстан}}
'''Белы Камень''' ({{lang-kz|Белый Камень}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Разінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 9 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636849200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 307 чалавек (150 мужчын і 157 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 289 чалавек (141 мужчына і 148 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>ezwgfx72j5fphwsku0098t1er9wpe40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550139</id>
    <revision>
      <id>5212423</id>
      <parentid>4979070</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2274" sha1="k5dbyhdvd4bp9vffr2q4i5soah7oc3y" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Мядзведка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Мядзведка''' ({{lang-kz|Медведка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Разінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 12 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636849400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 559 чалавек (268 мужчын і 291 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 500 чалавек (255 мужчын і 245 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>k5dbyhdvd4bp9vffr2q4i5soah7oc3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550140</id>
    <revision>
      <id>5212350</id>
      <parentid>4979208</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2329" sha1="e958r47q9gkmb8cjkqw9e6o4t56jl23" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Первамайскі}}
{{НП-Казахстан}}
'''Первамайскі''' ({{lang-kz|Первомайский}}) — пасёлак у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Первамайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636857100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 7693 чалавекі (3548 мужчын і 4145 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 4597 чалавек (2126 мужчын і 2471 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>e958r47q9gkmb8cjkqw9e6o4t56jl23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550141</id>
    <revision>
      <id>5212354</id>
      <parentid>4977286</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2199" sha1="l1xdu59u69mpaxjplutd3rt77o36g6r" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Барашкі}}
{{НП-Казахстан}}
'''Барашкі''' ({{lang-kz|Барашки}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Первамайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 45 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636857200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 667 чалавек (323 мужчыны і 344 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 597 чалавек (297 мужчын і 300 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>l1xdu59u69mpaxjplutd3rt77o36g6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жана Ільінка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550142</id>
    <revision>
      <id>5212365</id>
      <parentid>4979110</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Нова-Ільінка]] у [[Жана Ільінка]]</comment>
      <origin>4979110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4175" sha1="krof6f0i216exes1ku38lsgex0c1kbf" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Нова-Ільінка
 |казахская назва      = Ново-Ильинка
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 50 |lat_min = 20 |lat_sec = 18.2  |lon_deg = 82 |lon_min = 0 |lon_sec = 33.2
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Усходне-Казахстанская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Шэманаіхінскі раён
 |раён у табліцы         = Шэманаіхінскі раён{{!}}Шэманаіхінскі
 |від селішча           = Пасялковая адміністрацыя
 |селішча               = Первамайская пасялковая адміністрацыя
 |селішча ў табліцы     = Первамайская пасялковая адміністрацыя{{!}}Первамайская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{рост}} 470
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 636857300
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Нова-Ільінка''' ({{lang-kz|Ново-Ильинка}}) — сяло ў [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Первамайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636857300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 456 чалавек (210 мужчын і 246 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 470 чалавек (219 мужчын і 251 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>krof6f0i216exes1ku38lsgex0c1kbf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212368</id>
      <parentid>5212365</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2169" sha1="7m47l2zdzerupilymm3ajc2fd5a42tp" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жана Ільінка''' ({{lang-kz|Ново-Ильинка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Первамайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636857300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 456 чалавек (210 мужчын і 246 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 470 чалавек (219 мужчын і 251 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>7m47l2zdzerupilymm3ajc2fd5a42tp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212370</id>
      <parentid>5212368</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2169" sha1="fxm9fkhmzviqk9usdxouxc5jcuna6ez" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жана Ільінка''' ({{lang-kz|Жаңа Ильинка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Первамайскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 33 км на поўдзень ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636857300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 456 чалавек (210 мужчын і 246 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 470 чалавек (219 мужчын і 251 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>fxm9fkhmzviqk9usdxouxc5jcuna6ez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фестывальная (станцыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550143</id>
    <revision>
      <id>5212792</id>
      <parentid>4980899</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2202" sha1="sr1quncr2zt3n8qvtxh45c9uq5uob4i" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Фестывальная}}
{{НП-Казахстан}}
'''Фестывальная''' ({{lang-kz|Фестивальная}}) — станцыя ў [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Первамайскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 636857400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 58 чалавек (30 мужчын і 28 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 45 чалавек (23 мужчыны і 22 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Скасаваныя населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>sr1quncr2zt3n8qvtxh45c9uq5uob4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усць-Талаўка (Казахстан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550144</id>
    <revision>
      <id>5212352</id>
      <parentid>4980865</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="qk2p209vz3woc06juu4a18wnyclozi0" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Усць-Талаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Усць-Талаўка''' ({{lang-kz|Усть-Таловка}}) — пасёлак у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Усць-Талаўскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 9 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, горада [[Шэманаіха]]. Код КАТА — 636863100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 6081 чалавек (2867 мужчын і 3214 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражываў 5771 чалавек (2700 мужчын і 3071 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>qk2p209vz3woc06juu4a18wnyclozi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>550145</id>
    <revision>
      <id>5212357</id>
      <parentid>4977469</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2068" sha1="39tdx4rj2qrmlr76epwocsg0zlaghxl" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Бярозаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Бярозаўка''' ({{lang-kz|Берёзовка}}) — [[аул]] у [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Усць-Талаўскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 636863200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 360 чалавек (173 мужчыны і 187 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 352 чалавекі (181 мужчына і 171 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Шэманаіхінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Шэманаіхінскага раёна]]</text>
      <sha1>39tdx4rj2qrmlr76epwocsg0zlaghxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Шэманаіхінскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>550578</id>
    <revision>
      <id>5212342</id>
      <parentid>4027751</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4615" sha1="dbbxmau3ewmwe65ekkndcva0y9qkf8f" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Верх-Уба]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Конеўка]]
* [[Красная Шэманаіха]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Нова-Ільінка]]
* [[Новая Убінка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убінка (сяло)|Убінка]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dbbxmau3ewmwe65ekkndcva0y9qkf8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212364</id>
      <parentid>5212342</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4621" sha1="dg7on2mopnpw8pftmx5hjnacl5yxyj1" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Конеўка]]
* [[Красная Шэманаіха]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Нова-Ільінка]]
* [[Новая Убінка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убінка (сяло)|Убінка]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dg7on2mopnpw8pftmx5hjnacl5yxyj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212371</id>
      <parentid>5212364</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4621" sha1="4jumvqano0488w04llb8rayngwk5vfr" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Жана Ільінка]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Конеўка]]
* [[Красная Шэманаіха]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Новая Убінка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убінка (сяло)|Убінка]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4jumvqano0488w04llb8rayngwk5vfr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212376</id>
      <parentid>5212371</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4607" sha1="f91j8qfllw251b9sr2iln8nnxcb85au" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Жана Ільінка]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Конеўка]]
* [[Красная Шэманаіха]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Новая Убінка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убі (аул)|Убі]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f91j8qfllw251b9sr2iln8nnxcb85au</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212381</id>
      <parentid>5212376</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="abh9i5voa8zzk7rur92jbbmea33vj8l" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Жана Ільінка]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Конеўка]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Кызыл Шэманаіха]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Новая Убінка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убі (аул)|Убі]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>abh9i5voa8zzk7rur92jbbmea33vj8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212416</id>
      <parentid>5212381</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4603" sha1="dzo9kkv5t4q1lcpp3v356bo6ghvazay" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Жана Ільінка]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канёўка]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Кызыл Шэманаіха]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Новая Убінка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убі (аул)|Убі]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dzo9kkv5t4q1lcpp3v356bo6ghvazay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212430</id>
      <parentid>5212416</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4595" sha1="7l8xbg5g4fohzpkhwby7boglbs9wco8" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Жана Ільінка]]
* [[Жана Убі]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канёўка]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Кызыл Шэманаіха]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Руліха (сяло)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убі (аул)|Убі]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7l8xbg5g4fohzpkhwby7boglbs9wco8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212789</id>
      <parentid>5212430</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4593" sha1="p58podoykdrhabenri406ck5n8wulp9" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Шэманаіхінскага раёна
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|утрыманне                 =
|загаловак1                = Горад
|спіс1                     = [[Шэманаіха]]
|загаловак2                = Пасёлкі
|спіс2                     =
* [[Первамайскі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Первамайскі]]
* [[Усць-Талаўка (Казахстан)|Усць-Талаўка]]
|загаловак3                = Сёлы
|спіс3                     =
* [[Акцябрскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акцябрскае]]
* [[Барашкі (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барашкі]]
* [[Белы Камень (Усходне-Казахстанская вобласць)|Белы Камень]]
* [[Бярозаўка (Ваўчанская сельская акруга)|Бярозаўка (Ваўчанская с. а.)]]
* [[Бярозаўка (Усць-Талаўская пасялковая адміністрацыя)|Бярозаўка (Усць-Талаўская п. а.)]]
* [[Ваўчанка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ваўчанка]]
* [[Выдрыха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Выдрыха]]
* [[Гаркунова (Шэманаіхінскі раён)|Гаркунова]]
* [[Жагаргы Убі]]
* [[Жана Ільінка]]
* [[Жана Убі]]
* [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)|Зарэчнае]]
* [[Зявакіна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Зявакіна]]
* [[Кандыкоўка]]
* [[Кенюхова]]
* [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Канёўка]]
* [[Крукаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Крукаўка]]
* [[Кызыл Шэманаіха]]
* [[Лугавое (Усходне-Казахстанская вобласць)|Лугавое]]
* [[Міхайлаўка (Шэманаіхінскі раён)|Міхайлаўка]]
* [[Мядзведка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мядзведка]]
* [[Мяжоўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мяжоўка]]
* [[Палавінка (Шэманаіхінскі раён)|Палавінка]]
* [[Пругерава]]
* [[Рассыпное (Усходне-Казахстанская вобласць)|Рассыпное]]
* [[Руліха (аул)]]
* [[Руліха (станцыя)]]
* [[Садовае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Садовае]]
* [[Сугатоўка]]
* [[Убі (аул)|Убі]]
* [[Улкен Азен]]
|загаловак4                = Скасаваныя&lt;br&gt;населеныя пункты
|спіс4                     =
* ''Арлоўка''
* ''Аўдзееўка''
* ''Вавілонка''
* ''Валчоўка''
* ''Весялова''
* ''Вострая Сопка''
* ''[[Зауба]]''
* ''Кабанава''
* ''[[Казахстанскі]]''
* ''Красная Мараліха''
* ''Лазавое''
* ''[[Маісееўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Маісееўка]]''
* ''Навасёлава''
* ''Падкарытава''
* ''Падпаручыкава''
* ''Папярэчка''
* ''Разіна''
* ''Самарка''
* ''Саранчэва''
* ''Спаскае''
* ''Тэльманава''
* ''[[Трохгорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Трохгорнае]]''
* ''Убарэдмет''
* ''[[Фестывальная (станцыя)|Фестывальная]]''
* ''Шапорава''
* ''Шышка''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць Шэманаіхінскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p58podoykdrhabenri406ck5n8wulp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лойпа Араўха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>561479</id>
    <revision>
      <id>5212575</id>
      <parentid>3788772</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:57:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="424" sha1="9sfhwm08akg8hy9jmxcz10yhnem6muj" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч}}
'''Ло́йпа Ара́ўха''' ({{lang-es|Loipa Araújo}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Куба|кубінская]] балерына, педагог, [[балетмайстар]].

{{дапісаць}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НК}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Араўха Лойпа}}
[[Катэгорыя:Постаці Кубы]]</text>
      <sha1>9sfhwm08akg8hy9jmxcz10yhnem6muj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Мікалаевіч Пігулеўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568838</id>
    <revision>
      <id>5212563</id>
      <parentid>5163208</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5563" sha1="8yznivhegn8r0jvqeq8f4ldgcsnujxb" xml:space="preserve">{{Асоба}}
{{цёзкі2|Пігулеўскі}}
'''Мікалай Мікалаевіч Пігулеўскі''' ({{ДН|15|10|1897}}, [[Вялікае Падлессе]], цяпер Ляхавіцкі раён, Брэсцкая вобласць — {{ДС|16|3|1967}}) — беларускі спявак ([[барытон]]), музычны дзеяч. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1957).

== Біяграфія ==
У 1920—1924 гадах — артыст Беларускага дзяржаўнага тэатра. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1925), Беларускі музычны тэхнікум (1928), Беларускую студыю оперы і балета (1933). У 1933—1935 гадах — саліст [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]. Артыст лірыка-драматычнага плана, выконваў галоўныя партыі ў класічных операх: Анегін, Ялецкі («Яўген Анегін», «[[Пікавая дама (опера)|Пікавая дама]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Гразны («Царская нявеста» [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М. Рымскага-Корсакава]]), Валянцін («Фауст» [[Шарль Франсуа Гуно|Ш. Гуно]]) і інш.

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Мікалай Пігулеўскі з сям’ёй апынуўся ў г. Арджанікідзэ на Каўказе, дзе ўдзельнічаў у музычнай групе. У 1942—1944 гадах — саліст Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР. Выступаў на Паўночна-Заходнім фронце ў складзе франтавых канцэртных брыгад (з [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]], [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч|І. Жыновічам]] і інш.).

У Арджанікідзэ стаў шафёрам, удзельнічаў у перагонцы аўтамабіляў, што пастаўлялі амераканцы праз Іран; быў паранены пры авіяналёце, лячыўся ў [[Ташкент|Ташкенце]], дзе пасябраваў з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]]; затым ваяваў на Украiнскiм фронце, прайшоў з баямі ад [[Роўна]] да Вены, узнагароджаны ордэнамі і медалямі. З 1950 года жыў у [[Пінск]]у, працаваў у будаўнічых арганізацыях.

Спявак актыўна гастраляваў па Беларусі ў складзе [[Беларускі вакальны квартэт|Беларускага вакальнага квартэта]], што існаваў у 1927—1965 гадах. Калектыў вызначаўся роўнасцю гучання, зліццём галасоў, тонкай нюансіроўкай. Зрабіў шмат фондавых запісаў на радыё, выступаў у адкрытых канцэртах.

Актыўна прапагандаваў беларускую вакальную музыку. Выконваў і папулярызаваў камерныя творы беларускіх кампазітараў ([[Міхаіл Васілевіч Анцаў|М. Анцава]], [[Мікалай Ільіч Аладаў|М. Аладава]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|М. Чуркіна]] і інш.). Працаваў адказным рэдактарам музычнага вяшчання на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]] ў 1948—1953 гадах. Мікалай Мікалаевіч займаўся грамадскай справай — у 1953—1959 гадах быў адказным сакратаром праўлення [[Беларускі саюз кампазітараў|Саюза кампазітараў БССР]]. У 1957 годзе ўдастоены звання «Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР».

== Літаратура ==
* Пігулеўскі Мікалай Мікалаевіч / Г. П. Пашкоў // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. Мінск, 1996. Т. 12. С. 349.
* Пигулевский Николай Николаевич / С. В. Русецкий // Большая энциклопедия Большого театра Беларуси. Минск, 2014. С. 461—462.
* Пігулеўскі Мікалай Мікалаевіч / С. У. Русецкі // Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. Мінск, 2015. Т. 6. С. 170.
* Пігулеўскі Мікалай Мікалаевіч // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. Минск, 2003. Т. 2. С. 255.

== Спасылкі ==
* {{bis.nlb.by|136594}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Пігулеўскі Мікалай Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Барытоны]]</text>
      <sha1>8yznivhegn8r0jvqeq8f4ldgcsnujxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куб (фільм, 1997)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570389</id>
    <revision>
      <id>5212521</id>
      <parentid>4754946</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73142" sha1="7wzrr5tqekx15cevxugrlxbxwzpvud9" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Куб (значэнні)}}
{{Фільм
|Арыгінальная назва = {{lang-en|Cube}}
|Выява = Cube (poster).jpg
|Памер = 270px
|Аператар = [[Дэрэк Роджэрс]]
|Бюджэт = ~365 000 [[Канадскі долар|CAD]]&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;
|Зборы = 501 818 [[Долар ЗША|USD]] &lt;small&gt;([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot; /&gt;&lt;br /&gt;10,3 млн USD &lt;small&gt;([[Францыя]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Cubethemovie&quot; /&gt;
}}

«'''Куб'''» ({{lang-en|Cube}}) — [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] псіхалагічны [[трылер]] [[1997 год у гісторыі кіно|1997]] года, першы поўнаметражны фільм [[Канада|канадскага]] рэжысёра [[Вінчэнца Наталі]]&lt;ref name=&quot;ReelFilm&quot; /&gt;. У цэнтры сюжэта — шэсць чалавек, якія прачнуліся ў лабірынце з мноства пакояў у форме кубоў. Яны мусяць знайсці выйсце або загінуць ад голаду, смагі і смяротных пастак. Слоган кінастужкі — «''Не шукай прычыну. Шукай шлях вонкі''»&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Ніколь дэ Бур]], [[Морыс Дзін Уінт]], [[Дэвід Х’юлет]].{{Пераход|Акцёрскі склад|1}}

Нягледзячы на малы бюджэт, фільм змог атрымаць высокія ацэнкі ад гледачоў і дабіцца прызнання з боку крытыкаў, атрымаўшы статус культавага. Высока былі ацэнены нечаканыя павароты сюжэта, напружанасць дзеяння і клаўстрафобны настрой фільма. Таксама высока была ацэнена акцёрская ігра выканаўцаў галоўных роляў.{{Пераход|Ацэнкі і крытыка|1}} Карціна сабрала мноства прэстыжных узнагарод розных кінафестываляў, у тым ліку «''Сярэбранага крумкача''» {{нп5|Брусэльскі фестываль фантастычных фільмаў|Брусэльскага фестывалю фантастычных фільмаў|en|Brussels International Fantastic Film Festival}}, прэмію Канадскага таварыства кінааператараў, прыз глядацкіх сімпатый і гран-пры {{нп5|Фестываль фантастычных фільмаў у Жэрармеры|Фестывалю фантастычных фільмаў у Жэрармеры|en|Festival international du film fantastique de Gérardmer}}, а таксама прэмію за найлепшы фільм на фестывалях у {{нп5|Фестываль фантастычных фільмаў у Пучхоне|Пучхоне|en|Bucheon International Fantastic Film Festival}}, {{нп5|Кінафестываль у Сіджэсе|Каталоніі|en|Sitges Film Festival}}, {{нп5|Кінафестываль Сінефест у Садберы|Садберы|en|Cinéfest Sudbury International Film Festival}} і [[Кінафестываль у Таронта|Таронта]].{{Пераход|Узнагароды|1}} 

Поспех «''Куба''» паспрыяў стварэнню яшчэ некалькіх карцін у гэтым кінасусвеце: у [[2002 год у гісторыі кіно|2002]] годзе выйшаў сіквэл «''[[Куб 2: Гіперкуб]]''», а ў [[2004 год у гісторыі кіно|2004]] годзе — прыквэл «''[[Куб Нуль]]''». У [[2021 год у гісторыі кіно|2021]] годзе быў зняты [[Куб (фільм, 2021)|японскі рымейк]] фільма.

== Сюжэт ==
Мужчына, апрануты ў робу з надпісам «''Alderson''», прачынаецца ў кубічным пакоі. Акурат у сярэдзіне кожнай з шасці граняў пакоя размешчаны люк. Мужчына адчыняе люк у адной са сцен памяшкання, зазірае ўнутр — і бачыць такі ж самы пакой, толькі іншага колеру. Ён правярае яшчэ некалькі люкаў — яны таксама вядуць у іншыя кубічныя пакоі. Урэшце ён вырашае перабрацца ў адно з суседніх памяшканняў. Як толькі ён выходзіць на сярэдзіну новага пакоя, яго разразае металічная сетка. Мужчына літаральна развальваецца на кавалкі.

У іншым пакоі сустракаюцца яшчэ некалькі людзей. У адной кампаніі аказваюцца Хелен Холаўэй, Квенцін, Джаан Левен і Дэвід Уорт. Ніхто не ведае, як яны патрапілі ў гэтае месца. Праз некаторы час у пакой праз люк трапляе мужчына па імені Рэн. Ён аказваецца крымінальнікам з вялікім вопытам уцёкаў з турмаў&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;. Рэн кідае чаравік у адзін з суседніх пакояў, трымаючы яго за звязаныя між сабой шнуркі. У пакоі спрацоўвае агнямёт. Праверыўшы іншы пакой і прызнаўшы яго бяспечным, мужчына ўваходзіць туды і кліча за сабой астатніх. Рэн правярае яшчэ адзін пакой, кідаючы абутак — пакой бяспечны, але як толькі Рэн аказваецца ў пакоі, яму ў твар трапляе кіслата. Рэна ўцягваюць назад у бяспечны пакой, аднак яму ўжо не дапамагчы. Неўзабаве ён гіне.

Шукаючы паратунку, палонныя абменьваюцца звесткамі пра сябе. Хелен працуе лекарам, Квенцін — паліцэйскі, Джаан Левен — школьніца, якая захапляецца [[матэматыка]]й, Уорт — інжынер. Дарогай кампанія знаходзіць маладога чалавека па імені Казан. Хлопец выглядае псіхічна хворым, але здольны разумець навакольных&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;. Холаўэй настойвае, каб яго ўзялі з сабой. Квенцін спрабуе захапіць пазіцыю лідара групы. Таксама ён часта робіць выпады ў бок Казана і Уорта. Усім астатнім з цяжкасцю ўдаецца яго супакойваць. Члены групы задаюцца шматлікімі пытаннямі: як яны патрапілі сюды, дзе знаходзіцца гэтае збудаванне, хто іх сюды пасадзіў. Аднак пошук адказу часта прыводзіць да спрэчак. У адной з іх Уорт прагаворваецца, што з’яўляецца праекціроўшчыкам каркаса Куба&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;. Аднак Уорт настойвае на тым, што не ведаў, з якой мэтай вялася распрацоўка Куба&lt;ref name=&quot;Tandem&quot; /&gt;.  

Левен, на аснове інфармацыі пра каркас, атрыманай ад Уорта, пачынае разумець прыкладную будову Куба. Яна заўважае, што кожны пакой мае свой нумар — тры трохзначныя лікі. Левен прапануе [[Гіпотэза|гіпотэзу]], паводле якой сумы лічбаў кожнага з трох лікаў — гэта каардынаты месцазнаходжання пакояў. Такім чынам, Куб складаецца з 17 576 памяшканняў: 26 пакояў у даўжыню, 26 — у шырыню і 26 — у вышыню. Яна прапануе вызначыцца з цяперашнім іх месцазнаходжаннем у Кубе і рухацца да найбліжэйшага краю. Таксама дзяўчына заключае, што пасткі знаходзяцца ў пакоях, у нумарах якіх ёсць [[Просты лік|простыя лікі]]. Аднак, у адным з патэнцыйна бяспечных пакояў Квенцін аказваецца паранены дротам, што часткова абвяргае першасную гіпотэзу. Рухаючыся далей, палонныя трапляюць у сітуацыю, дзе вымушаны прайсці пакой, сэнсары якога рэагуюць на гук. Гэта задача аказваецца вельмі складанай і напружанай, бо перабірацца трэба ўніз праз столь наступнага пакоя. Да таго ж, псіхічна хворы Казан можа загаварыць і падвергнуць смяротнай небяспецы іншых. Квенцін патрабуе пакінуць Казана, але не сустракае падтрымкі. У рэшце рэшт, усім удаецца перабрацца.

Адзін з пакояў аказваецца бакавым: з аднаго з бакоў люк вядзе не ў іншы пакой, а ў пустэчу. Знешні свет аказваецца закрытым дадатковым корпусам, размешчаным на значнай адлегласці ад пакояў Куба. Палонныя звязваюць свае робы, каб спусціць некага ўніз. Як адну з самых лёгкіх, выбіраюць Хелен. Аднак даўжыні імправізаванай вяроўкі не хапае, Хелен разгойдваецца, спрабуючы дастаць да знешняй абалонкі. У гэты момант з-за ўзварушэння пакояў усе губляюць раўнавагу і выпускаюць вяроўку. Квенціну ўдаецца злавіць Холаўэй, але праз нейкі момант ён адпускае яе руку, а іншым кажа, што Хелен сарвалася. Стома расце, даюць аб сабе знаць абязводжванне і голад, каманда патрабуе адпачынку. Квенцін, які захапіў лідарства, распараджаецца выдзеліць адну гадзіну на сон. Праз некаторы час ён будзіць Левен і прадпрымае спробу збегчы з ёй ад астатніх, але паліцэйскага спыняюць.

Цяпер палонныя імкнуцца спусціцца ўніз, аднак у адным з пакояў знянацку натыкаюцца на цела Рэна. Члены групы ўпадаюць у адчай, бо аказваецца, што яны хадзілі кругамі. Уорт жа не губляе здольнасці валодаць сабой і прыцягвае ўвагу астатніх да таго факту, што цяпер на месцы пакоя, дзе трапіў у пастку Рэн, пустэча. Левен заключае, што пакоі Куба могуць перамяшчацца. Між іншага гэтая здагадка тлумачыць шум, штуршкі і моцную вібрацыю, якую перыядычна адчувалі палонныя. Левен удакладняе сваю гіпотэзу наконт пастак: пра пасткі сведчаць не толькі простыя лікі, але і [[Ступеняванне|ступені]] простых лікаў. Аднак дзяўчына заяўляе, што падобныя вылічэнні валодаюць «астранамічнай складанасцю». У гэты момант Казан пачынае каментаваць разважанні дзяўчыны-матэматыка. Аказваецца, ён валодае здольнасцю фенаменальна хутка знаходзіць адказ у дадзенай задачы. Бачачы, што Квенцін чыніць усё больш гвалту, Левен з Уортам змаўляюцца ўцячы ад яго і робяць яму пастку, у выніку якой Квенціна ўдаецца скінуць у люк. Левен, Уорт і Казан збягаюць. Героі хутка набліжаюцца да выхаду.

Палонныя выяўляюць пакой-мост, які паводле гіпотэзы Левен можа перамясціцца за межы Куба. Пасля чарговага перамяшчэння ў люку замест чорнай пустэчы аказваецца яркае белае святло. Першым выходзіць Казан. Уорт жа ўпадае ў [[Дэпрэсія|дэпрэсію]] і кажа, што не заслугоўвае свабоды. Левен угаворвае яго выйсці. У гэты момант з’яўляецца Квенцін і наскрозь пратыкае дзяўчыну фрагментам дзвярной ручкі. У наступнае імгненне паліцэйскі раніць інжынера, а сам спрабуе выйсці праз адкрыты люк. Але ў апошні момант Уорт хапае Квенціна за нагу. Пакой зрушваецца ўбок, пачынаючы свой чарговы шлях па лабірынце — і рассякае Квенціна. Паранены Уорт кладзецца на падлогу побач з Левен. Казан ідзе наперад і аказваецца заліты яркім белым святлом.

== Акцёрскі склад ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot; style=&quot;float:left; background:#f5f5f5&quot;&gt;
Выява:Nicole de Boer at Toronto Comicon 2.jpg|[[Ніколь дэ Бур]]
Выява:Maurice Dean Wint at the 2017 CFC Alumni at TIFF Reception (36827346660) (cropped).jpg|[[Морыс Дзін Уінт]]
Выява:Davidhewlett2.JPG|[[Дэвід Х’юлет]]
Выява:AndrewMiller-at-Gulchleigh cropped.jpg|[[Эндру Мілер]]
Выява:Julian Richings by Gage Skidmore.jpg|[[Джуліян Рычынгс]]
&lt;/gallery&gt;&lt;br style=&quot;clear: both&quot; /&gt;
{{Спіс роляў
| [[Ніколь дэ Бур]] | ''Джаан Левен, школьніца-матэматык''
| [[Морыс Дзін Уінт]] | ''Квенцін, паліцэйскі''
| [[Дэвід Х’юлет]] | ''Дэвід Уорт, архітэктар''
| {{нп5|Нікі Гуаданьі||en|Nicky Guadagni}} | ''Хелен Холаўэй, урач''
| {{нп5|Эндру Мілер||en|Andrew Miller (actor)}} | ''Казан, аўтыст''
| {{нп5|Уэйн Робсан||en|Wayne Robson}} | ''Рэн «Крапіўнік», крымінальнік''
| {{нп5|Джуліян Рычынгс||en|Julian Richings}} | ''Алдэрсан''
}}

== Вытворчасць ==
=== Праца над сцэнарыем ===
Ідэю фільма [[Вінчэнца Наталі|Наталі]] выношваў каля пяці гадоў. Асноўная задума была завязана на прагматычнай асаблівасці — вельмі абмежаваным бюджэце. З-за невялікай колькасці сродкаў Вінчэнца планаваў зняць прыгодніцкую карціну або фільм у жанры {{нп5|саспенс||en|Suspense}}, у якім дзеянне адбываецца толькі ў адным пакоі. Акрамя Наталі над сцэнарыем працавалі Грэм Мэнсан і сябар дзяцінства рэжысёра Андрэ Біжэлік&lt;ref name=&quot;Tandem&quot; /&gt;. Асноўная ідэя фільма досыць простая — шэсць чалавек, прачнуўшыся ў бясконцым лабірынце пакояў, павінны знайсці выхад, перш чым памруць ад голаду і смагі. Аднак перакладаючы ідэю на паперу, каманда «распрацоўвала кітайскую галаваломку з нуля». Скончыўшы сцэнарый, рэжысёр лічыў, што самая складаная частка працы засталася ў мінулым, аднак, прыступіўшы да здымак, ён зразумеў, што памыляўся&lt;ref name=&quot;Director's Notes&quot; /&gt;. У раннім варыянце сюжэту персанажы павінны былі знайсці рэшткі іншапланетнай ежы. Потым ад гэтай ідэі адмовіліся, каб зрабіць паходжанне Куба больш таямнічым&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;.

=== Здымкі ===
«''Куб''» быў зняты за 20 дзён на складзе гуказапіснай студыі «''Wallace Film''» у [[Таронта]]&lt;ref name=&quot;CBC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Production&quot; /&gt;. Для здымкаў быў пабудаваны ўсяго адзін пакой памерамі 14×14×14 [[фут]]аў{{sfn|Mathematics, Art, Technology, and Cinema|2003}}. Колер пакоя змяняўся пры дапамозе зменных панэляў. Фільм здымаўся паслядоўна для кожнага колеру, так як змена панэляў патрабавала часу. Першапачаткова пакоі планавалася зрабіць шасці колераў, але з-за недахопу бюджэту было выкарыстана толькі пяць. На здымках прысутнічалі толькі адны працуючыя дзверы{{sfn|Mathematics, Art, Technology, and Cinema|2003}}. Улічваючы невялікі бюджэт, Наталі дакладна распланаваў кожную сцэну і распрацаваў раскадроўку, у выніку чаго былі ўлічаны наймалейшыя дэталі, што не пакідала месца для выпадковасці. Такім чынам, нават самы амбіцыйны эпізод, у якім чалавек літаральна распадаўся на кавалкі, быў зняты без неспадзяваных затрымак. Адной з найбольш складаных тэхнічных праблем нечакана аказалася вага дзвярэй паміж пакоямі куба. У першы ж здымачны дзень аказалася, што люк быў настолькі цяжкі, што яго не мог зварухнуць ні на цалю нават [[Морыс Дзін Уінт]], самы моцны з акцёраў. Так як па ходу сцэнарыя дзверы мусілі пастаянна адчыняцца і зачыняцца, было вырашана здымаць вялікую дыялогавую сцэну. Тым часам мастак па спецэфектах Уільям Філіпс перарабіў канструкцыю дзвярэй літаральна з падручных матэрыялаў, купленых у гаспадарчай краме&lt;ref name=&quot;Director's Notes&quot; /&gt;. Кампанія «''C.O.R.E.''» стварыла ўсе лічбавыя спецэфекты для фільма бясплатна&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;.

=== Саўндтрэк ===
Музыку да фільма напісаў [[Марк Корвен]]. Саўндтрэк, які складаецца з пяці кампазіцый агульнай працягласцю крыху больш за 20 хвілін, з’явіўся ў [[iTunes]] 1 студзеня [[2008]] года&lt;ref name=&quot;iTunes&quot; /&gt;. [[Лэйбл гуказапісу|Лэйбл]] «''Radar Records''» выдаў яго 18 сакавіка таго ж года&lt;ref name=&quot;Amazon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Discog&quot; /&gt;.
{{Tracklist
|collapsed = no |headline = Cube (Original Motion Picture Soundtrack) |total_length = 21:51
|title1 = Why Are We Here? |note1 = {{lang-be|Чаму мы тут?}} |length1 = 05:11
|title2 = The Rope |note2 = {{lang-be|Вяроўка}} |length2 = 04:13
|title3 = Prime Numbers |note3 = {{lang-be|Простыя лікі}} |length3 = 03:18
|title4 = Wrong Door |note4 = {{lang-be|Няправільныя дзверы}} |length4 = 02:26
|title5 = Escape |note5 = {{lang-be|Выйсце}} |length5 = 06:43
}}

== Выхад і прызнанне ==
=== Пракат і зборы ===
Здымкі Наталі лічыў катастрофай і быў вельмі здзіўлены, калі кіно атрымала міжнароднае прызнанне. «Калі б на той момант мне сказалі, што „Куб“ выйдзе ў шырокі пракат і атрымае працяг, я б упаў з крэсла» — адзначае рэжысёр&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;. Бюджэт фільма па розных ацэнках склаў 350—365 тысяч [[Канадскі долар|канадскіх долараў]] (каля 300 тысяч долараў ЗША)&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;. Прэм’ера фільма адбылася 9 верасня [[1997]] года ў межах {{нп5|Кінафестываль у Таронта 1997|22-га|en|1997 Toronto International Film Festival}} [[Кінафестываль у Таронта|Міжнароднага кінафестывалю ў Таронта]]&lt;ref name=&quot;IMDb, Release Info&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LAC&quot; /&gt;. 18 верасня 1997 года фільм выйшаў у пракат у [[Таронта]], [[Атава|Атаве]] і [[Манрэаль|Манрэалі]]&lt;ref name=&quot;LAC&quot; /&gt;. У ЗША «''Куб''» стартаваў у абмежаваным пракаце 11 верасня [[1998]] года&lt;ref name=&quot;AllMovie, Bhob Stewart&quot; /&gt;. Першы тыдзень прынёс усяго 57 тысяч долараў, усяго ў хатнім пракаце стужка сабрала крыху больш за 500 тысяч&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot; /&gt;. У [[Францыя|Францыі]], аднак, каса фільма склала 10,3 млн. долараў&lt;ref name=&quot;Cubethemovie&quot; /&gt;. «''Куб''» стаў пятым мастацкім фільмам, выпушчаным у межах праекта Цэнтра канадскага кіно&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times&quot; /&gt;. На відэакасетах «''Куб''» выйшаў у [[1999]] годзе, а ў фармаце [[Blu-ray]] — у [[2012]] годзе&lt;ref name=&quot;AllMovie, Releases&quot; /&gt;. У [[Сінгапур]]ы карціна была выпушчана ў крыху скарочаным выглядзе — мінімальныя змены закранулі восем сцэн&lt;ref name=&quot;Movie-Censorship&quot; /&gt;.

=== Ацэнкі і крытыка ===
{{Рэйтынгі
|rev1 = ''[[AllMovie]]''
|rev1Score = {{rating|3|5}}&lt;ref name=&quot;AllMovie, Bhob Stewart&quot; /&gt;
|rev2 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]''
|rev2Score = {{rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;
|rev3 = ''[[Internet Movie Database]]''
|rev3Score = {{rating|7.3|10}}&lt;ref name=&quot;IMDb&quot; /&gt;
|rev4 = ''[[Metacritic]]''
|rev4Score = {{rating|6.1|10}}&lt;ref name=&quot;Metacritic&quot; /&gt;
|rev5 = ''[[Rotten Tomatoes]]''
|rev5Score = {{rating|6.2|10}}&lt;ref name=&quot;RottenTomatoes&quot; /&gt;
}}
Паводле дадзеных агрэгатара крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''» сярод 37 рэцэнзентаў 23 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 62%&lt;ref name=&quot;RottenTomatoes&quot; /&gt;. Іншы папулярны агрэгатар крытычных аглядаў, «''[[Metacritic]]''», дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 61 бал са 100 магчымых на аснове 12 рэцэнзій&lt;ref name=&quot;Metacritic&quot; /&gt;. Карыстальнікі папулярнага рэсурсу «''[[Internet Movie Database]]''» адзначылі фільм ацэнкай у 7,3 бала па дзесяцібальнай шкале&lt;ref name=&quot;IMDb&quot; /&gt;.

Рэцэнзенты адзначалі, што фільм пра футурыстычную турму стаў самай клаўстрафобнай канадскай карцінай усіх часоў&lt;ref name=&quot;CBC&quot; /&gt;. Яны таксама хвалілі інтрыгу, палітычныя алегорыі, неадназначнасць&lt;ref name=&quot;A.V. Club&quot; /&gt;, раптоўныя павароты сюжэта, напружанасць дзеяння&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;, мінімалістычнае музычнае суправаджэнне&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;. Нярэдка карціну называлі культавай&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Filmz.ru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;EW, Jennifer Maas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Metro&quot; /&gt;. Расійскі часопіс «''{{нп5|Мир фантастики||ru|Мир фантастики}}''» уключыў трылогію пра Куб у рэйтынг «''Скарбніца кінематографа''» ў жанры навуковай фантастыкі&lt;ref name=&quot;Mirf.ru&quot; /&gt;.

Шэраг рэцэнзентаў выдзеліў недахопы працы Наталі — так, «''[[Los Angeles Times]]''» не спадабалася матэматычная падаплёка карціны&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times&quot; /&gt;, а «''[[The New York Times]]''», «''[[San Francisco Chronicle]]''», «''[[Variety]]''» і «''[[TV Guide]]''» палічылі слабымі некаторыя дыялогі&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;New York Times&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sfgate&quot; /&gt;. У «''Reel Film Reviews''» адзначалася, што пасля гадзіны прагляду кіно адчувальна «выдыхаецца», аднак пазней выходзіць «на ўражвальную фінішную прамую»&lt;ref name=&quot;ReelFilm&quot; /&gt;.

Міхаіл Папоў, супрацоўнік часопіса «''Мир фантастики''», заявіў, што для стварэння культавага фільма не патрабуецца вялікіх сродкаў, і кіно, «знятае за лічаныя капейкі», нярэдка аказваецца сапраўдным шэдэўрам. Фільм быў ахарактарызаваны як твор мастацтва, самае каштоўнае ў якім — унікальная сюжэтная лінія і першасортная акцёрская ігра. Узровень пастаноўкі кінастужкі забяспечваецца пачуццямі, эмоцыямі і ўзаемаадносінамі персанажаў. У выніку, «''Куб''» — гэта не проста трылер, гэта гімн клаўстрафобіі, які расказвае пра барацьбу чалавека з самім сабой. Крытык выразіў думку пра тое, што першая частка атрымалася найбольш удалай у трылогіі, і яна парадуе гледачоў як з тэхнічным складам розуму, так і з гуманітарным&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;. Яўгеній Ухаў, аглядальнік з «''Film.ru''», назваў карціну адной з самых загадкавых і невытлумачальна прыцягальных прац у сваім жанры, напоўненай філасофіяй, рэлігіяй і дынамічным змаганнем за жыццё&lt;ref name=&quot;Film.ru&quot; /&gt;.

Персанажы карціны разнапланавыя. Квенцін напачатку дае матывацыю для выратавання&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt; і праяўляе лідарскія якасці&lt;ref name=&quot;Slant&quot; /&gt;, але па меры развіцця сюжэта пераўтвараецца ў псіхапата. Левен — матэматычны геній&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;, якая валодае вострым розумам і добрымі аналітычнымі здольнасцямі&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;. Холаўэй — урач&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt; і заўзяты [[Тэорыя змовы|канспіролаг]]&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;, злёгку неўраўнаважаная&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;, крыху паранаідальная&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt; і схільная да панікі&lt;ref name=&quot;Slant&quot; /&gt;. Уорт — задумлівы архітэктар, адзін з канструктараў Куба&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;New York Times&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Slant&quot; /&gt;, па сваёй прыродзе замкнуты&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt; і цынічны&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;. [[Аўтызм|Аўтыст]] Казан з’яўляецца [[Сіндром саванта|савантам]]&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt; і з часам набывае статус «джокера ва ўраўненні»&lt;ref name=&quot;AllMovie, Derek Armstrong&quot; /&gt;. Казана параўноўвалі з персанажам [[Дасцін Хофман|Дасціна Хофмана]] з «''[[Чалавек дажджу|Чалавека дажджу]]''»&lt;ref name=&quot;New York Times&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Slant&quot; /&gt; і {{нп5|Форэст Гамп (персанаж)|Форэстам Гампам|en|Forrest Gump (character)}}&lt;ref name=&quot;AustinChronicle&quot; /&gt;. Успаміны персанажаў туманныя: ніхто не можа ўспомніць, як яны патрапілі ў лабірынт&lt;ref name=&quot;AllMovie, Bhob Stewart&quot; /&gt;. Чаргуючы супрацоўніцтва і канфлікты, героі шукаюць міфічнае выйсце з Куба&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;. Наталі не баіцца ўмешвацца ў чаканні аўдыторыі адносна лёсаў персанажаў, што робіць карціну непрадказальнай&lt;ref name=&quot;AllMovie, Derek Armstrong&quot; /&gt;. Акцёрскі ансамбль дэманструе выдатную працу на кінематаграфічным эквіваленце голай сцэны&lt;ref name=&quot;New York Times&quot; /&gt;.

Аглядальнік «''Los Angeles Times''» лічыць, што рэжысёр паступіў мудра, не даючы тлумачэнняў, хто пабудаваў Куб і чаму менавіта героі фільма аказаліся ў яго сценах&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Slant&quot; /&gt;. «''AllMovie''» назваў стужку трыумфам фантазіі над бюджэтам&lt;ref name=&quot;AllMovie, Derek Armstrong&quot; /&gt;. Да найбольш заварожваючых момантаў фільма адносяць сцэну з пакоем, у якім пастка рэагавала на гук&lt;ref name=&quot;ReelFilm&quot; /&gt;. Існуе меркаванне, што «''Куб''», мог быць натхнёны эпізодам «''{{нп5|Пяць персанажаў у пошуках выхаду||en|Five Characters in Search of an Exit}}''» тэлесерыяла «''{{нп5|Зона прыцемкаў (тэлесерыял)|Зона прыцемкаў|en|The Twilight Zone}}''»&lt;ref name=&quot;AustinChronicle&quot; /&gt;{{sfn|Writing the Horror Movie|2013|с=137}}. Рэцэнзенты адзначылі, што атмасфера кінастужкі нагадвае «''{{нп5|Працэс (раман)|Працэс|en|The Trial}}''» [[Франц Кафка|Франца Кафкі]], а на сцэнарную аснову будовы Куба, магчыма, паўплываў расказ [[Роберт Хайнлайн|Роберта Хайнлайна]] «''Дом, які збудаваў Ціл''»&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;. Крытыкі таксама адзначылі некаторую агульнасць з фільмамі «''{{нп5|Сфера (фільм, 1998)|Сфера|en|Sphere (1998 film)}}''», «''{{нп5|Пі (фільм)|Пі|en|Pi (film)}}''»&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;A.V. Club&quot; /&gt;, «''{{нп5|THX 1138||en|THX 1138}}''» і серыялам «''{{нп5|Зняволены (тэлесерыял, 1967)|Зняволены|en|The Prisoner}}''»&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot; /&gt;. Нярэдка прыводзяцца параўнанні канструкцыі Куба з вялізарным [[Кубік Рубіка|кубікам Рубіка]]&lt;ref name=&quot;EW, Owen Gleiberman&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sfgate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AllMovie, Derek Armstrong&quot; /&gt;.

=== Узнагароды ===
Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 13 кінаўзнагародамі і яшчэ 9 намінацыямі&lt;ref name=&quot;IMDb, Awards&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 300px&quot;|Кінафестываль / Кінапрэмія
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 100px&quot;|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}}
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 200px&quot;|Прэмія / Катэгорыя
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 200px&quot;|Намінант(ы)
!scope=&quot;col&quot;|Вынік
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width: 25px&quot;|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}}
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|[[Кінафестываль у Таронта]]
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1997-09-13&quot;|{{нп5|Кінафестываль у Таронта 1997|04-13.09.1997|en|1997 Toronto International Film Festival}}
|{{нп5|Прэмія кінафестывалю ў Таронта за найлепшы канадскі дэбютны фільм|Найлепшы канадскі дэбютны фільм|en|Toronto International Film Festival Award for Best Canadian First Feature Film}}
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot; /&gt;
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Кінафестываль Сінефест у Садберы||en|Cinéfest Sudbury International Film Festival}}
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1997-09-??&quot;|[[Кінафестываль Сінефест у Садберы 1997|Верасень 1997]]
|Найлепшы ігравы фільм Антарыа
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Кінафестываль у Сіджэсе||en|Sitges Film Festival}}
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1998-10-17&quot;|{{нп5|Кінафестываль у Сіджэсе 1998|08-17.10.1998|ca|XXXI Festival Internacional de Cinema Fantàstic de Catalunya}}
|{{нп5|Прэмія кінафестывалю ў Сіджэсе за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|ca|Premi a la millor pel·lícula (Festival de Sitges)}}
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref name=&quot;Sitges Film Festival 1998&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;El Pais, Festival de Cine de Sitges 1998&quot; /&gt;
|-
|{{нп5|Прэмія кінафестывалю ў Сіджэсе за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|ca|Premi al millor guió (Festival de Sitges)}}
|data-sort-value=&quot;Наталі Вінчэнца&quot;|[[Вінчэнца Наталі]], {{нп5|Андрэ Б’еліч||sv|André Bijelic}}, {{нп5|Грэм Мэнсан||en|Graeme Manson}}
|{{won}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Фестываль фантастычных фільмаў у Жэрармеры||en|Festival international du film fantastique de Gérardmer}}
|rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-01-31&quot;|{{нп5|Кінафестываль у Сіджэсе 1998|27-31.01.1999|fr|Fantastic'Arts 1999}}
|Гран-пры
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|rowspan=&quot;3&quot;|
|-
|Прыз крытыкаў
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|-
|Прыз глядацкіх сімпатый
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|-
|rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|[[Джыні (прэмія)|Джыні]]
|rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-02-04&quot;|{{нп5|Джыні (прэмія, 1999)|04.02.1999|en|19th Genie Awards}}
|{{нп5|Прэмія «Джыні» за найлепшую працу мастака-пастаноўшчыка|Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка|en|Canadian Screen Award for Best Art Direction/Production Design}}
|data-sort-value=&quot;Стэфанавіч Ясна&quot;|Ясна Стэфанавіч
|{{nom}}
|rowspan=&quot;5&quot;|&lt;ref name=&quot;AllMovie, Awards&quot; /&gt;
|-
|{{нп5|Прэмія «Джыні» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|Canadian Screen Award for Best Editing}}
|data-sort-value=&quot;Сандэрс Джон&quot;|Джон Сандэрс
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Джыні» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|Canadian Screen Award for Best Overall Sound}}
|data-sort-value=&quot;Кайт Дарсі&quot;|Дарсі Кайт, Стыў МакНэймі, Пітэр Келі, Тод Уорэн
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Джыні» за найлепшы мантаж гука|Найлепшы мантаж гука|en|Canadian Screen Award for Best Sound Editing}}
|data-sort-value=&quot;Бардэн Стывен&quot;|Стывен Бардэн, Крэйг Хеніган, Джыл Пёрдзі, Сью Конлі, Джон Лэйнг, Джон Сіверт
|{{nom}}
|-
|{{нп5|Прэмія «Джыні» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка|en|Canadian Screen Award for Best Original Score}}
|data-sort-value=&quot;Корвен Марк&quot;|[[Марк Корвен]]
|{{nom}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Fantasporto||en|Fantasporto}}
|rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-03-06&quot;|[[Fantasporto 1999|25.02-06.03.1999]]
|Гран-пры — Найлепшы фільм
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|rowspan=&quot;3&quot;|&lt;ref name=&quot;Fantasporto&quot; /&gt;
|-
|Найлепшыя спецэфекты
|data-sort-value=&quot;Манро Боб&quot;|[[Боб Манро]], [[Джон Марэла]]
|{{won}}
|-
|Прыз глядацкіх сімпатый
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Брусельскі фестываль фантастычных фільмаў||en|Brussels International Fantastic Film Festival}}
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-03-??&quot;|[[Брусельскі фестываль фантастычных фільмаў 1999|Сакавік 1999]]
|«''Сярэбраны крумкач''»
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Канадскае таварыства кінааператараў||en|Canadian Society of Cinematographers}}
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-03-27&quot;|[[Прэмія Канадскага таварыства кінааператараў 1999|27.03.1999]]
|Прэмія за аператарскую працу ў мастацкім кіно
|data-sort-value=&quot;Роджэрс Дэрэк&quot;|[[Дэрэк Роджэрс]]
|{{won}}
|&lt;ref name=&quot;CSC&quot; /&gt;
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-06-09&quot;|{{нп5|Сатурн (прэмія, 1999)|09.06.1999|en|25th Saturn Awards}}
|Найлепшы рэліз хатняга відэа
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{nom}}
|&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Фестываль фантастычных фільмаў у Пучхоне||en|Bucheon International Fantastic Film Festival}}
|rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-07-24&quot;|[[Фестываль фантастычных фільмаў у Пучхоне 1999|16-24.07.1999]]
|Найлепшы ў Пучхоне
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{nom}}
|rowspan=&quot;2&quot;|
|-
|Выбар журы
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{won}}
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Прэмія «Бензапіла» часопіса «Фангорыя»||en|Fangoria Chainsaw Awards}}
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;1999-??-??&quot;|[[Прэмія «Бензапіла» часопіса «Фангорыя» 1999|1999]]
|«''Бензапіла''» за найлепшы абмежаваны рэліз/відэа-рэліз
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{nom}}
|
|-
|style=&quot;background:#eaecf0;&quot;|{{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Турцыі||en|Turkish Film Critics Association}}
|align=&quot;center&quot; data-sort-value=&quot;2003-01-27&quot;|{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Турцыі 2003|27.01.2003|tr|35. Sinema Yazarları Derneği Ödülleri}}
|Найлепшы замежны фільм
|data-sort-value=&quot;Куб&quot;|«''Куб''»
|{{Draw|20-е месца}}
|
|}

== Аналіз ==
=== Будова Куба ===
Функцыянальная будова Куба была прыдумана матэматыкам Дэвідам Правіка ({{lang-en|David W. Pravica}}). Куб складаецца з вонкавай абалонкі — саркафага — і ўнутранага куба. Адзін бок вонкавай абалонкі мае даўжыню 434 футы (~132 метры). Унутраны куб складаецца з 26&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; = 17 576 кубічных пакояў (ад гэтага ліку неабходна адняць невядомую колькасць пакояў, дзякуючы адсутнасці якіх забяспечваецца рух астатніх), рабро кожнага з якіх мае даўжыню 15,5 фута (~4,72 метра). Паміж унутраным кубам і абалонкай існуе пустая прастора, роўная 15,5 фута. Кожны пакой пазначаны трыма ідэнтыфікацыйнымі трохзначнымі нумарамі, напрыклад, 517 478 565. У гэтых ліках зашыфраваны пачатковыя каардынаты пакоя ў сістэме каардынат ''х'', ''у'', ''z''. Лікі таксама вызначаюць рух пакоя і яго наступную пазіцыю, якія атрымліваюцца шляхам цыклічнага аднімання лічбаў адна ад адной. Выніковыя лікі затым паслядоўна дадаюць да зыходных. Толькі адзін пакой («пакой-мост») можа датыкацца да вонкавага саркафага{{sfn|Math Goes to the Movies|2012}}. У кожным пакоі размешчана па шэсць дзвярэй — у цэнтры сцен, падлогі і столі&lt;ref name=&quot;EW, Owen Gleiberman&quot; /&gt;.

Героі карціны будавалі разнастайныя здагадкі пра Куб, у прыватнасці аб тым, што ён мог быць пабудаваны [[Ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловым комплексам]], касмічнымі прышэльцамі або нейкімі «багацеямі»&lt;ref name=&quot;Empire&quot; /&gt;. Аднак рэжысёр карціны Вінчэнца Наталі адзначае наступнае&lt;ref name=&quot;Tandem&quot; /&gt;:

{{cquote|Паходжанне Куба пакрыта таямніцай. Пра гэта гаворыцца ў сюжэце, і на самай справе, мы бачым, што адзін з персанажаў прымаў удзел у стварэнні Куба, але нават ён не меў поўнага ўяўлення пра тое, што гэты будынак з сябе ўяўляе. Яго сутнасць на самай справе ніколі не раскрываецца цалкам. Гэта заўсёды застаецца загадкай. І для сябе, і для людзей, з якімі я пісаў сцэнарый, было больш цікавым пакінуць двухсэнсоўнасць і такім чынам даць месца для інтэрпрэтацый.{{oq|en|It's a bit of a mystery. It's explored in the story and indeed we find out that one of the characters who's in there was involved in the making of it, but even he doesn't have full knowledge of what it is. It's actually never fully revealed. It's always left as a bit of a mystery. For myself and the people who I wrote it with, it was more interesting to leave it to grieve ambiguity so there's room for interpretation.}}}}

=== Імёны персанажаў ===
Імёны ўсіх персанажаў фільма выбраны не выпадкова і ўзяты з назваў розных турмаў: Квенцін — гэта турма {{нп5|Сан-Квенцін (турма)|Сан-Квенцін|en|San Quentin State Prison}} у Каліфорніі, вядомая сваімі жорсткімі ўмовамі. Казан — Казанская турма ([[Татарстан]]), Холаўэй — жаночая турма {{нп5|Холаўэй (турма)|Холаўэй|en|HM Prison Holloway}} у [[Лондан]]е, Рэн — турма ў [[Рэн]]е, Францыя, Алдэрсан — {{нп5|Алдэрсан (турма)|турма|en|Federal Prison Camp, Alderson}} ў {{нп5|Алдэрсан (Заходняя Віргінія)|аднайменным горадзе|en|Alderson, West Virginia}} ў [[Заходняя Віргінія|Заходняй Віргініі]], Левен і Уорт — турма {{нп5|Левенуорт (турма)|Левенуорт|en|United States Penitentiary, Leavenworth}} у горадзе Левенуорт, [[Канзас]]&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot; /&gt;. Наталі адзначаў, што акцёрам дасталіся складаныя ролі — паколькі ў фільме вельмі мала дзеяння, ім даводзілася цалкам разлічваць на мімічнае і вербальнае ўзаемадзеянне, каб выказаць свае эмоцыі і страхі{{sfn|Reel Canadians: Interviews from the Canadian Film World|2003|с=102}}. Гэта быў першы і адзіны праект, у якім Ніколь дэ Бур і Дэвід Х’юлет працавалі разам. Пазней Ніколь з захапленнем адзывалася пра яго акцёрскую ігру&lt;ref name=&quot;GateWorld&quot; /&gt;. Х’юлет быў старым знаёмым рэжысёра. Роля ў «''Кубе''» была для яго першай вялікай роляй у навуковай фантастыцы. Ролю Дэвіда Уорта ён называе найбольш балючай і найбольш некамфортнай у сваёй кар’еры, але і найбольш улюбёнай&lt;ref name=&quot;Syfy Wire&quot; /&gt;.

== Уплыў на кінематограф ==
Афіцыйных адаптацый па фільме выпушчана не было, аднак «''Куб''» зрабіў пэўны ўплыў на развіццё кінаіндустрыі і індустрыі гульняў. Рэжысёр {{нп5|Пол Уільям Скот Андэрсан|Пол Андэрсан|en|Paul W. S. Anderson}} выкарыстаў ідэю першай сцэны «''Куба''», у якой чалавек гіне рассечаны металічнай сеткай, у сваёй кінастужцы «''{{нп5|Прыстанак зла||en|Resident Evil (film)}}''», замяніўшы металічную сетку лазернай. Пазней падобнае забойства сустракаецца ў іншым фільме Пола Андэрсана «''{{нп5|Чужы супраць Драпежніка||en|Alien vs. Predator (film)}}''»&lt;ref name=&quot;Slant&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Igromania&quot; /&gt;. Уплыў стужкі адчуваецца ў фільмах «''[[Піла (фільм)|Піла]]''»&lt;ref name=&quot;DiaboliqueMagazine&quot; /&gt;, «''{{нп5|Па волі багоў||en|As the Gods Will (film)}}''»&lt;ref name=&quot;Film.ru, Volia Bogov&quot; /&gt; і «''{{нп5|Дом дзевяці||en|House of 9}}''»&lt;ref name=&quot;DvdTalk&quot; /&gt;, стылістыка заўважаецца ў гульні «''[[Portal]]''»&lt;ref name=&quot;Igromania, Portal&quot; /&gt;.

Праз пяць гадоў пасля выхада «''Куб''» атрымаў працяг пад назвай «''[[Куб 2: Гіперкуб]]''» ([[2002 год у гісторыі кіно|2002]]). Пазней, у [[2004 год у гісторыі кіно|2004]] годзе выйшаў прыквэл — «''[[Куб Нуль]]''»&lt;ref name=&quot;Filmz.ru&quot; /&gt;. Наталі не меў да гэтых фільмаў ніякага дачынення. Сам ён не хацеў здымаць працяг, тлумачачы гэта тым, што ён ужо выказаў свае думкі ў першай карціне&lt;ref name=&quot;Mandatory&quot; /&gt;. Абодва фільмы атрымалі даволі нізкія рэйтынгі і пераважна кепскія водгукі кінакрытыкаў.

У 2015 годзе выданне «''[[The Hollywood Reporter]]''» паведаміла, што кампанія Lionsgate плануе выпусціць [[рэмэйк]]. Праект ствараўся {{нп5|Рой Лі|Роем Лі|en|Roy Lee}} з «''Vertigo Entertainment''» і {{нп5|Джон Спэйтс|Джонам Спэйтсам|en|Jon Spaihts}}. Новы фільм планавалася назваць «''Cubed''», што ў перакладзе з англійскай мовы можа азначаць як «узведзены ў куб», так і «разрэзаны на кубікі». Рэжысёрам фільма быў назначаны {{нп5|Саман Кэш||en|Saman Kesh}}, для якога фільм павінен быў стаць дэбютам у вялікім кіно. Напісанне сцэнарыя было даручана Філу Готарну&lt;ref name=&quot;Variety, Dave McNary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hollywood Reporter&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ComingSoon&quot; /&gt;. Стваральнікі абяцалі зняць фільм пра зараджэнне новай «лічбавай» расы&lt;ref name=&quot;Filmz.ru, Novikov&quot; /&gt;. Карціна, аднак, так і не была знята.

== Крыніцы ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;AllMovie, Awards&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/cube-v158816/awards|title=Cube (1997) — Vincenzo Natali — Awards|publisher=«''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AllMovie, Bhob Stewart&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/v158816|title=Cube (1997) — Vincenzo Natali|author=Bhob Stewart|publisher=«''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AllMovie, Derek Armstrong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.allmovie.com/movie/cube-v158816/review|title=Cube (1997) — Vincenzo Natali — Review|author=Derek Armstrong|publisher=«''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AllMovie, Releases&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.allmovie.com/movie/cube-v158816/releases|title=Cube (1997) — Vincenzo Natali — Releases|publisher=«''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130625055725/http://www.allmovie.com/movie/cube-v158816/releases|archivedate=2013-06-25|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Amazon&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/Cube-Original-Motion-Picture-Soundtrack/dp/B00168GU9K|title=Cube (Original Motion Picture Soundtrack) by Mark Korven|publisher=«''[[Amazon.com]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AustinChronicle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.austinchronicle.com/calendar/film/1998-10-30/142559/|title=Cube|author=Marc Savlov|date=1998-10-30|publisher=«''Austin Chronicle''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;A.V. Club&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.avclub.com/content/node/1026|title=Cube|author=Keith Phipps|date=2002-04-24|publisher=«''The A.V. Club''»|lang=en|accessdate=2016-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071118123855/http://www.avclub.com/content/node/1026|archivedate=2007-11-18|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/films/2003/08/27/vincenzo_natali_cypher_interview.shtml|title=Vincenzo Natali. Cypher|author=Saxon Bullock|date=2003-09-01|publisher=«''[[BBC]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;BoxOfficeMojo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=cube.htm|title=Cube (1998) — Box Office Mojo|publisher=«''[[Box Office Mojo]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BH4Px92?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=cube.htm|archivedate=24 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CBC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbc.ca/arts/film/darkhours.html|title=Cabin Fever|author=Jason Anderson|date=2005-11-15|publisher=«''CBC.ca''»|lang=en|accessdate=2011-02-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BvuWctQ?url=http://www.cbc.ca/arts/film/darkhours.html|archivedate=4 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ComingSoon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.comingsoon.net/movies/trailers/435899-lionsgate-plans-cube-remake-cubed|title=Lionsgate Plans Cube Remake, Cubed|author=Silas Lesnick|date=2015-04-30|publisher=«''Coming Soon''»|lang=en|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CSC&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=|загаловак=Theatrical Feature Cinematography Award: Filmmaking is a magic show|арыгінал=|спасылка=http://www.csc.ca/publications/1999/199905/IssueWeb199905.pdf|аўтар выдання=|выданне=CSC News|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1999|выпуск=18|том=|нумар=9|старонкі=18-19|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160214135556/http://csc.ca/publications/1999/199905/IssueWeb199905.pdf|archivedate=14 лютага 2016}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cubethemovie&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cubethemovie.com/cube.html|title=CUBE — General Information Index|publisher=«''Сubethemovie.com''»|lang=en|accessdate=2018-09-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030402174035/http://www.cubethemovie.com/cube.html|archivedate=2003-04-02|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DiaboliqueMagazine&quot;&gt;{{cite web|url=http://diaboliquemagazine.com/interview-vincenzo-natali-haunter/|title=Interview: Vincenzo Natali on “Haunter”|author=Ken W. Hanley|date=2013-10-23|publisher=«''Diabolique Magazine''»|lang=en|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Director's Notes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cubethemovie.com/directorsnotes.html|title=Director's Notes|author=Vincenzo Natali|publisher=«''Сubethemovie.com''»|lang=en|accessdate=2018-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030402090414/http://www.cubethemovie.com/directorsnotes.html|archivedate=2 красавіка 2003|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Discog&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.discogs.com/Mark-Korven-Cube-Original-Motion-Picture-Soundtrack/release/2568160|title=Mark Korven — Cube (Original Motion Picture Soundtrack)|publisher=«''[[Discog]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DvdTalk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dvdtalk.com/reviews/19980/house-of-9/|title=House of 9|author=Scott Weinberg|date=2006-02-02|publisher=«''DvdTalk''»|lang=en|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;El Pais, Festival de Cine de Sitges 1998&quot;&gt;{{cite web|url=https://elpais.com/diario/1998/10/18/cultura/908661604_850215.html|title=Vincenzo Natali gana con 'Cube' el 31º Festival de Cine de Sitges|author=Casimiro Torreiro|date=1998-10-18|publisher=Сайт «''[[El Pais]]''»|lang=es|accessdate=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Empire&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.empireonline.com/movies/cube-2/review/|title=Cube Review|author=Kim Newman|publisher=«''[[Empire (часопіс)|Empire]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EW, Jennifer Maas&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2015/04/30/cube-remake|title=Lionsgate to remake the cult classic 'Cube' into 'Cubed'|author=Jennifer Maas|date=2015-04-30|publisher=«''[[Entertainment Weekly]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108085012/http://www.ew.com/article/2015/04/30/cube-remake|archivedate=8 лістапада 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;EW, Owen Gleiberman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ew.com/article/1998/09/25/cube|title=Cube|author=Owen Gleiberman|date=1998-09-25|publisher=«''[[Entertainment Weekly]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161106114525/http://www.ew.com/article/1998/09/25/cube|archivedate=6 лістапада 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fantasporto&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cinedie.com/fantasporto_99.htm|title=Fantasporto 1999 — XIXº Festival Internacional de Cinema do Porto|date=1999-03-18|publisher=«''Cinedie.com''»|lang=pt|accessdate=2018-09-10}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Film.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.film.ru/articles/kak-proyti-v-biblioteku?page=5#acon|title=Как пройти в библиотеку?|author=Евгений Ухов|date=2014-09-19|publisher=«''Film.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208010459/http://www.film.ru/articles/kak-proyti-v-biblioteku?page=5#acon|archivedate=8 снежня 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Film.ru, Volia Bogov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.film.ru/articles/kavaynye-igry|title=Рецензия на фильм «Страшная воля богов»|author=Евгений Ухов|date=2015-04-22|publisher=«''Film.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808064205/https://www.film.ru/articles/kavaynye-igry|archivedate=8 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Filmz.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmz.ru/pub/1/21660_1.htm|title=Куб обретает объём|author=Евгений Ухов|date=2011-03-12|publisher=«''Filmz.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Filmz.ru, Novikov&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmz.ru/pub/1/29578_1.htm|title=Lionsgate готовит ремейк «Куба»|author=Борис Новиков|date=2015-05-01|publisher=«''Filmz.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GateWorld&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.gateworld.net/news/2008/09/girl-with-a-gun/|title=Girl With a Gun: An Interview With Nicole de Boer|author=David Read|date=2008-09-05|publisher=«''GateWorld''»|lang=en|accessdate=2018-09-22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hollywood Reporter&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/lionsgate-remake-cult-sci-fi-792574|title=Lionsgate to Remake Cult Sci-Fi Hit 'Cube' (Exclusive)|author=Borys Kit|date=2015-04-30|publisher=«''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2016-05-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Igromania&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.igromania.ru/articles/51319/Goryachaya_liniya_igry.htm|title=Горячая линия: игры|author=Игорь Варнавский|date=2006-12-19|publisher=«''Igromania.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-09-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CwZ1szEO?url=http://www.igromania.ru/articles/51319/Goryachaya_liniya_igry.htm|archivedate=16 снежня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Igromania, Portal&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.igromania.ru/article/12345/Portal.html|title=Portal|author=Александр Чепелев|date=2007-10-17|publisher=«''Igromania.ru''»|lang=ru|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IMDb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0123755/|title=Cube (1997) — IMDb|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IMDb, Awards&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0123755/awards|title=Cube — Awards|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IMDb, Release Info&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0123755/releaseinfo|title=Cube — Release Info|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-06-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;iTunes&quot;&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/cube-original-motion-picture/id276584242|title=Cube (Original Motion Picture Soundtrack) by Mark Korven|publisher=«''[[iTunes]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822105809/https://itunes.apple.com/us/album/cube-original-motion-picture/id276584242|archive-date=22 жніўня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mandatory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mandatory.com/fun/592709-exclusive-interview-vincenzo-natali-on-haunter/2|title=Exclusive Interview: Vincenzo Natali on Haunter|author=Fred Topel|date=2013-10-24|publisher=«''Mandatory''»|lang=en|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;LAC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/canadian-feature-film-database/Pages/item.aspx?IdNumber=2759&amp;DotsIdNumber=|title=Cube — Library and Archives Canada|publisher=«''[[Library and Archives Canada]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1998/sep/11/entertainment/ca-21465|title=Working Through 'Cube's' Maze|author=Kevin Thomas|date=1998-09-11|publisher=«''[[Los Angeles Times]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Metacritic&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/cube|title=Cube Reviews — Metacritic|publisher=«''[[Metacritic]]''»|lang=en|accessdate=2018-04-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/65C0YGW4d?url=http://www.metacritic.com/movie/cube|archivedate=4 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Metro&quot;&gt;{{cite web|url=http://metro.co.uk/2015/04/30/cult-classic-film-cube-to-be-remade-as-cubed-5176020/|title=Cult classic film Cube to be remade as Cubed|author=Tina Campbell|date=2015-04-30|publisher=«''Metro''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mirf, №27&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art992.htm|title=6 граней, 12 ребер, 8 вершин. &quot;Куб&quot;|author=Михаил Попов|date=Лістапад 2005 (27.12.05)|publisher=«''{{нп5|Мир фантастики||ru|Мир фантастики}}''», №27|lang=ru|accessdate=2018-09-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yibuKtv?url=http://www.mirf.ru/Articles/art992.htm|archivedate=17 жніўня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mirf.ru&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mirf.ru/Articles/art2735.htm|title=Сокровищница кинематографа. 100 лучших фантастических фильмов|author=Олег Гаврилин, Михаил Попов, Арсений Крымов, Александр Киселёв|date=2008-05-01|publisher=«''{{нп5|Мир фантастики||ru|Мир фантастики}}''»|lang=ru|accessdate=2012-08-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/69yieh0gJ?url=http://www.mirf.ru/Articles/art2735.htm|archivedate=17 жніўня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Movie-Censorship&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.movie-censorship.com/report.php?ID=4491|title=Cube (Comparison: Singapore PG — German DVD)|publisher=«''Movie-Censorship.com''»|lang=en|accessdate=2018-09-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;New York Times&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9801EFD61E3EF932A2575AC0A96E958260|title=FILM REVIEW; No Maps, Compasses Or Faith|author=Anits Gates|date=1998-09-11|publisher=«''[[The New York Times]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Production&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cubethemovie.com/production.html|title=CUBE — Production|publisher=«''Сubethemovie.com''»|lang=en|accessdate=2018-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030404011925/http://www.cubethemovie.com/production.html|archivedate=2003-04-04|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ReelFilm&quot;&gt;{{cite web|url=http://reelfilm.com/vnatali.htm#cube|title=The Films of Vincenzo Natali. Cube|author=David Nusair|date=2013-01-22|publisher=«''Reel Film Reviews''»|lang=en|accessdate=2018-09-07}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RottenTomatoes&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/cube|title=Cube (1998) — Rotten Tomatoes|publisher=«''[[Rotten Tomatoes]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-10}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sitges Film Festival 1998&quot;&gt;{{cite web|url=https://sitgesfilmfestival.com/eng/arxiu/1998|title=1998: 31ed. Festival Internacional de Cinema Fantàstic de Catalunya (8/10 - 17/10)|publisher=Сайт {{нп5|Кінафестываль у Сіджэсе|Кінафестывалю ў Сіджэсе|en|Sitges Film Festival}}|lang=en|accessdate=2021-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616043325/https://sitgesfilmfestival.com/eng/arxiu/1998|archivedate=16 чэрвеня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Slant&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.slantmagazine.com/film/review/cube|title=Cube|author=Nick Schager|date=2003-04-12|publisher=«''[[Slant Magazine]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sfgate&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/1998/11/20/DD100035.DTL|title=`Cube's' Cogs Stuck In Its Pure Visuals|author=Bob Graham|date=1998-11-20|publisher=«''Sfgate.com''»|lang=en|accessdate=2011-02-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BvvIl24?url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F1998%2F11%2F20%2FDD100035.DTL|archivedate=4 лютага 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Syfy Wire&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.syfy.com/syfywire/david-hewlett-my-hilariously-unhappy-life-dr-rodney-mckay|title=David Hewlett: My 'hilariously unhappy' life as Dr. Rodney McKay|author=David Hewlett|date=2015-07-04|publisher=«''Syfy Wire''»|lang=en|accessdate=2018-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180602135850/http://www.syfy.com/syfywire/david-hewlett-my-hilariously-unhappy-life-dr-rodney-mckay|archivedate=2 чэрвеня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tandem&quot;&gt;{{cite web|url=http://cubethemovie.com/tandem_natali.html|title=Cubism Natali — Style from Tandem (Corriere Canadese)|author=Angela Baldassarre|publisher=«''Сubethemovie.com''»|lang=en|accessdate=2018-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/19980209105626/http://cubethemovie.com/tandem_natali.html|archivedate=9 лютага 1998|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TV Guide&quot;&gt;{{cite web|url=http://movies.tvguide.com/cube/review/133252|title=Cube — Movie Reviews and Movie Ratings|author=Ken Fox|publisher=«''TV Guide''»|accessdate=2018-09-13 |lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911033734/http://movies.tvguide.com/cube/review/133252|archivedate=2013-09-11|url-status=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Variety, Dave McNary&quot;&gt;{{cite web|url=http://variety.com/2015/film/news/cube-remake-lionsgate-1201485120/|title=Lionsgate Developing ‘Cube’ Remake|author=Dave McNary|date=2015-04-30|publisher=«''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Variety, Ken Eisner&quot;&gt;{{cite web|url=http://variety.com/1997/film/reviews/cube-1117339868/|title=Cube — Variety|author=Ken Eisner|date=1997-10-20|publisher=«''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Angela Baldassarre.|частка=|загаловак=Reel Canadians: Interviews from the Canadian Film World|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=Or3Vor2b4OsC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Guernica Editions|год=2003|том=|pages=101-104|allpages=164|серыя=|isbn=1-55071-165-2|тыраж=|ref=Reel Canadians: Interviews from the Canadian Film World}}
* {{кніга|аўтар=Marc Blake, Sara Bailey.|частка=|загаловак=Writing the Horror Movie|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=WUEbAAAAQBAJ&amp;pg|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Bloomsbury Publishing|год=2013|том=|pages=|allpages=272|серыя=EBSCO ebook academic collection|isbn=978-1-44-119506-7|тыраж=|ref=Writing the Horror Movie}}
* {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Mathematics, Art, Technology, and Cinema|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=JKynT5lRdSgC|адказны=Eds. Michele Emmer, Mirella Manaresi|выданне=|месца=|выдавецтва=Springer-Verlag|год=2003|том=|pages=172-180|allpages=242|серыя=|isbn=3-540-00601-X|тыраж=|ref=Mathematics, Art, Technology, and Cinema}}
* {{кніга|аўтар=Burkard Polster, Marty Ross.|частка=Chapter 6. Escape from the Cube|загаловак=Math Goes to the Movies|арыгінал=|спасылка=https://books.google.by/books?id=4IfyzQuEJ3wC|адказны=|выданне=|месца=Baltimore|выдавецтва=The Johns Hopkins University Press|год=2012|том=|pages=85-96|allpages=286|серыя=|isbn=978-1-4214-0483-7|тыраж=|ref=Math Goes to the Movies}}

== Спасылкі ==
* [https://www.vincenzo-natali.com/cube Матэрыялы па вытворчасці фільма «Куб»] на сайце рэжысёра [[Вінчэнца Наталі]]
* [https://www.allmovie.com/movie/v158816 Куб] на сайце «''[[AllMovie]]''» {{ref-en}} {{рэйтынг-5|3}} (на 20.09.2018)
* {{imdb title|0123755|Куб}} {{рэйтынг-10|7.3}} (на 20.09.2018)
* [https://www.metacritic.com/movie/cube Куб] на сайце «''[[Metacritic]]''» {{ref-en}} {{рэйтынг-10|6.1}} (на 20.09.2018)
* {{rotten-tomatoes|cube|Куб}} {{рэйтынг-10|6.2}} (на 20.09.2018)

{{^}}
{{Добры артыкул|Кінематограф}}
{{^}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Куб}}
{{Фільмы Вінчэнца Наталі}}

[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1997 года]]
[[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы 1997 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 1997 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы жахаў 1997 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы Канады 1997 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы Канады]]
[[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы Канады]]
[[Катэгорыя:Фільмы-трылеры Канады]]
[[Катэгорыя:Фільмы жахаў Канады]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра лабірынты]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра матэматыку]]
[[Катэгорыя:Фільмы Вінчэнца Наталі]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Марк Корвен]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]]
[[Катэгорыя:Незалежныя фільмы]]
[[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты кінафестывалю Fantasporto]]
[[Катэгорыя:Куб (кінасерыя)]]</text>
      <sha1>7wzrr5tqekx15cevxugrlxbxwzpvud9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліга нацый УЕФА</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575686</id>
    <revision>
      <id>5212677</id>
      <parentid>4830313</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9423" sha1="n4vefjtf7x9ajq64t2yypf701vtr5p4" xml:space="preserve">{{Картка футбольнага турніру
|назва               = Ліга нацый УЕФА
|лагатып             = UEFA Nations League.png
|подпіс              = 
|заснаваны           = 2018
|краіна              = Еўропа ([[УЕФА]])
|кол-ць каманд       = 55
|дзеючы чэмпіён      = 
|найбольш тытулаваны = {{Футбол|ESP}}, {{Футбол|POR}}, {{Футбол|FRA}} (па 1 тытулы)
|апошні чэмпіён      = {{Футбол|ESP}} (1-ы тытул, 2020/21)
|тэлекампаніі        = 
|дэвіз               = 
|сайт                = https://www.uefa.com/uefanationsleague/
|бягучы сезон        = [[Ліга нацый УЕФА 2022/2023|2022/2023]]
}}
'''Ліга нацый УЕФА'''&lt;ref name=&quot;astana&quot;/&gt; ({{lang-en|UEFA Nations League}}) — двухгадовае міжнароднае [[футбол]]ьнае спаборніцтва [[УЕФА|еўрапейскіх]] [[Спіс мужчынскіх футбольных зборных|мужчынскіх нацыянальных зборных]], заснаванае ў 2018 годзе.

У [[Ліга нацый УЕФА 2018/2019|першым сезоне]] ўсе ўдзельнікі падзеленыя на чатыры групы, пераможцы якіх згулялі ў «матчы чатырох», а таксама аўтаматычна трапілі ў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2020|фінальную частку чэмпіянату Еўропы 2020]].

== Гісторыя ==
У кастрычніку 2013 года прэзідэнт [[Нарвежская футбольная асацыяцыя|Нарвежскай футбольнай асацыяцыі]] [[Юнгвэ Гален]] пацвердзіў намер стварыць для членаў УЕФА трэці міжнародны турнір нацыянальнага ўзроўню&lt;ref&gt;{{Cite web|author =  Lars Hojem Kvam.|name = Lars|surname = Hojem Kvam|date = 9 кастрычніка 2013|url = https://www.dagbladet.no/sport/hva-om-ronaldo-zil-balotelli-og-pique-motes-til-ligaspill---med-sine-landslag/62242870|title = Hva om Ronaldo, Özil, Balotelli og Pique møtes til ligaspill - med sine landslag?|publisher = Dagbladet|access-date = 29 верасня 2018|lang = no}}&lt;/ref&gt;. Турнір пакліканы палегчыць ці замяніць правядзенне [[Таварыскі матч|таварыскіх матчаў]].

27 сакавіка 2014 года на XXXVIII чарговым кангрэсе УЕФА ў [[Астана|Астане]] прапанова стварэння Лігі нацый была адзінагалосна падтрымана ўсімі 54 краінамі-членамі УЕФА&lt;ref name=&quot;astana&quot;&gt;{{Cite web|date = 27 сакавіка 2014|url = https://www.uefa.com/insideuefa/about-uefa/organisation/congress/news/newsid=2079556.html|title = UEFA Nations League receives green light|publisher = UEFA|access-date = 29 верасня 2018|lang = en}}&lt;/ref&gt;.

== Фармат ==
У першым сезоне турніру 55 нацыянальных зборных УЕФА (дадалося Косава) падзяляліся на чатыры лігі (дывізіёны)&lt;ref name=&quot;astana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;guide&quot;&gt;{{Cite web|date = 3 верасня 2018|url = https://www.uefa.com/community/news/newsid=2079553.html|title = UEFA Nations League: all you need to know|publisher = UEFA|access-date = 29 верасня 2018|lang = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20190828030435/https://www.uefa.com/community/news/newsid=2079553.html|archive-date = 28 жніўня 2019|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;graphic&quot;&gt;{{Cite web|url = https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/02/08/20/36/2082036_DOWNLOAD.pdf|title = UEFA Nations League/UEFA EURO 2020 qualifying|format = PDF |publisher = UEFA|access-date  = 29 верасня 2018|lang = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;format1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;format2&quot;/&gt;: 12 каманд у лізе A, 12 каманд у лізе B, 15 каманд у лізе C і 16 каманд у лізе D. Кожная з ліг падзяляецца на чатыры групы (па тры ці чатыры каманды), унутры якой гуляюць па кругавой сістэме дома і ў гасцях.

Пераможцы чатырох груп найвышэйшага дывізіёна — Ліга A — гуляюць у фінале Лігі нацый з двума паўфіналамі і фіналам.

Паміж лігамі адбываецца [[Падвышэнне і выбыццё|ратацыя]]: пераможца кожнай з чатырох груп лігі аўтаматычна пераходзіць у вышэйшую лігу з наступнага сезона, а каманда, якая заняла апошняе месца, выбывае ў ніжэйшую лігу.

Ліга нацый УЕФА 2018/19 дазваляла таксама кваліфікавацца на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе]]. Акрамя «фіналу чатырох» у Лізе A, праводзіліся яшчэ чатыры плэй-оф у падобным фармаце. Пераможца кожнай з груп выходзіла ў паўфінал. Калі пераможцам з’яўлялася ўжо адна з кваліфікаваных зборных, яе месца займала наступная паводле рэйтынгу. Калі ва ўсёй лізе заставалася меней за чатыры некваліфікаваныя зборныя, месцы ў плэй-оф гэтай лігі даставаліся камандзе з ніжэйшай лігі. Паміж імі размяркоўваліся 4 пуцёўкі на ЧЕ (з 24 агулам)&lt;ref name=&quot;format1&quot;&gt;{{Cite web|date = 4 снежня 2014|url = https://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2191264.html|title = UEFA Nations League format approved|publisher = UEFA|access-date = 29 верасня 2018|lang = en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;format2&quot;&gt;{{Cite web|date = 4 снежня 2014|url = https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2191279.html|title = UEFA Nations League format and schedule confirmed|publisher = UEFA|access-date = 29 верасня 2018|lang = en|archive-url = https://web.archive.org/web/20170921112028/http://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2191279.html|archive-date = 21 верасня 2017|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;format3&quot;&gt;{{Cite web|url = https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/uefaorg/ExecutiveCommittee/02/19/12/61/2191261_DOWNLOAD.pdf|title = UEFA Nations League and European Qualifiers competition format, 2018—2020|format = PDF|publisher = UEFA|access-date = 29 верасня 2018|lang = en}}&lt;/ref&gt;.

Пачынаючы з другога сезона колькасць каманд у лігах была змененая: у лізе A, лізе B і лізе C стала па 16 каманд, у лізе D засталіся 7 каманд і 2 групы.

Кожны сезон Лігі гуляецца ў верасні — лістападзе няцотнага года (групавы этап) і сканчацца ў наступным годзе (фінал чатырох Лігі A)&lt;ref name=&quot;format1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;format2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;format3&quot;/&gt;.

== Фіналы чатырох ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;8%&quot;|Сезон
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;10%&quot;|Месца
!width=&quot;1%&quot; rowspan=5 style=&quot;background-color:#ffffff;&quot;|
!colspan=&quot;3&quot;|Фінал
!width=&quot;1%&quot; rowspan=5 style=&quot;background-color:#ffffff;&quot;|
!colspan=&quot;3&quot;|За 3-е месца
|-
!width=&quot;14%&quot;|Пераможца
!width=&quot;10%&quot;|Вынік
!width=&quot;14%&quot;|2-е месца
!width=&quot;14%&quot;|3-е месца
!width=&quot;10%&quot;|Вынік
!width=&quot;14%&quot;|4-е месца
|-
|[[Ліга нацый УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|{{Сцягафікацыя|Партугалія}}
|{{Футбол|POR}}
|1:0
|{{Футбол|NED}}
|{{Футбол|ENG}}
|0:0 (6:5 &lt;sup&gt;пен.&lt;/sup&gt;)
|{{Футбол|SUI}}
|-
|[[Ліга нацый УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|{{Сцягафікацыя|Італія}}
|{{Футбол|FRA}}
|2:1
|{{Футбол|ESP}}
|{{Футбол|ITA}}
|2:1
|{{Футбол|BEL}}
|-
|[[Ліга нацый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}
|{{Футбол|ESP}}
|0:0 (5:4 &lt;sup&gt;пен.&lt;/sup&gt;)
|{{Футбол|CRO}}
|{{Футбол|ITA}}
|3:2
|{{Футбол|NED}}
|}

== Гл. таксама ==
* [[Ліга нацый КАНКАКАФ]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.uefa.com/uefanationsleague/ Афіцыйны сайт]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Турніры УЕФА}}
{{Міжнародны футбол}}

[[Катэгорыя:УЕФА]]
[[Катэгорыя:Спаборніцтвы нацыянальных зборных па футболе]]
[[Катэгорыя:2018 год у футболе]]
[[Катэгорыя:2018 год у Еўропе]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2018 годзе]]</text>
      <sha1>n4vefjtf7x9ajq64t2yypf701vtr5p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лідзія Іларыёнаўна Гакінаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>581366</id>
    <revision>
      <id>5212683</id>
      <parentid>5178220</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8725" sha1="4wkj8cfrf7bfk74f14wri5kugthsyxg" xml:space="preserve">{{Навуковец 
 |Імя                  = Лідзія Іларыёнаўна Гакінаева
 |Арыгінал імя         = {{lang-ru|Лидия Илларионовна Гокинаева}}
 |Фота                 = 
 |Месца працы          = 
 |Навуковая ступень    = {{Навуковая ступень|доктар|медыцынскіх навук}}
 |Навуковае званне     = {{Навуковае званне||1}}
 |Альма-матэр          = 
 |Навуковы кіраўнік    = [[Вольга Мікалаеўна Падвысоцкая]]
 |Знакамітыя вучні     = 
 |Вядомы як            = 
 |Вядомая як           = 
 |Узнагароды і прэміі  =
 |Роспіс               = 
 |Шырыня роспісу       = 
 |Сайт                 = 
 |Вікікрыніцы          = 
}}
'''Лідзія Іларыёнаўна Гакіна́ева'''&lt;ref name=&quot;БЭ5&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|5к}}&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Лидия Илларионовна Гокинаева}}; {{ДН|5|4|1905}} — {{ДС|29|1|1990}}, {{МС|Гродна}}) — [[вучоны]] ў галіне дэрматавенералогіі, [[доктар медыцынскіх навук]] (1963), [[прафесар]] (1964).

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў вёсцы Мязга Усцюжанскага павета {{МН|Наўгародскай губерні|ў Наўгародскай губерні|Наўгародская губерня}} (цяпер ва [[Усцюжанскі раён|Усцюжанскім раёне]] {{МН|Валагодскай вобласці|ў Валагодскай вобласці|Валагодская вобласць}} [[Расія|Расіі]]). Да 18 гадоў жыла ва [[Усцюжна|Усцюжне]], дзе скончыла педагагічны тэхнікум і працавала [[настаўніца]]й ў пачатковай школе і выхавальніцай ў дзіцячым доме&lt;ref name=&quot;ББЭ&quot;&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/36211/Гокинаева Гокинаева, Лидия Илларионовна // Большая биографическая энциклопедия. 2009.]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У 1929 годзе скончыла [[Ленінградскі інстытут фізічнай культуры імя П. Ф. Лесгафта]]. Працавала асістэнтам у [[Ленінградскі ўніверсітэт|Ленінградскім універсітэце]], да 1936 г. загадчыкам кафедрай фізкультуры ва [[Усходні інстытут імя А. Енукідзэ|Усходнім інстытуце імя А. Енукідзэ]]&lt;ref name=&quot;ББЭ&quot; /&gt;. У 1938 годзе скончыла [[Першы Ленінградскі медыцынскі інстытут імя І. П. Паўлава]] і засталася ў аспірантуры ў акадэміка [[Вольга Мікалаеўна Падвысоцкая|В. М. Падвысоцкай]].

У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] працавала [[хірург]]ам у шпіталі ў [[Блакада Ленінграда|блакадным Ленінградзе]]. Пасля эвакуацыі ў 1942 годзе была загадчыкам скурна-венералагічнага дыспансера.

У 1946 г. вярнулася ў [[Ленінград]] і працягвала працу на кафедры дэрматалогіі ў [[Першы Ленінградскі медыцынскі інстытут імя І. П. Паўлава|Першым медыцынскім інстытуце]]. У 1948 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю і ў 1951 годзе была абраная дацэнтам кафедры. У 1962 годзе абараніла доктарскую дысертацыю на тэму «Специфическое и неспецифическое действие витамина D{{Sub|2}} на больных туберкулезом кожи». З 1963 г. Л. І. Гакінаева ў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскім медыцынскім інстытуце]] — да 1977 г. загадчык кафедрай скураных і венерычных хвароб.

Памерла Л. І. Гакінаева 29 студзеня 1990 г. Пахавана ў [[Гродна|Гродне]].

== Навуковая дзейнасць ==
Л. І. Гакінаевай належаць навуковыя працы па [[Піядэрмія|піядэрміі]], [[туберкулёз]]е скуры, [[псарыяз]]е і метадах іх лячэння, абмене рэчываў пры [[дэрматоз]]е. З’яўляецца аўтарам больш за 90 навуковых прац.

Пад яе кіраўніцтвам абаронены 6 кандыдацкіх дысертацый. Была членам праўлення [[Беларускае навуковае таварыства дэрматолагаў і венеролагаў|Беларускага навуковага таварыства дэрматолагаў і венеролагаў]], старшынёй Гродзенскага абласнога і гарадскога таварыстваў дэрматавенеролагаў&lt;ref name=&quot;ББЭ&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За абарону Ленінграда»]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Гакінаева Лідзія Іларыёнаўна}} — С. 441.
* Инновационные технологии в диагностике и лечении кожных заболеваний и инфекций урогенитального тракта: материалы региональной научно-практической конференции с международным участием, посвященной 50-летию кафедры дерматовенерологии УО «Гродненский государственный медицинский университет» / отв. ред. Д. Ф. Хворик. — Гродно: ГрГМУ, 2012. — 156. ISBN 978-985-496-989-3{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_13/history/ Кафедра дэрматавенералогіі. Гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181212213457/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_13/history/ |date=12 снежня 2018 }}{{ref-ru}} // Установа адукацыі «[[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]»
* [https://web.archive.org/web/20200602005629/http://journal-grsmu.by/index.php/ojs/article/download/1520/1416 ''Царикович В. С.'' Лидия Илларионовна Гокинаева. К 100-летию со дня рождения // Журнал ГГМУ 2005, № 1]{{ref-ru}}
* [http://med.by/content/znamdate/znamdate2010.pdf Здравоохранение Беларуси: знаменательные и юбилейные даты. 2010 год / Сост. Н. Ф. Змачинская, Н. С. Шумин. — Минск: РНМБ, 2010. — 177 с.]{{ref-ru}}
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/36211/Гокинаева Гокинаева, Лидия Илларионовна // Большая биографическая энциклопедия. 2009.]{{ref-ru}}
* [http://www.grsmu.by/files/file/science/dermat_bez_granic.pdf Вторая белорусско польская конференция: дерматология без границ : сборник материалов Республиканской научно-практической конференции с международным участием / отв. ред. Д. Ф. Хворик. — Гродно : ГрГМУ, 2015. — с. 232. —] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180713011010/http://www.grsmu.by/files/file/science/dermat_bez_granic.pdf |date=13 ліпеня 2018 }} ISBN 978-985-558-516-0.

{{DEFAULTSORT:Гакінаева Лідзія Іларыёнаўна}}
[[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Медыкі СССР]]</text>
      <sha1>4wkj8cfrf7bfk74f14wri5kugthsyxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клінтан Ромешэй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583403</id>
    <revision>
      <id>5212369</id>
      <parentid>5021121</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12930" sha1="1u15eo1xvsmcv687p9rcfntrl9raihh" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = Клінтан Ромешэй
 |арыгінал імя     = {{lang-en|Clinton Romesha}}
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |Перыяд жыцця     = 
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
 |гады службы      = [[1999]]—[[2011]]
 |званне           = [[сяржант]]
 |род войскаў      = [[танкавыя войскі]], [[пяхота]]
 |камандаваў       = 
 |частка           = 
 |бітвы            = [[Іракская вайна]], [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)]]
 |узнагароды       = 
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Клінтан Ловар «Клінт» Ро́мешэй''' ({{lang-en|Clinton LaVor &quot;Clint&quot; Romesha}}; [[17 жніўня]] [[1981]]) — [[сяржант]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]] ў адстаўцы. За подзвіг падчас [[Бой за Камдэш|бою за Камдэш]] у [[Афганістан]]е ([[2009]]) атрымаў вышэйшую ваенную ўзнагароду [[ЗША]] — [[Медаль Пашаны (ЗША)|Медаль Пашаны]].

Дэмабілізаваўся ў [[2011]] годзе. Жыве і працуе ў штаце [[Паўночная Дакота]].

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Ромешэй нарадзіўся ў жніўні [[1981]] года&lt;ref name=&quot;MOHProf&quot;&gt;{{citation |url=http://www.army.mil/medalofhonor/romesha/profile.html |title=Medal of Honor Profile: Clinton L. Romesha |publisher=United States Army |date=11 February 2011 |accessdate=11 February 2011 |archive-date=13 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130213195949/http://www.army.mil/medalofhonor/romesha/profile.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ў Лэйк-Сіці, штат [[Каліфорнія]]. Яго дзед — ветэран [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], які ўдзельнічаў у [[Нармандская аперацыя|бітве за Нармандыю]], а бацька ветэран [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], які пасля стаў лідарам царквы Ісуса Хрыста Святых апошніх дзён (мармоны). У дзяцінстве Ромешэй захапляўся хакеем&lt;ref name=&quot;1of3&quot;&gt;{{citation|last=Collins |first=Elizabeth M. |url=http://www.army.mil/article/95790 |title=COP Keating battle begins, Medal of Honor nominee Romesha takes action |date=5 February 2013 |accessdate=7 February 2013 |publisher=United States Army|location=Washington, D.C.}}&lt;/ref&gt;. У сваёй сям’і з’яўляецца чацвёртым з пяці дзяцей. Ромешэй наведваў семінарыю на працягу чатырох гадоў у сярэдняй школе, але ў рэшце рэшт вырашыў адмовіцца ад ідэі стаць місіянерам царквы мармонаў. У [[1999]] годзе Ромешэй скончыў ''Surprise Valley High School''.

У верасні 1999 года залічаны ў [[Армія ЗША|армію]], прайшоўшы асноўную баявую падрыхтоўку і пазней пашыранае індывідуальнае навучанне ў Форт-Нокс, штат [[Кентукі]]. Ромешэй быў прызначаны ў якасці наводчыка танка [[M1 Abrams]] 1-га батальёна 63-й бранятанкавага палка. Спачатку служыў у [[Германія|Германіі]] і [[Косава|Косаве]], а пазней у [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. Пасля таго, як адзін з яго знаёмых быў забіты ў [[Ірак]]у, ён добраахвотна адправіўся на [[Іракская вайна|Іракскую вайну]], дзе служыў ужо ў пяхоце. У маі 2009 года яго падраздзяленне перадыслакавалі ў [[Афганістан]]&lt;ref name=&quot;MSNBC&quot;&gt;{{citation|url=http://usnews.nbcnews.com/_news/2013/01/11/16466978-afghan-battle-hero-clinton-romesha-to-receive-medal-of-honor?lite |title=Afghan battle hero Clinton Romesha to receive Medal of Honor |publisher=MSNBC|last=Connor |first=Tracy |date=11 January 2013 |accessdate=12 January 2013 |location=New York City, New York}}&lt;/ref&gt;.

=== Бой за Камдэш ===
{{main|Бой за Камдэш}}
Падраздзяленне, у якім служыў Ромешэй, абараняла аванпасты ў раёне н. п. Камдэш, правінцыі Нурыстан. Аванпост размяшчаўся ў акружанай гарамі даліне і пастаянна падвяргаўся нападам. Мяркуючы, што мясцовая пазіцыя непрыдатна для абароны, камандаванне арміі ЗША прыняло рашэнне аб закрыцці аб’екта да кастрычніку 2009.

Ранняй раніцай [[3 кастрычніка]] [[2009]] атрады [[Талібан|талібаў]] напалі на пост з трох бакоў. Сілы нападнікаў складалі прыкладна 300 чалавек, узброеных, акрамя лёгкай стралковай зброі, мінамётамі, ручнымі гранатамётамі і кулямётамі. Сілы кааліцыі налічвалі прыкладна 85 чалавек, у тым ліку ваеннаслужачых арміі [[ЗША]], інструктараў з [[Латвія|Латвіі]] і 35 салдат салдат-афганцаў, якія пры першых гуках бою пакінулі свае пазіцыі&lt;ref name=&quot;AT&quot;&gt;{{cite news |title=Hero of COP Keating battle to receive MoH |first=Michelle |last=Tan |url=http://www.armytimes.com/news/2013/01/army-medal-of-honor-romesha-011113 |newspaper=Army Times|date=January 11, 2013 |accessdate=17 January 2013}}&lt;/ref&gt;. Нападнікам удалося захапіць склад баепрыпасаў паста.

На працягу першых трох гадзін бою абаронцы паста знаходзіліся пад моцным мінамётным і ружэйным агнём. Талібам удалося ўварвацца на ахоўную тэрыторыю. Нягледзячы на моцны агонь, сяржант Ромешэй пакінуў сховішча і перамясціўся ў суседнюю казарму, аказаўшы тым самым падтрымку яе абаронцам, якія знаходзіліся пад агнём снайпера Талібану&lt;ref name=&quot;AT&quot;/&gt;. Затым Ромешэй сабраў групу з пяці чалавек і, нягледзячы на моцны агонь, павёў яе ў атаку на склад боепрыпасаў. Пры гэтым ён здушыў кулямётную пазіцыю баевікоў.

Атакуючы другую кулямётную кропку, Ромешэй быў паранены асколкамі гранаты ў шыю, плячо і рукі&lt;ref name=&quot;USA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Rogers |first=Jakob |url=http://www.koaa.com/news/medal-of-honor-recipient-sees-a-whirlwind-of-attention/ |publisher=KOAA-TV |location=Colorado Springs, Colorado |title=Medal of Honor recipient sees a whirlwind of attention |date=13 January 2013 |accessdate=17 January 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130216082828/http://www.koaa.com/news/medal-of-honor-recipient-sees-a-whirlwind-of-attention/ |archivedate=2013-02-16 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.koaa.com/news/medal-of-honor-recipient-sees-a-whirlwind-of-attention/ |accessdate=12 студзеня 2019 |archiveurl=https://archive.today/20130216082828/http://www.koaa.com/news/medal-of-honor-recipient-sees-a-whirlwind-of-attention/ |archivedate=16 лютага 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.koaa.com/news/medal-of-honor-recipient-sees-a-whirlwind-of-attention/ |accessdate=12 студзеня 2019 |archiveurl=https://archive.today/20130216082828/http://www.koaa.com/news/medal-of-honor-recipient-sees-a-whirlwind-of-attention/ |archivedate=16 лютага 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на раненне, сяржант даў цэлеўказанне сілам паветранай падтрымкі, што дазволіла знішчыць да 30 талібаў. Пры гэтым некалькіх з іх Ромешэй знішчыў асабіста. Нягледзячы на тое, што ён сам знаходзіўся пад агнём, сяржант прыкрываў агнём параненых таварышаў; некалькіх параненых вайсковец асабіста вынес з-пад агню. Дзеянні Ромешэя далі магчымасць іншым абаронцам паста перагрупавацца і ў выніку адбіць напад праўзыходных сіл праціўніка&lt;ref name=&quot;USA&quot;/&gt;.

=== Далейшае жыццё ===
[[4 красавіка]] [[2011]] года Ромешэй пакінуў армію. Пасля ваеннай службы пераехаў у Паўночную Дакоту, дзе жыла яго сястра. Зараз працуе ў нафтавай прамысловасці ў якасці спецыяліста па бяспецы. У [[2016]] годзе была апублікавана яго кніга «Чырвоны звод», прысвечаная бою за Камдэш&lt;ref&gt;{{cite news |last=Chen |first=Angela |date=6 May 2016 |title=Clinton Romesha on Red Platoon: 'We live in a time where less and less serve' |url=https://www.theguardian.com/books/2016/may/06/clinton-romesha-red-platoon-battle-of-kamdesh-medal-of-honor |work=The Guardian |location=United Kingdom |access-date=30 March 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароджанне ==
Сяржант Ромешэй атрымаў Медаль Пашаны з рук прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] на цырымоніі ўзнагароджання, якая адбылася ў [[Белы Дом|Белым Доме]] [[11 лютага]] [[2013]]&lt;ref name=&quot;USA&quot;&gt;{{citation|url=http://www.army.mil/article/94182 |title=President to award Medal of Honor for heroism in Afghanistan |publisher=United States Army |date=11 January 2013 |location=Washington, D.C. |accessdate=12 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |title=President Obama to Award Medal of Honor |date=January 11, 2013 |publisher=White House Office of the Press Secretary |url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2013/01/11/president-obama-award-medal-honor |accessdate=17 January 2013 |archive-date=20 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120132202/http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2013/01/11/president-obama-award-medal-honor |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ён стаў чацвёртым у шэрагу жывых, узнагароджаных гэтай наградай за [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|вайну ў Афганістане]], і адзінаццатым па агульным спісе ўзнагароджаных&lt;ref name=&quot;AT&quot;/&gt;.

== Сям’я ==
Мае жонку Тамару, з якой ажаніўся ў 2000 годзе&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;{{citation|last=Lammers |first=Dirk |title=Army veteran credits Medal of Honor to platoon's valor |location=Washington, D.C. |url=http://www.stripes.com/army-veteran-credits-medal-of-honor-to-platoon-s-valor-1.204143 |publisher=Associated Press|date=16 January 2012 |access-date=17 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120013636/http://www.stripes.com/army-veteran-credits-medal-of-honor-to-platoon-s-valor-1.204143 |archive-date=20 January 2013 }}&lt;/ref&gt;. У пары нарадзілася трое дзяцей: Дэсі, Гвен і Колін&lt;ref name=&quot;USA&quot; /&gt;.
{{Зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваенныя ЗША]]
[[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)]]</text>
      <sha1>1u15eo1xvsmcv687p9rcfntrl9raihh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Літаратурна-этнаграфічны музей Якуба Коласа (Пінкавічы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>587166</id>
    <revision>
      <id>5212712</id>
      <parentid>5110241</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6095" sha1="fvrgxbz0b591jjrk4plhq42rae7punu" xml:space="preserve">{{Музей
|назва            = Літаратурна-этнаграфічны музей Якуба Коласа 
|выява            = Kolas5.jpg
|месцазнаходжанне = в. [[Пінкавічы]]
|адрас            = вуліца Школьная, 18

}}
'''Літаратурна-этнаграфічны музей Якуба Коласа''' — літаратурна-этнаграфічны музей, прысвечаны этапу жыцця Якуба Коласа ў вёсцы [[Пінкавічы]], а таксама быту мясцовага насельніцтва таго перыяду.

== Гісторыя ==
У 1904 годзе ў вёску Пінкавічы прыехаў настаўнічаць [[Якуб Колас|Канстанцін Міцкевіч]]. Акрамя настаўніцтва ў вёсцы Міцкевіч займаўся творчасцю, збіраў фальклор, рабіў заметкі аб мясцовым жыцці. У 1905 годзе арыштаваны мясцовымі ўладамі за «рэвалюцыйную дзейнасць», больш Канстанцін Міцкевіч у вёску не вярнуўся.

[[File:Kalosa 6.jpg|thumb|Пінкавіцкая школа|thumb|злева|Пінкавіцкая школа ў 1950 годзе. У гэтым доме жыў і працаваў Якуб Колас]]
У 1962 годзе настаўнік Іван Калоша стварыў у Пінкавіцкай школе, якой у 1952 годзе было нададзена імя Якуба Коласа&lt;ref&gt;[http://pinkovichi.pinsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=1211 Гісторыя школы]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, кут паэта. У далейшым збіраліся матэрыялы аб жыцці паэта ў вёсцы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://p-v.by/news/pinsk-i-pinchane/ivan-kalosha-chalavek-i-nastalnik-z-vyalikay-litary/|title=Iван Калоша. Чалавек і настаўнік з вялікай літары 📢 Последние новости Пинска и не только!|last=pv|website=Пiнскi Веснiк|date=2024-10-01|access-date=2026-03-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1990 годзе адбылося святочнае адкрыццё літаратурна-краязнаўчага музея Якуба Коласа&lt;ref&gt;[https://media-polesye.by/news/priehal-uchitel-na-polese-uehal-narodnyy-pesnyar-23349 Приехал учитель на Полесье, а уехал народный Песняр]&lt;/ref&gt;.

Заснавальнік музея выкладчык беларускай мовы і літаратуры, краязнаўца Іван Іосіфавіч Калоша (1929-2010)&lt;ref&gt;[https://media-polesye.by/news/zabytaya-melodiya-ivana-kaloshi-uchitel-povliyavshiy-na-ministra-17221 Забытая мелодия Ивана Калоши. Учитель, повлиявший на министра]&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе музей атрымаў статус &quot;Народны&quot; і ў гэтым жа годзе каля будынка ўстановы з'явіўся прыродны аб'ект &quot;Калодзеж Якуба Коласа&quot;&lt;ref&gt;[https://pinsk.eu/news/1653/ Природный объект в память о классике отечественной литературы]&lt;/ref&gt;.

== Структура ==
У музеі захоўваюцца запісы выступленняў Якуба Коласа і яго брата Іосіфа Міцкевіча, таксама ўспаміны жыхароў Пінкавічаў пра пісьменніка. Экспазіцыя музея знаходзіцца ў вестыбюлі і чатырох залах. У вестыбюлі знаходзіцца бюст пісьменніка, які быў падараны Літаратурна-мемарыяльным музеем Якуба Коласа. На сценах знаходзіцца дзевяць каляровых слайдаў з пейзажамі Пінкавічаў&lt;ref&gt;[https://www.holiday.by/by/skarb/449-muzej-jakuba-kolasa-v-derevne-pinkovichi Музей Якуба Коласа ў в. Пінкавічы]&lt;/ref&gt;.

== Памятны знак Луізе Бойд на тэрыторыі музея ==
[[File:361 2.jpg!930!930!reduce.jpg|thumb|Памятны знак Луізе Бойд на тэрыторыі музея]]
У 2016 годзе на тэрыторыі музея адкрыты памятны знак [[Луіза Арнер Бойд|Луізе Арнер Бойд]], якая наведала Пінскае [[Палессе]] ў 1934 годзе. Сваімі ўражаннямі яна падзялілася ў часопісе «Геаграфічны агляд» за ліпень 1936 год, а вынікам экспедыцыі стала выданне ў 1937 годзе фотаальбома «Польская правінцыя». Памятны знак усталявалі за сродкі [[Беларуска-амерыканскія адносіны|Амбасады ЗША ў Беларусі]]. На фасадзе выбіты назвы населеных пунктаў [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], якія наведвала Луіза Бойд, і памятныя надпісы на беларускай і англійскай мовах&lt;ref&gt;[https://vb.by/politics/region/pamiatnyi_znak_luiza_boid.html Якуб Колас «парадніўся» з Луізай Бойд у Пінкавічах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190203150942/https://vb.by/politics/region/pamiatnyi_znak_luiza_boid.html |date=3 лютага 2019 }}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

{{Якуб Колас}}
[[Катэгорыя:Музеі Брэсцкай вобласці]]
[[Катэгорыя:Культура Пінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пінкавічы]]
[[Катэгорыя:Якуб Колас]]</text>
      <sha1>fvrgxbz0b591jjrk4plhq42rae7punu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аліса Брунаўна Фрэйндліх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>599782</id>
    <revision>
      <id>5212627</id>
      <parentid>5118631</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5212627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3300" sha1="qzqvhpm5joyj8cfxjv4pdxrytf75mm4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Фрэйндліх}}
{{Тэатральны дзеяч}}
'''Аліса Брунаўна Фрэйндліх''' ({{lang-ru|Али́са Бру́новна Фре́йндлих}}; нар. {{ДН|8|12|1934}}, {{МН|Ленінград||}}) — савецкая і расійская {{актрыса|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} тэатра і кіно, {{спявачка|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}. Народная артыстка СССР (1981). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя К. С. Станіслаўскага (1976). Трохразовы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі (1996, 2001, 2008). Лаўрэат прэміі Урада Расіі (2010). Ганаровы грамадзянін Санкт-Пецярбурга (2001).

З 1983 года — адна з вядучых актрыс [[Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава|Вялікага драматычнага тэатра імя Г. А. Таўстаногава]].

Фільмы з яе ўдзелам ўвайшлі ў «залаты фонд» расійскага кінематографа. Найбольш вядомая дзякуючы карцінам: «Саламяны капялюшык» (1974), «Агонія» (1974), «Службовы раман» (1977), «[[Д’Артаньян і тры мушкецёры]]» (1978), «[[Сталкер]]» (1979), «Жорсткі раманс» (1984), цыклу фільмаў «[[Жаночая логіка]]» і фільму «Паўтары пакоі, або Сентыментальнае падарожжа на радзіму» (2009).

Уладальніца двух нацыянальных тэатральных прэмій «Залатая Маска» (2001, 2006) і трох прэмій Расійскай Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «[[Ніка (кінапрэмія)|Ніка]]» (1994, 2005, 2017).

== Фільмаграфія ==
* 1961: [[Паласаты рэйс (фільм)|Паласаты рэйс]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Фрэйндліх Аліса Брунаўна}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у вобласці літаратуры і мастацтва]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя К. С. Станіслаўскага]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Ніка»]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты арол»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Расійскага дзяржаўнага інстытута сцэнічных мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Расійскай акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «Ніка»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Трыумф»]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя члены РАМ]]</text>
      <sha1>qzqvhpm5joyj8cfxjv4pdxrytf75mm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212628</id>
      <parentid>5212627</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фільмаграфія */</comment>
      <origin>5212628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3387" sha1="55uqj55i9g31xzhp5mgywis0ydlwn6q" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Фрэйндліх}}
{{Тэатральны дзеяч}}
'''Аліса Брунаўна Фрэйндліх''' ({{lang-ru|Али́са Бру́новна Фре́йндлих}}; нар. {{ДН|8|12|1934}}, {{МН|Ленінград||}}) — савецкая і расійская {{актрыса|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} тэатра і кіно, {{спявачка|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}. Народная артыстка СССР (1981). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя К. С. Станіслаўскага (1976). Трохразовы лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі (1996, 2001, 2008). Лаўрэат прэміі Урада Расіі (2010). Ганаровы грамадзянін Санкт-Пецярбурга (2001).

З 1983 года — адна з вядучых актрыс [[Вялікі драматычны тэатр імя Г. А. Таўстаногава|Вялікага драматычнага тэатра імя Г. А. Таўстаногава]].

Фільмы з яе ўдзелам ўвайшлі ў «залаты фонд» расійскага кінематографа. Найбольш вядомая дзякуючы карцінам: «Саламяны капялюшык» (1974), «Агонія» (1974), «Службовы раман» (1977), «[[Д’Артаньян і тры мушкецёры]]» (1978), «[[Сталкер]]» (1979), «Жорсткі раманс» (1984), цыклу фільмаў «[[Жаночая логіка]]» і фільму «Паўтары пакоі, або Сентыментальнае падарожжа на радзіму» (2009).

Уладальніца двух нацыянальных тэатральных прэмій «Залатая Маска» (2001, 2006) і трох прэмій Расійскай Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «[[Ніка (кінапрэмія)|Ніка]]» (1994, 2005, 2017).

== Фільмаграфія ==
* 1961: [[Паласаты рэйс (фільм)|Паласаты рэйс]] — афіцыянтка ў буфеце, суразмоўніца Шулейкіна

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Фрэйндліх Аліса Брунаўна}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у вобласці літаратуры і мастацтва]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя К. С. Станіслаўскага]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Ніка»]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Санкт-Пецярбурга]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты арол»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Расійскага дзяржаўнага інстытута сцэнічных мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Расійскай акадэміі кінематаграфічных мастацтваў «Ніка»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Трыумф»]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя члены РАМ]]</text>
      <sha1>55uqj55i9g31xzhp5mgywis0ydlwn6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кодс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>609655</id>
    <revision>
      <id>5212427</id>
      <parentid>4821609</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10685" sha1="9cmg6r27cbqbjw22tryw301d72nsnmy" xml:space="preserve">{{Ваеннае падраздзяленне
|назва               = Кудс
|выява               = [[Выява:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|200px]]
|подпіс              = 
|гады                = з [[1980]] года
|краіна              = {{IRN}}
|падначаленне        = 
|у складзе           = [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]]
|тып                 = [[спецпрызн]]
|роля                = спецыяльныя аперацыі за межамі Ірана
|памер               = засакрэчана
|камандная_структура = 
|размяшчэнне         = [[Іран]], месцы дыслакацыі за мяжой
|мянушкі             =
|заступнік           =
|дэвіз               =
|колеры              = 
|марш                =
|талісман            =
|рыштунак            =
|бітвы               = [[Канфлікт у Белуджыстане]], [[Ірана-іракская вайна]], [[Канфлікт у Паўднёвым Ліване (1985—2000)|Канфлікт у Паўднёвым Ліване]], [[Баснійская вайна]]&lt;ref&gt;[http://www.usip.org/pubs/specialreports/early/dayton_imp/train_equip.html United States Institute of Peace] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602142441/http://www.usip.org/pubs/specialreports/early/dayton_imp/train_equip.html |date=2009-06-02 }}, Dayton Implementation: The Train and Equip Program, September 1997 | Special Report No. 25&lt;/ref&gt;, [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Грамадзянская вайна ў Іраку]]
|знакі_адрозненні    =
|цяперашні_камандзір = [[Эсмаіл Каані]] &lt;small&gt;(з 2020)&lt;/small&gt;
|вядомыя_камандзіры  = 
[[Касем Сулеймані]] &lt;small&gt;(2000—2020)&lt;/small&gt;
}}
'''Сілы «Кудс»''', таксама сустракаецца варыянт '''«Кодс»''' ({{lang-fa|سپاه قدس}} / ''Sepāh-e Qods'') — ваеннае падраздзяленне спецыяльнага прызначэння [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]], элітнага ваенна-палітычнага фарміравання [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]]. Падраздзяленне адказна за ажыццяўленне спецыяльных аперацый за межамі тэрыторыі краіны.

Назвай «Кудс» або «Кодс» на [[Персідская мова|мове фарсі]] называюць горад [[Іерусалім]], які лічыцца адным з самых святых гарадоў у [[іслам]]е.

== Гісторыя ==
Сілы «Кудс» былі створаны ў [[1980]] годзе на базе КВІР, адразу пасля завяршэння [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Ісламскай рэвалюцыі ў Іране]]. Падраздзяленне адразу ж падключылася да [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай вайнs]], якая доўжылася да [[1988]] года. Падчас гэтых падзей, акрамя непасрэдных аперацый супраць [[Узброеныя сілы Ірака|узброеных сіл Ірака]] сумесна з КВІР і [[Узброеныя сілы Ірана|ўзброенымі сіламі Ірана]], сілы «Кудс» аказвалі падтрымку іракскім [[курды|курдам]], якія змагаліся супраць рэжыму [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. У [[1982]] годзе сілы «Кудс» праніклі ў [[Ліван]], дзе згулялі адну з вырашальных роляў у стварэнні партыі «[[Хезбала]]», якая ў далейшым была прызнана ў многіх краінах тэрарыстычнай арганізацыяй.

У тыя гады, нароўні з удзелам у ірана-іракскай вайне, яе байцы адначасова дзейнічалі ў Ліване і ў [[Афганістан]]е. У апошнім сілы «Кудс» у прыватнасці аказвалі падтрымку [[Афганскія маджахеды|шыіцкім маджахедам]] [[Абдул Алі Мазары|Абдулы Алі Мазары]] і яго ісламісцкай партыі «[[Хізбі Вахдат]]», якая змагалася супраць тагачаснага прэзідэнта [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан]] — [[Махамад Наджыбула|Махамада Наджыбулы]]. Пасля прыходу да ўлады ў Афганістане ісламісцкага руху «[[Талібан]]», сілы «Кудс» аказвалі падтрымку [[Ахмад Шах Масуд|Ахмаду Шаху Масуду]] і [[Паўночны альянс|Паўночнаму альянсу]].

== Функцыі ==
Падраздзяленне адказна за ажыццяўленне спецыяльных аперацый за межамі тэрыторыі Ірана. Таксама функцыямі падраздзялення лічацца ваенная разведка і ўзаемадзеянне з [[іслам]]скімі (у асноўным з [[шыіты|шыіцкімі]]) рэвалюцыянерамі па ўсім свеце, падтрымка розных ісламісцкіх, перш за ўсё шыіцкіх партый, рухаў і ўзброеных фарміраванняў&lt;ref name=&quot;FAS&quot;&gt;[http://www.fas.org/irp/world/iran/qods/ Qods (Jerusalem) Force.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202030306/http://www.fas.org/irp/world/iran/qods/ |date=2007-02-02 }} Federation of American Scientists Intelligence Resource Program. // fas.org (retrieved October 1, 2006)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dionisi, 7&quot;&gt;Dionisi, 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6260301.stm|date=14 January 2007|title=Iran demands nationals' release |publisher=BBC}} Retrieved on Feb. 14, 2007&lt;/ref&gt;.

== Арганізацыя ==
[[File:Quds Force Operations.png|thumb|right|350px|8 меркаваных геаграфічных франтоў сіл «Кудс».]]
Сілы «Кудс» з’яўляецца падраздзяленнем [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]], і як КВІР, непасрэдна падпарадкоўваецца Вышэйшаму кіраўніку Ісламскай Рэспублікі Іран — [[Алі Хаменеі]]. Кіраўніком сіл «Кудс» з’яўляецца камандзір (камандуючы).

Па некаторых даных, сілы «Кудс» актыўны ў некалькіх дзясятках краінах, як адкрыта, так і сакрэтна. У сваёй структуры яны маюць 8 дэпартаментаў, вылучаных па геаграфічнай прыкмеце:
* Заходні свет — [[ЗША]], [[Канада]], усе краіны [[Еўропа|Еўропы]], акрамя [[Расія|Расіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Малдова|Малдовы]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]
* [[Постсавецкая прастора|Былы СССР]] — краіны, якія ўваходзілі ў склад [[СССР]] (краіны постсавецкай прасторы)
* [[Аравійскі паўвостраў]] — краіны, размешчаныя на Аравійскім паўвостраве
* [[Левант]] — [[Ізраіль]], [[Палесціна]], [[Ліван]], [[Сірыя]], [[Іарданія]]
* [[Паўднёвая Азія]] — [[Афганістан]], [[Пакістан]] і [[Індыя]]
* [[Паўночная Афрыка]] — краіны, размешчаныя ў Паўночнай Афрыцы
* [[Ірак]]
* [[Турцыя]]

== Колькасць ==
Афіцыйных даных пра колькасць асабістага складу сіл «Кудс» няма. На думку некаторых экспертаў, колькасць сіл «Кудс» налічвае не больш за 2000 чалавек, з 800 асноўнымі аператыўнікамі, а на думку іншых экспертаў і аналітыкаў, у сілах «Кудс» могуць складацца ад 3000 да 50000 чалавек&lt;ref name=&quot;LA Times&quot;&gt;Daragahi, Borzou and Spiegel, Peter. &quot;[http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-quds15feb15,1,7977308.story?coll=la-headlines-world Iran's elite and mysterious fighters]&quot;, ''Los Angeles Times'', 15 February 2007. Retrieved 15 February 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.foxnews.com/story/0,2933,252212,00.html Experts: Iran's Quds Force Deeply Enmeshed in Iraq] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080423212524/http://www.foxnews.com/story/0,2933,252212,00.html |date=23 красавіка 2008 }}&quot;, ''Fox News'', 15 February 2007. Retrieved 15 February 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shane, Scott. &quot;[https://www.nytimes.com/2007/02/17/world/middleeast/17quds.html?_r=1&amp;oref=slogin Iranian Force, Focus of U.S., Still a Mystery]&quot;, ''New York Times'', 17 February 2007. Retrieved 17 February 2007.&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Урад [[ЗША]] абвінавачвае «Кудс» у падтрымцы [[тэрарызм]]у&lt;ref name=&quot;us-2007-10-25&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp644.aspx|title=Fact Sheet: Designation of Iranian Entities and Individuals for Proliferation Activities and Support for Terrorism |date=25 October 2007|publisher=U.S. Department of the Treasury|accessdate=11 November 2014}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

[[Катэгорыя:Узброеныя сілы Ірана]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1980 годзе]]</text>
      <sha1>9cmg6r27cbqbjw22tryw301d72nsnmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Брусныця (вёска)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613686</id>
    <revision>
      <id>5212466</id>
      <parentid>4957594</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5212466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="816" sha1="a801msp46whnc5x018m2uu425lbdl91" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|выява                 = |Насельніцтва=1769|крыніца насельніцтва=&lt;ref&gt;[https://brus-tg.gov.ua/socialnij-pasport-brusnickoi-tg-11-43-46-03-08-2026/ Соціальний паспорт Брусницької ТГ]&lt;/ref&gt;|год перапісу=2026}}
'''Брусныця'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Брусни́ця}}) — вёска ў [[Кіцманскі раён|Кіцманскім раёне]] [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Кіцманскі раён}}
{{Заліўка НП-Украіна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіцманскага раёна]]</text>
      <sha1>a801msp46whnc5x018m2uu425lbdl91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лівійскі крызіс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617730</id>
    <revision>
      <id>5212673</id>
      <parentid>5195886</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:32:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233058" sha1="hltwm2l2t6o8txb44a3t1qfwvsa3273" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
 |канфлікт        = Лівійскі крызіс
 |частка          = 
 |выява           = Libya Regions map.png
 |памер           = 
 |загаловак       = Карта Лівіі з пазначэннем гарадоў і гістарычных абласцей.
 |дата            = з [[15 лютага]] [[2011]] 
 |месца           = Лівія і прыгранічныя тэрыторыі суседніх дзяржаў
 |прычына         = 
*• канфлікт паміж плямёнамі [[Трыпалітанія|Трыпалітаніі]], [[Фецан]]а і [[Кірэнаіка|Кірэнаікі]]
*• унутраны перадзел рэсурсаў і сфер уплыву
*• палітычныя рэпрэсіі
*• наступствы эканамічных санкцый і павольная лібералізацыя эканомікі
*• уплыў [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] і замежных дзяржаў
 |casus belli     = 
 |статус           = працягваецца
 |змены           = 
 |праціўнік1      =
Розныя ваенныя падраздзяленні, групоўкі, атрады, дзяржаўныя органы, фракцыі, плямёны, замежныя дзяржавы і іх узброеныя сілы.
 |праціўнік2      = 
Розныя ваенныя падраздзяленні, групоўкі, атрады, дзяржаўныя органы, фракцыі, плямёны, замежныя дзяржавы і іх узброеныя сілы.
 |камандзір1      = 
 |камандзір2      = 
 |камандзір3      = 
 |камандзір4      = 
 |сілы1           = 
 |сілы2           = 
 |сілы3           = 
 |сілы4           = 
 |страты1         = 
 |страты2         = 
 |страты3         = 
 |страты4         = 
 |агульныя страты =  40—65 тысяч чалавек загінулі{{Пераход|Людскія ахвяры}}
 |заўвага         = 
 |Commons         = 
}}
{{Вайна ў Лівіі}}
'''Ліві́йскі кры́зіс'''&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141221001922/http://eeas.europa.eu/crisis-response/where-we-work/libya/index_en.htm &quot;Libya – Crisis response&quot;], European Union.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Fadel, L. [https://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions &quot;Libya's Crisis: A Shattered Airport, Two Parliaments, Many Factions&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426075812/http://www.npr.org/blogs/parallels/2014/08/26/343444450/libyas-crisis-a-shattered-airport-two-parliaments-many-factions |date=2015-04-26 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-ar|الأزمة الليبية}}) — серыя [[Вайна|ўзброеных канфліктаў]] падчас барацьбы за палітычную ўладу ў [[Лівія|Лівіі]]. Падзеі пачаліся як частка [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] з выступленняў супраць лідара краіны [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], пасля звяржэння якога разгарэлася супрацьстаянне ўнутры былой апазіцыі. Канфлікты ахоплівалі некалькі бакоў, якія ваявалі з прычыны этнаплемянных, палітычных, ідэалагічных і эканамічных рознагалоссяў, пад моцным уплывам замежных сіл. Баявыя дзеянні прывялі да нестабільнасці па ўсёй краіне, дзясяткаў тысяч ахвяр, зніжэння аб’ёму вытворчасці ў найважнейшай нафтавай прамысловасці. У гэты перыяд Лівія фактычна перастала існаваць як [[дзяржава]]&lt;ref name=&quot;foreignaffairs.com&quot;&gt;[https://www.foreignaffairs.com/articles/libya/2019-02-18/obamas-libya-debacle Obama's Libya Debacle. How a Well-Meaning Intervention Ended in Failure] // ''Foreign Affairs'', 2015&lt;/ref&gt;. Ускосны ўрон быў панесены таксама іншым краінам, пацярпелым ад наплыву мігрантаў і тэрарыстычнай пагрозы. Крызіс паказаў спрэчнасць выкарыстання міжнародных ваенных інтэрвенцый, прадэманстраваў неэфектыўнасць афіцыйнай дыпламатыі і неабходнасць стварэння нефармальных дыялогавых арганізацый, якія дзейнічалі б сумесна з [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі сталі міжнароднай праблемай і запатрабавалі сумеснага рашэння&lt;ref name=&quot;вынікі&quot;&gt;[https://www.hse.ru/news/expertise/446641108.html Итоги революции: как «арабская весна» обернулась для Ливии десятилетней зимой]&lt;/ref&gt;.

У крызісе вылучаюцца тры асобныя этапы. На [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|першым этапе (2011)]] ішла [[грамадзянская вайна]] паміж урадам Муамара Кадафі і сіламі лівійскай апазіцыі, што пры падтрымцы замежных інтэрвентаў завяршылася звяржэннем дзеючага рэжыму{{Пераход|Першы этап}}. У [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|другі этап (2012—2014)]] адбыўся фактычны распад краіны на шэраг самастойных утварэнняў, працягваліся ваенныя сутыкненні паміж рознымі фракцыямі і групоўкамі&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня — Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;{{Пераход|Другі этап}}. Іх барацьба прывяла да стварэння двух лівійскіх урадаў у гарадах [[Трыпалі]] і [[Табрук]], з чаго пачаўся [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|трэці этап (2014—2020)]]&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140221182322/http://www.libyaherald.com/2014/02/14/general-hafter-announces-coup-politicians-react-with-scorn-order-his-arrest/#axzz2tIQINLHq General Hafter announces coup; politicians react with scorn, order his arrest | Libya Herald]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2014/jul/27/libya-western-citizens-leave-civil-war | title=Libya: western countries urge citizens to leave as civil war intensifies | publisher=The Guardian | date=July 27, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Stephen, Chris}} {{cite web | url=http://www.mirror.co.uk/news/uk-news/libya-civil-war-royal-navy-3972105 | title=Libya civil war: Royal Navy evacuates more than 100 Britons as Embassy closes | publisher=Daily Mirror | date=August 3, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Lyons, James; White, Stephen}} {{cite web | url=http://www.middleeasteye.net/news/migrants-flee-libyas-new-civil-war-1361768166 | title=Traffickers cash in on Libya's new civil war | publisher=Middle East Eye | date=August 4, 2014 | access-date=August 19, 2014 | author=Porsia, Nancy}}&lt;/ref&gt;{{Пераход|Трэці этап}}. На такім фоне набралі сілу розныя ісламарадыкальныя групоўкі, найбольш моцнай з якіх стала «[[Ісламская дзяржава]]»{{Пераход|Барацьба з ІДІЛ}}. Бакамі канфлікту і міжнароднай супольнасцю былі зроблены шматлікія спробы пакласці канец ваенным дзеянням і аб’яднаць краіну{{Пераход|Мірны працэс}}. Толькі ў [[2020]]—[[2021]] гадах атрымалася дасягнуць рэальнага перамір’я, адначасова сфармаваўшы адзіны часовы ўрад. Тым не менш сітуацыя ў Лівіі застаецца напружанай з-за прысутнасці замежных узброеных фарміраванняў і жадаючых працягнуць вайну{{Пераход|Пасляваеннае становішча}}.

== Перадгісторыя ==
Лівія знаходзіцца ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. З поўначы яна абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Большую частку тэрыторыі краіны займае нізкае плато. Амаль уся Лівія ляжыць у пустыні [[Сахара]]. Увесь год над яе тэрыторыяй пераважаюць гарачыя і сухія паветраныя масы. Краіна мае адносна невялікую колькасць насельніцтва і яго шчыльнасць. Частка тэрыторыі наогул бязлюдная. Асноўнымі этнічнымі групамі з’яўляюцца [[арабы]], [[тубу]], [[туарэгі]] і [[берберы]]. Для насельніцтва характэрна захаванне (хоць і ў значна аслабленым выглядзе) родаплемянной арганізацыі&lt;ref&gt;Коротаев А.В. Позднеродовые формы социальной организации в социально-экономической структуре современного ливийского общества (по материалам Киренаики) // Арабский мир: экономика, политика, идеология / Ред. Егорин, А. З., и Наумкин, В. В.. М.: Наука, 1987, с.4-8&lt;/ref&gt;. У Лівіі вылучаюцца тры гістарычныя вобласці: [[Трыпалітанія]], [[Кірэнаіка]] і [[Фецан]]. Паміж плямёнамі гэтых рэгіёнаў з даўніх часоў маюцца шэраг этнічных, палітычных і эканамічных канфліктаў.

У 1912 годзе па заканчэнні [[Італа-турэцкая вайна|Італа-турэцкай вайны]] рэгіёны Кірэнаіка і Трыпалітанія былі захоплены [[Італія]]й у [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Тут утварылася [[Калоніі Італіі|каланіяльные ўладанне]] [[Італьянская Лівія]], да якой у 1914 годзе быў далучаны Фецан. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]] італьянцы вымушаны былі пакінуць рэгіён, а ў наступныя гады краіна знаходзілася пад брытанскім валадарствам. У 1951 годзе Лівія атрымала незалежнасць, стаўшы каралеўствам пад кіраваннем [[Ідрыс I|Ідрыса I]]. У 1969 годзе манарх быў скінуты ў выніку {{нп3|Ваенны пераварот у Лівіі (1969)|ваеннага перавароту|ru|Военный переворот в Ливии (1969)}}, узначаленага палкоўнікам [[Муамар Кадафі|Муамарам Кадафі]]. Ён скасаваў каралеўства, на змену якому прыйшла {{нп3|Лівійская Арабская Рэспубліка||ru|Ливийская Арабская Республика}}.

[[File:Muammar al-Gaddafi 1-1.jpg|thumb|Муамар Кадафі.]]
На той момант краіна з’яўлялася беднай аграрнай дзяржавай з высокім узроўнем непісьменнасці, карупцыі і беднасці. Новая ўлада на чале з Муамарам Кадафі ўзяла курс на [[сацыялізм]] і збліжэнне з [[СССР|Савецкім Саюзам]], нацыяналізавала сферу нафтаздабычу, выцесніўшы адтуль замежныя кампаніі&lt;ref&gt;История Востока: в 6 т. / гл. ред. Р. Б. Рыбаков (пред.) и др.; Ин-т востоковедения РАН. — М.: Восточная литература, 2008. Т. 6. С. 129.&lt;/ref&gt;. Даходы ад гандлю [[нафта]]й урад накіроўваў на сацыяльныя патрэбы, дзякуючы чаму ў краіне ажыццяўляліся маштабныя праграмы будаўніцтва дзяржаўнага жылля, развіцця сістэм аховы здароўя і адукацыі&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/world/article/441534-liviya-kaddafi-ubiistvo-strana «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи] // [[RT]], 20 октября 2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://za-kaddafi.org/node/94 Жизнь народа Ливии при Каддафи – только факты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421071449/http://za-kaddafi.org/node/94 |date=21 красавіка 2021 }} // За Каддафи и его народ, 18 марта 2011&lt;/ref&gt;. Сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Лівіі стала значна лепшай, чым у іншых арабскіх краінах [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]] і нават у большасці дзяржавах [[Еўропа|Еўропы]]. Тут не было значнага сацыяльнага расслаення&lt;ref name=&quot;podcerob&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/politics/21/03/2011/563403.shtml Бывший посол в Ливии назвал 4 вещи, которыми М. Каддафи не угодил Западу]//РБК, 21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Пазней пачаліся і палітычныя пераўтварэнні. У маі [[1973]] Кадафі ўпершыню публічна выступіў з ідэямі [[Трэцяя сусветная тэорыя|«трэцяй сусветнай тэорыі»]], выкладзенай пазней у яго знакамітай {{нп3|Зялёная кніга (Кадафі)|«Зялёнай кнізе»|ar|الكتاب الأخضر}}. Кадафі адхіліў як ідэі [[капіталізм]]у з яго эксплуатацыяй чалавека чалавекам, так і савецкі варыянт сацыялізму з яго падначаленнем чалавека дзяржаве. Ён абвясціў, што асноўныя прынцыпы сацыяльнай справядлівасці выкладзены ў [[Каран]]е і павінны быць адроджаны праз прамы ўдзел работнікаў у кіраванні вытворчасцю (праз народныя камітэты) і шляхам размеркавання паміж імі ўсяго створанага прадукту&lt;ref&gt;Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192.&lt;/ref&gt;.

Увосень [[1974]] года {{нп3|Савет рэвалюцыйнага камандавання Лівіі||ru|Совет революционного командования Ливии}} выдаў цэлы шэраг законаў, заснаваных на [[Шарыят|шарыяце]]. Уводзілася суровае пакаранне за ўжыванне, увоз і вытворчасць спіртных напояў, былі ўнесены змены ў сямейнае заканадаўства. Аднак практычная рэалізацыя ідэй «трэцяй сусветнай тэорыі» натыкалася на супраціў з боку празаходняй апазіцыі. У чэрвені [[1975]] года быў здзейснены няўдалы замах на членаў урада падчас ваеннага парада, а ў жніўні таго ж года была праведзена спроба ваеннага перавароту&lt;ref&gt;Новейшая история Азии и Африки. XX век: в 3 ч. / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Владос, 2001. Ч. 3. С. 192—193.&lt;/ref&gt;. Тым не менш 2 сакавіка [[1977]] года на надзвычайнай сесіі {{нп3|Усеагульны народны кангрэс Лівіі|Усеагульнага народнага кангрэса|ar|مؤتمر الشعب العام}} (УНК) у горадзе [[Себха]] Лівійская Рэспубліка была ператворана ў [[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Сацыялістычную Народную Лівійскую Арабскую Джамахірыю]] (пазней дададзена «Вялікая»).

У [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|джамахірыі]] традыцыйныя інстытуты ўлады адмяняліся. Паўсюдна фармаваліся народныя камітэты і народныя кангрэсы. Дзяржава падзялялася на мноства {{нп3|Камуна (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|камун|ru|Коммуна (административно-территориальная единица}} (абшчын), якія ўяўлялі сабой самакіравальныя міні-дзяржавы ў дзяржаве, што валодалі ўсёй паўнатой улады ў сваёй акрузе, уключаючы размеркаванне бюджэтных сродкаў. Кіраванне камунай ажыццяўлялася першасным народным кангрэсам. У народны кангрэс уваходзілі ўсе члены камуны (жыхары камуны). Кожны чалавек меў права выказаць сваю прапанову на пасяджэнні народнага камітэта, удзельнічаючы ў прыняцці рашэнняў і рэалізацыі ўлады. Першасны народны кангрэс абіраў сваіх прадстаўнікоў у гарадскі народны камітэт і Усеагульны Народны Кангрэс. Народныя кангрэсы выбіралі свае выканаўчыя органы (народныя камітэты), члены якіх аўтаматычна станавіліся дэлегатамі народных кангрэсаў правінцый. Усеагульны народны кангрэс, вышэйшы заканадаўчы орган Джамахірыі, быў у праве ўносіць у свой парадак дня толькі пытанні, абмеркаваныя першаснымі народнымі кангрэсамі. УНК быў упаўнаважаны абіраць свой пастаянны орган — Генеральны сакратарыят, фарміраваць Вышэйшы Народны Камітэт (урад)&lt;ref&gt;Муаммар Каддафи. [http://za-kaddafi.org/green-book/part-1#top Зелёная книга. Часть первая. Решение проблемы демократии (Власть народа). Политический аспект Третьей Всемирной Теории.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210425161550/http://za-kaddafi.org/green-book/part-1#top |date=25 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мария Чунихина. [https://aif.ru/dontknows/file/chto_takoe_dzhamahiriya Что такое Джамахирия?] // Аргументы и факты, 21 февраля 2017&lt;/ref&gt;.

У той жа час Кадафі ўчыняў палітычныя рэпрэсіі, душыў іншадумства і нават супрацоўнічаў з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Значная частка багаццяў дзяржавы асядалі ў кіраўніка і яго дзяцей. Раздробны гандаль быў знішчана, і многія сферы дзейнасці для лівійцаў былі забаронены. Паступова расла незадаволенасць прыгнётам&lt;ref name=&quot;Fouad Ajami&quot;&gt;[http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 A Thrilling Spectacle in Tripoli by Fouad Ajami (Senior Fellow and cochair, Working Group on Islamism and the International Order] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140420034116/http://www.hoover.org/news/daily-report/90321 |date=20 красавіка 2014 }}&lt;/ref&gt;.

У [[2010]] годзе ў [[Туніс]]е пачалася рэвалюцыя, якая адзначыла пачатак [[Арабская вясна|Арабскай вясны]], чыя ідэя заключалася ў звяржэнні дзеючых рэжымаў і пабудове дэмакратычнага грамадства на ліберальных асновах. Хутка хваляванні ахапілі іншыя арабскія дзяржавы, у тым ліку і Лівію&lt;ref&gt;[https://meduza.io/feature/2020/12/18/10-let-nazad-nachalas-arabskaya-vesna-samoe-moschnoe-dvizhenie-protiv-avtoritarizma-v-sovremennoy-istorii 10 лет назад началась «арабская весна» — самое мощное движение против авторитаризма в современной истории] // Meduza, 18 декабря 2010&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
File:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|Сцяг Каралеўства Лівіі (1951—1969). У 2011 годзе выкарыстоўваўся лівійскай апазіцыяй і пасля падзення Кадафі адноўлены як дзяржаўны сімвал.
File:Flag of Libya (1969–1972).svg|Сцяг Лівійскай Арабскай Рэспублікі (1969—1977).
File:Flag of Libya (1977–2011).svg|Сцяг Вялікай Сацыялістычнай Народнай Лівійскай Арабскай Джамахірыі. У цяперашні час выкарыстоўваецца прыхільнікамі вяртання даваенных парадкаў.
&lt;/gallery&gt;

== Прычыны грамадзянскай вайны ==
{{нп3|Фуад Аджамі||ar|فؤاد عجمي}}, прафесар [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Універсітэта Джона Хопкінса]], амерыканскі эксперта па Блізкім Усходзе, бачыў прычыны грамадзянскай вайны ў Лівіі ў палітычным жыцці краіны. Па словах усходазнаўца, за гады кіравання Кадафі краіна ператварылася ''«ў бязлітасную тыранію»'', а ўсімі выгодамі карысталася толькі сям’я Кадафі&lt;ref name=&quot;Fouad Ajami&quot;/&gt;. Былы пасол РФ у Лівіі і Тунісе, кандыдат гістарычных навук {{нп3|Аляксей Барысавіч Падцяроб|Аляксей Падцяроб|ru|Подцероб, Алексей Борисович}} ахарактарызаваў вайну ў Лівіі як узброеную барацьбу за ўладу пад прыкрыццём лозунгаў барацьбы за свабоду і дэмакратыю&lt;ref&gt;А. А. Волович [http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm Ливия в огне: мятеж или революция?]//Институт Ближнего Востока,10.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Магчыма, што значную ролю ў дэстабілізацыі сітуацыі згулялі супярэчнасці паміж плямёнамі&lt;ref&gt;[http://www.gorod.lv/novosti/126574-satanovskiy_kaddafi_poluchil_polnoe_pravo_na_teraktyi_v_evrope Сатановский: Каддафи получил полное право на теракты в Европе]//Даугавпилсский информационно-новостной портал GOROD.LV22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ксения Светлова [http://slon.ru/articles/568349/ «Думать, что сейчас закончится война и начнется демократическая Ливия,— большая ошибка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110831083404/http://slon.ru/articles/568349/ |date=31 жніўня 2011 }}//Slon.ru, 24.03.2011&lt;/ref&gt;. Эксперт Расійскага савета па міжнародных справах Рыгор Лук’янаў лічыў, што грамадзянская вайна была выклікана наступствамі ад міжнародных санкцый, якія былі знятыя з Лівіі толькі ў сярэдзіне 2000-х. Краіна не паспела выпрацаваць механізм лібералізацыі эканомікі, прыватны бізнес адчуваў сябе некамфортна пад прэсінгам дзяржавы&lt;ref name=&quot;rt15лютага2021&quot;/&gt;.

Таксама існуе меркаванне, што канфлікт у Лівіі пачаўся пры актыўным удзеле заходніх дзяржаў, будучых інтэрвентаў, якія адмоўна ставіліся да ўрада Кадафі. Навуковы супрацоўнік Цэнтра арабскіх і ісламскіх даследаванняў Інстытута ўсходазнаўства РАН Барыс Далгоў лічыў крызіс часткай супрацьстаяння Кадафі з Захадам. На яго думку, менавіта знешнія сілы арганізавалі канфлікт, мэтай якога было звяржэнне дзеючага рэжыму&lt;ref name=&quot;rt15лютага2021&quot;&gt;[https://russian.rt.com/world/article/832271-liviya-krizis-protesty «Ситуация остаётся очень хрупкой»: что происходит в Ливии спустя десять лет после начала политического кризиса] // RT, 15 февраля 2021&lt;/ref&gt;. Па заяве былога камандуючага войскамі [[НАТА]] ў [[Еўропа|Еўропе]] {{нп3|Уэслі Кларк|Уэслі Кларка|en|Wesley Clark}}, рашэнне аб пачатку вайны ў Лівіі і іншых афрыканскіх краінах было прынята задоўга да іх пачатку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.warandpeace.ru/ru/news/view/65556/|title=Захватить 7 стран за 5 лет|publisher=www.warandpeace.ru|date=2012-01-10|access-date=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Гэта ж меркаванне падзяляе прэзідэнт паліталагічнага цэнтра «{{нп3|Сетка Вальтэр||fr|Réseau Voltaire}}» {{нп3|Цьеры Мэйсан||fr|Thierry Meyssan}}&lt;ref name=&quot;meysan&quot;&gt;{{cite web|url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|title=О войне в Ливии глазами очевидца|publisher=mirpolitiki.net|date=2011-12-26|access-date=2012-09-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6BhVtmofl?url=http://mirpolitiki.net/politika/o_vojne_v_livii_glazami_ochevidca/|archive-date=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Ігар Юр’евіч Юргенс|Ігар Юргенс|ru|Юргенс, Игорь Юрьевич}}, старшыня праўлення {{нп3|Інстытут сучаснага развіцця|Інстытута сучаснага развіцця|ru|Институт современного развития}}, акцэнтуе ўвагу на тым, што Лівія са старажытных часоў існавала як тры падзеленых геаграфічна племя, пры гэтым Кадафі меў папулярнасць толькі ў Трыпалітаніі&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/blog/russia_90/760301-echo/ Российский разворот над Ливией?]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Былы пасол Расіі ў Лівіі {{нп3|Уладзімір Васільевіч Чамаў|Уладзімір Чамаў|ru|Чамов, Владимир Васильевич}} пагаджаўся, што на ўсходзе заўсёды існавала магутная апазіцыя Кадафі, незадаволеная размеркаваннем не ў сваю карысць сродкаў унутры краіны, што стала адбывацца пасля прыходу палкоўніка да ўлады. Падзеі ў Тунісе і [[Егіпет|Егіпце]] прастымулявалі гэтыя настроі&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/razvorot/760113-echo.phtml Владимир Чамов, экс-посол России в Ливии]//Эхо Москвы, 24.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Дырэктар Інстытута праблем глабалізацыі {{нп3|Міхаіл Генадзевіч Дзялягін|Міхаіл Дзялягін|ru|Делягин, Михаил Геннадьевич}} лічыў увесь лівійскі канфлікт штучна сканструяваным, сапраўдную прычыну падзей ён бачыць у вайне за рэсурсы, якая вялася на глабальным узроўні. На яго думку, у Лівіі, у адрозненне ад суседніх арабскіх краін, не было глыбокіх рэальных супярэчнасцяў&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;Михаил Делягин.[http://nevex.tv/brain/30761  Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия.]//Телекомпания «Невский Экспресс», 28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Іншага меркавання прытрымліваўся кандыдат гістарычных навук, дырэктар цэнтра Інстытута міжнародных даследаванняў, былы пасол СССР і Расіі ў Лівіі Веніямін Папоў. Паводле яго слоў, падзеі ў Лівіі, як і ў шэрагу іншых арабскіх краін — гэта загад часу. ''«Мы, напэўна, яшчэ не ўсведамляем да канца, што адбываецца. Гэта тэктанічны зрух, які проста пачаўся вось у гэтым раёне свету. Вы паглядзіце, ён ужо адбіваецца на ўсім Міжземнамор’і. Тыя ж метады, якія выкарыстоўвала моладзь у Тунісе і ў [[Егіпет|Егіпце]], зараз выкарыстоўвае моладзь у [[Іспанія|Іспаніі]] і ў [[Грэцыя|Грэцыі]]... Праз [[Facebook]] і [[Twitter]]. Гэта ўжо мы павінны ўсвядоміць, што мы жывем зусім у іншую эпоху, эпоху [[глабалізацыя|глабалізацыі]]. І таму вось такія паняцці, як годнасць чалавека, добрае жыццё, неабходнасць барацьбы з [[карупцыя]]й, важнасць для таго, каб лідары слухалі сваё насельніцтва, гэта становіцца патрабаваннем часу, загадам часу. Без гэтага немагчыма будзе далей паспяхова кіраваць. Вось у гэтым праблема. Можа быць, ён [Кадафі] лічыў, што ён-то, увогуле, зрабіў усё правільна. І здавалася б, што ён цяпер застрахаваны ад гэтага. Але вось жыццё размеркавалася па-іншаму»''&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=558604&amp;cid=9 Экс-посол РФ в Ливии: уход Каддафи — веление времени]&lt;/ref&gt;.

== Ход грамадзянскай вайны ==
=== Першы этап ===
{{Main|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)}}
[[File:Libyan war final.svg|thumb|
Карта ваенных дзеянняў лютага—кастрычніка 2011.

{{legend|#d45500|Тэрыторыі, якія кантраляваліся праціўнікамі Кадафі з 1 сакавіка. (клецістым страчаныя перад інтэрвенцыяй)}}
{{legend|#d4aa00|Тэрыторыі, на якіх вяліся баі паміж сакавіком і жніўнем.}}
{{legend|#d38d5f|Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі падчас іх наступлення на захадзе краіны ў жніўні.}}
{{legend|#ffb380|Тэрыторыі, узятыя паўстанцамі да 1 кастрычніка.}}
{{legend|#afe9af|Апошнія аплоты сіл Кадафі.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|20px]] Галоўныя бітвы.&lt;br&gt;[[Файл:Small battle symbol.svg|15px]] Другарадныя бітвы.]]
[[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага 2011.]]
У лютым [[2011]] года быў арыштаваны юрыст і праваабаронца [[Фатхі Тэрбіль]], які прадстаўляў сваякоў больш за 1000 зняволеных, забітых сіламі бяспекі ў {{нп3|Абу-Салім (турма)|турме Абу-Салім|ar|سجن أبو سليم}} у [[1996]] годзе. 15 лютага 500—600 дэманстрантаў, якія каардынавалі свае дзеянні праз [[Facebook]], сабраліся ля будынка адміністрацыі Бенгазі, патрабуючы яго вызвалення. Пратэстоўцы неслі фатаграфіі забітых зняволеных. Пасля таго, як дэманстранты накіраваліся да цэнтру горада, адбыўся канфлікт з сілавікамі, у ходзе чаго апошнія былі закінуты «[[Кактэйль Молатава|кактэйлямі Молатава]]». У той жа час 213 прадстаўнікоў лівійскай інтэлігенцыі запатрабавалі сыходу Муамара Кадафі. На наступны дзень дэманстранты пачалі кідаць камяні ў паліцэйскіх. У адказ [[паліцыя]]й былі выпушчаныя гумовыя кулі. У выніку гэтага, 38 чалавек атрымалі раненні&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.smh.com.au/breaking-news-world/libyan-islamists-seize-arms-take-hostages-20110221-1b19c.html|title=Libyan Islamists seize arms, take hostages|date=21 February 2011|access-date=8 January 2012|agency=Agence France-Presse|work=Sydney Morning Herald}}&lt;/ref&gt;. Пазней Тэрбіль быў вызвалены, аднак пратэсты працягваліся. 17 лютага тут пачаліся баявыя сутыкненні. Батальён спецпадраздзялення сілавых структур напярэдадні адкрыў агонь па пратэстоўцах, у выніку чаго загінула 14 чалавек&lt;ref name=&quot;xinhuanet1&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/19/c_13739109.htm|title=Two policemen hanged in Libya protests|publisher=News.xinhuanet.com|date=19 February 2011|access-date=24 February 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AIbwbn7U?url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-02/19/c_13739109.htm|archive-date=2012-08-30|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Хваляванні паступова перараслі ў рэвалюцыю, а да апазіцыі далучалася ўсё большая колькасць прыхільнікаў. На працягу наступных двух дзён пратэсты з рэвалюцыйнымі лозунгамі захліснулі ўвесь горад, а пратэстоўцы захапілі тэлерадыёстанцыю Бенгазі. На бок апазіцыянераў сталі пераходзіць нават асобныя паліцэйскія і вайсковыя падраздзяленні&lt;ref&gt;[http://www.enduringamerica.com/home/2011/2/18/libya-bahrain-and-beyond-liveblog-confrontations.html Libya, Bahrain (and Beyond) LiveBlog: Confrontations]&lt;/ref&gt;.

На гэтым фоне разрастаюцца беспарадкі ў [[Трыпалі]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|title=Gaddafi Solidifies Control in West, Will Turn East Next|date=24 February 2011|publisher=Homeland Security News Wire|access-date=9 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712214505/http://www.homelandsecuritynewswire.com/gaddafi-solidifies-control-west-will-turn-east-next|archive-date=12 July 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Эз-Завія|Эз-Завіі]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi Loaylists Recapture Libya's Zawiyah|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=125881|access-date=4 March 2011|date=4 March 2011}}&lt;/ref&gt; і [[Місурата|Місураце]]&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt;. Апазіцыя здабыла такую магутнасць, што ўжо 20 лютага цалкам захоплівае Бенгазі, [[Дэрна|Дэрну]] і шэраг іншых гарадоў на ўсходзе краіны&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/Africa/News/Libya-130-soldiers-executed-20110223 Libya — 130 soldiers executed]&lt;/ref&gt;. У іншых месцах мяцяжы альбо былі паспяхова падушаныя (як напрыклад у Эз-Завіі&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya Unrest: Entering Zawiya|url= http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12720968|access-date = 11 March 2011 | date=11 March 2011|work = BBC News}}&lt;/ref&gt;), альбо яшчэ доўгі час працягваліся (Місурата&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/news/world/africa/misrata-becomes-libyas-stalingrad-2269008.html Misrata becomes Libya's Stalingrad]&lt;/ref&gt;).

27 лютага на надзвычайным паседжанні мясцовых народных камітэтаў было абвешчана аб стварэнні [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС)]], часовы орган улады, створаны праціўнікамі Муамара Кадафі&lt;ref name=rian.27.2.2&gt;{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110227/339626187.html|title=Ствараны ў Бенгазі ўрад будзе працаваць тры месяца|date=27.02.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}&lt;/ref&gt;. Хутка савет абвясціў сябе адзінай легітымнай уладай у Лівіі&lt;ref name=rian.5.3&gt;{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110305/342787154.html|title=Нацсавет Лівіі абвясціў сябе адзіным прадстаўніком краіны|date=05.03.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}&lt;/ref&gt;. Орган складаўся з 31 члена&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/arab_news/20110328/358595135.html|title=Катар прызнаў Нацыянальны пераходны савет Лівіі легітымнай уладай|date=28.03.2011|publisher=РИА Новости}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=members&gt;[http://ntclibya.org/english/council-members/ The Interim Transitional National Council of the Libyan Republic: Council members] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110310094316/http://ntclibya.org/english/council-members/ |date=10 сакавіка 2011 }}&lt;/ref&gt;, як грамадзянскіх, так і ваенных&lt;ref name=rian.5.3 /&gt;. Старшынёй ПНС стаў [[Мустафа Абд-аль-Джаліль]], былы міністр юстыцыі Лівійскай Джамахірыі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://rian.ru/world/20110227/339480964.html|title=Экс-міністр юстыцыі Лівіі пачаў фарміраванне часовага ўрада|date=27.02.2011|publisher=[[РИА Новости]]}}&lt;/ref&gt;. Сваім намеснікам ён прызначыў {{нп3|Абдул Хафіз Гога|Абдула Хафіза Гога|ar|عبد الحفيظ غوقة}}, кіраўніком узброеных падраздзяленняў — {{нп3|Амар аль-Харыры|Амара аль-Харыры|ar|عمر الحريري (سياسي)}}, каардынатарамі знешніх зносін — {{нп3|Махмуд Джыбрыль|Махмуда Джыбрыля|ar|محمود جبريل}} (прэм’ер-міністр) і {{нп3|Алі аль-Ісаві||ar|علي العيساوي (وزير)}}&lt;ref name=members /&gt;. У пачатку сакавіка, дзякуючы кансалідацыі сіл апазіцыі, ПНС змог разгарнуць паспяховае наступленне на ўсходзе краіны, захапіўшы {{нп3|Эль-Бурайка|Брэгу|ar|مرسى البريقة}}&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/02/rebels-gadhafi-forces-battle_n_830137.html | title=Libya Rebels Rout Gaddafi Forces In Fierce Battle For Oil Port | work=The Huffington Post | date=2011-03-02 | agency=Associated Press | access-date=2011-03-03 | last=Schemm | first=Paul | location=Brega}}&lt;/ref&gt;, [[Бен-Джавад|Бін-Джавад]] і {{нп3|Рас-Лануф||ar|راس لانوف}}&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12703369 | title=Libya: Gaddafi forces push rebels from Ras Lanuf | work=BBC News | date=10 March 2011 | access-date=19 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Адначасова [[Баі за горы Нафуса|баявыя дзеянні ахопліваюць сугор’е Нафуса]] на захадзе краіны&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//Фонтанка.ru,16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тым не менш пачынаючы з 6 сакавіка ініцыятыва пераходзіць да ўрадавай арміі. На ўсходзе лаялісты выбіваюць паўстанцаў з Бін-Джавада&lt;ref&gt;{{cite web|title=Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад|publisher=Утро.ру|date=2011-03-07|url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archive-url=https://www.webcitation.org/6CN2tKK0h?url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archive-date=22 лістапада 2012|access-date=26 сакавіка 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Брэгі, [[Адждабія|Адждабіі]], а 17 сакавіка падыходзяць да Бенгазі&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//Lenta.ru,17.03.2011г.&lt;/ref&gt;. Паўсталыя гарады Нафуса, такія як Налут, Кіклу, Зінтан і Яфран, пасля няўдалай спробы ўзяць іх адразу з-за цяжкадаступнай горнай мясцовасці і жорсткага супраціву праапазіцыйнага племя амазігаў, былі ўзяты ў аблогу&lt;ref&gt;[https://military.wikireading.ru/57076 Битва за нагорье Нафуса]&lt;/ref&gt;.

{{Гл. таксама|Першая інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[Файл:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]]
У гэты ж час дыпламат Ібрагім Дабашы, які перайшоў на бок апазіцыі, звярнуўся да [[ААН]] з просьбай устанавіць забарону на палёты на тэрыторыі Лівіі, каб адрэзаць сталічны Трыпалі ад паставак зброі і наймітаў, а таксама засцерагчы грамадзянскае насельніцтва ад паветраных удараў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647|title=На улицах Триполи - настоящая война|website=vesti.ru|access-date=2018-06-30}}&lt;/ref&gt;. Ініцыятыва была падтрымана [[ЗША]] і краінамі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Ужо 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю дзесяццю галасамі «за» пры пяці краінах, што ўстрымаліся ([[Бразілія]], [[Расія]], [[Кітай]], [[Індыя]] і [[Германія]]). Бразілія, Расія, Кітай і Індыя не падтрымлівалі ваенную аперацыю супраць суверэннай краіны, тады як ФРГ не хацела ўдзельнічаць у якой бы там ні было кампаніі&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131720311168561.html |title=U.N. authorises no-fly zone over Libya |publisher=Al Jazeera |date=2011-03-17 |access-date=2011-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Mark Mardell |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12781009 |title=Libya: U.N. backs action against Colonel Gaddafi |publisher=BBC News |date=2011-03-17 |access-date=2011-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1&amp;iref=BN1|title=U.N. Security Council approves no-fly zone over Libya|publisher=CNN|date=2011-03-17|access-date=2011-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69Rd92rE8?url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/17/u-n-imposes-no-fly-zone-over-libya/?hpt=T1|archive-date=2012-07-26}}&lt;/ref&gt;. Найбольш актыўнымі ў прыняцці рэзалюцыі ў тэрміновым парадку апынуліся [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]], таксама ішла падтрымка ад ЗША і [[Ліван]]а&lt;ref&gt;{{Cite news|title=UK prepares for Libya no-fly zone|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-12770467|work=BBC News|date=2011-03-18|access-date=2018-06-30|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Obama demands pull-back of Libyan troops; Tripoli declares cease-fire|first=William Branigin, Liz|last=Sly|url=https://www.washingtonpost.com/world/europeans-say-intervention-in-libya-possible-within-hours-of-un-vote/2011/03/17/ABSb9pl_story.html|work=Washington Post|id=0190-8286|date=2011-03-18|access-date=2018-06-30|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

У аперацыі брала ўдзел буйная частка краін блока НАТА, сярод якіх Францыя, ЗША, Вялікабрытанія, [[Італія]], [[Данія]], Іспанія, [[Канада]], [[Бельгія]], Грэцыя, [[Нарвегія]], [[Румынія]], [[Балгарыя]], [[Нідэрланды]] і [[Турцыя]]. Таксама ўдзельнікамі кампаніі сталі [[Швецыя]], [[Іарданія]], [[ААЭ]] і [[Катар]].

19 сакавіка ў 16:00 па GMT 19 самалётаў ВПС Францыі вылецелі ў зону Бенгазі з заяўленай мэтай «абароны насельніцтва горада ад сіл Кадафі». У 16:45 і 16:59 самалёты знішчылі некалькі адзінак бранятэхнікі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ВВС Франции нанесли первый удар по ливийской военной технике|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110319/355720718.html|work=РИА Новости|date=20110319T1958+0300Z|access-date=2018-06-30|language=ru}}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень баявыя вылеты пачалі здзяйсняць амерыканскія і брытанскія самалёты. Абстрэл ракетамі «Тамагаўк» (114 штук) па сістэмах СПА таксама здзейснілі брытанскія і амерыканскія караблі і падлодкі&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Британская подлодка выпускает ракеты &quot;Томагавк&quot; по ливийским системам ПВО - Минобороны|url=http://www.rian.ru/arab_ly/20110320/355804311.html|work=РИА Новости|date=20110320T0130+0300Z|access-date=2018-06-30|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Удары кааліцыі былі нанесены па грамадзянскіх і ваенных аб’ектах у буйных гарадах, у тым ліку Трыпалі, Бенгазі, Сірт, Тархуна, Мамура, Зуварэ, і нафтасховішчах у раёне Місураты, у выніку чаго там успыхнулі пажары.

Актыўны замежнае ўмяшанне сур’ёзна дапамагло паўстанцкім сілам. Пад прыкрыццём авіяцыі НАТА яны спачатку адкінулі праціўніка ад Бенгазі&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya - March 20, 2011]&lt;/ref&gt;, а далей, развіваючы наступленне, вярнулі Адждабію&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12871351 |work=BBC News | title=Libya rebels recapture Ajdabiya | date=2011-03-26}}&lt;/ref&gt; і Брэгу&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201132681812362552.html|work=Al Jazeera|date=26 March 2011|access-date=10 January 2012|title=Libyan rebels facing tough fight for Sirte}}&lt;/ref&gt;. У сугор’е Нафуса паўстанцы захапілі прыгранічны горад Вазін&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Live Blog - April 22 |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |date=2011-04-21 |access-date=2018-12-05 |url-status=dead |lang=en |publisher=Aljazeera.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422104040/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-22 |archive-date=2011-04-22}}&lt;/ref&gt;, вярнуўшы тым самым калідор паставак зброі з-за мяжы. Лівійская ўрадавая армія тым часам несла каласальныя страты ад авіяналётаў і ракетных удараў замежных караблёў, практычна цалкам страціўшы СПА і авіяцыю&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_71994.htm NATO — NATO and Libya: Operational Media Update, 25-Oct.-2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/news/world/2011-04-29-nato-libya_n.htm NATO: Gadhafi forces caught mining Misrata port — USATODAY.com]&lt;/ref&gt;. Значныя былі ахвяры сярод мірнага насельніцтва, якое пакутавала ад паветраных нападаў. У асобных выпадках супраць арміі і мясцовых жыхароў выкарыстоўваліся нават бомбы са збедненым уранам&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ўсё гэта, урад змог ажыццявіць перагрупоўку. Вырашана было аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест класічнай бранятэхнікі, а таксама ўвесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], тым самым знізіўшы эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічваючы мабільнасць войск. У канцы сакавіка—пачатку красавіка армія Кадафі нават здолела перайсці ў контрнаступленне&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недаступная спасылка}} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011&lt;/ref&gt;. Падчас гэтага лаялісты адбілі Брэгу і атакавалі Адждабію, але на гэтым актыўная фаза баявых дзеянняў скончылася і пачалася патавая ваенна-палітычная сітуацыя, якая працягвалася да ліпеня.

Летам сілы паўстанцаў і НАТА актывізуюць наступальныя дзеянні. На ўсходзе краіны яны вяртаюць пад свой кантроль Брэгу і Бін-Джавад, але на гэтым тут спыняюцца. Праціўнікі рэжыму Кадафі засяродзілі свае намаганні на паўночным захадзе Лівіі, бліжэй да сталіцы. 1 чэрвеня яны пачалі аперацыю па дэблакаванні Яфрэна шляхам захопу ўчастка паўночнай дарогі ў горад. Яфрэн быў канчаткова вызвалены ад сіл лаялістаў 6 чэрвеня. Пасля дзеянні паўстанцаў былі накіраваны на прасоўванне з Яфрэна ў бок Гар’яна, што дазволіла ім 14 чэрвеня адбіць у кадафістаў Кіклу, а таксама ўсталяваць кантроль над участкам паўднёвай дарогі з Зінтана ў Яфрэн. 28 чэрвеня паўстанцамі былі захопленыя ваенныя склады ў Эль-Каа ў пустыні на поўдзень ад Зінтана, дзе знаходзіліся танкі і БМП. 11 чэрвеня паўстанцы пачалі штурм Эз-Завіі. Мяцежнікі панеслі цяжкія страты, але працягнулі штурм горада&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE75A06820110611|title=Fighting in Zawiyah shuts Libya coast road-resident|agency=Reuters|date=11 June 2011|access-date=15 June 2011|work=Reuters Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120920011452/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE75A06820110611|archive-date=20 верасня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Да вечара наступнага дня супраціў лаялістаў не аслабеў. Стала ясна, што працяг штурму горада для паўстанцаў будзе каштаваць яшчэ больш вялікімі стратамі. Камандаванне ПНС вырашыла спыніць баі ў Эз-Завіі і адступіць.

13 жніўня паўстанцы атакавалі [[Гар’ян]]. Войскі паўстанцаў былі ў добрай форме, а сілы Кадафі адступалі, але, тым не менш, яны змаглі перагрупавацца і контратакаваць&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011813913965166.html Gaddafi defiant as rebels claim gains in west — Africa — Al Jazeera English]&lt;/ref&gt;. 14 жніўня паўстанцы заявілі, што ім удалося захапіць 70 працэнтаў горада&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 Al Jazeera Libya Live Blog] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120131083425/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-14-2011-1838 |date=31 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reuters. [http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 Libyan rebels say they attack town south of Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926021519/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE77D05I20110814 |date=26 верасня 2012 }}&lt;/ref&gt;. 15 жніўня ўвесь Гар’ян перайшоў пад іх кантроль&lt;ref&gt;[http://www.rferl.org/content/qaddafi_calls_on_prepare_for_battle_rebels_advance/24296923.html Qaddafi Defiant As Libyan Rebels Enter Key Towns Near Tripoli]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 Gaddafi defiant, rebels put capital under siege] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110816012952/http://www.reuters.com/article/2011/08/15/us-libya-idUSTRE77A2Y920110815 |date=16 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;. 17 жніўня войскі Кадафі распачалі спробу контрштурму, але 18 жніўня лаялістамі былі цалкам выбіты з горада&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 Libyan rebels seize refinery, eye Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018191506/http://uk.reuters.com/article/2011/08/18/libya-idUKL5E7JI04920110818 |date=18 кастрычніка 2012 }}, [https://www.nytimes.com/2011/08/19/world/africa/19libya.html Refugees Flee Libya Oil City as Qaddafi Forces Dig In]&lt;/ref&gt;.

Узяцце Гар’яна дазволіла паўстанцам пачаць наступленне на поўнач (у першую чаргу на Эз-Завію). Увечары 13 жніўня з’явіліся першыя паведамленні аб тым, што перадавыя часці апазіцыі ўвайшлі ў Эз-Завію. На працягу ўсяго наступнага тыдня ў горадзе ішлі баі паміж паўстанцамі і лаялістамі. 20 жніўня ПНС цалкам авалодаў Эз-Завіяй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

З паразай арміі Кадафі ў Нафусе пачалося наступленне на Трыпалі.

[[File:VOA Arrott - Bani Walid siege begins in Libya - 03.jpg|thumb|Паўстанцы ў Бені-Валідзе, 10 верасня 2011.]]
{{Гл. таксама|Забойства Муамара Кадафі}}
Да канца жніўня пад кантролем урада Лівіі заставаліся толькі чатыры буйныя гарады: [[Бені-Валід]], [[Сірт]], Себха і Трыпалі. Штурм апошняга пачаўся 20-га жніўня. У баях актыўна ўдзельнічалі спецпадраздзяленні з Катара, ААЭ, ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 Інтэрфакс: Сцяг паўстанцаў над рэзідэнцыяй Кадафі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120903081236/http://interfax.ru/politics/txt.asp?id=204778 |date=3 верасня 2012 }}&lt;/ref&gt;. Горад да гэтага моманту практычна цалкам быў акружаны. Нягледзячы на сваю перавагу, войскі ПНС і НАТА неслі цяжкія страты&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14608807 BBC News - Scenes of joy as Libya rebels enter central Tripoli]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 Libya — Aug 24, 2011 — 02:00 | Al Jazeera Blogs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825022404/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0200 |date=25 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt;, але тым не менш хутка прасоўваліся па гарадскіх кварталах. Усяго за восем дзён сталіца пала. Пасля таго былі абложаныя Бені-Валід і Сірт. Тут кадафісты аказалі яшчэ больш жорсткае супраціўленне. Сам Муамар Кадафі знаходзіўся менавіта ў Сірце. 20 кастрычніка, разумеючы, што горад вось-вось падзе, ён паспрабаваў пакінуць яго. Аднак яго канвой быў знойдзены паўстанцамі і захоплены. Палонны Кадафі падвергнуўся катаванням і здзекам з боку апазіцыянераў, падчас якіх загінуў&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22oct2011/muammar.html Тело Каддафи выставили на всеобщее обозрение в супермаркете. К нему очередь]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0 Death of a Dictator] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503103538/http://www.hrw.org/reports/2012/10/16/death-dictator-0 |date=3 мая 2015 }} Human Rights Watch 2012{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У гэты жа дзень паўстанцы канчаткова бяруць Сірт&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20111020/465658385.html Хроника гражданской войны в Ливии 2011 года]&lt;/ref&gt;. Супраціў рэшткаў прыхільнікаў Кадафі ў Бені-Валідзе працягваўся яшчэ некалькі дзён, але неўзабаве таксама быў задушаны. 23 кастрычніка Пераходны нацыянальны савет афіцыйна заявіў пра сваю перамогу ў грамадзянскай вайне.

=== Другі этап ===
{{Main|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)}}
7 ліпеня [[2012]] года, упершыню за 40 гадоў, у краіне прайшлі выбары ва ўстаноўчую Асамблею — [[Усеагульны нацыянальны кангрэс Лівіі|Усеагульны Нацыянальны кангрэс]]. 9 жніўня Пераходны Нацыянальны савет Лівіі афіцыйна перадаў уладу кангрэсу, старшынёй якога абралі [[Мухамед аль-Макрыф|Мухамеда аль-Макрыфа]], што стаў кіраўніком дзяржавы&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/532540 Власть в Ливии перешла парламенту]&lt;/ref&gt;. 20 лютага [[2014]] года адбыліся {{нп3|Выбары ў Канстытуцыйную Асамблею Лівіі (люты 2014)|выбары ў Канстытуцыйную асамблею Лівіі|en|2014 Libyan Constitutional Assembly election}}. На выбарах былі абраны 60 членаў Асамблеі з 650 кандыдатаў, якія на працягу 120 дзён павінны былі падрыхтаваць праект Канстытуцыі краіны, што вызначыць асноўныя прынцыпы кіравання, сістэм органаў улады, статус плямёнаў, а таксама месца законаў [[шарыят]]у. Затым дакумент планавалася вынесці на рэферэндум&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/02/26/hnec-announces-preliminary-results-for-39-constitutional-committee-seats/#axzz2uRX2pGf8|title=HNEC announces preliminary results for 39 Constitutional Committee seats|publisher=Libya Herald|date=26 February 2014|access-date=26 February 2014|archive-date=3 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303021242/http://www.libyaherald.com/2014/02/26/hnec-announces-preliminary-results-for-39-constitutional-committee-seats/#axzz2uRX2pGf8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.libyaherald.com/2014/03/02/hnec-announces-results-for-constitutional-committee-elections/|title=HNEC announces results for Constitutional Committee elections|publisher=Libya Herald|date=2 March 2014|access-date=3 March 2014|archive-date=10 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310024646/http://www.libyaherald.com/2014/03/02/hnec-announces-results-for-constitutional-committee-elections/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

На гэтым фоне здавалася, што краіна ўзяла курс на дэмакратычныя рэформы, аднавіўшы стабільнасць і парадак, але агульная абстаноўка ў Лівіі заставалася жаласнай. Асобныя баявыя сутыкненні працягваліся&lt;ref&gt;[http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/152064#.UGA9RLSUqXc Qaddafi Loyalists Seize Bani Walid]. Israelnationalnews.com (2012-01-24). Retrieved on 2012-09-30.&lt;/ref&gt;. З падзеннем Кадафі вылучаюцца наступныя сілы: цэнтральны ўрад у Трыпалі, [[кадафісты]], мясцовыя плямёны і кланы (туарэгі, берберы, тубу і іншыя), ісламісцкія арганізацыі ([[Ансар аль-Шарыя (Лівія)|Ансар аль-Шарыя]], [[Лівійскі Шчыт 1]] і іншыя), самастойныя ўзброеныя фарміравання з ліку былых паўстанцаў (так званыя «брыгады» Місураты, Зінтана, Эз-Завіі і іншыя), падраздзяленні будучай Лівійскай Нацыянальнай арміі. Частка прыхільнікаў забітага Муамара Кадафі працягвала супраціў, які ўзначалілі яго дзеці — дачка Айша і сын Саіф. У 2012 годзе лаялісты ўтрымлівалі і перыядычна захоплівалі некаторыя гарады Лівіі, такія як Бені-Валід, Тархуна, Таджура, Куфра, Сірт. Супрацьстаялыя ім сілы час ад часу адбівалі іх назад&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2014/09/05/libya/ Пророчество Полковника] // Лента.ру, 10.09.2014&lt;/ref&gt;.

Аднак прыхільнікі зрынутага рэжыму сталі не адзінай праблемай для ўрада былой апазіцыі. Пачаўся паступовы распад дзяржавы на некалькі тэрыторый, якія кантраляваліся рознымі варагуючымі групоўкамі і плямёнамі&lt;ref&gt;Анастасия Иванова. [https://russian.rt.com/world/article/441534-liviya-kaddafi-ubiistvo-strana «Государства Ливия больше нет»: как живёт страна спустя шесть лет после свержения Каддафи] // RT, 20 октября 2017&lt;/ref&gt;. Канфлікты паміж імі адбываліся ўслед барацьбы за этнічныя, рэлігійныя, палітычныя, ідэалагічныя эканамічныя і рэгіянальныя інтарэсы. У эканамічным плане галоўнай мэтай узброенай барацьбы сталі нафтавыя радовішчы, а пазней таксама шляхі перапраўкі бежанцаў праз Міжземнае мора ў Еўропу і рабагандаль&lt;ref&gt;[https://rusvesna.su/news/1499722742 Анархия, нефть и работорговля: что происходит в Ливии после свержения Каддафи (ФОТО)]&lt;/ref&gt;. Тут жа ўстала пытанне аб тэрытарыяльнай цэласнасці краіны. У 2012 годзе, з прычыны барацьбы за нафту паміж мясцовымі сіламі і ўрадам у Трыпалі, Кірэнаіка ледзь не выйшла са складу Лівіі. Тое ж самае адбылося ў верасні [[2013]] года, калі мясцовыя плямёны абвясцілі пра аўтаномію Фецана&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2013/09/27/fezzan/ Ливийская область Феццан провозгласила автономию] // Lenta.ru, 27 сентября 2013&lt;/ref&gt;. Падобнае становішча ператварыла Лівію ў прывабную арэну для памкненняў тэрарыстычных і ісламісцкіх арганізацый&lt;ref&gt;Андрей Ляхов. [https://www.forbes.ru/mneniya/335333-polkovnika-nikto-ne-pomnit-kak-zhivet-liviya-bez-muammara-kaddafi Полковника никто не помнит: как живёт Ливия без Муаммара Каддафи] // Forbes, 20 декабря 2016&lt;/ref&gt;.

=== Трэці этап ===
{{Main|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}}
&lt;gallery&gt;
File:Libyan Prime Minister Fayez al-Sarraj.jpg|Фаіз Сарадж.
File:Aguila Salah Issa - 2020 (cropped).jpg|Агіла Салах Іса.
File:General Haftar.jpg|Халіфа Хафтар.
&lt;/gallery&gt;

14 лютага [[2014]] года была здзейснена {{нп3|Спроба дзяржаўнага перавароту ў Лівіі (2014)|няўдалая спроба дзяржаўнага перавароту|ar|محاولات الانقلاب في ليبيا سنة 2014}} пад пачаткам генерала [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]], былога набліжанага Кадафі. На думку ваеначальніка, пасля звяржэння старога рэжыму краіна пайшла па няправільнаму шляху, і ён адважыўся выправіць гэта. Аднак сілам Хафтара не ўдалося займець рэальную ўладу і падтрымку насельніцтва. Тым не менш генерал працягнуў барацьбу. 16 мая Хафтар абвясціў аб пачатку шырокамаштабнай паветранай і наземнай аперацыі падкантрольных яму часцей у раёне горада Бенгазі, апісаўшы яе як «папраўку на шляху да рэвалюцыі»&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;/&gt;. Ваеннае наступленне атрымала кодавую назву аперацыя «Годнасць». 18 мая аперацыя была пашырана да Трыпалі. У той жа час {{нп3|Выбары ў Палату прадстаўнікоў Лівіі (чэрвень 2014)|25 чэрвеня прайшлі выбары|ar|انتخابات مجلس النواب الليبي 2014}} ў [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палату прадстаўнікоў (ППЛ)]], дзе прыхільнікі радыкальнага ісламу, якім і супрацьстаяў Хафтар, пацярпелі паразу. Урад узначаліў [[Агіла Салах Іса]]. 13 ліпеня ісламісты ў адказ на сваю паразу абвясцілі аб пачатку аперацыі «Рассвет Лівіі» з мэтай захапіць аэрапорт Трыпалі. Гэта ім удалося 23 жніўня пасля [[Баі за аэрапорт Трыпалі|сарака дзён баёў]]&lt;ref name=guardian-20140824&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/24/libya-capital-under-islamist-control-tripoli-airport-seized-operation-dawn|title=Libyan capital under Islamist control after Tripoli airport seized|author=Chris Stephen and Anne Penketh|publisher=The Guardian|date=2014-08-24|access-date=2015-01-24}}&lt;/ref&gt;. З усталяваннем кантролю над горадам яны заявілі аб непрызнанні Палаты прадстаўнікоў і аб аднаўленні ўсеагульнага нацыянальнага кангрэса. 25 жніўня некаторыя прадстаўнікі Усеагульнага нацыянальнага кангрэса правялі пасяджэнне ў Трыпалі, абвясцілі сябе законнай уладай і абралі прэм’ер-міністрам {{нп3|Амар аль-Хасі|Амара аль-Хасі|ar|عمر الحاسي}}, у выніку чаго ў краіне склалася двоеўладдзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/News/2014/08/29/Libya-s-interim-government-resigns-under-pressure-.html|title=Libya’s interim government resigns|publisher=Al Arabiya|date=2014-08-29|access-date=2014-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|title=Libya interim govt. resigns to allow new cabinet formation|publisher=PressTV|date=2014-08-29|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924135758/http://www.presstv.ir/detail/2014/08/29/376927/libyas-interim-government-steps-down/|archive-date=24 верасня 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 Libya’s ex-parliament reconvenes, appoints Omar al-Hasi as PM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150912045107/http://in.reuters.com/article/2014/08/25/libya-security-parliaments-idINKBN0GP18O20140825 |date=12 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Палата прадстаўнікоў пакінула захоплены Трыпалі і абгрунтавалася ў Табруку&lt;ref name=guardian-20140909&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |author=Chris Stephen |publisher=The Guardian |date=2014-09-09 |access-date=2014-09-24}}&lt;/ref&gt;.

11 ліпеня [[2015]] года па выніках раўнда міжлівійскага дыялогу ў [[Марока]] падпісана першае пагадненне. Аднак цырымонію праігнаравалі дэлегаты праісламіцкага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса Лівіі. Подпісы пад дакументам «аб міру і прымірэнні» паставілі эмісары ​​часовага ўрада ў Табруку, прадстаўнікі шэрагу рэгіянальных муніцыпалітэтаў, вядучых палітычных партый і арганізацый [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] краіны. Падрыхтаваны пры пасярэдніцтве ААН выніковы тэкст змяшчаў прапановы, унесеныя УНК. Згодна з планам, прапісанаму у пагадненні, у Лівіі павінен быць сфарміраваны ўрад нацыянальнага адзінства тэрмінам на год, які ўзначаліць прэм’ер-міністр і два яго намеснікі. Функцыі заканадаўчага органа меркавалася перадаць Палаце прадстаўнікоў&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2273925 СМИ: стороны конфликта в Ливии достигли соглашения, документ будет подписан в течение дня]&lt;/ref&gt;.

9 кастрычніка сфарміраваны [[Урад нацыянальнага адзінства (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды (УНЗ) Лівіі]]. Прэм’ер-міністрам краіны стаў [[Фаіз Сарадж]]. Акрамя таго, былі названыя імёны трох віцэ-прэм’ераў — Ахмеда Майтыга, Фатх аль-Мажбры і Мусы аль-Кані&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2331479 Главой правительства Ливии стал Фаиз Сарадж, назначены трое вице-премьеров]&lt;/ref&gt;. Тым не менш баявыя дзеянні прадоўжыліся. Палата прадстаўнікоў і [[Узброеныя сілы Лівіі|Лівійская нацыянальная армія (ЛНА)]] Халіфа Хафтара не спяшаліся прызнаваць уладу Сараджа і ўступілі з ім у ваеннае супрацьстаянне.

У перыяд 2015—2018 гадоў абодва ўрады былі сканцэнтраваны на барацьбе з шматлікімі ўзброенымі групоўкамі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20210215/liviya-1597225002.html Внутренний конфликт в Ливии]&lt;/ref&gt;. Сутыкненні паміж прыхільнікамі Трыпалі і Табрука адбываліся рэдка, але 16 студзеня 2019 года сілы ЛНА раптам пачынаюць [[Бітва за Себху (2019)|наступленне ў Фецане]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-idUSKCN1PM0ZD|title=Eastern Libya government delegation visits key southern city of Sabha|date=28 January 2019|work=Reuters|access-date=4 February 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку хафтараўцы выцясняюць УНЗ з Себхі і Мурзука, найбуйнейшых гарадоў рэгіёну.

{{Гл. таксама|Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}
[[File:Western Libya (April 1 2019).svg|thumb|left|Становішча на паўночным захадзе краіны перад наступленнем Хафтара.
{{legend|#EDC4BE|пад кантролем ЛНА і Палаты прадстаўнікоў}}
{{legend|#CDEBC9|пад кантролем Урада нацыянальнага адзінства}}
{{legend|#cd90c9|пад кантролем нейтральных мясцовых сіл (горад Бені-Валід)}}]]
4 красавіка Хафтар загадаў вайскоўцам пачаць яшчэ адно наступленне, цяпер ужо на сталіцу краіны&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2019/04/04/tripoli/ Приезжавший к Шойгу ливийский маршал приказал наступать на Триполи] // Лента. Ру, 4 апреля 2019&lt;/ref&gt;. У канцы мая паміж прыхільнікамі ўрада Сараджа і сіламі [[Народны фронт вызвалення Лівіі|Народнага фронту вызвалення Лівіі]], што выступалі за аднаўленне даваенных парадкаў, адбылося буйнае сутыкненне. Праз месяц НФВЛ падтрымаў наступленне Хафтара, хоць да гэтага «фронт» не супрацоўнічаў ні з адным бокам канфлікту, выступаючы трэцяй сілай. Пазней хафтараўцам аказала дапамогу суданскія [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]. Акрамя таго, у баях пад Трыпалі на баку Хафтара ўдзельнічалі прыватныя ваенныя кампаніі з Расіі і армія ААЭ. У сваю чаргу, войскі ўрада нацыянальнай згоды карысталіся падтрымкай ісламісцкіх сіл, звязаных з Аль-Каідай, такіх як [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]] і [[Браты-мусульмане]]. Паведамлялася і аб удзеле замежных наймітаў з Туніса, Судана, Афганістана, Чада, Емена, Партугаліі, Малдовы. Вельмі значную падтрымку аказала Турцыя, якая дастаўляла зброю і боепрыпасы для трыпалітанскіх уладаў. Таксама турэцкія ваенныя перакідалі паўстанцаў з Сірыі ў Лівію. Са снежня сірыйская ўзброеная апазіцыя стала прымаць актыўны ўдзел у баявых дзеяннях. Галоўным чынам гэта байцы [[Сірыйская нацыянальная армія|СНА]], пратурэцкага сегмента [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]].

За паўгода аперацыі армія Хафтара прабілася да прыгарадаў і паўднёвых кварталаў сталіцы Айн-Зара, Сук аль-Ахад, Эр-Рамле, Калат Аль-Фурджан&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6860856 СМИ: ливийская армия отбила у сил Сараджа один из южных пригородов Триполи], [https://eadaily.com/ru/news/2019/04/29/al-arabiya-voyska-marshala-haftara-otstupili-pod-tripoli «Аль-Арабия»: Войска маршала Хафтара отступили под Триполи], {{Cite web|url=https://twitter.com/Lyobserver/status/1117798300047106056|title=Heavy clashes in Ain Zara district, south of #Tripoli, between #Libya Army units and armed groups of warlord Khalifa Haftarpic.twitter.com/OFJJKRmxj7|last=Observer|first=The Libya|date=15 April 2019|website=@Lyobserver|language=en|access-date=15 April 2019}}, [http://anna-news.info/armiya-haftara-otrazila-tankovuyu-ataku-pns-na-yuge-tripoli/ Армия Хафтара отразила танковую атаку ПНС на юге Триполи]&lt;/ref&gt;, узяла гарады Сабрат, Сурман, Эль-Аджайлат, Эс-Сабіа, Эль-Азізія, Эз-Завія&lt;ref&gt;[https://news.ru/africa/tri-rossijskih-nayomnika-pogibli-pri-aviaudarah-v-livii/ Три российских наёмника погибли при авиаударах в Ливии]&lt;/ref&gt;, Бір-Алак&lt;ref&gt;[https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna Ливиец рассказал о сражении турецких и чадских бойцов с ЛНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302194641/https://polit.info/470366-liviec-rasskazal-o-srazhenii-tureckikh-i-chadskikh-boicov-s-lna |date=2 сакавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;, Зінтан, Гар’ян, Сідзі-Білан і іншыя&lt;ref&gt;[https://youtu.ru/lO0m27rS5P4 Відэа]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. У перыяд са снежня 2019 па студзень 2020 становішча спраў прыхільнікаў Сараджа яшчэ больш пагоршылася. У гэты час хафтараўцы ўзялі Сірт&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/news/world-africa-51011039&lt;/ref&gt;, байцы брыгады Місураты адмовіліся працягваць далейшы ўдзел у канфлікце&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |title=СМИ: в Ливии часть защитников Триполи прекратила борьбу с армией Хафтара |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=29 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429112850/https://regnum.ru/news/polit/2817821.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а 604-я брыгада і зусім перайшла на бок праціўніка&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|title=Sirte falls to Haftar's forces, thanks to a Madkhali brigade from the inside {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=2020-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112093709/https://www.libyaobserver.ly/news/sirte-falls-haftars-forces-thanks-madkhali-brigade-inside|archive-date=12 студзеня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Тады Сарадж звярнуўся па дапамогу да Турцыі. 5 студзеня [[2020]] года турэцкі лідар [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] афіцыйна абвясціў аб адпраўцы вайскоўцаў у Лівію&lt;ref name=&quot;radiosputnik.ria.ru&quot;&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200105/1563136154.html Президент Турции сообщил об отправке военных в Ливию // Радио Sputnik, 5 января 2020]&lt;/ref&gt;.

Актыўны ўдзел Турцыі значна паўплываў на бягучую абстаноўку, выкруціўшы сітуацыю ў карысць УНЗ. Найбольшыя поспехі былі дасягнуты ў красавіку—маі, калі войскі Сараджа  аднавілі кантроль над мяжой з Тунісам, захапілі паветраную базу Аль-Ватыя, гарады Сабрат, Сурман і Эль-Аджайлат. Супраціў урада Трыпалі стаў больш жорсткім, а само прасоўванне атрадаў ЛНА прыпынілася. Пратурэцкія СМІ пісалі, што гэта таксама выклікана няздольнасцю нацыянальнай арміі браць сталіцу, у той час як палітолаг і ўсходазнаўца Карыне Геваргян звязвала гэта з нежаданнем Хафтара павялічваць страты сярод мірных жыхароў і разбурэння горада&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200520/1571734734.html &quot;Благородный жест&quot;. Почему Хафтар отводит армию от Триполи] // Radio Sputnik, 20 мая 2020&lt;/ref&gt;. Так ці інакш, але станам на [[4 чэрвеня]] трыпалітанская аперацыя хафтараўцаў канчаткова сарвалася&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-18/the-war-for-tripoli-is-over-but-new-battles-loom The War for Tripoli Is Over, But New Battles Loom]&lt;/ref&gt;.

{{Гл. таксама|Баі ва Усходняй Трыпалітаніі|Пратэсты ў Лівіі (2020)}}
Пасля сваёй перамогі ў пачатку лета 2020 года УНЗ пачынае наступлення ва Усходняй Трыпалітаніі. Разам з тым, у адказ на поспехі Сараджа і Эрдагана, прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што яго краіна можа ўварвацца ў Лівію на законных падставах, і заклікаў егіпецкую армію да поўнай баявой гатоўнасці. Ён адзначыў, што Егіпет атрымаў прамыя пагрозы ад «тэрарыстычных наймітаў і апалчэнцаў», таму любое ваеннае ўмяшанне з боку Каіра з гэтага часу легітымна&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/06/22/libya/ Египет вторгся в Ливию]&lt;/ref&gt;.

Наступныя баявыя дзеянні не прывялі да поспеху таго ці іншага боку, і фронт стабілізаваўся па лініі Сірт—Джуфра, дзе фіксавалася нізкая актыўнасць абодвух армій. 21 жніўня Сарадж абвясціў аб спыненні ўсіх ваенных аперацый на тэрыторыі Лівіі. Акрамя таго, ён падтрымаў правядзенне прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў у сакавіку наступнага года на аснове канстытуцыі, якая будзе ўзгодненая ўсімі лівійцамі. Адначасова з аналагічнай заявай выступіў і спікер Палаты прадстаўнікоў Агіла Салех, які яшчэ вясной прапанаваў кожнаму з трох рэгіёнаў Лівіі выбраць сваіх прадстаўнікоў у Прэзідэнцкі савет і пачаць працэс палітычных рэформаў. Хутка ў Марока і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] пачаліся мірныя кансультацыі&lt;ref name=&quot;сентябрь&quot;&gt;{{Cite web |url=https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |title=Саррадж объявил об уходе с поста главы Правительства национального согласия Ливии |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=27 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327002711/https://yandex.by/turbo/kommersant.ru/s/doc/4493686 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Растучая незадаволенасць насельніцтва пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча і бясконцай вайной прывяла да хваляванняў і пратэстаў. Ужо ў жніўні і верасні шэраг палітыкаў як у УНЗ, так і ў ППЛ абвясцілі аб адстаўцы. 16 верасня аб планах пакінуць сваё крэсла да канца кастрычніка заявіў нават Фаіз Сарадж. За пару тыдняў да гэтага ён зняў [[Фатхі Башага]] з пасады кіраўніка МУС УНЗ&lt;ref name=&quot;сентябрь&quot;/&gt;.

==== Барацьба з ІДІЛ ====
{{Main|Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|Другая інтэрвенцыя ў Лівіі}}
[[File:Libyan Civil War.png|thumb|
Становішча на 28 чэрвеня 2015.

{{legend|#b4b2ae|пад кантролем ІДІЛ }}
{{legend|#e4e4e4|пад кантролем іншых ісламісцкіх груповак}}
{{legend|#EDC4BE|пад кантролем ЛНА і ППЛ}}
{{legend|#CDEBC9|пад кантролем УНК}}
{{legend|blue|пад кантролем мясцовых сіл (Місурата)}}
{{legend|#e3d975|пад кантролем туарэгаў}}
]]
Сітуацыя ў Лівіі дала спрыяльную глебу для актывізацыі ісламарадыкальных тэрарыстычных арганізацый. Спярша гэта былі розныя фарміраванні, звязаныя з групоўкай «[[Аль-Каіда]]». Паступова іх выціснула арганізацыя «[[Ісламская дзяржава|Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]]» (ІДІЛ). Дадзеная групоўка першапачаткова сама з’яўлялася часткай «Аль-Каіды», дзейнічаючы ў [[Ірак]]у, але з цягам часу станавілася ўсё больш самастойнай. Яе члены лічылі сваё фарміраванне паўнацэннай дзяржавай. ІДІЛ прызнала за сабой рэлігійную ўладу над усімі [[іслам|мусульманамі]] па ўсім свеце і імкнулася атрымаць палітычны кантроль над тэрыторыямі з пераважна мусульманскіх насельніцтвам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-28082962 Isis rebels declare 'Islamic state' in Iraq and Syria]. BBC News&lt;/ref&gt;. У 2014—2015 гадах яна пашырыла сваю дзейнасць на [[Сірыя|Сірыю]], [[Ліван]], [[Емен]], [[Афганістан]], [[Паўночны Каўказ]] і краіны [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], стаўшы на той момант самай магутнай тэрарыстычнай групоўкай свету.

Непасрэдна ў Лівіі першымі членамі групоўкі сталі былыя добраахвотнікі, якія ваявалі ў складзе ісламісцкіх атрадаў у Сірыі і Іраку. У снежні 2014 года баевікі здзейснілі напады на нафтавыя аб’екты і міжнародныя гатэлі, праводзілі масавыя расстрэлы і спрабавалі захапіць як мага больш тэрыторый&lt;ref name=&quot;wsj17feb&quot;&gt;{{Cite news|title=Islamic State Gained Strength in Libya by Co-Opting Local Jihadists|url=https://www.wsj.com/articles/islamic-state-gained-strength-in-libya-by-co-opting-local-jihadists-1424217492|work=The Wall Street Journal|date=17 February 2015|access-date=13 March 2015}}{{Subscription required}}(требуется подписка)&lt;/ref&gt;. Групоўка ўступіла ў канфлікт з абодвума ўрадамі. 14 сакавіка 2015 года байцы ІДІЛ разгарнулі штурм Сірта, які на той момант быў заняты прыхільнікамі УНК&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/DEPAFP20150315101607/|title=Libye - Libye : combats entre jihadistes de l'Ãtat islamique et miliciens Ã&amp;nbsp; Syrte - Jeuneafrique.com - le premier site d'information et d'actualité sur l'Afrique|author=AFP|date=15 March 2015|work=JEUNEAFRIQUE.COM|access-date=22 March 2015}}&lt;/ref&gt;. Ужо 31 мая баевікі канчаткова авалодалі горадам&lt;ref name=&quot;expands&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/2015/06/01/world/africa/western-officials-alarmed-as-islamic-state-expands-territory-in-libya.html?_r=0 Western Officials Alarmed as ISIS Expands Territory in Libya]&lt;/ref&gt;. На той момант яны таксама захапілі Бенгазі і шэраг іншых гарадоў краіны.

13 лістапада таго ж года ЗША і іх саюзнікі вырашылі падтрымаць сілы УНК у барацьбе з баевікамі. Замежныя войскі пачалі ажыццяўляць паветраныя ўдары па пазіцыях ІДІЛ, паступова вызваляючы тэрыторыю краіны&lt;ref name=guardian&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|title=Islamic State leader in Libya 'killed in US airstrike'|author=Martin Pengelly|publisher=The Guardian|date=14 November 2015|access-date=14 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151115060441/http://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/us-airstrike-isis-leader-libya|archive-date=2015-11-15|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вынікам гэтага стала [[Бітва за Сірт (2016)|аперацыя па вызваленні Сірта]] ў маі наступнага года, пачатая войскамі ўрада ў Трыпалі пры падтрымцы кааліцыі. Лівійскія сілы былі сканцэнтраваны на сухапутным напрамку, у той час як замежнікі ажыццяўлялі авіяцыйную падтрымку. Баевікі аказалі ўпартае супраціўленне і змаглі пратрымацца на працягу паўгода. Тым не менш 6 снежня Сірт быў канчаткова вызвалены ад ІДІЛ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |title=After the liberation of Sirte: What’s next for Libya? |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-date=21 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221134229/http://globalriskinsights.com/2016/12/liberating-sirte-whats-next-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/world/2016/12/07/ap-explains-what-next-after-downfall-is-in-sirte.html |title=AP Explains: What next after the downfall of IS in Sirte? |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302202402/http://www.foxnews.com/world/2016/12/07/ap-explains-what-next-after-downfall-is-in-sirte.html |archive-date=2 сакавіка 2017 |access-date=26 сакавіка 2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

На ўсходзе краіны Палата прадстаўнікоў і ЛНА таксама вялі барацьбу з баевікамі. Прыярытэтным для іх з’яўляўся Бенгазі. Тут з 2014 года войскі генерала Халіфа Хафтара вялі бесперапынныя баі з рознымі групоўкамі, сярод якіх, акрамя ІДІЛ, [[Саветы шуры рэвалюцыянераў Бенгазі]], Ансар аш-Шарыя, Лівійскі Шчыт 1. Варта адзначыць, што яны не з’яўляліся саюзнікамі «Ісламскай дзяржавы», ваюючы як з ёй, так і з ЛНА. Да мая 2016 года армія Хафтара кантралявала па меншай меры 90% горада&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libya's eastern army makes further advances around Benghazi|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5N17L4RT|publisher=Reuters|date=18 April 2016|access-date=18 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305001232/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5N17L4RT|archive-date=5 сакавіка 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на ​​дэкларацыю генерала Ханафа Хафтара аб «вызваленні» горада, дзясяткі баевікоў засталіся ўмацаванымі і абложанымі ў Сідзі Акрыбеш&lt;ref name=Asharq&gt;{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|title=Asharq Al-Awsat Tours Extremist Dens in Libya: The Story of Sidi Khreibish|publisher=Asharq al-Awsat|access-date=2 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish|archive-date=3 December 2017|url-status=live}} {{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish |title=Архіўная копія |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224614/https://aawsat.com/english/home/article/1096186/asharq-al-awsat-tours-extremist-dens-libya-story-sidi-khreibish |archive-date=3 снежня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Канчатковае вызваленне горада адбылося толькі ў снежні 2017 года&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna|title=Libya: Haftar Forces Deny Extremists Fled to Derna|work=Asharq al-Awsat|access-date=2 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073442/https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna|archive-date=2 January 2018|url-status=live}} {{Cite web |url=https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna |title=Архіўная копія |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073442/https://aawsat.com/english/home/article/1128866/libya-haftar-forces-deny-extremists-fled-derna |archive-date=2 студзеня 2018 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З падзеннем Сірта і Бенгазі ў ІДІЛ застаўся толькі адзін буйны аплот — Дэрна, якую яна падзяляла з групоўкай «[[Саветы шуры маджахедаў Дэрна]]». 5 лютага 2018 года вайскоўцы Лівійскай нацыянальнай арміі пачалі аперацыю супраць баевікоў. Пасля 5 тыдняў баёў, 19 сакавіка, ЛНА пацярпела паражэнне ў сутыкненнях з джыхадзістамі. Ваенныя адступілі з пазіцый, пакінуўшы ворагу некаторую колькасць тэхнікі&lt;ref&gt;http://www.dahab.pro/_liviya_&lt;/ref&gt;. Наступная спроба, ажыццёўленая ў красавіку—маі, стала больш удалай. Байцы ЛНА змаглі прабіцца ў гарадскую мяжу, але тут, як і ў выпадку з Сіртам, баевікі арганізавалі зладжаную абарону. Егіпет&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.libyanexpress.com/egyptian-warplanes-conduct-airstrikes-on-libyas-derna/|title=Egyptian warplanes conduct airstrikes on Libya's Derna|website=Libyan Express - Libya News, Opinion, Analysis and Latest Updates from Libya|language=en-GB|access-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228174639/https://www.libyanexpress.com/egyptian-warplanes-conduct-airstrikes-on-libyas-derna/|archive-date=2018-12-28|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Video: Egyptian soldiers fighting in Derna alongside Haftar’s armed groups |url=https://www.libyaobserver.ly/news/video-egyptian-soldiers-fighting-derna-alongside-haftar%E2%80%99s-armed-groups |access-date=26 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501041449/https://www.libyaobserver.ly/news/video-egyptian-soldiers-fighting-derna-alongside-haftar%E2%80%99s-armed-groups |archive-date=1 мая 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, ААЭ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://alnabaa.tv/en/news/view/20182|title=UAE drone air attacks Derna in east Libya|website=alnabaa.tv|access-date=9 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141913/https://alnabaa.tv/en/news/view/20182|archive-date=12 чэрвеня 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і Францыя&lt;ref name=&quot;Longeray&quot;&gt;{{cite web |last=Longeray |first=Pierre |url=https://news.vice.com/article/french-special-forces-and-spies-might-be-secretly-fighting-the-islamic-state-in-libya |title=French Special Forces and Spies Might Be Secretly Fighting the Islamic State in Libya &amp;#124; VICE News |publisher=News.vice.com |date=2016-02-24 |access-date=2018-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140415/https://news.vice.com/article/french-special-forces-and-spies-might-be-secretly-fighting-the-islamic-state-in-libya |archive-date=2018-06-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; аказалі Хафтару абмежаваную ваенную падтрымку, але праціўнік даволі павольна здаваў свае пазіцыі. У чэрвені баевікі былі выцесненыя ў гістарычную частку Дэрны, дзе яны працягвалі супраціў да лютага 2019&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.libyaobserver.ly/news/haftars-forces-say-seized-libyas-derna-they-mutilate-opponents-dead-bodies|title=Haftar's forces say seized Libya's Derna as they mutilate opponents' dead bodies {{!}} The Libya Observer|website=www.libyaobserver.ly|language=en|access-date=26 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002650/https://www.libyaobserver.ly/news/haftars-forces-say-seized-libyas-derna-they-mutilate-opponents-dead-bodies|archive-date=14 лютага 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля ІДІЛ канчаткова аслабла, але яе прыхільнікі працягвалі ажыццяўляць асобныя акцыі&lt;ref&gt;[https://m.vz.ru/news/2019/4/18/973877.html Армию Хафтара на юге Ливии атаковали боевики ИГ]&lt;/ref&gt;.

====Мірны працэс ====
{{Main|Мірны працэс па Лівіі}}
Першая спроба ўрэгуляваць канфлікт была прадпрынята ў красавіку 2011 года, калі Муамар Кадафі заклікаў пачаць перамовы з НАТА аб спыненні авіяўдараў па тэрыторыі краіны. У жніўні афіцыйны прадстаўнік лівійскага лідара паведаміў, што той гатовы пачаць перамовы з паўстанцамі аб перадачы ўлады ў краіне&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2011/04/110429_rn_gaddafi_nato Каддафи призвал к переговорам с НАТО], [https://www.bbc.com/russian/international/2011/08/110828_gaddafi_talks_offer Каддафи &quot;предложил переговоры о передаче власти&quot;]&lt;/ref&gt;.

12—13 лістапада 2018 года ў [[Палерма]] (Італія) прайшла [[Канферэнцыя ў Палерма (2018)|першая міжнародная канферэнцыя па лівійскім канфлікце]]. Арганізатарам саміту стаў італьянскі прэм’ер-міністр [[Джузэпэ Контэ]]. У ім узялі ўдзел прадстаўнікі лівійскіх уладаў, у тым ліку Фаіз Сарадж, Агіла Салах Іса і Халіфа Хафтар, а таксама дэлегацыі ад розных краін і міжнародных арганізацый. Дадзеная сустрэча не прынесла ніводнага канкрэтнага рашэння, не пазначыла ніводнага абавязацельства бакоў і не вызначыла даты наступнага этапу лівійскага ўрэгулявання, аднак была прызнана паспяховай&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20181113/1532719388.html В ООН назвали конференцию по Ливии в Палермо успешной], [https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5789589 Итальянская конференция по Ливии признана успешной, не принеся ни одного решения]&lt;/ref&gt;.

14—16 красавіка 2019 года ў Гадамесе павінна была прайсці так званая «[[Лівійская нацыянальная канферэнцыя (2019)|Лівійская нацыянальная канферэнцыя]]». Яна была накіравана на пераадоленне крызісу ў краіне і стану двоеўладдзя. У ёй павінны былі прыняць удзел дэлегаты ўсіх супрацьлеглых бакоў, каб скласці «дарожную карту» для аб’яднання разрозненых дзяржаўных інстытутаў і правядзення агульнанацыянальных прэзідэнцкіх і парламенцкіх выбараў, неабходнасць у якіх была зацверджана яшчэ ў маі 2018 года&lt;ref&gt;[https://iz.ru/865034/andrei-ontikov/stolitca-v-ogne-liviiskaia-armiia-vedet-nastuplenie-na-tripoli Столица в огне: ливийская армия ведет наступление на Триполи] // Известия&lt;/ref&gt;. З-за пачатку наступлення ЛНА на Трыпалі канферэнцыя была перанесена на нявызначаны тэрмін, а потым наогул адменена&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6351325 В ООН заявили, что конференция по Ливии не состоится до окончания боевых действий]&lt;/ref&gt;.

13 студзеня 2020 года ў [[Масква|Маскве]] павінна была прайсці сустрэча паміж Фаізам Сараджам і Халіфа Хафтарам, а таксама прадстаўнікамі іншых лівійскіх сіл&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20200113/1563352741.html В МИД подтвердили встречу Хафтара и Сарраджа в Москве]&lt;/ref&gt;, але першы адмовіўся весці перамовы з апанентам. Нягледзячы на ​​гэта, была праведзена мірная канферэнцыя з удзелам розных кіраўнікоў дзяржаў, у тым ліку і лідараў варагуючых бакоў. Чакалася, што бакі падпішуць мірны дагавор. Сарадж і прадстаўнік парламента на ўсходзе краіны падпісалі двухбаковае пагадненне, аднак Хафтар узяў час на роздум. Замінка звязана з тым, што камандуючы ЛНА падчас перамоваў настойваў на неабходнасці бесперашкоднага ўводу сваіх падраздзяленняў у падкантрольны УНЗ Трыпалі, што не мелася на ўвазе праектам пагаднення. Дамова прадугледжвада адмову ад усіх наступальных дзеянняў і стварэнне ваеннай камісіі для вызначэння лініі судакранання і назіранні за перамір’ем. Таксама планавалася стварыць рабочыя групы па ўрэгуляванні сітуацыі ў рэгіёне&lt;ref&gt;[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2020/01/13/820487-podpisat-mirnoe Подписать мирное соглашение по Ливии в Москве не удалось]&lt;/ref&gt;.

[[File:Secretary Pompeo meets with World Leaders in Berlin Germany (49408271243).jpg|thumb|Сумесная фота палітыкаў на канферэнцыі ў Берліне, 19 студзеня 2020.]]
19 студзеня ў [[Берлін]]е прайшоў [[Саміт па Лівіі ў Берліне|саміт па Лівіі]], дзе ў тым ліку прысутнічалі Хафтар і Сарадж, аднак арганізаваць прамыя перамовы паміж імі не ўдалося. Нягледзячы на ​​гэта, быў распрацаваны план урэгулявання лівійскага канфлікту. Згодна з прапанаванай рэзалюцыяй, працэс прапанавалася разбіць на шэсць «кошаў»: спыненне агню, выкананне эмбарга на зброю, палітычны працэс, рэформа сектара бяспекі, эканамічная рэформа і захаванне гуманітарных нормаў і [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Усім замежным удзельнікам канферэнцыі дакумент прапанаваў адмовіцца ад умяшальніцтва ў лівійскі канфлікт&lt;ref&gt;[https://news.ru/world/uchastniki-konferencii-po-livii-soglasovali-tekst-itogovogo-dokumenta/ Участники конференции по Ливии согласовали текст итогового документа // Информационно-аналитический центр &quot;МедиаНьюс&quot;, 19 января 2020]&lt;/ref&gt;. Падкрэслівалася, што ў выпадку, калі праект выніковага дакумента канферэнцыі будзе прыняты, то за ходам яго выканання будзе сачыць спецыяльна створаная міжнародная структура, якая будзе знаходзіцца пад эгідай ААН&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/polit/2833500.html В Берлине приняли окончательную версию резолюции саммита по Ливии – СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200316042611/https://regnum.ru/news/polit/2833500.html |date=16 сакавіка 2020 }} // ИА REGNUM, 19 января 2020&lt;/ref&gt;.

У лютым бакі канфлікту пачалі абмяркоўваць план чарговага перамір’я. Тут жа пачала работу Аб’яднаная ваенная камісія 5+5, стварэнне якой было прапісана ў берлінскім пагадненні. У яе ўвайшлі пяць прадстаўнікоў ад ЛНА і ад УНЗ. Мэта работы ваеннага камітэта — весці перамовы аб паўнавартасным спыненні агню ў Лівіі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200203/1564203481.html В Женеве начала работу совместная ливийская военная комиссия] // РИА Новости, 3 января 2020&lt;/ref&gt;.

23 кастрычніка ў [[Жэнева|Жэневе]] (Швейцарыя) прайшла сумесная лівійская вайсковая камісія 5+5, якая прадстаўляла ЛНА і УНЗ. Яна дасягнула «сталага пагаднення аб спыненні агню ва ўсіх раёнах Лівіі». Дамова, якая ўступіла ў сілу неадкладна, патрабавала, каб усе замежныя баевікі пакінулі Лівію на працягу трох месяцаў, у той час як сумесныя паліцэйскія сілы будуць патруляваць спрэчныя раёны. У той жа дзень адбыўся першы камерцыйны рэйс паміж Трыпалі і Бенгазі&lt;ref name=&quot;LibHerald_Oct2020_ceasefire&quot;&gt;{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva | date= 2020-10-23 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |access-date=2020-10-23 |archive-url= https://archive.today/20201023134857/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |archive-date= 2020-10-23 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Пасляваеннае становішча ===
У канцы 2020 і пачатку 2021 гадоў сітуацыя ў Лівіі ўсё яшчэ заставалася напружанай, хоць буйных ваенных сутыкненняў не фіксавалася.

9 снежня афіцыйны прадстаўнік ЛНА Ахмед аль-Місмары заявіў, што ''«ніхто не аб’яўляў аб заканчэнні бітвы»'' паміж іх сіламі і Турцыяй, а спыненне агню адбылося ''«ў знак павагі да намаганняў міжнароднай супольнасці, дружалюбных краін і жадання лівійцаў пакласці канец вайне»''. Пры гэтым аль-Місмары адзначыў, што прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган ''«ніколі не пераставаў адпраўляць зброю ў Лівію»''. Паводле яго слоў, турэцкае судна, якое было перахоплена ваенна-марскімі сіламі ў пачатку месяца, знаходзілася ў «зоне абмежаванага доступу», а адказ МЗС Турцыі на законныя дзеянні прадстаўнікоў Хафтара ля лівійскага ўзбярэжжа ўтрымліваў «недапушчальную пыху»&lt;ref name=&quot;Eadaily&quot;/&gt;.

22 снежня турэцкі парламент падоўжыў тэрмін знаходжання вайскоўцаў у Лівіі яшчэ на 18 месяцаў, нягледзячы на абвешчанае ў кастрычніку пры пасярэдніцтве ААН спыненне агню ў Лівіі. Пагадненне прадугледжвала вывад замежных войск і наймітаў на працягу трох месяцаў&lt;ref name=&quot;Eadaily&quot;&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2020/12/25/haftar-budet-bit-turciyu-v-livii-poka-vash-sapog-oskvernyaet-nashu-zemlyu Хафтар будет бить Турцию в Ливии: «Пока ваш сапог оскверняет нашу землю»] // Eadaily, 25 декабря 2020&lt;/ref&gt;.

У адказ, выступаючы 24 снежня на цырымоніі, прымеркаванай да 69-й гадавіны незалежнасці краіны, Хафтар адкрыта прыгразіў УНЗ новай вайной. Аднак гэтая заява не атрымала шырокай падтрымкі ў яго прыхільнікаў. З ліку замежных сіл, якія падтрымлівалі фельдмаршала, толькі ААЭ выступілі за новае наступленне на Трыпалі. Пры гэтым тры іншых саюзніка Хафтара, у асобе Францыі, Расіі і Егіпта, адрэагавалі на план новай вайны адмоўна. Адкрытая ваенная падтрымка ЛНА з-за мяжы паменшылася пасля правалу спробаў захопу Трыпалі. У Егіпце намецілася тэндэнцыя на наладжванне кантактаў з Трыпалі. На думку турэцкага выдання «Anadolu», новая хваля дэстабілізацыі ў Лівіі стала б падсілкоўваннем для тэрарыстаў, якія паспрабуюць замацавацца ў асобных гарадах Лівіі і тым самым ператворацца ў пагрозу для суседніх краін, што не трэба Егіпту. У Каіры таксама ўлічылі фактар перамогі [[Джо Байдэн]]а на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах прэзідэнта ЗША 3 лістапада]], бо новы амерыканскі лідар быў рэзка негатыўна настроены ў пытанні расійскага ўплыву ў рэгіёне. У самой Расіі таксама далі зразумець, што не імкнуцца да актыўнай ролі ў новай ваеннай кампаніі. Больш за тое, 30 снежня кіраўнік [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС РФ]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] сустрэўся са сваім лівійскім калегам з боку УНЗ Мухамедам Сіялай&lt;ref&gt;[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%8E-%D1%85%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%BE-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%8C-%D0%B2-%D0%BE%D0%B0%D1%8D/2099979 Идею Хафтара о новой войне в Ливии поддерживают лишь в ОАЭ] // Anadolu, 6 января 2021&lt;/ref&gt;.

Неўзабаве ў Лівіі пайшлі чуткі пра тое, што правадыры некаторых усходніх плямёнаў выступілі з прапановай замяніць Халіфа Хафтара на генерала Абдэрэзака Назіры, які займаў пасаду начальніка штаба ЛНА з самага яе заснавання ў 2014 годзе. Лічыцца, што Назіры карыстаецца падтрымкай спікера парламента Агілы Салеха, чые адносіны з Хафтарам прыкметна астудзелі ў апошні час. На думку праціўнікаў фельдмаршала, такая ракіроўка можа нават паскорыць працэс аб’яднання арміі, бо сярод многіх лівійскіх вайскоўцаў на захадзе краіны Назіры не выклікае такога непрымання, як Хафтар&lt;ref name=&quot;мустафін&quot;&gt;Равиль Мустафин. [https://www.ng.ru/world/2021-03-31/6_8116_libya.html ЛИВИЮ ОБЪЕДИНИЛИ УЖЕ НА 80 ПРОЦЕНТОВ] // Новая газета, 31 марта 2021&lt;/ref&gt;.

5 лютага дэлегаты двух супрацьлеглых бакоў абралі ў Жэневе лідараў пераходнага ўрада краіны. Гэты ўрад будзе кіраваць Лівіяй да ўсеагульных выбараў. [[Прэзідэнцкі савет Лівіі|Прэзідэнцкі савет]] узначаліў дыпламат [[Мухамед Юніс Манфі]], які карыстаецца падтрымкай на ўсходзе краіны. Прэм’ер-міністрам на час пераходнага перыяду прызначаны ўплывовы прадпрымальнік [[Абдэль Хамід Махамед Дбэйбе|Абдэль Хамід Мухамед Дбэйбе]], які падтрымліваецца на захадзе Лівіі. [[Муса аль-Кані]] і [[Абдала аль-Лафі]] сталі віцэ-прэзідэнтамі. Іх сумесны спіс атрымаў 39 галасоў, на пяць больш, чым у Агілы Салех Іса і Фатхі Башагі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/|title=BREAKING: New unified Libyan government selected by LPDF in Geneva|author=Sami Zaptia|work=Libya Herald|date=5 February 2021|access-date=5 February 2021|archive-date=5 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205145321/https://www.libyaherald.com/2021/02/05/breaking-new-libya-government-selected-by-lpdf-in-geneva/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку ў ходзе свайго візіту ў [[Анкара|Анкару]] прэм’ер Дбэйбе звярнуўся да Рэджэпа Эрдагана з заклікам вывесці з Лівіі як турэцкіх салдат, так і лаяльных туркам сірыйскіх наймітаў. Прамога адказу з абяцаннямі пайсці на такі крок лівійскі палітык не атрымаў. Эрдаган абмежаваўся запэўненнямі ў падтрымцы новага лівійскага кіраўніцтва&lt;ref name=&quot;мустафін&quot;/&gt;. На той момант, паводле даных ААН, у краіне знаходзіліся 20 тысяч замежных вайскоўцаў, наймітаў і добраахвотнікаў, галоўным чынам з Турцыі, Сірыі, Расіі і іншых краін. Пад іх кантролем знаходзіліся дзесяць ваенных баз&lt;ref name=&quot;аан2020&quot;/&gt;.

=== Аднаўленне крызісу===
У 2022 годзе канфрантацыя і двоеўладдзе ў Лівіі аднавіліся: Палата прадстаўнікоў, бачачы праблемы ва ўрадзе Дбэйбы з правядзеннем выбараў, прызначыла новым прэм’ерам [[Фатхі Башага|Фатхі Башагу]]. Аднак яго прызначэнне было аспрэчана, што ў жніўні прывяло да [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)|новых узброеных сутыкненняў]]&lt;ref&gt;Полина Коноплянко. [https://www.mk.ru/politics/2022/08/28/v-livii-vnov-polilas-krov-dvoevlastie-okazyvaetsya-neizbezhnym.html В Ливии вновь полилась кровь: двоевластие оказывается неизбежным] // Московский комсомолец : газета. — 28 августа 2022.&lt;/ref&gt;. У жніўні 2023 года адбыліся баі паміж [[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|РАДА]] і [[444-я пяхотная брыгада|444-й пяхотнай брыгады]]&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-08-15 |title=Libyan factions pause Tripoli battle with 27 dead |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/tripoli-clashes-widen-overnight-worst-fighting-this-year-2023-08-15/ |access-date=2023-08-17}}&lt;/ref&gt;. Канфлікт разгарэўся 14 жніўня, калі байцы РАДА затрымалі камандзіра брыгады Махмуда Хамзу&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-08-16 |title=Libya militias battle in Tripoli after commander's arrest |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66520895 |access-date=2023-08-17}}&lt;/ref&gt;. У маі 2025 года ў горадзе разгарнулася [[Сутыкненні ў Трыпалі (2025)|ўзброенае супрацьстаянне]] паміж 444-й пяхотнай брыгады і [[Апарат падтрымкі стабільнасці (Лівія)|Апаратам падтрымкі стабільнасці]], якое пачалося пасля забойства высокапастаўленага [[сілавікі|сілавіка]] [[Абдэль Гані аль-Кіклі|Абдэля Гані аль-Кіклі]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Genn |first=James |title=Libya's Government of National Unity declares state of emergency |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-853734 |work=The Jerusalem Post |agency=Reuters |date=2025-05-13 |access-date=2025-05-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Armed clashes erupt in Libya's Tripoli after reported killing of armed group leader |url=https://www.reuters.com/world/africa/armed-clashes-erupt-libyas-tripoli-after-reported-killing-armed-group-leader-2025-05-12/ |work=[[Reuters]] |date=12 May 2025 |access-date=13 May 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Замежная роля ==
=== Захад ===
Пасля дзяржаўнага перавароту 1969 года і прыходу да ўлады Кадафі пачалося шматгадовае ідэалагічнае, палітычнае і часам ваеннае супрацьстаянне паміж Лівіяй і Захадам, якое заключалася ў адрозненні сістэм, незадаволенасцю ЗША і іх саюзнікаў пераследам  дысідэнтаў і супрацоўніцтвам лівійскіх уладаў з радыкальнымі ісламістамі&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774355.stm A history of Libya’s ties with the US] (Би-би-си)&lt;/ref&gt;, а лівійскімі ўладамі — «агрэсіўнай [[Імперыялізм|імперыялістычнай]] палітыкай» заходніх дзяржаў&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ливия: Брест— мировому империализму |url=http://za-kaddafi.org/node/4760 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200607175055/http://za-kaddafi.org/node/4760 |archive-date=7 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сярод прычынаў, якія прывялі ЗША і іх саюзнікаў да інтэрвенцыі 2011 года, называліся пагроза з боку дзеючага рэжыму, рэсурсныя багацця Лівіі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://svopi.ru/politicheskaya_obstanovka_v_mire/80617/amp |title=Рассекреченные письма Хиллари Клинтон раскрыли истинные причины вторжения в Ливию |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200433/https://svopi.ru/politicheskaya_obstanovka_v_mire/80617/amp |archive-date=24 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; і нават навінавыя фэйкі ад апазіцыі, што ўвялі ў зман кіраўніцтва многіх краін&lt;ref&gt;[https://youtu.ru/0T-L6SrC-Ok Экзлюзивное интервью. Муаммар Каддафи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624200534/https://www.youtu.ru/0T-L6SrC-Ok |date=24 чэрвеня 2021 }} // Ютуб-канал RTД на русском, 20 октября 2016&lt;/ref&gt;.

[[Выява:Apache Helicopter Takes off from HMS Ocean During Operation Ellamy MOD 45153051.jpg|thumb|Верталёт «Апач» ВПС Вялікабрытаніі на ўзлёце з HMS Ocean During, 29 ліпеня 2011.]]
Так ці інакш, але 19 сакавіка 2011 года міжнародная кааліцыя на падставе рэзалюцыі ААН 1973 пачала наносіць паветраныя і ракетныя ўдары па тэрыторыі Лівіі. Дакумент дэклараваў абарону мірных жыхароў як мэту ўмяшання (гл. {{нп3|Гуманітарная інтэрвенцыя||ru|Гуманитарная интервенция}}) і даў права знішчаць любыя войскі, што ўяўляюць пагрозу для паўстанцаў, толькі з дапамогай удараў з паветра. Яна забараняла мясцовыя і грамадзянскія авіязносіны над тэрыторыяй Лівіі, матывуючы гэта недапушчэннем бамбардзіровак гарадоў Кірэнаікі сіламі Кадафі. Палёты замежных ваенных пад забарону не падпадалі&lt;ref&gt;[http://www.newstatesman.com/blogs/the-staggers/2011/03/libya-military-resolution-fly?utm_content=NewState&amp;utm_source=twitterfeed&amp;utm_medium=twitter&amp;utm_campaign=NewState UN no-fly zone over Libya: what does it mean?]&lt;/ref&gt;. Пры гэтым камандаванне кожнай з краін-удзельніц аперацыі выбрала ўласную кодавую назву для баявых дзеянняў: амерыканская версія гучала як «[[Аперацыя «Odyssey Dawn»|Світанак Адысеі]]», французскія вайскоўцы назвалі аперацыю «[[Аперацыя «Харматан»|Харматан]]», Вялікабрытанія — «[[Аперацыя «Эламі»|Эламі]]», Канада — «[[Аперацыя «Мабайл»|Мабайл]]». Пазней саюзнікі аб’ядналі ўсе аперацыі ў адну кампанію ([[Аперацыя «Саюзны абаронца»]])&lt;ref name=&quot;rt2021&quot;&gt;[https://russian.rt.com/world/article/843630-liviya-nato-godovschina-bombardirovka «НАТО не ставило перед собой задачу наладить нормальную жизнь»: десять лет назад начались бомбардировки Ливии] // RT, 19 марта 2021&lt;/ref&gt;.

У той жа час кааліцыя накіравала да паўстанцаў сваіх вайсковых саветнікаў і інструктараў, а таксама займалася пастаўкамі зброі&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]&lt;/ref&gt;.

31 кастрычніка ў Трыпалі прыбыў генеральны сакратар НАТА [[Андэрс Фог Расмусэн]], які абвясціў аб «шчасным зыходзе» лівійскай аперацыі і павіншаваў лівійскі народ са «свабодай, заваяванай з цяжкасцю»&lt;ref name=&quot;rt2021&quot;/&gt;. Саюзнікам удалося знішчыць большую частку СПА і ВПС сіл урада, нанесці ворагу сур’ёзны ўрон, што ў канчатковым выніку прывяло да падзення рэжыму Кадафі&lt;ref name=&quot;foreignaffairs.com&quot;/&gt;.

[[File:USS Wasp conducts flight operations. (29091917825).jpg|thumb|Harrier AV-8B ВПС ЗША на борце USS Wasp перад баявым вылетам на пазіцыі баевікоў ІДІЛ, 11 жніўня 2016.]]
У 2014 годзе паўстаў раскол: Францыя і Грэцыя падтрымалі ўлады ў Табруку, тады як ЗША, Вялікабрытанія і Італія ўсталі на бок Трыпалі. Аднак у рамках ваеннай аперацыі супраць ІДІЛ краіны НАТА актыўна супрацоўнічалі, хоць французскія вайскоўцы дзейнічалі выключна ў антытэрарыстычных аперацыях ЛНА (Бенгазі і Дэрна&lt;ref name=&quot;Longeray&quot;/&gt;), а амерыкана-брытана-італьянскія часці — УНЗ (Сірт&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/2016/08/01/politics/us-libya-isis-airstrikes/index.html|title=US launches airstrikes on ISIS targets in Libya|first=Holly|last=Yan|publisher=CNN|access-date=2 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-3672230/One-six-British-jihadis-gone-Syria-Iraq-fight-ISIS-killed-400-UK.html|title=One in six UK jihadis who have gone to fight with ISIS 'are dead'|access-date=13 July 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.defensenews.com/global/mideast-africa/2016/08/11/italy-reportedly-sends-special-forces-to-libya/&lt;/ref&gt;).

7 красавіка 2019 года {{нп3|Афрыканскае камандаванне Узброеных сіл ЗША||en|United States Africa Command}} (AFRICOM) паведаміла, што часова выводзіць свой кантынгент з Лівіі з меркаванняў бяспекі&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://twitter.com/USAfricaCommand/status/1114803246152003585?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1114818468271013890&amp;ref_url=https%3A%2F%2Fwww.interfax.ru%2Fworld%2F657343|title = Declining security in Libya results in personnel relocation, agility emphasis|date = 2018-04-07|work = US Africom in Twitter|language = en}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на ​​вывад войскаў, у канцы красавіка паведамлялася аб групе амерыканскіх вайскоўцаў у раёне Місураты. Вайскоўцы ЗША нібыта прыбылі на хуткасных катэрах з суседняга Туніса. Афіцыйнага пацверджання або абвяржэння гэтай інфармацыі не было. У той момант горад знаходзіўся пад кантролем сіл прэм’ер-міністра Ф. Сараджа&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6392999 СМИ: в Мисурате замечены группы военных США]&lt;/ref&gt;.

11 лютага 2020 года, па даных інфармацыйнага партала «Голас Амерыкі», амерыканскія ваенныя, якія знаходзілся ў [[Самалі]], рыхтаваліся да перакідання ў Лівію. Па словах карэспандэнта службы нацыянальнай бяспекі, Афрыканскае камандаванне ўзброеных сіл ЗША разглядала ініцыятыву па перакідцы войскаў і браніраванай тэхнікі з самалійскага кірунку на лівійскі. Заяўлялася, што перадыслакацыя сіл будзе ажыццяўляцца для барацьбы з баевікамі і зніжэння тэрарыстычнай актыўнасці ў рэгіёне. Раней камандуючы Цэнтральнага камандавання ЗША Кенет Макензі заявіў, што замежнае ўмяшанне ў справы Лівіі ставіць крыж на намаганнях па дасягненні міру. Ён заклікаў адмовіцца ад такой палітыкі, якая прыводзіць да росту напружанасці. Пасол у Лівіі Рычард Норланд звярнуўся да кіраўніцтва Урада нацыянальнай згоды з патрабаваннем раззброіць усіх баевікоў і адмовіцца ад паслуг розных бандфарміраванняў&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu «Голос Америки» сообщил о переброске войск США из Сомали в Ливию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624201330/https://riafan.ru/1249911-golos-ameriki-soobshil-o-perebroske-voisk-ssha-iz-somali-v-liviyu |date=24 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

=== Расія ===
З 2014 года Расія разгортвае палітыку вяртання страчаных пазіцый СССР у знешняй палітыцы. Гэтыя мерапрыемствы пачаліся з [[Анексія Крыма Расіяй|Крымскіх падзей]], а затым прадоўжыліся ў [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі ў Сірыі]] і актывізацыі адносін з шэрагам краін «[[Трэці свет|трэцяга свету]]»&lt;ref&gt;Марианна Беленькая. [https://www.kommersant.ru/doc/4116779 Восток — дело долгое] // Коммерсантъ 5 октября 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Александр Мащенко. [https://www.pnp.ru/social/rossiya-vozvrashhaet-utrachennye-pozicii-v-sredizemnom-more.html Россия возвращает утраченные позиции в Средиземном море] // Парламентская газета, 4 июня 2018&lt;/ref&gt;. З часам расійская актыўнасць распаўсюджваецца на Лівію. Немалаважную ролю тут адыграла жаданне ўтрымаць кантроль над нафтавымі радовішчамі&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2020/08/04/russian_investment/ Раскрыты истинные интересы России в Ливии] // Lenta.ru, 4 августа 2020&lt;/ref&gt;.

На думку арабіста Леаніда Ісаева, расійская прысутнасць у рэгіёне дазволіла б здабываць дывідэнды ад супрацоўніцтва з рэгіянальнымі дзяржавамі. Лепш за ўсё гэта прадэманстравала [[грамадзянская вайна ў Сірыі]], дзе актыўны ўдзел у канфлікце дазволіў Маскве прымусіць краіны рэгіёну да актыўнага ўзаемадзеяння з расійскімі ўладамі. Расія ўмацавала свае сувязі з дзяржавамі [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і Паўночнай Афрыкі. Пры гэтым яна пачала ўяўляць цікавасць для рэгіянальных дзяржаў у першую чаргу менавіта як сіла, здольная паўплываць на сірыйскія ўлады, [[Іран]], або [[хусіты|хусітаў]] у [[Емен]]е. Як выказаўся даследчык, спрыяльным для Масквы стаў ''«геапалітычны вакуум, які ўтварыўся пасля таго, як ЗША так і не змаглі сфармуляваць сваю пазіцыю ў дачыненні да распачатых у 2011 годзе працэсаў рэканфігураціі блізкаўсходняга светапарадку»''&lt;ref&gt;Леонид Исаев. [https://www.ridl.io/ru/zachem-rossii-livija/ Зачем России Ливия?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210624200233/https://www.ridl.io/ru/zachem-rossii-livija/ |date=24 чэрвеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

У пачатку лютага 2015 года ў Маскву з афіцыйным візітам прыбыў прэм’ер-міністр {{нп3|Абдала Абдурахман ат-Тані||ar|عبد الله الثني}}. На сустрэчы абмяркоўваліся пытанні паставак узбраенняў у Лівію і падрыхтоўкі лівійскіх ваеннаслужачых расійскімі спецыялістамі&lt;ref&gt;[http://www.ridus.ru/news/179594 Почему «страны Арабской весны» потихоньку забивают на США?]&lt;/ref&gt;. 15 красавіка на сустрэчы [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|міністра замежных спраў РФ]] [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргея Лаўрова]] з ат-Тані, апошні заявіў, што спадзяецца на дапамогу ў аднаўленні лівійскіх дзяржаўных інстытутаў, ваеннай сілы Лівіі, а таксама бяспекі ў краіне праз намаганні ў тым ліку ў рамках міжнародных арганізацый&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150415/1058738393.html Ливия просит РФ поддержать восстановление государственных институтов]&lt;/ref&gt;. У гэты ж дзень адбылася сустрэча прэм’ер-міністра з [[Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі|сакратаром савета бяспекі РФ]] [[Мікалай Платонавіч Патрушаў|Мікалаем Патрушавым]]. Бакі выказалі занепакоенасць з нагоды палітычнага расколу ўнутры Лівіі, а таксама росту ўплыву ў краіне тэрарыстычных груповак&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20150415/1058715233.html Патрушев и ливийский премьер обеспокоены влиянием террористов в Ливии]&lt;/ref&gt;.

У 2019—2020 гадах паступалі шматлікія паведамленні аб удзеле ў баявых дзеяннях на баку ЛНА наймітаў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Сярод інфармацыі аб прысутнасці супрацоўнікаў кампаніі ў Лівіі былі як фэйкі, так і сапраўдныя доказы. Расійскія СМІ адмаўлялі ўсе паведамленні, тады як у заходніх пераважала іншае меркаванне. [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] заяўляў, што калі ў Лівіі і ёсць расійскія найміты, то яны не прадстаўляюць інтарэсы дзяржавы. У ААН таксама першапачаткова абверглі інфармацыю аб ПВК «Вагнер», але пазней арганізацыя выпусціла буйны даклад па гэтай тэме, дзе пацвярджалася прысутнасць наймітаў. У Расіі матэрыялы арганізацыі падвергнуліся крытыцы з-за выкарыстання ў ім матэрыялаў скандальнага ўкраінскага сайта «[[Міратворца (вэб-сайт)|Миротворець]]»&lt;ref&gt;гл. [[Наступленне на Трыпалі (2019—2020)#Паведамленні пра ПВК «Вагнер»]]&lt;/ref&gt;.

У верасні 2020 года ў шэрагу СМІ з’явіліся публікацыі пра тое, што расійскае кіраўніцтва ў абыход эмбарга ААН пастаўляе зброю войскам Хафтара, выкарыстоўваючы тэрыторыю Сірыі ў якасці перавалачнага пункта. Міністр замежных спраў С. Лаўроў на прэс-канферэнцыі па выніках візіту ў [[Дамаск]] запэўніў журналістаў, што падобная інфармацыя не падмацаваная ніякімі фактамі&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/9392021 Лавров: обвинения в адрес России по Ливии не подкреплены никакими фактами] // ТАСС, 7 сентября 2020&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2021 года групы экспертаў ААН па Лівіі ў сваім дакладзе пацвердзілі факт парушэння зброевага эмбарга расійскім бокам. Акрамя Расіі, у справаздачы згадваліся Турцыя, ААЭ, Іарданія і Егіпет&lt;ref&gt;[https://news.un.org/ru/story/2021/03/1398992 Эксперты ООН: эмбарго на поставки оружия в Ливию не соблюдается] // Новости ООН, 17 марта 2021&lt;/ref&gt;.

=== Турцыя ===
{{Гл. таксама|Інтэрвенцыя Турцыі ў Лівію}}
У 2010-х краіна разгарнула актыўную знешнюю экспансію па вяртанні ўплыву ў былых уладаннях Асманскай імперыі і мусульманскім свеце. Турцыя лічыла Лівію часткай сваёй сферы ўплыву ва Усходнім Міжземнамор’і і важным эканамічным партнёрам у Афрыцы. На думку Джалела Харшаві, супрацоўніка Нідэрландскага Інстытута міжнародных адносін, Анкара выявіла дзве паралельныя тэндэнцыі, дзе з аднаго боку ёсць адсутнасць у ЗША цікавасці да Блізкага Усходу, а з другога боку — адсутнасць знешняй палітыкі і сродкаў у еўрапейскіх краін. Тым самым рэгіён застаўся без буйных заступнікаў. Таму ключавыя рэгіянальныя гульцы разглядалі Лівію як свайго роду лабараторыю&lt;ref&gt;[https://mk-turkey.ru/blog/mnenie/2020/01/17/moaa-le-figaro-pochemu-rossiya-i-turciya-zainteresovany-v-livii.html Le Figaro: Почему Россия и Турция заинтересованы в Ливии?]&lt;/ref&gt;.

Турэцкія ўлады таксама імкнуліся аслабіць пазіцыі сваіх палітычных і эканамічных канкурэнтаў, такіх як Грэцыя, [[Кіпр]], Егіпет і [[Ізраіль]]. За кошт умацавання пазіцый у Лівіі магло адбыцца і ўмацаванне турэцкіх сіл у [[Паўночны Кіпр|Паўночным Кіпры]]. Падобнага можна было дасягнуць узяўшы пад кантроль марскія транспортныя калідоры і нафтагазавыя радовішчы ў Паўднёвым Міжземнамор’і, і стварэнне перманентнай пагрозы для Еўропы ў выглядзе патоку бежанцаў, ціскам на аравійскія манархіі, Францыю, Егіпет і Расію&lt;ref&gt;[https://interfax.com.ua/news/blog/726663.html Турция Эрдогана: рождение новой сверхдержавы?] // Interfax, 26 февраля 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Джонатан Маркус. [https://www.bbc.com/russian/features-50988217 Ливийский гамбит Эрдогана. Зачем Турции вводить войска в Ливию] // BBC News, 4 января 2020&lt;/ref&gt;. Нафтавыя кампаніі Турцыі і іх дзяржаўныя заступнікі бачылі велізарны патэнцыял у нявыкарыстаных прыродных рэсурсах Лівіі. Акрамя гэтага, мелася цікавасць па ўдзеле ў будучых інфраструктурных праектах на лівійскай тэрыторыі ў пасляваенны перыяд&lt;ref&gt;[https://eadaily.com/ru/news/2020/05/28/tureckiy-interes-v-liviyskoy-voyne-ankara-zashchishchaet-svoi-25-mlrd Турецкий интерес в ливийской войне: Анкара защищает свои $ 25 млрд]&lt;/ref&gt;.

28 лістапада 2019 года Турцыя і Урад нацыянальнай згоды Лівіі заключылі мемарандум аб супрацоўніцтве, у тым ліку ваенным. Таксама дакумент пашыраў марскія межы Турцыі да ўзбярэжжа Дэрны і Табрука. Турэцкі лідар Рэджэп Таіп Эрдаган зацвердзіў яго 26 снежня і ў той жа дзень паведаміў, што ўжо ў студзені запытае ў парламента дазвол адправіць у Лівію войскі&lt;ref name=&quot;дамова&quot;&gt;[https://www.newsru.com/world/27dec2019/libyaturk.html ПНС Ливии запросило военную поддержку у Турции]&lt;/ref&gt;.

Яшчэ з вясны 2019 года Турцыя актывізавала падтрымку сілам, лаяльным УНЗ. Турэцкае кіраўніцтва забяспечвала іх ваеннай тэхнікай, дронамі, а таксама, па заявах ЛНА, у Лівіі дзейнічалі турэцкія ваенныя саветнікі. 27 снежня ўрад Фаіза Сараджа звярнуўся з афіцыйным запытам да Турцыі аб аказанні ваеннай дапамогі&lt;ref name=&quot;дамова&quot;/&gt;. Халіфа Хафтар абвясціў у краіне масавую мабілізацыю для «выгнання замежных сіл» у адказ на планы ўладаў Турцыі адправіць войскі ў Трыпалі. Ён заклікаў лівійцаў забыцца пра рознагалоссі, «аб’яднацца і ўзяцца за зброю», каб «абараніць зямлю і гонар». Камандуючы нацыянальнай арміяй абвінаваціў прэзідэнта Турцыі Рэджэпа Эрдагана ў імкненні адрадзіць «асманскае валадарства» ў Лівіі і назваў магчымае сутыкненне «бітвай з каланізатарамі»&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/world/667554.html Фельдмаршал Халифа Хафтар объявил всеобщую мобилизацию в Ливии для «изгнания иностранных сил»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421142142/https://news.tut.by/world/667554.html |date=21 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

5 студзеня 2020 года Эрдаган заявіў, што турэцкія вайскоўцы накіраваліся ў Лівію. Адпраўку вайскоўцаў у Лівію ўхваліў турэцкі парламент&lt;ref name=&quot;radiosputnik.ria.ru&quot;/&gt;. 8 студзеня ў Трыпалі ўжо прыбылі першыя атрады [[Узброеныя сілы Турцыі|Узброеных сіл Турцыі]] для падтрымкі арміі Фаіза Сараджа&lt;ref&gt;[https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html Первые отряды турецкой армии прибыли в столицу Ливии Триполи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221173835/https://112.ua/mir/pervye-otryady-tureckoy-armii-pribyli-v-stolicu-livii-tripoli-521087.html |date=21 лютага 2020 }} // 112.ua, 8 января 2020&lt;/ref&gt;. 
[[File:Bayraktar Akıncı UCAV.jpg|thumb|Беспілотнік сямейства «Bayraktar».]]
Кантынгент ваенных спецыялістаў з Турцыі на сваім піку дасягнуў 50 чалавек&lt;ref&gt;{{cite news | last1= McKernan | first1= Bethan | last2= Akoush | first2=Hussein | title= Exclusive: 2,000 Syrian fighters deployed to Libya to support government | date= 2020-01-15 |newspaper= The Guardian | url= https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/exclusive-2000-syrian-troops-deployed-to-libya-to-support-regime |access-date=2020-01-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.syriahr.com/%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%b1%d8%aa%d8%b2%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%b3%d9%88%d8%b1%d9%8a%d9%88%d9%86-%d9%81%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d8%a8%d9%8a%d8%a7-%d9%85%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b0%d8%b9%d8%a7%d9%86/ www.syriahr.com]&lt;/ref&gt;. Гэтыя сілы займаліся кансультацыяй і каардынацыяй дзеянняў арміі УНЗ, а часам наўпрост удзельнічалі ў баявых дзеяннях. Турэцкія ваенныя замацаваліся ў раёнах Мітыгі і Місураты. Пры падтрымцы войск Сараджа туркі ўжывалі сістэмы СПА, радыёлакацыйныя сістэмы і артылерыю. Сама Місурата ператварылася ў апорны пункт, які выкарыстоўваўся для назапашвання ваенных рэсурсаў&lt;ref&gt;[https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii Официальный спикер ЛНА рассказал о провокациях боевиков ПНС в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418122506/https://inforeactor.ru/290953-oficialnyi-spiker-lna-rasskazal-o-provokaciyah-boevikov-pns-v-livii |date=18 красавіка 2021 }} // Инфореактор, 15 марта 2020&lt;/ref&gt;. Акрамя ўсяго іншага, турэцкі бок прадаставіў Сараджу сваю ваенную тэхніку, напрыклад, баявыя машыны пяхоты ACV-15, бронеаўтамабілі [[BMC Kirpi|Kirpi]], радары KALKAN, зенітна-ракетныя комплексы SkyGuard і Oerlikon, беспілотнікі Bayraktar. Турэцкая Рэспубліка таксама прыцягнула да лівійскага канфлікту [[сірыйская апазіцыя|сірыйскую апазіцыю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=169902|title=  Celebrating the return of commander from Libya - Al-Hamza Division members open fire up in the air in Jendires triggering panic among people |date=15 June 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bfm.ru/news/443495 Ситуация в Ливии обостряется] // BFM.ru, 12 мая 2020&lt;/ref&gt;.

Галоўны трыумфам турэцкіх вайскоўцаў стаў захоп авіябазы Аль-Ватыя, пра ўзяцце якой 18 мая асабіста абвясціў Сарадж. Тут былі знішчаны дзясяткі наймітаў, вялікая колькасць тэхнікі і ўзбраення, у тым ліку два ЗРК «Панцыр» расійскай вытворчасці&lt;ref&gt;[https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ Правительственные войска Ливии отбили авиабазу у армии Хафтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508050800/https://telegraf.by/world-news/pravitelstvennye-vojska-livii-otbili-aviabazu-u-armii-haftara/ |date=8 мая 2021 }} // Telegraf.by, 18 мая 2020&lt;/ref&gt;. База мела вялікае стратэгічнае значэнне для Хафтара: яе выкарыстоўвалі ў аперацыі ЛНА па штурму Трыпалі&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2020/05/18/lna/ Армию Хафтара выбили с авиабазы у Триполи] // Lenta.ru, 18 мая 2020&lt;/ref&gt;.

=== Іншыя ===
У ходзе вайны 2011 года сілам ПНС, акрамя краін НАТА, пастаўлялі зброю Егіпет&lt;ref name=&quot;lenta.ru&quot;&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, [[Малдова]]&lt;ref name=&quot;m.point.md&quot;&gt;[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013&lt;/ref&gt;, Швейцарыя&lt;ref name=&quot;nashagazeta.ch&quot;&gt;[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011&lt;/ref&gt; і Катар&lt;ref name=&quot;Al Jazeera&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|access-date=26 October 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|access-date=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Black&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|access-date=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}&lt;/ref&gt;. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у краіне знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА&lt;ref name=&quot;Армия Катара&quot;&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;. У той жа час у [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС выступіла армія Туніса&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;/&gt;.

У сваю чаргу Кадафі карыстаўся падтрымкай [[Алжыр]]а&lt;ref&gt;[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=29 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt; і [[Сірыя|Сірыі]]&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011&lt;/ref&gt;, якія пастаўлялі яму падчас канфлікту зброю і боепрыпасы. Паведамлялася нават пра ўдзел у канфлікце на баку ўладаў [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады арміі Зімбабвэ]]&lt;ref&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=30 мая 2019 }}//Комсомольская правда,01.03.2011&lt;/ref&gt;.
{{Гл. таксама|Беларусь у лівійскім канфлікце}}
Беларусь таксама называлася ў ліку краін, якія падтрымлівалі лівійскія ўлады. Нібыта падчас баявых дзеянняў пры арміі Кадафі знаходзілася каля 500 ваенных спецыялістаў, як з прыватнымі індывідуальнымі кантрактамі, так і накіраваных па дзяржаўнай лініі. Беларусы знаходзіліся на пасадах ваенных саветнікаў, снайпераў&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии? |url=https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |archive-date=24 ліпеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, займаліся падрыхтоўкай кадраў, рамонтам&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }} — Tut.by, 2 марта 2011&lt;/ref&gt; і эксплуатацыяй&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt; тэхнікі. Устойлівасць войскаў у першыя месяцы інтэрвенцыі меркавана заслуга менавіта замежных ваенных. Тым не менш беларускі ўрад адмаўляе свой удзел у канфлікце&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

У ходзе вайны 2014—2020 гадоў ўсходнія ўлады атрымлівалі матэрыяльную, фінансавую і ваенную дапамогу ад такіх краін як Іарданія, [[Саудаўская Аравія]], ААЭ, Егіпет, Сірыя і Беларусь&lt;ref name=SAA&gt;{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|title=Benghazi-based Libyan gov’t sends first official delegation to Syria|website=Al Masdar News|date=1 March 2020|access-date=18 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302231514/https://www.almasdarnews.com/article/benghazi-based-libyan-govt-sends-first-official-delegation-to-syria/|archive-date=2 сакавіка 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20150302/business-news/Libya-needs-international-maritime-force-to-help-stop-illicit-oil-weapons-UN-experts.558161 ''Libya needs international maritime force to help stop illicit oil, weapons — UN experts'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/04/13/Jordan-pledges-support-for-Libya-in-talks-with-General-Haftar.html|title=Jordan pledges support for Libya in talks with General Haftar|publisher=Al Arabiya|date=13 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/king-renews-support-libya%E2%80%99s-national-concord|title=King renews support for Libya's national concord|publisher=The Jordan Times|date=20 August 2017|access-date=25 August 2017}}&lt;/ref&gt;, а сілы ў Трыпалі — Катар, Туніс, Алжыр і [[Украіна]]&lt;ref&gt;[http://za-kaddafi.org/node/47151 Украинский грузовой самолет из Анкары прибыл в Мисурату с оружием для ПНС-2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200117030434/http://za-kaddafi.org/node/47151 |date=17 студзеня 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Alharathy |first1=Safa |title=Tunisian President reiterates his country's position towards GNA as the legitimate authority in Libya |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=17 April 2020 |issue=16 April 2020 |archive-date=21 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421160541/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/tunisian-president-reiterates-his-countrys-position-towards-gna-legitimate-authority-libya |archive-date=21 красавіка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.zn.ua/WORLD/rossiyskie-naemniki-primenili-nervno-paraliticheskiy-gaz-v-tripoli-352041_.html Российские наемники применили нервно-паралитический газ в Триполи]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Судан, у залежнасці ад перыяду і крыніц, падтрымліваў то той, то другі бок&lt;ref&gt;[https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229188869.html UN appeals for urgent release of migrants trapped in Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title= 1,000 Sudanese militiamen arrive in Libya | date= 2019-07-25 |newspaper= Radio Dabanga | url= https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |access-date= 2019-07-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190726192708/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/1-000-sudanese-militiamen-arrive-in-libya |archive-date= 2019-07-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Наступствы і ўплыў ==

=== Людскія ахвяры ===
[[Файл:Tripoli hospital during uprising.jpg|thumb|Паранены падчас баявых дзеянняў у адной з бальніц Трыпалі, жнівень 2011.]]
У агульнай складанасці, зыходзячы з розных крыніц, за перыяд 2011—2020 гадоў у Лівіі загінула прыкладна 40—65 тысяч чалавек, што робіць гэтыя падзеі адным з самых кровапралітных канфліктаў Арабскай вясны, саступаючы толькі грамадзянскай вайне ў Сірыі.

Колькасць загінуўшых на першым этапе ацэньваецца ў 25, 30 або 50 тысяч у розных крыніцах&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;, яшчэ 50 тысяч параненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt; і 4 тысячы зніклых&lt;ref&gt;Karin Laub (8 September 2011). [https://www.theguardian.com/info/2015/dec/09/removed-news-agency-feed-article «Libyan estimate: At least 30,000 died in the war»]. The Guardian. London. Associated Press. Retrieved 25 November 2011.&lt;/ref&gt;.

У студзені 2013 года новы лівійскі ўрад заявіў, грунтуючыся на незавершаных даследаваннях, што ў ходзе канфлікту было забіта 4700 паўстанцаў і столькі ж лаялістаў, яшчэ 2100 камбатантаў прапалі без вестак. Колькасць забітых і зніклых без вестак грамадзянскіх асоб не падлічвалася&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;/&gt;. [[Human Rights Watch]] 1350 байцоў апазіцыі былі прызнаныя зніклымі без вестак у ходзе баявых дзеянняў на ўсходзе&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya Counts More Martyrs Than Bodies|url=https://www.nytimes.com/2011/09/17/world/africa/skirmishes-flare-around-qaddafi-strongholds.html?pagewanted=2&amp;_r=1|publisher = [[Human Rights Watch]] | date= September 16, 2011|first=Rod|last=Nordland}}&lt;/ref&gt;, 781—900 — у [[Бітва за Місурату|бітве за Місурату]], з якіх 163 былі пазней выяўлены ў двух масавых магілах&lt;ref&gt;[http://www.sun-sentinel.com/news/nationworld/sns-ap-ml-libya-pows,0,6257434.story?track=rss Libyan rebels hand out rules on POW treatment; some 300 in custody, including 10 foreigners]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |title=Thousands Still Missing in Post-Revolution Libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=20 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160702/http://www.theworld.org/2012/12/missing-in-libya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, 136 — падчас [[Баі за горы Нафуса|кампаніі ў гарах Нафуса]], 74 — у [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія|баях на дарозе Брэга—Адждабія]] і да 700 паўстанцаў прапалі без вестак у [[Бітва за Бін-Джавад|бітве за Бін-Джавад]], з якіх 170 былі пазней знойдзены ў брацкай магіле&lt;ref name=massgrave&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html Libya holds funeral for 170 bodies found in largest civil war mass grave] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313051303/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/libya-militia-holding-2-british-nationals-accuses-them-of-spying-on-government-facilities/2012/03/05/gIQAp9DWsR_story.html |date=13 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 2708—2827 паўстанцаў усё яшчэ лічыліся прапаўшымі без вестак. На Усходнім фронце паўстанцы страцілі 4145 чалавек забітымі, 3144 прапаўшымі без вестак і звыш 1000 параненых&lt;ref&gt;Carrere, Jean [http://www.rudaw.net/english/world/3805.html?print «Ajdabiya: A City Under Pressure».]// Rudaw.net, 7 July 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=armsexpo&gt;{{Cite web |url=http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |title=В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |archive-date=2012-04-27 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Тут жа ўрадавая арміі і праўрадавыя апалчэнні страцілі 2114 загінулых&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775# Libya rebels demand Algeria return Gaddafi family] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |date=12 жніўня 2011 }}//Reuters/MSNBC, 30 August 2011.&lt;/ref&gt;. Вялікія страты панесла [[Брыгада Хаміса]], што ваявала за ўрад (9000 забітых, параненых, зніклых, палонных і дэзерціраў, што складае 90 % ад асабістага складу)&lt;ref&gt;[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;newsId=256121&amp;link=256121 |date=2011-09-09 }} {{V|10|06|2012}}&lt;/ref&gt;. Частка палоненых лаялістаў была пакарана смерцю. Так у жніўні 2011 у Місураце паўстанцы забілі каля 1000 палонных&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-2170025/Back-bloody-anarchy-Andrew-Malone-revisits-Libya-finds-country-riven-torture-mass-murder-savage-vengeance.html Back to bloody anarchy: Andrew Malone revisits Libya and finds a country riven by torture, mass murder and savage vengeance]&lt;/ref&gt;.

Страты замежных сіл склалі: адзін брытанскі лётчык, які загінуў у авіякатастрофе ў Італіі&lt;ref&gt;{{cite web|title=RAF man killed in Italy road crash|publisher=BBC|url=http://www.bbc.com/news/uk-14241272|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;, а таксама ад 21 да 35 байцоў брытанскага спецатрада {{нп3|Асаблівая паветраная служба|SAS|en|Special Air Service}}&lt;ref name=&quot;spets&quot;&gt;[http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html Спецназ войск НАТО активно действует в Дамаске и Алеппо] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213194324/http://warsonline.info/siriya/spetsnaz-voysk-nato-aktivno-deystvuet-v-damaske-i-aleppo.html |date=13 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://argumentiru.com/world/2011/09/123535 Дорогой британский спецназ возвращается домой. Потери признаны «неприемлемыми»]&lt;/ref&gt;. Неназваная колькасць забітых і параненых меліся ў шэрагах арміі Туніса падчас баёў за Вазін&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |access-date=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt; і заходніх спецпадраздзяленняў у перастрэлцы ў ноч з 22-га на 23-га жніўня ў Трыпалі&lt;ref&gt;[http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 Па даных з Трыпалі, сур’ёзныя страты панесла тут група брытанскага спецпрызна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418075843/http://news.argumenti.ru/world/2011/08/121386 |date=18 красавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Дакладныя даныя пра страты мірнага насельніцтва адсутнічаюць. Па заяве афіцыйнага Трыпалі 1 чэрвеня 2011 года, з 19 сакавіка па 26 мая толькі ад ракет і бомбаў НАТА было забіта 718 і паранена 4067 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/accidents/1411230.html В результате авиаударов НАТО в Ливии погибло 718 и ранено более 4000 мирных жителей]//ИА Regnum, 01.06.2011&lt;/ref&gt;. Лівійскае адзяленне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|МКЧК]] паведамляла пра 1 400 загінулых грамадзянскіх ад дзеянняў інтэрвентаў&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/war21/article/49161/ Цена за голову Каддафи — 3500 бойцов НАТО]&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі, агучанай паслом [[Іран|Ісламскай Рэспублікі Іран]] у Расіі Махмудам Рэзай Саджадзі, толькі пад бамбардзіроўкамі загінула 40 тыс. жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |title=Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028001426/http://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Па даных былога пасла Расіі ў Лівіі Уладзіміра Чамава ў ходзе ваенных дзеянняў прапала без вестак 30 тысяч лівійцаў&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // Журнал «Москва»&lt;/ref&gt;. Падчас гарадскіх баёў ад 800 да 2 150 мірных грамадзян загінулі ў Сірце (+370 чалавек сталі ахвярамі рэпрэсій ПНС&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2011/10/24/libya-apparent-execution-53-gaddafi-supporters Libya: Apparent Execution of 53 Gaddafi Supporters Bodies Found at Sirte Hotel Used by Anti-Gaddafi Fighters]&lt;/ref&gt;), некалькі сотняў у Эз-Завіі&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/video/2012/feb/16/libya-uprising-one-year-on-zawiyah?newsfeed=true Libya uprising one year on: remembering the Zawiyah massacre — video]&lt;/ref&gt;, ад 25 да 30 — у Адждабіі, мінімум 1 — у Брэзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|title=Libyan rebels hold funeral for dead soldiers in fight for Brega|access-date=21 November 2014|archive-url=https://archive.today/20120729181437/http://www.edostatenews.com/libyan-rebels-hold-funeral-for-dead-soldiers-in-fight-for-brega/|archive-date=2012-07-29|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 108 (+167 параненых) — у Трыпалі. Таксама загінуў адзін грамадзянін [[ПАР]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=Anton Hammerl|url=http://www.cpj.org/killed/2011/anton-hammerl.php|access-date=13 November 2011|newspaper=Committee to Protect Journalists|date=5 April 2011}}&lt;/ref&gt; і паранены грамадзянін Туніса&lt;ref name=&quot;тунисцы&quot;/&gt;.

У наступных сутыкненнях з кастрычніка 2011 па снежань 2012 г. загінула ад 942 да 1096 чалавек (адсюль 5 забітых з 25—30 параненымі падчас [[Сутыкненні ў Бені-Валід|баёў за Бені-Валід]]&lt;ref name=az24&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pro-Gaddafi forces capture Bani Walid, 5 NTC troops killed — report|publisher=Russia Today|date=2012-01-23|url=http://www.rt.com/news/libya-new-civil-war-489/}}&lt;/ref&gt;), а са студзеня па май 2014 — 233. Колькасць забітых за 2013 год застаецца невядомай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libyabodycount.org/table|title=Total for 2014|work=Libya Body Count|access-date=23 October 2014}}&lt;/ref&gt;.

У канфлікце 2014—2020 гг. налічвалася 14 500 загінуўшых, з іх 2 400 мірных жыхароў&lt;ref&gt;[https://acleddata.com/curated-data-files/ Armed Conflict Location and Event Data project : CURATED DATA FILES]&lt;/ref&gt; і 2500 байцоў ІДІЛ&lt;ref&gt;Frédéric Bobin, [https://lemonde.fr/afrique/article/2017/09/27/en-libye-a-misrata-les-cadavres-de-l-etat-islamique-oublies-du-monde_5192186_3212.html &quot; En Libye, à Misrata, les cadavres de l’État islamique dont personne ne veut &quot;], ''Le Monde'', 27 septembre 2017.&lt;/ref&gt;. Сярод ахвяр 3 французскіх&lt;ref&gt;[https://www.libyaherald.com/2016/07/20/france-says-three-militiary-officials-killed-in-libya/ France says three military officials killed in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170318110511/https://www.libyaherald.com/2016/07/20/france-says-three-militiary-officials-killed-in-libya/ |date=18 March 2017}} Libya Herald. 20 July 2016.&lt;/ref&gt; і адзін амерыканскі, 3—27&lt;ref&gt;[https://www.egypttoday.com/Article/2/81946/LNA-kills-16-Turkish-military-personnel-including-3-commanders LNA kills 16 Turkish military personnel including 3 commanders]&lt;br /&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security/eastern-libya-forces-say-16-turkish-soldiers-killed-in-fighting-idUSKCN20H0JX|title=Eastern Libya forces say 16 Turkish soldiers killed in fighting - Libya as Haftar’s forces advance on Misrata|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/ar/north-africa/2020/02/28/بعد-ادلب-7-قتلى-أتراك-بقصف-الجيش-الليبي-على-معيتيقة.html|title=7 قتلى أتراك بقصف الجيش الليبي على معيتيقة|first=العربية|last=نت|date=February 28, 2020|website=العربية نت}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ Libyan Army killed 4 Turkish soldiers, Syrian militant leader near Tripoli] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200420121509/https://www.almasdarnews.com/article/libyan-army-killed-4-turkish-soldiers-syrian-militant-leader-near-tripoli/ |date=20 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt; турэцкіх ваенных, 481&lt;ref&gt;https://www.syriahr.com/en/176611/&lt;/ref&gt;—500&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/2212856/lna-says-turkish-battleship-strikes-area-western-libya|title=LNA Says Turkish Battleship Strikes Area in Western Libya|website=Asharq AL-awsat}}&lt;/ref&gt; баец сірыйскай апазіцыі, 53—78 расійскіх наймітаў&lt;ref&gt;[https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.], [https://meduza.io/en/feature/2019/10/02/a-small-price-to-pay-for-tripoli A small price to pay for Tripoli Between 10 and 35 Russian mercenaries have been killed in the Libyan Civil War. We identified several of them.], [https://madamasr.com/en/2019/12/28/feature/politics/from-tripolis-front-lines-how-haftar-recovered-from-the-setback-in-gharyan-and-whats-next-for-the-advancing-lna/ From Tripoli’s front lines: How Haftar recovered from the setback in Gharyan and what’s next for the advancing LNA], [https://real-vin.com/v-livii-unichtozhili-kolonnu-rossijskih-naemnikov-iz-chvk-vagnera/amp]&lt;/ref&gt; і 6 ваеннаслужачых ААЭ&lt;ref&gt;[https://www.libyanexpress.com/libyas-gna-air-force-destroys-haftars-defenses-at-al-jufra-airbase-6-uae-soldiers-killed/ Libya’s GNA Air Force destroys Haftar’s defenses at Al-Jufra airbase, 6 UAE soldiers killed], [https://www.middleeasteye.net/news/six-uae-soldier-killed-operations-field-accident-state-media Six UAE soldiers killed in 'operations field' accident: State media]&lt;/ref&gt;. Сярод замежнікаў ёсць і грамадзянскія асобы. У канцы ліпеня 2019 г. падчас атакі на аэрадром Аль-Джуфра забіты ўкраінскі лётчык з [[Мелітопаль|Мелітопаля]] Уладзімір Бухальскі&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20190729/1556956249.html Стали известны подробности гибели пилота украинского Ил-76 в Ливии // РИА Новости, 29 июля 2019]&lt;/ref&gt;, а ў кастрычніку пад артабстрэлам загінуў грамадзянін Марока&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2019-10/04/c_138447854.htm Еще два мирных жителя были убиты в результате обстрела в Триполи]&lt;/ref&gt;. У лютым 2020 года падчас чарговага абстрэла загінуў сірыйскі перакладчык, які знаходзіўся пры турэцкіх сілах&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2866091.html Эрдоган рассказал о гибели турецких военных в Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628032245/https://regnum.ru/news/2866091.html |date=28 чэрвеня 2021 }} — ИА REGNUM, 22 февраля 2020&lt;/ref&gt;.

=== Сацыяльна-эканамічныя наступствы ===
[[Файл:Libya.sire.2017.jpg|thumb|left|Разбурэнні на вуліцах Сірта, 3 жніўня 2017.]]
Паводле даследавання міжнароднай кансалтынгавай кампаніі Geopolicity, толькі бюджэтныя страты Лівіі за першы год баявых дзеянняў склалі каля $14 млрд. Вялікі ўрон быў нанесены інфраструктуры краіны. Да жніўня 2011 года з-за недахопу сыравіны і дрэннага тэхнічнага стану ўсталі ўсе нафтаперапрацоўчыя заводы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://invisibleon.ru/9961 |title=Сколько стоят революции, перевороты и восстания в Арабских странах миру |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830045123/http://invisibleon.ru/9961 |archive-date=2012-08-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнак [[МВФ]] страты ВУП краіны да восені 2011 года склалі $7,7 млрд&lt;ref&gt;[http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2011/10/14/55533 Эксперты МВФ оценили стоимость «арабской весны» в 55 млрд долларов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111208051932/http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2011/10/14/55533 |date=8 снежня 2011 }}&lt;/ref&gt;. Па выніках жа года [[ВУП]] страціў 60 % у параўнанні з 2010 годам. Высокага ўзроўню дасягнула [[інфляцыя]], на што паказвае павелічэнне грашовай масы [[лівійскі дынар|лівійскіх дынараў]] больш чым удвая&lt;ref name=podzerob1&gt;[http://www.iimes.ru/rus/stat/2012/06-04-12c.htm Алексей Подцероб — Ливия полгода спустя]&lt;/ref&gt;. Была замарожаная значная частка з $150 млрд, якія належалі Лівіі, на замежных рахунках&lt;ref name=armsexpo/&gt;&lt;ref name=vpk1&gt;[http://vpk-news.ru/news/12953 Итог операции НАТО в Ливии — исчезновение 150 миллиардов / Военно-промышленный курьер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121102022558/http://vpk-news.ru/news/12953 |date=2 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;. Па выніках канфлікту Лівія ператварылася ў даўжніка краін, дзе праходзілі лячэнне паўстанцы. Так, напрыклад, доўг толькі перад Грэцыяй склаў каля €150 млн&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_ly/20120803/715643380.html Ливия задолжала Греции 150 млн евро за лечение повстанцев / РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

Вялікія страты панесла нафтавая галіна. Калі да пачатку канфлікту штодзённая здабыча нафты складала 1,6 мільёна барэляў у суткі, то ў сярэдзіне верасня здабывалася ўсяго 200 тысяч. Гэта значыць, здабыча звалілася ў 8 разоў&lt;ref&gt;[http://lenta.com.ua/959285.html Выход Газпрома на рынок Ливии оказался под угрозой]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Вынікам гэтага стаў скачок коштаў на нафту&lt;ref&gt;[http://world.eizvestia.com/full/liviya-podryvaet-mirovuyu-ekonomiku Ливия подрывает мировую экономику] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110403154327/http://world.eizvestia.com/full/liviya-podryvaet-mirovuyu-ekonomiku |date=3 красавіка 2011 }}&lt;/ref&gt;, у выніку чаго базавая цана барэля нафты [[АПЕК]] дасягнула 2,5 гадовага максімуму&lt;ref&gt;[http://www.ekonomika.by/mirovoy-krizis/ekonomicheskie-posledstviya-krizisa-v-livii Экономические последствия кризиса в Ливии]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Ужо 22 лютага 2011 года цана паднялася на 3,4 %, а праз 2 дні быў зафіксаваны новы скачок — на 4,8 %, у выніку чаго кошт нафты дасягнуў $ 111,01 за барэль, а да красавіка — 120,91 %&lt;ref&gt;[http://www.unitedexplanations.org/2011/08/29/oil-price-and-the-effect-of-libyan-war/ Oil price and the effect of Libyan war / UnitedExplanations]&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнкі міністра фінансаў Лівіі Абдэльхафіза аз-Злітні, да жніўня 2011 года страты у нафтавай галіне краіны склалі да $50 млрд, у тым ліку $20 млрд ад прыпынення экспарту нафты&lt;ref&gt;[http://oilnews.com.ua/news/article11459-print.html Потери нефтяной промышленности Ливии оценили в $50 млрд]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова лівійскія ўлады планавалі аднавіць даваенныя тэмпы здабычы нафты да канца 2011, а затым да сярэдзіны 2012 года. Але і да пачатку 2013 года ўзровень здабычы адноўлены не быў і складаў не больш за 1,4 млн барэляў у суткі. Складанасці звязаны з пастаяннымі ўзброенымі сутыкненнямі ў Кірэнаіке, асноўным нафтаздабыўным рэгіёне краіны, і з адсутнасцю неабходных фінансавых рэсурсаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2013/14/ne-vosstanovilis/?n=66992 |title=Не восстановились / «Эксперт» №14 (846) /08 апр 2013 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627214015/https://expert.ru/expert/2013/14/ne-vosstanovilis/?n=66992 |archive-date=27 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым калі ўрады, якія прыйшлі на змену Кадафі, папаўнялі бюджэт за кошт захаванай часткі нафтавага сектара, то падаткі з іншых відаў бізнесу часцяком атрымліваюць розныя ўзброеныя арганізацыі. Імпарт спажывецкіх тавараў і тэхнікі для вытворчасцяў, кантроль над мяжой і транспартнымі артэрыямі з’яўляліся галоўнымі крыніцамі даходу мілітарызаваных груп. Акрамя таго, ішла кантрабанда [[золата]], экспарт і імпарт зброі ў абыход [[эмбарга]] ААН. Большую частку эканомікі склаў ценявы сектар, які фармаваўся, у тым ліку, за кошт міграцыйных патокаў з Афрыкі ў Еўропу&lt;ref name=&quot;вынікі&quot;/&gt;.

Пад пагрозай апынулася функцыянаванне і далейшае развіццё найбуйнейшага ірыгацыйнага праекта ў свеце — {{нп3|Вялікая рукатворная рака|Вялікай рукатворнай ракі|ar|النهر الصناعي العظيم}}, а таксама будаўнічы праект «Новы Дубай», у рамках якога на працягу 10 гадоў меркавалася інвеставаць у будаўніцтва каля $500 млрд&lt;ref name=&quot;expert1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ |title=Кровавая весна в пустыне / «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012 |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210062040/http://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ |archive-date=10 снежня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

На гэтым фоне пачаўся рост злачыннасці. Новыя ўлады зафіксавалі рост забойстваў у 2012 годзе ў параўнанні з 2011 годам на 503 %, колькасць крадзяжоў на 448 % і г.д&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/01/09/murder-rate-up-500-in-two-years/ |title=Murder rate up 500 % in two years / Libya Herald |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=12 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212090011/http://www.libyaherald.com/2013/01/09/murder-rate-up-500-in-two-years/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Распаўсюджанай практыкай сталі расправы баевікоў над сваімі апанентамі прама ў бальніцах, куды апошнія траплялі пасля ўзброеных сутыкненняў&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{Cite web |url=http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |title=Two patients murdered at Bu Sleem hospital / Libya Herald |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-date=12 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412092848/http://www.libyaherald.com/2013/04/06/two-patients-murdered-at-bu-sleem-hospital/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://topgorod.com/news/world/proishestviya/5687-v-livii-boeviki-napali-na-bolnitsu-i-aeroport.html В Ливии боевики напали на больницу и аэропорт]&lt;/ref&gt;. З-за адсутнасці бяспекі паўсталі праблемы з авіязносінамі ў краіне. Lufthansa, якая пачала займацца рэгулярнымі палётамі ў Лівію яшчэ ў лютым 2012 года, праз год была вымушана іх спыніць у сувязі з «напружанай сітуацыяй у рэгіёне»&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130205/921377839.html?ria=t5j91nqjn1s50kqtsoj19og769mqirdg Lufthansa прекращает полеты в Триполи по соображениям безопасности / РИА Новости]&lt;/ref&gt;. Адначасова многія грамадзяне былі пазбаўлены волі. У турмах шматлікіх рэгіянальных брыгад апынуліся каля 8,5 тысяч чалавек, якія абвінаваліся ў супрацоўніцтве з ранейшай уладай, у той час як колькасць палітычных зняволеных пры М. Кадафі не перавышала 6 тысяч&lt;ref name=podzerob1/&gt;. Пазней гэтыя месцы выкарыстоўваліся для ўтрымання ваеннапалонных, праціўнікаў тых ці іншых сіл і выкрадзеных замежнікаў. Падобныя ўстановы знаходзіліся пад поўным кантролем асобных груповак. Найбольш вядомай з іх стала [[Мітыга (турма)|турма Мітыга]], што належала ісламісцкай групоўцы «[[Сілы спецыяльнага стрымлівання РАДА|RADA]]». Калонія сумна праславілася дрэннымі ўмовамі і катаваннямі. Капітан расійскага судна «Тэметэрон» Уладзімір Цякучаў, які ўтрымліваўся ў Мітызе з 2016 па 2019 год, у інтэрв’ю выданню «Комсомольская правда» заявіў, што ў турме знаходзілася больш за 3000 зняволеных&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/27022.4/4084259/ «Он просто берет свой пистолет и стреляет в конечности». Российский моряк рассказал о пытках в ливийской тюрьме] // Комсомольская правда, 28 августа 2019&lt;/ref&gt;.

Са жніўня&lt;ref&gt;{{cite web | title= UNSMIL statement on protests in Tripoli on 23 August 2020 | website= United Nations Support Mission in Libya|date =2020-08-24 | url = https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 | access-date = 2020-09-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200829211901/https://unsmil.unmissions.org/unsmil-statement-protests-tripoli-23-august-2020 |archive-date= 2020-08-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; па кастрычнік&lt;ref&gt;{{cite news | last1= Assad | first1= Abdulkader | title= Protesters in Sabha blame Haftar for bad living conditions in south Libya | date= 2020-10-17 | newspaper= The Libya Observer | url= https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya | access-date= 2020-10-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya | archive-date= 2020-10-18 | url-status= live }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018181426/https://www.libyaobserver.ly/news/protesters-sabha-blame-haftar-bad-living-conditions-south-libya |archive-date=18 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 2020 года па ўсёй краіне пракацілася хваля пратэстаў у сувязі з павелічэннем беднасці, адключэннем электраэнергіі, дрэннымі ўмовамі жыцця і беспрацоўем. У студзені [[2021]] года ў гуманітарнай дапамозе мелі патрэбу 1,3 мільёна лівійцаў. У той жа час Лівія была ахоплена найцяжэйшым крызісам у сферы электрычнасці. Да праблем дадалася і пандэмія [[COVID-19]]. На снежань 2020 года афіцыйна зарэгістравана амаль 94 тысяч заражэнняў, але рэальная лічба можа быць значна вышэй&lt;ref name=&quot;аан2020&quot;&gt;[https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 «Иностранные боевики находятся в Ливии для защиты своих, а не ваших интересов», предупредила представительница ООН стороны ливийского конфликта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210710104326/https://news.un.org/ru/story/2020/12/1391672 |date=10 ліпеня 2021 }} // Новости ООН, 2 декабря 2020&lt;/ref&gt;.

У краіне не ўзнікла працаздольных палітычных партый, а арганізацыі, створаныя ў 2011—2012 гг., атрымалі слабы ўплыў. Як следства ў моладзі, якая складала значную долю насельніцтва, не з’явілася каналаў палітычнага прадстаўніцтва, акрамя ўдзелу ва ўзброенай барацьбе. Наплыў добраахвотнікаў у лівійскія групоўкі толькі абвастраў сітуацыю ў краіне. Так, напрыклад, у 2011 годзе ў шэрагах паўстанцаў налічвалася 20—30 тысяч чалавек і прыкладна столькі ж на баку ўрада. Але ўжо ў 2013 годзе ва ўзброеныя групы былі ўцягнутыя каля 100 тысяч чалавек&lt;ref name=&quot;вынікі&quot;/&gt;.

=== Міграцыйныя патокі ===
{{Гл. таксама|Еўрапейскі міграцыйны крызіс (2015)}}
[[Файл:LE Eithne Operation Triton.jpg|thumb|Выратаванне лодкі з бежанцамі ў Міжземным моры, 15 чэрвеня 2015.]]
Па даных прадстаўніка [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] Мелісы Флемінг, станам на 2 сакавіка 2011 года колькасць бежанцаў у раёне канфлікту дасягнула 180 тысяч чалавек. У Егіпет беглі 77 тысяч чалавек (у асноўным, этнічныя егіпцяне), прыкладна столькі ж — у Туніс, яшчэ каля 30 тысяч чакалі сваёй чаргі на мяжы&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110302/341375971.html Число беженцев из Ливии достигло 180 тысяч]//РИА Новости,02.03.2011 г. {{V|2|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Да пачатку мая таго ж года, паводле інфармацыі агучанай камісарам па ўнутраных справах [[ЕС]] Сесіліяй Малмстрэм, колькасць бежанцаў складала 650 або 750 тысяч&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.incident.su/vmire/news/100694.html |title=Число беженцев из Ливии с начала конфликта достигло 750 тысяч — Еврокомиссия |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111041/http://www.incident.su/vmire/news/100694.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/11/289&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en Statement by Cecilia Malmström, EU Commissioner for Home Affairs, on the deteriorating situation of refugees in Libya] {{V|30|8|2012}}&lt;/ref&gt;. Па даных Упраўлення вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў, за першы год пікавыя паказчыкі зыходу бежанцаў з Лівіі складалі 10—15 тыс. чалавек у суткі&lt;ref&gt;[http://govorim.by/govorim-o-mire/1570-oon-chislo-bezhencev-iz-livii-v-tunis-sokraschaetsya.html ООН: Число беженцев из Ливии в Тунис сокращается]&lt;/ref&gt;. Па паведамленні [[BBC News]], у сярэдзіне жніўня 2011 года больш за 30 тыс. чалавек былі выгнаны з горада {{нп3|Таварга||ar|تاورغاء}} ў паўночнай Лівіі. Меркавана гэта было актам помсты і калектыўным пакараннем за падтрымку жыхарамі сіл Кадафі пры аблозе Місураты&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-16051349 'Cleansed' Libyan town spills its terrible secrets] // BBC News, 12.12.2011 г.&lt;/ref&gt;. Згодна з дакладам ААН ад 18 студзеня 2012 года, негатыўны эфект ад лівійскага крызісу ў выглядзе наплыву бежанцаў выпрабавалі ўсе краіны рэгіёну [[Сахель]], а менавіта Алжыр, [[Чад]], Егіпет, [[Малі]], [[Маўрытанія]], [[Нігер]] і Туніс&lt;ref&gt;http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/N1220863.pdf Report of the assessment mission on the impact of the
Libyan crisis on the Sahel region&lt;/ref&gt;.

З цягам часу да патокаў лівійскіх бежанцаў далучыліся мігранты з [[Чорная Афрыка|Чорнай Афрыкі]], якія выкарыстоўвалі краіну ў якасці перавалачнага пункта ў Еўропу. Яны дамаўляліся з мясцовымі кантрабандыстамі (пераважна з порта {{нп3|Зувара||ar|زوارة}}&lt;ref&gt;[http://www.novostimira.com.ua/news_159607.html В водах Ливии затонуло судно с мигрантами: минимум 100 человек погибло] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304094130/http://www.novostimira.com.ua/news_159607.html |date=4 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;), што за пэўную суму незаконна перапраўлялі іх на плаўсродках на [[Мальта|Мальту]] або ў Італію, дзе лодкі затрымлівалі еўрапейскія ўлады, а пасажыраў накіроўвалі ў {{нп3|Цэнтр па прыёме бежанцаў на Лампедузе||ru|Центр по приёму беженцев на Лампедузе}}, а адтуль размяркоўвалі ў іншыя месцы. У Еўропе многія разлічвалі жыць за кошт дапамог і льгот, толькі малая частка імкнулася працаўладкавацца і інтэгравацца&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/russian/features-51501662 Мигранты в Германии: права ли была Меркель, открыв двери сотням тысяч беженцев?] // Русская служба Би-би-си, 24 августа 2020&lt;/ref&gt;. Наплыў бежанцаў з Афрыкі праз Лівію, а таксама з Блізкага Усходу праз Турцыю спарадзіў у Еўрапейскім Саюзе найцяжэйшы крызіс, які суправаджаўся павелічэннем патоку бежанцаў, спрэчкамі вакол міграцыйнай палітыкі і напружанасцю паміж еўрапейскім і прышлым насельніцтвам&lt;ref&gt;[https://iq.hse.ru/news/204070771.html Что думают о мигрантах в Европе]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://svom.info/entry/635-evropejskij-migracionnyj-krizis-problemy-i-perspek/ |title=Европейский миграционный кризис: проблемы и перспективы |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201439/http://svom.info/entry/635-evropejskij-migracionnyj-krizis-problemy-i-perspek/ |archive-date=24 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://topworldnews.ru/2013/10/22/migranty-prodolzhayut-pribyvat-k-yuzhnym-rubezham-italii/ Мигранты продолжают прибывать к южным рубежам Италии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://expert.ru/2016/04/18/italiya-boitsya/|title=Африка течет через Альпы|access-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923194104/http://expert.ru/2016/04/18/italiya-boitsya/|archive-date=23 верасня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Першы міграцыйны «ўдар» прыйшоўся на пачатак 2011 года (за тры месяцы), калі па Міжземным моры было перапраўлена 18 тысяч чалавек&lt;ref&gt;[http://zn.ua/POLITICS/berluskoni_predlagaet_nominirovat_ostrov_lampeduza_na_nobelevskuyu_premiyu_mira.html Берлускони предлагает номинировать остров Лампедуза на Нобелевскую премию мира ]&lt;/ref&gt;. У 2013 годзе колькасць мігрантаў узрасла да 43 тысяч&lt;ref&gt;[http://www.imemo.ru/index.php?page_id=502&amp;id=1634 Нелегальные мигранты: новые подходы к решению старой проблемы]&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе гэтая лічба ўзрасла яшчэ ў чатыры разы і дасягнула 218 тысяч&lt;ref name=&quot;tr&quot;&gt;{{Cite web |title=Европа разруливает новое нашествие |url=http://www.novayagazeta.ru/politics/68214.html |access-date=18 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150831130517/http://www.novayagazeta.ru/politics/68214.html |archive-date=31 жніўня 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (пры тым, што ўсяго ў той год у ЕС прыбыло 276 тысяч мігрантаў&lt;ref&gt;[http://tass.ru/proisshestviya/1914161 В 2014 году в ЕС прибыли более 276 тысяч нелегалов]&lt;/ref&gt;). У 2016 годзе 181 000 мігрантаў (у асноўным з Афрыкі) прыбылі ў Італію на плытах і судах сумнеўнай якасці&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Число мигрантов за 2016 год|url=https://usa.one/2017/01/chislo-migrantov-pogibshix-v-sredizemnom-more-rastet/|work=USA.one}}&lt;/ref&gt;.

Лівійскі шлях уяўляе найбольшую небяспеку, паколькі судны кантрабандыстаў неаднаразова церпяць крушэнні ў Міжземным моры, што прыводзіць да гібелі людзей&lt;ref&gt;[http://ria.ru/infografika/20150825/1206398197.html Откуда и куда направляются нелегальные мигранты] // [[РИА Новости]] Инфографика&lt;/ref&gt;. Ахвярамі маршруту мігрантаў у 2013 годзе сталі 600 чалавек&lt;ref name=&quot;tr&quot;/&gt;, а ў 2014 годзе гэтая лічба падскочыла да 3,5 тысяч&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1917109 Генсек ООН сравнил гибель мигрантов в Средиземном море с кораблекрушением «Титаника»]&lt;/ref&gt;. Адна з першых страшных трагедый адбылася 3 кастрычніка 2013 года, калі у патанулым ля берагоў [[Лампедуза|Лампедузы]] судне загінула 274 бежанца&lt;ref&gt;[http://zn.ua/WORLD/glavu-evrokomissii-vstretili-na-perezhivshey-tragediyu-lampeduze-krikami-pozor-130629_.html Главу Еврокомиссии встретили на пережившей трагедию Лампедузе криками «Позор!»]&lt;/ref&gt;. 19 красавіка 2015 года толькі за адно караблекрушэнне ў сіцылійскай праліве ў 100 км ад лівійскага берага загінула 850 мігрантаў (больш, чым за ўвесь 2013)&lt;ref&gt;[http://zn.ua/WORLD/chislo-zhertv-krusheniya-sudna-v-sredizemnom-more-sostavilo-850-chelovek-prokuratura-italii-173710_.html В результате крушения судна в Средиземном море утонуло 850 человек — прокуратура Италии]&lt;/ref&gt;. Літаральна за тыдзень да трагедыі ў Міжземным моры загінула яшчэ 400 мігрантаў&lt;ref&gt;[http://zn.ua/WORLD/zhertvami-krusheniya-sudna-v-sredizemnom-more-stali-400-chelovek-172985_.html Жертвами крушения судна в Средиземном море стали 400 человек]&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе, па даных Міжнароднай арганізацыі па пытаннях міграцыі, зарэгістравана амаль 5000 смерцяў. У лютым 2017 года на ўзбярэжжы Міжземнага мора непадалёк ад горада Эз-Завія былі выкінуты цела 74 бежанцаў з Афрыкі. Сярод іх няма ніводнага, хто выжыў. Хутчэй за ўсё загінула значна больш бежанцаў, так як на беразе была знойдзена разарваная гумавая лодка, на якой звычайна перавозяць да 120 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Тела 74 мигрантов были выброшены на берег Ливии|url=https://usa.one/2017/02/tela-74-migrantov-byli-vybrosheny-na-bereg-livii/|work=USA.one}}&lt;/ref&gt;.

Варта адзначыць, што незаконная міграцыя праз Міжземнае мора існавала і да 2011 года, але пасля сітуацыя пагоршылася, паколькі стрымліваючым фактарам быў дастаткова высокі ўзровень жыцця ў самой Лівіі часоў рэжыму Кадафі, куды першапачаткова імкнуліся бежанцы&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/incidents/1493681 Европа или смерть. Средиземное море стало «кладбищем» нелегальных мигрантов]&lt;/ref&gt;. У свой час, у 2010 годзе, Кадафі папярэджваў краіны ЕС пра пагрозу міграцыі, прасіў грошы і прапаноўваў супрацоўніцтва, аднак еўрапейскія лідары праігнаравалі гэтыя прапановы&lt;ref&gt;[http://www.utro.ru/articles/2010/12/01/940949.shtml Каддафи пригрозил Европе мигрантами]&lt;/ref&gt;.

=== Звязаныя канфлікты ===
З-за пачатку хваляванняў адбылася дэстабілізацыя не толькі ў самой Лівіі, але ў некаторых іншых краінах рэгіёну. У прыватнасці, [[туарэгі]], якія ваявалі за Кадафі і беглі потым ад рэпрэсій паўстанцаў у [[Малі]], паднялі там [[Туарэгскае паўстанне (2012—2014)|паўстанне]] і ўзялі пад кантроль большую частку яе тэрыторыі, стварыўшы там самаабвешчаную дзяржаву [[Азавад]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://txt.rus.newsru.ua/world/21feb2012/mali.html |title=Последствия ливийской войны: бывшие сторонники Каддафи захватывают города в Мали |access-date=2012-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311200733/http://txt.rus.newsru.ua/world/21feb2012/mali.html |archive-date=2014-03-11 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Незалежнасць туарэгі жадалі атрымаць даўно. У 1990—1995 і 2007—2009 гадах у паўночных раёнах Нігера і Малі адбыліся ўзброеныя выступленні, якія былі паспяхова падушаныя ўладамі, а туарегскія паўстанцы эмігравалі ў Лівію, дзе ўвайшлі ў склад лівійскай арміі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/products/janes/defence-security-report.aspx?ID=1065932249&amp;channel=security|title=JTIC Brief: MNLA re-awakens Tuareg separatism in Mali|date=2 February 2012|publisher=Jane's Information Group|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20121208220008/http://www.janes.com/products/janes/defence-security-report.aspx?ID=1065932249&amp;channel=security|archive-date=2012-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16643507|title=Dozens of Tuareg rebels dead in Mali clash, says army|date=20 January 2012|work=[[BBC]]|access-date=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;. Плямёнам не ўдалося адстаяць незалежнасць, і ў 2013 годзе, шмат у чым дзякуючы {{нп3|Аперацыя «Сервал»|французскаму ўмяшанню|fr|Opération Serval}}, туарэгі пацярпелі паражэнне. У той жа час, як і ў Лівіі, ваенныя дзеянні прыцягнулі ўвагу тэрарыстычных арганізацый, і на змену туарэгам прыйшлі баевікі [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба|АКСІМ]] і {{нп3|Ансар ад-Дзін||ar|أنصار الدين}}.

У сваю чаргу на тэрыторыі Лівіі разгараўся [[Канфлікт ва Убары|тэрытарыяльны канфлікт]] туарэгаў з [[тубу]] за кантроль над горадам [[Аўбары|Убары]], размешчаным паблізу Себхі&lt;ref name=&quot;VICE&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/43my43/in-a-southern-libya-oasis-a-proxy-war-engulfs-two-tribes|title=In a Southern Libya Oasis, a Proxy War Engulfs Two Tribes|last=Murray|first=Rebecca|date=2015-06-07|website=Vice|language=en|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aljazeera&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/06/tuareg-tebu-fight-proxy-battle-southwest-libya-150610115006475.html|title=Tuareg and Tebu fight proxy battle in southwest Libya|website=www.aljazeera.com|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;. Сутычкі пачаліся ў верасні 2014 года. Тады арабскае племя аўлада суліман, вораг тубу, падтрымала туарэгаў і разам з імі заняла пазіцыі на гары Тэндзі на поўнач ад горада, у той час як тубу ўзялі ўсходнюю частку горада і прылеглыя перадгор’і, адрэзаўшы ўсходнюю дарогу, якая вядзе да крэпасці Себха, занятай туарэгамі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/wjayz4/heavily-armed-and-with-no-economy-this-town-is-libya-in-a-nutshell|title=Heavily Armed and With No Economy, This Town Is Libya in a Nutshell|last=Murray|first=Rebecca|date=2016-06-03|website=Vice|language=en|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;. Па меры развіцця канфлікту абодва бакі атрымалі падмацаванне. Тубу мабілізавалі некалькі соцень супляменнікаў з суседніх Чада і Нігера, а таксама завербавалі байцоў з Судана. Туарэгі правялі мабілізацыю ў гарадах {{нп3|Гат||ar|غات}} і Себха, накіраваўшы некалькі сотняў байцоў ва Убары&lt;ref name=&quot;smallarms&quot;&gt;[http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/T-Briefing-Papers/SAS-SANA-BP-Ubari.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200719224106/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/T-Briefing-Papers/SAS-SANA-BP-Ubari.pdf|date=19 ліпеня 2020}}&lt;/ref&gt;. 23 лістапада 2015 года пры пасрэдніцтве Катара ўсталяваны рэжым спынення агню паміж плямёнамі; абедзве групы пагадзіліся выйсці з Убары і дазволіць арабам з племені хасаўна ўвайсці ў горад, каб выступіць у ролі міратворцаў&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/libya-security-tribes-idUSL8N13I35S20151123|title=Warring tribes in southern Libya sign peace deal|date=2015-11-23|work=Reuters|access-date=2020-01-15|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=middeast&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libyas-south-elders-talk-peace-soldiers-fight|title=In Libya's south the elders talk peace, but the soldiers fight on|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2017 года прадстаўнікі туарэгаў, тубу і аўлада суліман падпісалі мірны дагавор у [[Рым]]е ў якасці замены для няўдалага спынення агню 2015 года, усталяванага Катарам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.libyaherald.com/2017/03/30/tebu-tuareg-and-awlad-suleiman-make-peace-in-rome/|title=Tebu, Tuareg and Awlad Suleiman make peace in Rome|website=Libya Herald|language=en-US|access-date=2020-01-15|archive-date=12 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812071336/https://www.libyaherald.com/2017/03/30/tebu-tuareg-and-awlad-suleiman-make-peace-in-rome/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2019 года варагуючыя плямёны часова аб’ядналіся пад пачаткам УНЗ і яго туарэгскім камандзірам генералам Алі Кана, каб прыпыніць прасоўванне арміі фельдмаршала Халіфа Хафтара ў Фецане&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/feuding-tribes-unite-new-civil-war-looms-libyas-south|title=Feuding tribes unite as new civil war looms in Libya's south|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Рэвалюцыя ў Тунісе (2010—2011)]]
* [[Рэвалюцыя ў Егіпце (2011)]]
* [[Грамадзянскія пратэсты ў Сірыі (2011)]]
* [[Другая халодная вайна]]
* [[Іракскі канфлікт]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Интервенция США и НАТО в Ливии и её последствия для Сирии, Ирана, Кавказа: русский взгляд [Текст] / А. Д. Цыганок ; Ин-т диаспоры и интеграции (Ин-т стран СНГ). — Москва : АИРО-XXI, 2012. — 447 с. : ил., карт., табл.; 21 см. — (Серия «Современная история: русский взгляд»). ISBN 978-5-94293-032-5 (в пер.) {{ref-ru}}
* Denis M. Tull, Wolfram Lacher [http://www.swp-berlin.org/fileadmin/contents/products/studien/2012_S08_lac_tll.pdfDie Folgen des Libyen-Konflikts für Afrika] // SWP-Studie Berlin 2012 ISSN 1611-6372. {{ref-de}}
* Forte M. C. Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. {{ref-en}}
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., Юрьев А. И. [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. {{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «Эхо Москвы», 20.03.2011 {{ref-ru}}
* [http://lenta.ru/articles/2014/09/05/libya/ Пророчество Полковника] // Лента.ру, 10.09.2014 {{ref-ru}}
* [https://www.eia.gov/beta/international/analysis_includes/countries_long/Libya/libya.pdf Country Analysis Brief: Libya] // US Energy Information Administration, 19.11.2015 {{ref-en}}
* [https://ria.ru/20160215/1372910230.html Гражданская война в Ливии] // РИА Новости 15.02.2016 {{ref-ru}}
* [https://www.dailysabah.com/africa/2019/06/22/post-gadhafi-libya-crippled-by-continuous-clashes-political-instability Post-Gadhafi Libya: Crippled by continuous clashes, political instability] // Daily Sabah, 22.06.2019 {{ref-en}}
* [https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ Immediate and permanent ceasefire agreement throughout Libya signed in Geneva] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210302211358/https://www.libyaherald.com/2020/10/23/immediate-and-permanent-ceasefire-agreement-throughout-libya-signed-in-geneva/ |date=2 сакавіка 2021 }} // Libya Herald, 23.10.2020 {{ref-en}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Добры артыкул}}
{{Артыкул года|2021}}

[[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]]
[[Катэгорыя:XXI стагоддзе ў Лівіі]]
[[Катэгорыя:Крызісы]]</text>
      <sha1>hltwm2l2t6o8txb44a3t1qfwvsa3273</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луіс Пара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>626960</id>
    <revision>
      <id>5212623</id>
      <parentid>4856449</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8933" sha1="rwd5tpusxukbr8w0ipcwpz1wps9nwqm" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Пара (значэнні)}}
{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Луіс Эдуарда Пара Рывера''' ({{lang-es|Luis Eduardo Parra Rivero}}; нар. [[7 ліпеня]] [[1978]]) — [[Венесуэла|венесуэльскі]] палітык, старшыня [[Нацыянальная асамблея Венесуэлы|Нацыянальнай асамблеі Венесуэлы]] (з [[2020]] па [[2021]]).

== Біяграфія ==
Пара быў дэпутатам ад партыі «[[За справядлівасць]]».

У снежні 2019 года ён стаў фігурантам карупцыйнага скандалу ў праграме мясцовых камітэтаў па забеспячэнні і вытворчасці (CLAP) пры ўрадзе [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lapatilla.com/2020/01/05/quien-es-el-diputado-luis-parra/|title=¿Quién es el diputado Luis Parra?|last=|first=|date=2020-01-05|website=[[La Patilla]]|language=es-ES|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105210621/https://www.lapatilla.com/2020/01/05/quien-es-el-diputado-luis-parra/|archive-date=5 студзеня 2020|access-date=2020-01-05}}&lt;/ref&gt;. Пара адхіліў абвінавачванні&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Пасля таго, як расследаванне было апублікавана, ён, Хасэ Брыта, Конрад Перэс і Хасэ Грэгорыа Нар’ега былі пазбаўленыя дэпутацкіх месцаў і выключаны са сваіх партый&lt;ref name=&quot;involucrados1&quot;&gt;[https://www.infobae.com/america/agencias/2019/12/21/venezuela-denuncian-a-siete-diputados-de-corrupcion/ Venezuela: denuncian a siete diputados de corrupción] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191221160155/https://www.infobae.com/america/agencias/2019/12/21/venezuela-denuncian-a-siete-diputados-de-corrupcion/ |date=21 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

5 студзеня 2020 года адбыліся выбары дэпутатаў венесуэльскай Нацыянальнай асамблеі. Падчас гэтага таксама вызначаўся старшыня асамблеі.

Пару, якому раней быў забаронены доступ у заканадаўчыя палаты, быў прадастаўлены дазвол абірацца, у той час як іншыя прадстаўнікі апазіцыі былі пазбаўлены права балатавацца. Да Пары далучыліся дэпутаты Нацыянальнай асамблеі, верныя Мадура&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lapatilla.com/2020/01/05/vandalos-accedieron-a-patadas-hasta-equipos-de-sonido-de-la-an-para-que-parra-hablara-video/|title=Vándalos accedieron a patadas hasta equipos de sonido de la AN para que Parra hablara (Video)|last=|first=|date=2020-01-05|website=La Patilla|language=es-ES|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105210518/https://www.lapatilla.com/2020/01/05/vandalos-accedieron-a-patadas-hasta-equipos-de-sonido-de-la-an-para-que-parra-hablara-video/|archive-date=5 студзеня 2020|access-date=2020-01-05}}&lt;/ref&gt;. Было праведзена паспешлівае галасаванне, і ён быў абвешчаны старшынёй парламента&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lapatilla.com/2020/01/05/golpe-del-regimen-de-maduro-bloqueo-el-ingreso-de-la-oposicion-a-la-an-e-instalo-a-luis-parra-como-su-presidente/|title=Golpe del régimen de Maduro: Bloqueó el ingreso de la oposición a la AN e instaló a Luis Parra como su presidente|last=|first=|date=2020-01-05|website=La Patilla|language=es-ES|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200105210602/https://www.lapatilla.com/2020/01/05/golpe-del-regimen-de-maduro-bloqueo-el-ingreso-de-la-oposicion-a-la-an-e-instalo-a-luis-parra-como-su-presidente/|archive-date=5 студзеня 2020|access-date=2020-01-05}}&lt;/ref&gt;. Апазіцыя паведаміла, што кворум не быў дасягнуты і галасы не былі падлічаныя&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/ce9313397eb6eefff81f3760047908e4|title=Guaidó blocked from congress as Venezuelan conflict deepens|last=Sánchez|first=Fabiola|date=5 January 2020|website=Associated Press|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-01-06}}&lt;/ref&gt;. Паліцэйскія сілы заблакавалі доступ да парламента апазіцыянерам і СМІ. Асобнае пасяджэнне было праведзена за межамі будынка Нацыянальнай асамблеі, дзе 100 з 167 дэпутатаў пераабралі Хуана Гуайдо кіраўніком парламента&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;.

Урад Нікаласа Мадура паведаміў, што 140 з 167 дэпутатаў Нацыянальнай асамблеі прагаласавалі за Пару&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/telesurenglish/status/1213900137195548672|title=Luis Eduardo Parra has been elected president of #Venezuela's National Assembly with 140 legitimate votes|last=|first=|date=5 January 2020|website=Telesur|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=5 January 2020}}&lt;/ref&gt;. У публічным выступе Мадура абвясціў, што Пара быў прызначаны новым старшынёй Нацыянальнай асамблеі&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lapatilla.com/2020/01/05/maduro-reconocio-a-parra/|title=Maduro reconoció a Luis Parra como &quot;presidente&quot; de la Asamblea Nacional|last=|first=|date=2020-01-05|website=La Patilla|language=es-ES|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106170347/https://www.lapatilla.com/2020/01/05/maduro-reconocio-a-parra/|archive-date=6 студзеня 2020|access-date=2020-01-05}}&lt;/ref&gt; і што парламент падтрымаў гэтае рашэнне&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lapatilla.com/2020/01/05/maduro-insulto-el-criterio-de-los-venezolanos-y-afirmo-que-en-la-an-decidio-la-oposicion/|title=Maduro insultó el criterio de los venezolanos y afirmó que &quot;en la AN decidió la oposición&quot;|last=|first=|date=2020-01-05|website=La Patilla|language=es-ES|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106170128/https://www.lapatilla.com/2020/01/05/maduro-insulto-el-criterio-de-los-venezolanos-y-afirmo-que-en-la-an-decidio-la-oposicion/|archive-date=6 студзеня 2020|access-date=2020-01-05}}&lt;/ref&gt;. Адносна незадаволенасці апазіцыі, якая спрабавала ўвайсці ў федэральны заканадаўчы орган, Мадура сказаў, што «калі Гуайдо не захацеў увайсці ў яго, гэта таму, што ў яго не было галасоў», адзначыўшы, што самаабвешчанаму лідару Венесуэлы і яго прыхільнікам было забаронена вылучацца ў дэпутаты&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;. Калі рэпарцёры пыталі Пару аб афіцыйным падліку галасоў, ён сказаў, што інфармацыя па ім «недаступная» і не абвешчаная дата яго апублікавання&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics-parra-newsmaker-idUSKBN1Z61CU|title=Little-known Venezuela legislator becomes Maduro's choice for opposition leader|last=Ellsworth|first=Brian|date=7 January 2020|work=Reuters|access-date=2020-01-07|url-status=live|language=en}}&lt;/ref&gt;.


З-за [[Палітычны крызіс у Венесуэле (2019)|палітычнага крызісу ў Венесуэле]] і двоеўладдзя, Пара знаходзіўся ў канфлікце з [[Хуан Гуайдо|Хуанам Гуайдо]] з нагоды таго, хто з’яўляўся старшынёй парламента&lt;ref name=Reuters&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-politics-idUSKBN1Z40J4|title=Venezuela's ruling Socialists seize congress, defiant opposition re-elects Guaido|last=Cohen|first=Corina Pons and Luc|date=2020-01-06|website=U.S.|access-date=2020-01-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BBC&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-51000419|title=Two Venezuela lawmakers declare themselves Speaker|date=2020-01-06|access-date=2020-01-06|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Пара Луіс}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Венесуэлы]]</text>
      <sha1>rwd5tpusxukbr8w0ipcwpz1wps9nwqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адольф Цукар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>630361</id>
    <revision>
      <id>5212576</id>
      <parentid>3631648</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="8mb7s26pw9wkukvqn4b21oveq3c22oc" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Адольф Цукар''' (пры нараджэнні Адольф К’юкора, {{lang-hu|Zukor Adolph}}; 7 студзеня 1873 — 10 чэрвеня 1976) — ураджэнец Венгрыі, які стварыў у ЗША кінакампанію «[[Paramount Pictures]]».

{{дапісаць}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Цукар Адольф}}</text>
      <sha1>8mb7s26pw9wkukvqn4b21oveq3c22oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інвентары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>640068</id>
    <revision>
      <id>5212637</id>
      <parentid>4730037</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5445" sha1="50bz9sq1w76s9uqefw30lwkoj5mphbb" xml:space="preserve">[[Файл:Inventory GDL 1.png|thumb|Сядзібны дом маёнтка Кавалеўшчына каля Стоўбцаў. Малюнак з інвентара пачатку XVIII стагоддзя&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = 
 | частка         = 
 | спасылка частка  = 
 | загаловак      = Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия
 | арыгінал      = 
 | спасылка        = 
 | адказны = ред.совет: Т. В. Белова (пред.), Саламаха В. П. (глав.ред.) [и др.]
 | выданне       = 
 | месца         = Мн.
 | выдавецтва  = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі (выдавецтва)|БелЭн]]
 | год           = 2009
 | том           = 
 | старонкі      = 32
 | слупкі       = 
 | старонак       = 312
 | серыя         = 
 | isbn          = 978-985-11-0432-7
 | тыраж         = 3000
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.]]
'''Інвентары''' ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]] (ад {{lang-la|inventarium}} ― вопіс) ― вопісы [[Шляхта|шляхецкіх]] уладанняў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў. Найважнейшая крыніца па гісторыі маёмасных і аграрных адносін у [[Еўропа|Еўропе]]. Падзяляюцца на поўныя і кароткія.

== Поўныя інвентары ==
Звычайна складаліся з трох частак. Першая частка змяшчала звесткі пра ўсе сядзібныя пабудовы, іх планіроўцы; далей ішлі звесткі пра маёмасць, даходы і крыніцы даходаў.

Другая частка змяшчала звесткі пра [[Воласць|воласці]] з пазначэннем вуліц [[горад|гарадоў]], [[мястэчка|мястэчак]] і [[вёска|вёсак]], якія ўваходзілі ў шляхецкае ўладанне. Падаваліся звесткі па кожным двары, па прысядзібных участках, колькасці [[Ворная зямля|ворыўнай зямлі]], колькасці [[сенажаць|сенажацяў]]. У XVI — першай палове [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзяў інвентары валасцей вяліся па [[валока]]х, а дзе не дзейнічала «[[Устава на валокі]]» ― па службах. У аснове «Уставы на валокі» ляжаў абмер зямлі на стандартныя зямельныя ўчасткі ― ''валокі'', якія станавіліся адзінкай абкладання павіннасцямі (''служба'' ― зямельны ўчастак, які знаходзіўся ва ўладанні двух і болей дымоў). Пры кожнай валоцы пазначаліся пайменна ўсе сяляне, якія карысталіся яе доляй. У другой палове XVII—XVIII стагоддзяў праводзілася павалочна-падворныя інвентары, дзе ўжо ўлічваліся і сялянскія двары ― ''дымы''&lt;ref&gt;''Козловский П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. ― Мн., 1974.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У трэцяй частцы пералічваліся ўсе віды шляхецкіх павіннасцей, падаткі, іх памер і тэрміны выплат, умовы земле- і лесакарыстання.

У апошняй чвэрці XVIII стагоддзя інвентары ўжо давалі апісанне кожнага двара, падзелаў і ўгоддзяў; уносіліся сямейнікі гаспадара з пазначэннем узросту, часам ― батракі, пералічвалася скаціна.

== Кароткія інвентары ==
Кароткія інвентары былі двух відаў. Першыя змяшчалі інфармацыю пра шляхецкую гаспадарку ці пра воласць.

Другія — берчакі ― пералічвалі сялянскую гаспадарку з пазнакай падзелу і [[чынш]]у (натуральнага і грашовага).

Кароткія інвентары праводзіліся па загадзе буйных шляхецкіх землеўладальнікаў для вызначэння ўзаемаадносін з іншымі землеўладальнікамі і насельніцтвам.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Зямельнае права]]
[[Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання]]
[[Катэгорыя:Гісторыя статыстыкі]]</text>
      <sha1>50bz9sq1w76s9uqefw30lwkoj5mphbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212638</id>
      <parentid>5212637</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */ афармленне</comment>
      <origin>5212638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="1q5migr2oqvuou45cwvuk2zhttksm2y" xml:space="preserve">[[Файл:Inventory GDL 1.png|thumb|Сядзібны дом маёнтка Кавалеўшчына каля Стоўбцаў. Малюнак з інвентара пачатку XVIII стагоддзя&lt;ref&gt;{{кніга
 | аўтар         = 
 | частка         = 
 | спасылка частка  = 
 | загаловак      = Города, местечки и замки Великого княжества Литовского: энциклопедия
 | арыгінал      = 
 | спасылка        = 
 | адказны = ред.совет: Т. В. Белова (пред.), Саламаха В. П. (глав.ред.) [и др.]
 | выданне       = 
 | месца         = Мн.
 | выдавецтва  = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі (выдавецтва)|БелЭн]]
 | год           = 2009
 | том           = 
 | старонкі      = 32
 | слупкі       = 
 | старонак       = 312
 | серыя         = 
 | isbn          = 978-985-11-0432-7
 | тыраж         = 3000
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.]]
'''Інвентары''' ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]] (ад {{lang-la|inventarium}} ― вопіс) ― вопісы [[Шляхта|шляхецкіх]] уладанняў [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў. Найважнейшая крыніца па гісторыі маёмасных і аграрных адносін у [[Еўропа|Еўропе]]. Падзяляюцца на поўныя і кароткія.

== Поўныя інвентары ==
Звычайна складаліся з трох частак. Першая частка змяшчала звесткі пра ўсе сядзібныя пабудовы, іх планіроўцы; далей ішлі звесткі пра маёмасць, даходы і крыніцы даходаў.

Другая частка змяшчала звесткі пра [[Воласць|воласці]] з пазначэннем вуліц [[горад|гарадоў]], [[мястэчка|мястэчак]] і [[вёска|вёсак]], якія ўваходзілі ў шляхецкае ўладанне. Падаваліся звесткі па кожным двары, па прысядзібных участках, колькасці [[Ворная зямля|ворыўнай зямлі]], колькасці [[сенажаць|сенажацяў]]. У XVI — першай палове [[17 стагоддзе|XVII]] стагоддзяў інвентары валасцей вяліся па [[валока]]х, а дзе не дзейнічала «[[Устава на валокі]]» ― па службах. У аснове «Уставы на валокі» ляжаў абмер зямлі на стандартныя зямельныя ўчасткі ― ''валокі'', якія станавіліся адзінкай абкладання павіннасцямі (''служба'' ― зямельны ўчастак, які знаходзіўся ва ўладанні двух і болей дымоў). Пры кожнай валоцы пазначаліся пайменна ўсе сяляне, якія карысталіся яе доляй. У другой палове XVII—XVIII стагоддзяў праводзілася павалочна-падворныя інвентары, дзе ўжо ўлічваліся і сялянскія двары ― ''дымы''&lt;ref&gt;''Козловский П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. ― Мн., 1974.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У трэцяй частцы пералічваліся ўсе віды шляхецкіх павіннасцей, падаткі, іх памер і тэрміны выплат, умовы земле- і лесакарыстання.

У апошняй чвэрці XVIII стагоддзя інвентары ўжо давалі апісанне кожнага двара, падзелаў і ўгоддзяў; уносіліся сямейнікі гаспадара з пазначэннем узросту, часам ― батракі, пералічвалася скаціна.

== Кароткія інвентары ==
Кароткія інвентары былі двух відаў. Першыя змяшчалі інфармацыю пра шляхецкую гаспадарку ці пра воласць.

Другія — берчакі ― пералічвалі сялянскую гаспадарку з пазнакай падзелу і [[чынш]]у (натуральнага і грашовага).

Кароткія інвентары праводзіліся па загадзе буйных шляхецкіх землеўладальнікаў для вызначэння ўзаемаадносін з іншымі землеўладальнікамі і насельніцтвам.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* Каун С. Б. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/162/1/Каун_СБ.pdf Хозяйственные описания первой половины XVI века в свете методов количественного анализа и информационных технологий] // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны. Вып. 2 / Рэдкал.: С. М. Ходзін (адказ. рэд.) і інш. — Мн.: БДУ, 2005. — С. 154—163.
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Зямельнае права]]
[[Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладання]]
[[Катэгорыя:Гісторыя статыстыкі]]</text>
      <sha1>1q5migr2oqvuou45cwvuk2zhttksm2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>643151</id>
    <revision>
      <id>5212442</id>
      <parentid>5208310</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5212442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7587" sha1="1w4w3w2cers33l82kq7jhpw1cjc13xv" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Карпечанка}}
{{пісьменнік}}

'''Міхаіл Аляксеевіч Карпе́чанка''' ({{ДН|14|11|1959}}, [[Болін]] — {{ДС|12|4|2021}}, [[Бялынічы]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[краязнавец]].

== Біяграфія ==
Скончыў у 1975 годзе Наваельненскую сярэднюю школу, у 1978 годзе [[Барысаўскае ПТВ № 62 будаўнікоў]], у 1985 годзе [[філфак БДУ]]. У 1999 годзе праходзіў стажыроўку ў [[Еўрапейскі інстытут журналістыкі|Еўрапейскім інстытуце журналістыкі]] ў [[Лінчэпінг]]у ([[Швецыя]]). Працаваў на новабудоўлях гарадоў [[Маладзечна]] і [[Мінск]]а, карэспандэнтам рэдакцыі [[Веснік Чэрыкаўшчыны|Чэрыкаўскай раённай газеты]].

Сябра [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. Старшыня рады грамадскага аб’яднання «[[Бялыніцкае краязнаўчае таварыства]]».

Жыў у [[Бялынічы|Бялынічах]].

Памёр 12 красавіка 2021 года&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=271347 Ад каранавіруса памёр пісьменнік з Бялынічаў Міхаіл Карпечанка]&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
У друку выступаў з 1980 г. Першыя творы змясціў на старонках Краснапольскай раённай газеты «[[Чырвоны сцяг (газета)|Чырвоны сцяг]]», у газетах «Беларускі універсітэт», «Чырвноая змена», часопісах «Маладосць», «Падарожнік», і іншых перыядычных выданнях Беларусі. Працаваў намеснікам, а потым рэдактарам бялыніцкай райгазеты «[[Зара над Друццю]]».

Аўтар [[П’еса|п’ес]]: «Канвеер» (пастаўлена ў 1995 г.; тэатральная студыя «Валянцін» [[Магілёўскі гарадскі цэнтр адпачынку і вольнага часу|Магілёўскага гарадскога цэнтру адпачынку і вольнага часу]]; рэжысёр [[Валянцін Ермаловіч]]), «Першы пацалунак» (1998, там жа), «На парозе блакітнай вясны» (1998, там жа), «…І ёй захацелася жыць…» (1998, там жа), «Дачка волі» (2001, там жа), «Дождж для дваіх» і іншых; [[прыпавесць|прыпавесці]] «Перуноў Дуб з Крывяліцкага бору», [[апавяданне|апавяданняў]] і [[нарыс]]аў, [[гумарэска|гумарэсак]], прыкладам, «Апошні стрэл Забалоцкага», «Дэзерцір», «Круг маны», «Па той бок Балтыкі», «Аб чым шуміць кавыль — трава?…», «На скрыжаванні болю і надзеі», іншых публіцыстычных, краязнаўчых артыкулаў.

Выдаў зборнік п’ес «Дачка волі» (&quot;Бібліятэчка часопіса «Маладосць», 2001), краязнаўчых нарысаў «Галоўчын» («Пейто», Мн., 2001), кнігу «Вочы гісторыі» (Магілёў, 2002), кнігу нарысаў «На скрыжаванні болю і надзеі» (выд. Мн.: В. Хурсік, 2006), быў складальнікам і рэдактарам кнігі «Гукі мінуўшчыны», адным з аўтараў паэтычнага зборніка сяброў літаратурнага аб’яднання «Узлёт» Белдзяржуніверсітэта «Вусны» (Мн.: «Юнацтва», 1986).

== Узнагароды ==
Лаўрэат спецыяльнай прэміі Бялыніцкага райвыканкама імя В. К. Бялыніцкага-Бірулі, прэміі Магілёўскага аблвыканкама «[[Чалавек года Магілёўшчыны|Чалавек года-2010]]», узнагароджаны ганаровым знакам «[[Выдатнік друку Беларусі]]».

== Бібліяграфія ==
* Карпечанка М. Дачка волі. — Мінск: Маладосць. — 2001
* Лабаноўскі Л. Непераможная Рагнеда // Чырвоны сцяг. — 2002. — 20 сак. — С. 3.
* Карпечанка, М. Кінасцэнарыст Оскар Курганаў: [аб вядомым журналісце і пісьменніку, які нарадзіўся ў 1907 годзе ў Бялынічах] / Міхась Карпечанка // Зара над Друццю. — 2013. — 6 ліпеня. — С. 3.
* Лабаноўскі Л. Землякі: гісторыя Краснапольшчыны ў асобах. — Мазыр, 2004. — С. 246—251.
* Шаладонаў, І. У засені шчырага слова: [агляд аповесці «Дэзерцір» М. Карпечанкі] / Ігар Шаладонаў // Полымя. — 2013. — № 10. — С. 136—147.

=== Творы ===
* Карпечанка, М. Дэзерцір: [аповесць] / Міхась Карпечанка // Маладосць. — 2012. — № 2. — С. 36—69.
* Карпечанка, М. Святая прастата: [урывак з апавядання] / Міхась Карпечанка // Зара над Друццю. — 2013. — 24 красав. — С. 6.
* Карпечанка, М. На трэцім годзе бяды: [урывак з апавядання] / Міхась Карпечанка // Зара над Друццю. — 2013. — 22 мая. — С. 6.
* Карпечанка, М. Нярускі: [апавяданне] / Міхась Карпечанка // Маладосць. — 2013. — № 6. — С. 41—51.
* Міхась Карпечанка: [успаміны] // Скрозь «Маладосць»: Не самая сумная кніжка пра грошы, чорны шакалад, пісьменнікаў і літаратуру / уклад. Святлана Дзянісава. — Мінск: Выдавецкі дом «Звязда», 2013.- С.127-129.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krasnapolie/r12p34_1.htm Карпечанка Міхаіл Аляксеевіч (1959)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180830212206/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/krasnapolie/r12p34_1.htm |date=30 жніўня 2018 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Карпечанка Міхаіл Аляксеевіч}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]</text>
      <sha1>1w4w3w2cers33l82kq7jhpw1cjc13xv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людскія страты ў Іракскай вайне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>643820</id>
    <revision>
      <id>5212639</id>
      <parentid>5134692</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34342" sha1="ayvpg6hwn0pc3djojx504ea0srvx2q8" xml:space="preserve">[[File:USCasualtiesC130DoverAFB.jpg|thumb|300px|Транспарціроўка загінулых вайскоўцаў ЗША на борце самалёта C-17.]]
[[Іракская вайна]] ([[2003]]—[[2011]]) стала адным з найбуйнейшых узброеных канфліктаў пачатку [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]]. У гісторыі [[Ірак]]а гэта другі, пасля [[Ірана-іракская вайна|ірана-іракскай]], па кровапралітнасці канфлікт, а па некаторых падліках нават пераўзыходзіць яе. Для [[ЗША]] і іх саюзнікаў кампанія ў сучаснасці з’яўляецца першай па ліку страт, пераўзыходзячы [[Вайна ў Афганістане (2001—2014)|вайну ў Афганістане]], якая доўжылася нашмат даўжэй.

Па мінімальных ацэнках у баявых дзеяннях загінулі 56 799 камбатантаў (25 091 байцоў міжнароднай кааліцыі і саюзных ёй іракскіх сіл, 31 708 байцоў пра-хусейнаўскіх сіл і паўстанцкіх атрадаў) і 97 000 цывільных асоб. Цалкам — 153 000 чалавек. Максімальныя лічбы дасягаюць адзнакі ў некалькі сотняў тысяч або мільён загінуўшых.

== Камбатанты ==
=== Міжнародная кааліцыя ===
[[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|Міжнародная кааліцыя]] на чале з ЗША, паводле даных міністэрстваў абароны краін альянсу, а таксама аўтарытэтнага незалежнага інтэрнэт-сайта [[iCasualties.org]], баявыя і небаявыя страты кааліцыі склалі 4804 вайскоўцаў загінулымі, сярод якіх 4 423 (яшчэ 66 амерыканцаў забілі пасля завяршэння аперацыі «Іракская свабода»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |title=Официальная статистика Министерства обороны США от 31 марта 2014 (pdf-файл) |access-date=2009-04-19 |archive-date=2009-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706234900/http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;) з’яўляюцца байцамі амерыканскай арміі. З гэтых лічб падчас непасрэднага [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварвання]] і баёў з урадавай арміяй рэжыма [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] былі забіты 172 салдаты іншаземных сіл (139 амерыканцаў і 33 брытанцы&lt;ref&gt;[http://www.icasualties.org/Iraq/ByMonth.aspx &quot;Iraq Coalition Casualties: Fatalities by Year and Month&quot;] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20160206184540/http://icasualties.org/Iraq/ByMonth.aspx |date= 6 February 2016 }} iCasualties.org. {{Retrieved |access-date=1 November 2009}}&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.icasualties.org/ iCasualties.org]&lt;/ref&gt;.

У той жа час, існуюць і іншыя ацэнкі страт, асабліва што датычыцца арміі ЗША.

Як заявіў 26 сакавіка 2003 года ўрад Хусейна, толькі за першы тыдзень канфлікту ў баях загінулі каля 700 брытанскіх і амерыканскіх ваенных&lt;ref name=&quot;23 сакавіка&quot;&gt;[https://www.km.ru/glavnoe/2003/03/26/kommentarii-dnya/crochno-obnaruzheno-sekretnoe-zakhoronenie-amerikanskikh-soldat Срочно! Обнаружено секретное захоронение американских солдат] // Сетевое издание KM.RU, 26 марта 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/31mar2003/irak.html Данные Ирака о потерях коалиции: 700 убитых и тысячи раненых] // News.ru, 31 марта 2003&lt;/ref&gt;. Згодна з інфармацыяй [[Іракскія паўстанцы|іракскага паўстанцкага руху]], у баях у Фалуджы за 4—30 красавіка і 8—18 лістапада 2004 года загінула 640 «амерыканскіх акупантаў», у той час як іх апаненты прызналі гібель толькі 119 чалавек&lt;ref&gt;Inside Fallujah: The Unembedded Story by Ahmed Mansour&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsru.com/arch/world/18nov2004/afkeel.html Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США]&lt;/ref&gt;, а падчас дзеянняў снайпероў у Багдадзе за перыяд 2005—2008 гадоў, як сцвярджалі баевікі, налічана 634 забітых ваенных ЗША, дзе кааліцыя пацвердзіла 37&lt;ref&gt;[https://zen.yandex.ru/media/alternateweapons/kak-odin-chelovek-smog-likvidirovat-634-amerikanskih-voennyh-5d643c7d5d636200ace9199d Как? Один человек смог ликвидировать 634 американских военных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200726122030/https://zen.yandex.ru/media/alternateweapons/kak-odin-chelovek-smog-likvidirovat-634-amerikanskih-voennyh-5d643c7d5d636200ace9199d |date=26 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;. Паводле даных [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР Ірана]], рэальныя амерыканскія ваенныя страты нібыта ў 2,5 разы больш заяўленых, гэта значыць крыху больш за 11 тыс. чалавек&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2019/02/22/ksir-irana-rasskazal-o-realnyh-poteriah-ssha-v-irake-i-afganistane.html КСИР Ирана рассказал о реальных потерях США в Ираке и Афганистане] // RG.RU, 22 феврале 2019&lt;/ref&gt;. Некаторыя няўрадавыя назіральнікі казалі пра 10 тысяч чалавек забітымі&lt;ref name=&quot;Платаў&quot;&gt;[https://ru.m.journal-neo.org/2020/02/06/skol-ko-gibnet-amerikanskih-soldat-na-blizhnem-vostoke-i-zachem/ Сколько гибнет американских солдат на Ближнем Востоке и зачем?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116214934/https://ru.m.journal-neo.org/2020/02/06/skol-ko-gibnet-amerikanskih-soldat-na-blizhnem-vostoke-i-zachem/ |date=16 студзеня 2021 }} // Новое восточное обозрение, 6 февраля 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/articles/2004/11/10/faluja/ Бои в Фаллудже не прекращаются] // Lenta.ru, 11 ноября 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://youtu.ru/82Z2HcWEaUU]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Па заяве спецыяліста па [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] Уладзіміра Платава, амерыканскае камандаванне паведамляла пра гібель байца толькі пры ўмове, што ён быў забіты непасрэдна на поле бою, пры гэтым хаваючы факты небаявых страт ці ж нават выдаючы баявыя страты за небаявыя&lt;ref name=&quot;Платаў&quot;/&gt;. Таксама сцвярджалася аб неўліку ў афіцыйны спіс страт памерлых у шпіталях і замежных грамадзян, якія ваююць у арміі ЗША. Па паведамленнях, пры гібелі апошніх парой закопвалі ў магілы прама на тэрыторыях баз або ў іх ваколіцах&lt;ref name=&quot;23 сакавіка&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/o-bolshoy-lzhi-i-amerikanskikh-poteryakh-v-irake.html  О большой лжи и американских потерях в Ираке] // Издательский дом «Беларусь сегодня», 3 ноября 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://riafan.ru/1249887-kak-pentagon-godami-skryval-poteri-ssha-v-irake-i-afganistane «Если погибший военнослужащий не является гражданином США, он может быть захоронен прямо на территории военной базы — подобная братская могила была найдена, в частности, на эвакуированной базе США под Багдадом»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200411224516/https://riafan.ru/1249887-kak-pentagon-godami-skryval-poteri-ssha-v-irake-i-afganistane |date=11 красавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;. Так, па дадзеных Europa Press, толькі за красавік 2004 года не былі ўлічаны 13 загінулых амерыканскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/93636-ssha-nesut-rekordnye-poteri-i-prosyat-podkrepleniya-v-irake США несут рекордные потери и просят подкрепления в Ираке] Korrespondent.net, 29 апреля 2004&lt;/ref&gt;.

Такім чынам, зыходзячы з розных крыніц, усяго замежны ваенны кантынгент страціў як мінімум 4804 чалавек забітымі, сярод якіх:&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;&quot;&gt;
* {{Сцягафікацыя|ЗША}}: 4 489 альбо больш
* {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}: 179 альбо больш
* {{Сцягафікацыя|Італія}}: 33
* {{Сцягафікацыя|Польшча}}: 23
* {{Сцягафікацыя|Украіна}}: 18
* {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}: 13
* {{Сцягафікацыя|Іспанія}}: 11
* {{Сцягафікацыя|Данія}}: 7
* {{Сцягафікацыя|Сальвадор}}: 5
* {{Сцягафікацыя|Грузія}}: 5
* {{Сцягафікацыя|Славакія}}: 4
* {{Сцягафікацыя|Румынія}}: 3
* {{Сцягафікацыя|Латвія}}: 3
* {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}: 2
* {{Сцягафікацыя|Эстонія}}: 2
* {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}: 2
* {{Сцягафікацыя|Тайланд}}: 2
* {{Сцягафікацыя|Венгрыя}}:1
* {{Сцягафікацыя|Казахстан}}: 1
* {{Сцягафікацыя|Чэхія}}: 1
* {{Сцягафікацыя|Азербайджан}}: 1
* {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Карэя}}: 1
&lt;/div&gt;

Таксама трэба адзначыць пра смерць 31 турэцкага сілавіка, якіх звычайна не ўключаюць у страты кааліцыі&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=2420&amp;sec=1446 Турция объявила о завершении операции в Ираке] // &quot;Интерфакс&quot; от 29 февраля 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://articles.chicagotribune.com/2004-12-18/news/0412180287_1_mosul-region-turkish-police-officers-fallujah 4 Turkish cops slain in daytime Mosul ambush] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715085126/http://articles.chicagotribune.com/2004-12-18/news/0412180287_1_mosul-region-turkish-police-officers-fallujah |date=15 ліпеня 2014 }} // &quot;Chicago Tribune&quot; от 18 декабря 2004&lt;/ref&gt;.

=== Сілы новага іракскага ўрада ===
Па некаторых падліках, іракская армія і іншыя сілавыя структуры страцілі 17 690 чалавек забітымі&lt;ref&gt;260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110628233817/http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm |date=28 чэрвеня 2011 }} 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead&lt;/ref&gt; і яшчэ 1002 байцоў лаяльнага новаму ўраду апалчэння «[[Сыны Ірака]]»&lt;ref&gt;{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016}}&lt;/ref&gt;. Разам з тым як мінімум 24 байцоў [[Курды|курдскай]] [[Пешмерга|Пешмергі]], саюзнай да замежнікаў і новага ўрада, былі забіты падчас уварвання&lt;ref name=&quot;fsu&quot;&gt;[http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf Willing to face Death: A History of Kurdish Military Forces – the Peshmerga – from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq (page 67)] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf |date= 29 October 2013 }}, Michael G. Lortz&lt;/ref&gt;

=== Прыватныя ваенныя кампаніі ===
Станам на сакавік 2011 года агульная колькасць страт сярод супрацоўнікаў [[Прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]] ацэньваецца ў 1537 забітых&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/politicsNews/idUSN0318650320070703?sp=true |title=In outsourced U.S. wars, contractor deaths top 1,000 &amp;#124; Politics |publisher=Reuters |date=2007-07-03 |accessdate=2009-01-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ncdsv&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ncdsv.org/images/WI_US-and-Coalition-Casualties-in-Iraq-and-Afghanistan_6-6-2011.pdf |title=US and Coalition Casualties in Iraq and Afghanistan, Catherine Lutz, Watson Institute, Brown University, June 6, 2011 |access-date=13 кастрычніка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918113408/http://www.ncdsv.org/images/WI_US-and-Coalition-Casualties-in-Iraq-and-Afghanistan_6-6-2011.pdf |archivedate=18 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Галоўным чынам гэта грамадзяне ЗША, Вялікабрытаніі і Турцыі. Аднак ёсць і з краін, якія не прымалі непасрэднага ўдзелу ў канфлікце, да прыкладу, [[Расія]], [[Кітай]], [[Малдова]], [[Аўстрыя]], [[Германія]], [[Бразілія]] і іншыя.

=== Сілы ўрада Садама Хусейна ===
Зыходзячы з розных ацэнак, вясной 2003 года армія прэзідэнта С. Хусейна страціла 5 388&lt;ref&gt;[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090902092036/http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad |date=2 верасня 2009 }} // comw.org&lt;/ref&gt;—45 000&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/usa/story/0,12271,965235,00.html &quot;Body counts&quot;]. By Jonathan Steele. ''[[The Guardian]]''. 28 May 2003.&lt;/ref&gt; чалавек забітымі.

=== Іракскія паўстанцы ===
Інфармацыя аб стратах баевікоў ад іх саміх амаль адсутнічае, але, па даных кааліцыі, атрады паўстанцкага руху панеслі страты ў 26 320—27 000 забітых&lt;ref&gt;
597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110428200503/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm |date=April 28, 2011 }}, 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009), [https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730184028/http://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq |date=July 30, 2013 }} 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202190922/http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |date=December 2, 2010 }} 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=September 3, 2009 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804181246/http://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html |date=August 4, 2014 }} 366 killed in 2011 (with the exception of February), [http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714071733/http://news.theage.com.au/breaking-news-world/jan-iraq-death-toll-highest-in-four-months-20110201-1ac9m.html |date=July 14, 2014 }}[http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209184621/http://www.upi.com/Top_News/World-News/2011/04/03/Two-US-troops-killed-in-Iraq/UPI-84151301845983/ |date=February 9, 2015 }}[http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812043950/http://www.spacewar.com/reports/Iraq_monthly_death_toll_falls_in_April_999.html |date=August 12, 2014 }}[http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209184820/http://www.middle-east-online.com/english/?id=46442 |date=February 9, 2015 }}{{cite web
 |url         = http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html
 |title       = Archived copy
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120111145441/http://www.thedailynewsegypt.com/death-toll-spikes-for-iraqis-us-troops.html
 |archivedate = January 11, 2012
 |accessdate  = July 3, 2011
}}[http://web.archive.bibalex.org/web/20111208174352/http://arabia.msn.com/news/middleeast/afp/2011/august/7991554.aspx]{{cite web
 |url         = http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military
 |title       = Archived copy
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120112042255/http://www.nenosplace.com/showthread.php?45792-239-people-killed-in-Iraq-in-August-and-killed-by-the-U.S.-military
 |archivedate = January 12, 2012
 |accessdate  = October 22, 2011
}}{{cite web
 |url         = http://gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no%3D2%26item_no%3D461485%26version%3D1%26template_id%3D37%26parent_id%3D17
 |title       = Archived copy
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20111002182259/http://www.gulf-times.com/site/topics/article.asp?cu_no=2&amp;item_no=461485&amp;version=1&amp;template_id=37&amp;parent_id=17
 |archivedate = October 2, 2011
 |accessdate  = October 15, 2011
}} thus giving a total of 26,320 dead
&lt;/ref&gt;, з якіх на 2007 год ад 8,6 да 14,1 тысяч загінулі непасрэдна ў баях з замежнымі сіламі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://iraq.itar-tass.com/?page=article&amp;aid=30214&amp;categID=6 |title=В Ираке за четыре года были уничтожены свыше 19 тыс. бойцов — данные Пентагона |accessdate=2007-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415150049/http://iraq.itar-tass.com/?page=article&amp;aid=30214&amp;categID=6 |archivedate=2009-04-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Адсюль таксама пэўная колькасць байцоў загінула ў сутычках паміж сабой, паколькі супраціў з’яўляўся разнамасным, і яго члены мелі шэраг ідэалагічных і рэлігійных спрэчак. Асабліва гэта тычылася барацьбы [[шыіты|шыітаў]] з [[Суніты|сунітамі]],  [[Суфізм|суфітаў]] з [[Салафія|салафітамі]] і [[Іран|праіранскіх]] сіл (прыхільнікаў ісламскай рэспублікі) з [[баас]]істамі (прыхільнікаў зрынутага рэжыму С. Хусейна)

== Некамбатанты ==

=== Мірнае насельніцтва ===
Па ацэнцы брытанскага медыцынскага часопіса The Lancet, да восені 2004 года ахвярамі вайны сталі 98 тыс. іракцаў&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mortality before and after the 2003 invasion of Iraq: cluster sample survey |url=http://www.zmag.org/lancet.pdf |author=Les Roberts, Riyadh Lafta, Richard Garfield, Jamal Khudhairi, Gilbert Burnham |lang=en |format=pdf |website=ZMag.org |date=2004-10-29 |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archiveurl=http://webarchive.loc.gov/all/20051201092157/http://www.zmag.org/lancet.pdf |archivedate=2005-12-01}}&lt;/ref&gt;, а да лета 2006 году — 655 тысяч&lt;ref&gt;[https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(06)69491-9/fulltext]&lt;/ref&gt;. Абедзве лічбы ўключаюць непрамыя страты — гэта значыць тых, хто не нарадзіўся ў выніку пагаршэння сістэмы аховы здароўя, інфраструктуры, росту злачыннасці і г. д. Гэтыя лічбы ўключаюць таксама скарачэнне колькасці насельніцтва ў выніку змяншэння нараджальнасці ў перыяд ваенных дзеянняў і ў наступны перыяд. Гэта скарачэнне разглядаецца як прамы вынік вайны, якая выклікала змены ў сацыяльнай структуры іракскага грамадства, а таксама істотна паменшыла колькасць новых шлюбаў. Пасля заканчэння вайны, у 2013 годзе, The Lancet апублікаваў новае даследаванне, у якім прыведзена нашмат меншая адзнака ахвяр — 116 903&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iraq war 10 years on: at least 116,000 civilians killed |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/9932214/Iraq-war-10-years-on-at-least-116000-civilians-killed.html |author=David Blair |lang=en |website=The Telegraph |date=2013-03-15 |accessdate=2019-09-12}}&lt;/ref&gt;.

Па даных амерыкана-брытанскай няўрадавай праваабарончай арганізацыі «Iraq Body Count», з пачатку акупацыі Ірака да снежня 2007 года, у краіне загінулі каля 80 тыс. мірных жыхароў, больш за 160 тыс. атрымалі раненні і калецтвы. Толькі ў Багдадзе ахвярамі сталі 40,5 тыс. чалавек. Чвэрць загінулых — жанчыны і дзеці&lt;ref&gt;{{cite web |title=Кому проиграла Америка? |url=http://www.izvestia.ru/politic/article3111280/ |author=Александр Садчиков |lang=ru |website=«Известия» |date=2007-12-14 |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archivedate=2012-08-03 |archiveurl=https://archive.today/20120803105500/http://izvestia.ru/news/331644 }}&lt;/ref&gt;. Гэтыя даныя не з’яўляюцца поўнымі, паколькі «Ірак бодзі Каунт» падлічваў толькі тыя смерці, пра якія паведамлялі сродкі масавай інфармацыі.

Па ацэнцы інфармацыйнага агенцтва «Асашыэйтэд Прэс», якое з 2006 года займаецца падлікам ахвяр вайны па навінавых паведамленнях, у 2006 годзе ў Іраку ў выніку гвалту загінулі 13 813 мірных жыхароў, у 2007 годзе — 18 610&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.yahoo.com/s/ap/20071231/ap_on_re_mi_ea/iraq_casualties |title=2007 deadliest for US troops in Iraq |author=Bradley Brooks |lang=en |website=Yahoo! News |date=2007-12-30 |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20071231230446/http://news.yahoo.com/s/ap/20071231/ap_on_re_mi_ea/iraq_casualties |archivedate=2007-12-31 }}&lt;/ref&gt;.

Па ацэнцы новага іракскага ўрада і [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], з сакавіка 2003 і да сярэдзіны 2006 года памерлі гвалтоўнай смерцю 151 тыс. чалавек&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.un.org/en/story/2008/01/245322-151000-iraqis-died-violent-deaths-three-years-after-2003-invasion-un-study |title=151,000 Iraqis died violent deaths in three years after 2003 invasion – UN study |lang=en |website=UN News |date=2008-01-09 |accessdate=2019-09-12 |archive-date=5 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805225316/https://news.un.org/en/story/2008/01/245322-151000-iraqis-died-violent-deaths-three-years-after-2003-invasion-un-study |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Праведзенае СААЗ даследаванне эксперты назвалі самым буйным і найбольш адпаведным крытэрам навуковасці пасля пачатку вайны&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.startribune.com/nation/13569886.html |title=151,000 Iraqis died in 3 years after US invaded, study by Iraq and UN health agency finds |author=Marilynn Marchiў парne |lang=en |website=Star Tribune |accessdate=2019-09-12 |url-status=dead |archive-date=19 лютага 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219205107/https://www.startribune.com/nation/13569886.html }}&lt;/ref&gt;.

У 2008-м даследчая кампанія IIACSS ацэньвала колькасць ахвяр ад 946 000 да 1 120 000. У IDC заявілі, што за гады акупацыі загінулі не менш за 97 тысяч мірных іракцаў, а брытанскі часопіс The Lancet у 2013-м называў лічбу ў 116 тысяч&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20230320/irak-1858339963.html Миллион погибших и 20 лет позора.]&lt;br&gt;''«В 2008-м исследовательская компания IIACSS оценивала количество жертв в миллион. &quot;Если принять во внимание погрешность, то расчетный диапазон составляет от 946 000 до 1 120 000&quot;, — отмечали авторы доклада, не уточняя, включены ли в это число иракские военнослужащие. В IBC полагают, что за годы оккупации погибли не менее 97 тысяч мирных иракцев, а британский журнал The Lancet в 2013-м называл 116 тысяч.»''&lt;/ref&gt;.

=== Дыпламаты ===
29 лістапада 2003 года ў горадзе Тыкрыт паўстанцы атакавалі аўтамашыну, былі забіты саветнік пасольства Японіі ў Лондане Кацухіко Аку і сакратар японскай місіі ў Багдадзе Масаморы Іноуэ&lt;ref&gt;[http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/10/29/japan.hostage/ Japan: Hostage killed in Iraq] // «CNN» от 29 октября 2004&lt;/ref&gt;.

3 чэрвеня 2006 года ў Багдадзе ў выніку нападу баевікоў на аўтамабіль расійскай місіі быў забіты супрацоўнік пасольства Віталь Цітоў і выкрадзены яшчэ чатыры супрацоўнікі — афіцэр СВР Алег Федасееў, трэці сакратар пасольства Фёдар Зайцаў, супрацоўнікі пасольства Рынат Агліулін і Анатоль Смірноў&lt;ref&gt;[http://wap.lenta.ru/news/2006/06/05/body/ Тело погибшего в Ираке сотрудника посольства РФ доставят в Москву]{{Недаступная спасылка}} // LENTA.RU от 6 июня 2006&lt;/ref&gt;; іх целы былі выяўленыя толькі ў 2012 годзе&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/10/967930.html В Ираке нашли тела офицера СВР и трех сотрудников посольства РФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615053651/http://www.rosbalt.ru/main/2012/04/10/967930.html |date=15 чэрвеня 2012 }} // «Росбалт» от 10 апреля 2012&lt;/ref&gt;.
{{Гл. таксама|‎Выкраданне расійскіх дыпламатаў у Іраку}}

=== Журналісты і супрацоўнікі СМІ ===
У перыяд з пачатку вайны да 31 мая 2006 года ў Іраку загінулі 97 работнікаў сродкаў масавай інфармацыі (71 журналіст і 26 офісных работнікаў, вадзіцеляў, перакладчыкаў і прадстаўнікоў іншых прафесій)&lt;ref&gt;[http://newsru.ru/world/31may2006/journo.html В Ираке погиб 71 журналист — столько же, сколько во Вьетнаме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304190719/http://newsru.ru/world/31may2006/journo.html |date=4 сакавіка 2016 }} // NEWSRU.COM от 31 мая 2006&lt;/ref&gt;.

У перыяд да 16 красавіка 2007 года ў Іраку загінулі 138 супрацоўнікаў сродкаў масавай інфармацыі (з іх 95 рэпарцёраў)&lt;ref&gt;[http://ria.ru/spravka/20070416/63713551.html Журналисты, погибшие в Ираке и Афганистане. 2001—2007 гг.] // РИА «Новости» от 16 апреля 2007&lt;/ref&gt;.

У перыяд з пачатку вайны да 6 красавіка 2010 года ў Іраку загінулі 189 супрацоўнікаў сродкаў масавай інфармацыі (з іх 137 журналістаў і рэпарцёраў, а таксама 52 тэхнічных памочніка: аператары, перакладчыкі, вадзіцелі і інш.)&lt;ref&gt;Надежда Кеворкова. [http://www.inosmi.ru/asia/20100407/159081773.html Почему в Ираке убивают журналистов («RT», Россия)] // «ИноСМИ» от 7 апреля 2010&lt;/ref&gt;.

У перыяд да 30 снежня 2012 года ў Іраку загінулі 373 журналіста&lt;ref&gt;[http://tasstelecom.ru/news/one/15784 С момента свержения режима Саддама Хусейна в Ираке погибли 373 журналиста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130916053618/http://tasstelecom.ru/news/one/15784 |date=16 верасня 2013 }} // «ТАСС-Телеком» от 30 декабря 2012&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Страты ISAF у вайне ў Афганістане]]

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

== Спасылкі ==
* [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx Статыстыка і пайменна спіс загінуўшых ваеннаслужачых на сайце icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 сакавіка 2011 }} {{ref-en}}
* [http://icasualties.org/Iraq/Contractors.aspx Статыстыка і пайменна спіс загінуўшых наймітаў ПВК на сайце icasualties.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140320113321/http://icasualties.org/iraq/contractors.aspx |date=20 сакавіка 2014 }} {{ref-en}}
* [http://www.antiwar.com/casualties/ Casualties in Iraq. The Human Cost of Occupation] {{ref-en}}
* [http://americancontractorsiniraq.org/ Civilian Contractors in Iraq and Afghanistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626122644/http://www.americancontractorsiniraq.org/ |date=26 чэрвеня 2020 }}
{{Іракская вайна}}

[[Катэгорыя:Ваенныя страты]]
[[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]]</text>
      <sha1>ayvpg6hwn0pc3djojx504ea0srvx2q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Гомеля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656310</id>
    <revision>
      <id>5212556</id>
      <parentid>5161614</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Я */ абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5212556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60521" sha1="8n4z71vl6eqtnlnj09hajcphl0kcz1d" xml:space="preserve">{{пералік}}
[[Файл:Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Гомеля]]]]
Вядомыя ўраджэнцы [[Гомель|Гомеля]].
{{АБВ}}

__NOTOC__
[[Файл:Amelchenko.JPG|thumb|175px|[[Антон Дзям’янавіч Амельчанка|Антон Амельчанка]]]]
[[Файл:Sergei Omelyanchuk FCTT.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Пятровіч Амельянчук|Сяргей Амельянчук]]]]
[[Файл:Палута Аляксандраўна Бадунова.jpg|thumb|175px|[[Палута Аляксандраўна Бадунова|Палута Бадунова]]]]
[[Файл:Geishtor Leonid Grigorievich.JPG|thumb|175px|[[Леанід Рыгоравіч Гейштар|Леанід Гейштар]]]]
[[Файл:ESC2016 - Belarus Meet &amp; Greet 24.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Віктаравіч Іваноў|Аляксандр Іваноў]]]]
[[Файл:Korotkevich ITMO.jpg|thumb|175px|[[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]]]]
[[Файл:Aleksandr Kulchiy 2011.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Мікалаевіч Кульчы|Аляксандр Кульчы]]]]
[[Файл:Alexander Lizyukov.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Ільіч Лізюкоў|Аляксандр Лізюкоў]]]]
[[Файл:Лизюков, Пётр Ильич.png|thumb|175px|[[Пётр Ільіч Лізюкоў|Пётр Лізюкоў]]]]
[[Файл:Іван Яўцеевіч Палякоў.jpg|thumb|175px|[[Іван Яўцеевіч Палякоў|Іван Палякоў]]]]
[[Файл:Paplauskaya Yanit Helsinki 2012.jpg|thumb|175px|[[Кацярына Віктараўна Паплаўская|Кацярына Паплаўская]]]]
[[Файл:ZinoviyPesin.jpg|thumb|175px|[[Зіновій Барысавіч Песін|Зіновій Песін]]]]
[[Файл:Anton Prakapenia.jpg|thumb|175px|[[Антон Генадзевіч Пракапеня|Антон Пракапеня]]]]
[[Файл:Romanov E R.jpg|thumb|175px|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]]]
[[Файл:Kanstancin Rudzianok.2020.1.jpg|thumb|175px|[[Канстанцін Аляксеевіч Рудзянок|Канстанцін Рудзянок]]]]
[[Файл:Syarhey Rumas (2013-10-24).jpg|thumb|175px|[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]]]
[[Файл:Sergey Sidorsky, October 2010.jpeg|thumb|175px|[[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргей Сідорскі]]]]
[[Файл:Kanstantsin Siutsou CD 2011.jpg|thumb|175px|[[Канстанцін Віктаравіч Сіўцоў|Канстанцін Сіўцоў]]]]
[[Файл:Volha Sudarava (2013 World Championships in Athletics) 01.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксандраўна Сударава|Вольга Сударава]]]]
[[Файл:Artem Fedyanin.jpg|thumb|175px|[[Арцём Аляксандравіч Фядзянін|Арцём Фядзянін]]]]
[[Файл:Академик Хрусталев.jpg|thumb|175px|[[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў|Барыс Хрусталёў]]]]
[[Файл:Сергей Леонидович Тихановский.png|thumb|175px|[[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]]]]
[[Файл:YahuenTsurkin-0050.jpg|thumb|175px|[[Яўген Мікалаевіч Цуркін|Яўген Цуркін]]]]
[[Файл:Л.Г.Шнирельман.jpg|thumb|175px|[[Леў Генрыкавіч Шнірэльман|Леў Шнірэльман]]]]
[[Файл:Marek Edelman - Warsaw Ghetto Uprising.jpg|thumb|175px|[[Марэк Эдэльман]]]]
[[Файл:Саша Янченко.jpg|thumb|175px|[[Аляксандр Віктаравіч Янчанка|Аляксандр Янчанка]]]]
[[Файл:Denis Yahno.jpg|thumb|175px|[[Дзяніс Юр’евіч Яхно|Дзяніс Яхно]]]]
[[Файл:Andrej Klimovets 03.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Анатолевіч Клімавец|Уладзімір Клімавец]]]]

== А ==
* [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў]] (1926—2003) — беларускі мовазнавец.
* [[Дзіямар Антонавіч Аксяновіч]] (1930—2010) — беларускі спецыяліст у галіне будаўнічых матэрыялаў і вырабаў. Кандыдат тэхнічных навук (1969).
* [[Сямён Майсеевіч Алукер]] (1893—1955) — беларускі вучоны ў галіне [[Оталарынгалогія|оталарынгалогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1946), [[прафесар]] (1949).
* [[Амвросій (Шаўцоў)]] (нар. 1975) — беларускі праваслаўны дзеяч, вікарны епіскап [[Гомельская і Жлобінская епархія|Гомельскай і Жлобінскай епархіі]].
* [[Антон Дзям’янавіч Амельчанка]] (нар. 1985) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Сяргей Пятровіч Амельянчук]] (нар. 1980) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер.
* [[Ігар Аўрунін]] (1957—2020) — савецкі і ізраільскі лёгкаатлет. Майстар спорту міжнароднага класа.
* [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка]] (1965—2018) — беларускі [[пісьменнік]], [[Проза|празаік]], [[драматург]] і [[кінасцэнарыст]].

== Б ==
* [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў]] (нар. 1964) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[філосаф]], [[культуролаг]]. [[Кандыдат філасофскіх навук]] (2003).
* [[Ігар Міхайлавіч Бабук]] (нар. 1934) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (1998), прафесар (2003).
* [[Алеся Аляксандраўна Бабушкіна]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларуская]] [[Гімнастыка|гімнастка]] ([[мастацкая гімнастыка]]). [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]].
* [[Аляксандр Вальдэмаравіч Багдановіч]] (нар. 1964) — Спецыяліст у галіне дынамікі, трываласці машын, прыбораў і апаратуры. Доктар тэхнічных навук (2006), [[прафесар]].
* [[Палута Аляксандраўна Бадунова]] (1885—1938) — дзяячка беларускага нацыянальнага руху, настаўніца.
* [[Уладзімір Сцяпанавіч Бажэнаў]] (1917—1968) — беларускі ўрач-хірург. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1967), [[прафесар]] (1968).
* [[Дыяна Андрэеўна Бакум]] (нар. 2003) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбаліст]]ка, [[Нападаючы (футбол)|нападаючая]].
* [[Віктар Кірылавіч Барабанцаў]] (нар. 1947) — беларускі жывапісец, педагог.
* [[Дзмітрый Анатолевіч Барадзін]] (нар. 1999) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Цімафей Сцяпанавіч Барадзін]] (1917—1942) — [[Савецкія партызаны ў Вялікай Айчыннай вайне|партызан]] [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], кіраўнік аператыўнага цэнтра па каардынацыі дзейнасці [[Гомельскае камуністычнае падполле|падпольных груп]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Герой Савецкага Саюза]]
* [[Яўген Юр’евіч Барсукоў]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Уладзімір Мікалаевіч Бартноўскі]] (нар. 1956) — беларускі ваенны ўрач. Кандыдат медыцынскіх навук (1987), дацэнт (1992).
* [[Арцём Андрэевіч Башлакоў]] (нар. 1995) — [[беларусь|беларускі]] [[фрыстайліст]]. [[Майстар спорту Беларусі]].
* [[Андрэй Эдуардавіч Белякоў]] (нар. 1976) — беларускі палітык.
* [[Артур Алегавіч Белякоў]] (нар. 1993) — беларускі [[спартыўны акрабат]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]].
* [[Вольга Анатолеўна Бембель-Дзядок]] (1906—1974) — беларускі [[скульптура]]. Першая жонка скульптара [[А. А. Бембель|А. А. Бембеля]].
* [[Яўген Абрамавіч Бірбраер]] (1912—1943) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Аляксей Мікалаевіч Бойка]] (нар. 1976) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Вячаслаў Бортнік]] (нар. 1974) — беларуска-амерыканскі грамадскі дзеяч, праваабаронца, адукатар, псіхолаг, актывіст ЛГБТ-руху. Сябра [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]].
* [[Валерый Анатольевіч Брылёў]] (1959—2026) — беларускі архітэктар і [[дыпламат]].
* [[Міхаіл Іванавіч Будыка]] (1920—2001) — [[вучоны]] ў галіне [[Геафізіка|геафізікі]], [[Геаграфія|геаграфіі]], [[Геахімія|геахіміі]]. Член-карэспандэнт [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1964), акадэмік [[РАН|Расійскай акадэміі навук]] (1992).
* [[Уладзімір Абрамавіч Быхоўскі]] (1925—1991) — савецкі архітэктар. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў]] (1957), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія РСФСР|Дзяржаўнай прэміі РСФСР]] (1981), [[заслужаны архітэктар РСФСР]] (1987). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]].
* [[Аксана Пятроўна Бязлепкіна]] (нар. 1981) — беларуская [[пісьменніца]], [[літаратуразнаўца]], [[крытык]].

== В ==
* [[Надзея Прохараўна Варвановіч]] (1903—1985) — беларуская мастачка.
* [[Юрый Ігнатавіч Варум]] (1949—2014) — кампазітар, прадзюсар, музыкант.
* [[Юрый Леанідавіч Варушчанка]] (нар. 1976) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Арцём Аляксандравіч Васькоў]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Верамеенка]] (нар. 1984) — беларускі баскетбаліст.
* [[Мікола Аляксеевіч Вішнеўскі]] (1910—1986) — беларускі празаік.
* [[Міхаіл Вяргеенка]] (нар. 1950) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]].
* [[Віктар Дзмітрыевіч Вятошкін]] (1925—2015) — поўны кавалер ордэна Славы.

== Г ==
* [[Наталля Віктараўна Галіноўская]] (нар. 1975) — беларускі ўрач-неўролаг. Доктар медыцынскіх навук (2017), прафесар (2019).
* [[Кацярына Генадзеўна Ганчар]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]].
* [[Леанід Паўлавіч Гарай]] (1937—2019) — беларускі футбаліст і трэнер
* [[Наталля Гаўрыленка]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларускі]] спартсменка (акадэмічнае веславанне).
* [[Яўген Міхайлавіч Гаўрыленка]] (нар. 1951) — беларускі [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлет]], бронзавы прызёр [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]].
* [[Леанід Рыгоравіч Гейштар]] (нар. 1936) — беларускі і савецкі канаіст, алімпійскі чэмпіён 1960 года, чэмпіён свету. Заслужаны майстар спорту СССР
* [[Інэса Святаславаўна Гадэ]] (нар. 1950) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Ігар Уладзіміравіч Градабоеў]] (1971—2013) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Надзея Уладзіміраўна Грунтовіч]] (нар. 1961) — беларускі спецыяліст у галіне энергаэфектыўнасці і тэхнічнай дыягностыкі.
* [[Дзмітрый Міхайлавіч Гурскі]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]], дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI склікання]].

== Д ==
* [[Аляксандр Ехільевіч Дабравіцкі]] (нар. 1939) — расійскі [[архітэктар]]. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі УАССР (1983).
* [[Вольга Уладзіміраўна Дадзіёмава]] (нар. 1955) — беларускі гісторык музыкі. Доктар мастацтвазнаўства, прафесар.
* [[Уладзімір Ільіч Дадзіёмаў]] (1924—1983) — беларускі пісьменнік.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарацкі]] (1946—2000) — беларускі [[кампазітар]]. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1996).
* [[Аляксандр Анатолевіч Данілаў]] (нар. 1980) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анжаліка Юр’еўна Дарагакупец]] (нар. 1964) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Валерый Цімафеевіч Даўгала]] (нар. 1947) — беларускі мастак-манументаліст.
* [[Аляксандр Міхайлавіч Дворнік]] (нар. 1950) — беларускі радыеэколаг, фізік. Доктар біялагічных навук (1999), кандыдат фізіка-матэматычных навук (1988).
* [[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў]] (1907—1938) — савецкі і беларускі палітычны дзеяч.
* [[Цімафей Аляксандравіч Дзейнічэнка]] (нар. 1986) — [[беларусь|беларускі]] [[Грэка-рымская барацьба|барэц грэка-рымскага стылю]]. Чэмпіён Еўропы 2011 года, чэмпіён Беларусі 2010 і 2016 гадоў. [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]].
* [[Анатолій Міхайлавіч Дзмітровіч]] (1917—1998) — [[Беларусь|беларуская]] спецыяліст у галіне ліцейнай вытворчасці.
* [[Іосіф Іванавіч Дзякаў]] (1903—1984) — [[старшы лейтэнант]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).
* [[Ксенія Аляксандраўна Прыемка-Дзяцук]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]] (патройны скачок).
* [[Дар’я Паўлаўна Доўгаль]] (нар. 2000) — [[беларусь|беларуская]] [[плывец|плыўчыха]]. [[Майстар спорту Беларусі]].

== Ё ==
* [[Карына Аляксандраўна Ёжыкава]] (нар. 1990) — [[Беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].

== Ж ==
* [[Мікалай Фёдаравіч Жлоба]] (нар. 1935) — беларускі [[архітэктар]]. Працуе ў [[Ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]]. [[Герой Савецкага Саюза]], гвардыі малодшы сяржант.
* [[Іван Мікалаевіч Жосткін]] (нар. 1991) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анатоль Яфімавіч Жураў]] (1922—1977) — [[вучоны]], [[гісторык]], [[доктар гістарычных навук]] (1967), [[прафесар]] (1968).
* [[Людміла Васільеўна Жыжэнка]] (нар. 1953) — беларуская [[мастачка]].
* [[Міхаіл Міхайлавіч Жызнеўскі]] (1988—2014) — кавалер [[Ордэн Герояў Нябеснай Сотні|ордэна Героя Нябеснай сотні]].

== З ==
* [[Вольга Аляксандраўна Залатарова]] (нар. 1964) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (2015), дацэнт (2001), прафесар.
* [[Аляксей Пятровіч Зефіраў]] (1907—1979) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Неарганічная хімія|неарганічнай хіміі]] і [[Металургія|металургіі]], член-карэспандэнт [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1968), [[доктар тэхнічных навук]] (1954), [[прафесар]] (1958).
* [[Іосіф Абрамавіч Зільберштэйн]] (1927—1995) — гідраметэаролаг, вучоны фізіка-географ і геаэколаг.
* [[Яфрэм Ісакавіч Злотнік]] (1919—1993) — беларускі ўрач-нейрахірург.
* [[Анатоль Генадзьевіч Злотнікаў]] (нар. 1944) — беларускі сацыёлаг, дэмограф.

== І ==
* [[Аляксандр Віктаравіч Іваноў]] (нар. 1994) — беларускі спявак, прадстаўнік [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусі]] на конкурсе песні «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|Еўрабачанне 2016]]».
* [[Дзмітрый Аляксандравіч Ігнаценка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Станіслаў Вячаслававіч Іжакоўскі]] (нар. 1994) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Уладзімір Леанідавіч Ізотаў]] (нар. 1988) — беларускі плывец, паралімпійскі чэмпіён.
* [[Дыяна Ігараўна Ільіна]] (нар. 1996) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Анатоль Рыгоравіч Ісачанка]] (нар. 1922) — расійкі фізіка-географ, ландшафтазнаўца і картограф.
* [[Уладзімір Рыгоравіч Ісачанка]] (1925—2011) — [[Беларусь|беларускі]] [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар Беларусі]] (1998). Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] (1967), [[Беларускі саюз архітэктараў|Беларускага саюза архітэктараў]].

== К ==
* [[Ірына Кабасакал]] (нар. 1979) — беларуская ўрач-дыетолаг.
* [[Канстанцін Паўлавіч Кабашнікаў]] (1927—2012) — беларускі [[фалькларыст]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1971), [[прафесар]] (1980).
* [[Алег Мікалаевіч Кавалёў]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анатоль Анатольевіч Кавалёў]] (1939—2008) — беларускі фізік. Член-карэспандэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1989), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1988), [[прафесар]] (1991).
* {{нп5|Вячаслаў Каган-Палей||en|Vyatcheslav Kagan-Paley}}
* [[Анатоль Аляксасандравіч Кажэўнікаў]] (нар. 1939) — горны інжынер. Доктар тэхнічных навук, прафесар&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-7527&lt;/ref&gt;.
* [[Эдуард Ашэравіч Казачкоў]] (нар. 1933) — беларускі кампазітар, ваенны дырыжор.
* [[Ірына Уладзіміраўна Казеева]] (нар. 1974) — беларуская [[футбол|футбалістка]] і футбольны трэнер.
* [[Сяргей Іванавіч Калеснік]] (нар. 1970) — савецкі і беларускі [[Вяслярны спорт|вясляр]] на байдарцы, заслужаны майстар спорту СССР.
* [[Іван Емяльянавіч Каленікаў]] (1912—1969) — [[палкоўнік]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1944).
* [[Алена Мікалаеўна Калінічэнка]] (нар. 1948) — беларускі хімік. [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|Член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2014), [[доктар хімічных навук]] (2000).
* [[Югася Каляда]] (нар. 1981) — беларуская [[пісьменніца]].
* [[Яўген Іванавіч Камароў]] (нар. 1933) — фотамастак&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-4284&lt;/ref&gt;.
* [[Георгій Кандрусевіч]] (нар. 1978) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер.
* [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы]] (нар. 1983) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Сяргей Уладзіміравіч Канцавы]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Дзмітрый Міхайлавіч Карась]] (нар. 1975) — беларускі тэлевядучы.
* [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч]] (нар. 1994) — беларускі праграміст.
* [[Наталля Геніеўна Карманава]] (нар. 1975) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Вольга Капылова]] (нар. 1982) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]].
* [[Ізмаіл Львовіч Капланаў]] (1938—2011) — беларускі [[кампазітар]], выканаўца, аўтар папулярных песень і інструментальнай эстраднай музыкі.
* [[Пётр Уладзіміравіч Карповіч]] (1874—1917) — рэвалюцыянер.
* [[Наталля Уладзіміраўна Карпянкова]] (нар. 1970) — беларуская спартсменка, майстар спорту СССР, заслужаны майстар спорту Беларусі.
* [[Аляксандр Іванавіч Касякоў]] (нар. 1914) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Ілья Барысавіч Катунін]] (1908—1944) — савецкі ваенны лётчык, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Алеся Каржова]] (нар. 1997) — беларуская футбалістка і трэнер.
* [[Ігар Паўлавіч Кахно]] (1930—1988) — [[літаратуразнавец]] і літаратурны [[крытык]], [[доктар філалагічных навук]] (1982), [[прафесар]] (1983).
* [[Сяргей Аляксандравіч Каўроўскі]] (1890—1944) — беларускі мастак.
* [[Міхаіл Косач]] (нар. 1985) — беларускі валейбаліст.
* [[Вадзім Анатолевіч Коўтун]] (нар. 1963) — беларускі спецыяліст у галіне парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў.
* {{нп5|Мінуэта Кеслер||en|Minuetta Kessler}}
* [[Міхаіл Кікоін]] (1892—1968) — беларускі і французскі [[мастак]] яўрэйскага паходжання, прадстаўнік {{нп3|Парыжскай школы||ru|Парижская школа}}.
* [[Сяргей Якаўлевіч Кілін]] (нар. 1952) — беларускі вучоны ў галіне квантавай оптыкі і квантавай інфарматыкі. Доктар фізіка-матэматычных навук (1992), прафесар (2006), акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]].
* [[Міхаіл Рыгоравіч Кісялёў]] (нар. 1946) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі машынабудавання (канструяванне і вытворчасць прыбораў, ультрагукавая тэхналогія).
* [[Уладзімір Анатолевіч Клімавец]] (нар. 1974) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Ніна Георгіеўна Краснова]] (нар. 1928) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1969), прафесар (1978).
* [[Аляксей Віктаравіч Краўчанка]] (нар. 1985) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Сімон Давідавіч Крэмер]] (1900—1991) — савецкі военачальнік, гвардыі генерал-маёр танкавых войскаў, [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Алена Фёдараўна Кудзіна]] (нар. 1964) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне матэрыялазнаўства ў машынабудаванні.
* [[Ларыса Фёдараўна Кузняцова]] (нар. 1958) — беларускі палітык і дзяяржаўны дзеяч.
* [[Уладзіслаў Вячаслававіч Кулеш]] (нар. 1996) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. [[Майстар спорту Беларусі]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Кульчы]] (нар. 1973) — [[Беларусь|беларускі]] [[футбаліст]] і трэнер.

== Л ==
* [[Якаў Міхайлавіч Лабовіч]] (нар. 1946) — беларускі дзеяч цырка. [[Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]] (1998).
* [[Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч]] (нар. 1978) — беларускі [[баскетбаліст]], трэнер.
* [[Ілья Гіршавіч Ляндрас]] (нар. 1937) — беларускі [[хірург]], [[доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]].
* [[Віктар Мікалаевіч Ласкавы]] (нар. 1936) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Іван Антонавіч Ласкоў]] (1941—1994) — беларускі [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[крытык]], [[гісторык]].
* [[Валянціна Якаўлеўна Латышава]] (нар. 1936) — беларускі ўрач-неўролаг і педагог. Доктар медыцынскіх навук (1986), прафесар (2000).
* [[Святлана Мікалаеўна Лебедзева]] (нар. 1963) — беларускі эканаміст. Доктар эканамічных навук (2007), прафесар (2008). Акадэмік Украінскай тэхналагічнай акадэміі (2016).
* [[Андрэй Дзмітрыевіч Лебедзеў]] (нар. 1980) — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук (2011), дацэнт (2015).
* [[Берта Майсееўна Лерман]] (нар. 1931) — расійскі хімік-арганік. [[Доктар хімічных навук]] (1987).
* [[Аляксандр Ільіч Лізюкоў]] (1931—1942) — савецкі военачальнік, [[Герой Савецкага Саюза]], [[генерал-маёр]].
* [[Пётр Ільіч Лізюкоў]] (1909—1945) — савецкі военачальнік, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945), [[палкоўнік]].
* [[Яўген Ільіч Лізюкоў]] (1899—1944) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].
* [[Валянцін Аляксандравіч Літвінаў]] (нар. 1915) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Наталля Васільеўна Логінава]] (нар. 1954) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне неарганічнай і фізічнай хіміі. Доктар хімічных навук (2011), дацэнт (1998), прафесар
* [[Дзяніс Уладзіміравіч Лявоненка]] (нар. 1981) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела.

== М ==
* [[Аляксандр Маджараў]] (нар. 1982) — беларускі [[гандбаліст]], трэнер. Кандыдат у майстры спорту Беларусі.
* {{нп5|Алік Мазо||en|Alec Mazo}}
* [[Леанід Мікалаевіч Макарэвіч]] (1938—2013) — беларускі спартсмен і трэнер (баскетбол).
* [[Канстанцін Іванавіч Максімцаў]] (1919—2004) — беларускі мастак — [[жывапісец]].
* [[Алег Анатольевіч Макушнікаў]] (нар. 1960) — [[Беларусы|беларускі]] археолаг і [[гісторык]]. [[Доктар навук|Доктар]] [[Гістарычная навука|гістарычных навук]], (2012).
* [[Анатоль Аляксандравіч Малафееў]] (1933—2022) — беларускі палітык, кіраўнік Беларусі ў 1990—1991 гадах.
* {{нп5|Дзік Мэнінг||en|Dick Manning}}
* [[Антаніна Іванаўна Маскаленка]] (1919—2015) — актрыса. Заслужаная артыстка Украіны&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-68617&lt;/ref&gt;.
* [[Аляксандр Рыгоравіч Маханёк]] (1934—1997) — [[вучоны]] ў галіне [[Тэарэтычная фізіка|тэарэтычнай фізікі]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1975), [[прафесар]] (1985).
* [[Фёдар Іванавіч Махаўцоў]] (нар. 1917) — савецкі мастак.
* [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў]] (1962—1995) — беларускі [[літаратуразнавец]].
* [[Яўген Дзмітрыевіч Мілеўскі]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Адольф Рувімавіч Міроцін]] (нар. 1952) — беларускі матэматык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2003), прафесар (2009).
* [[Аляксандр Мікалаевіч Міхальчанка]] (1947—2012) — беларускі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, журналіст, архівіст, педагог.
* [[Рэм Сяргеевіч Міхальчанка]] (нар. 1927) — спецыяліст у галіне тэхнічнай крэафізікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-64991&lt;/ref&gt;.
* [[Дзяніс Цімафеевіч Мядзведзеў]] (нар. 1988) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Марыя Вікенцьеўна Мякіннікава]] (нар. 1917) — беларускі вучоны ў галіне [[отарыналарынгалогія|отарыналарынгалогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1968), [[прафесар]] (1970).

== Н ==
* [[Вераніка Уладзіміраўна Набокіна]] (нар. 1995) — беларуская спартсменка (гімнастыка, спартыўная акрабатыка).
* [[Ганна Юр’еўна Новік]] (нар. 1990) — беларуская паэтэса.
* [[Алена Паўлаўна Нарыжная]] (нар. 1972) — беларускі гісторык, культуролаг.
* [[Мікалай Арсенцьевіч Неўскі]] (1922—1989) — савецкі артылерыст, [[палкоўнік]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945), кандыдат ваенных навук, [[дацэнт]].

== П ==
* [[Арцём Аляксандравіч Падасінаў]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Сямён Аляксандравіч Падокшын]] (1931—2004) — беларускі [[філосаф]], [[гісторык]], [[культуролаг]]. [[Доктар філасофскіх навук]] (1987), [[кандыдат гістарычных навук]] (1965).
* [[Яўген Пятровіч Пакаташкін]] (1937—1994) — беларускі мастак-графік. Працаваў у галіне станковай графікі.
* [[Іван Яўцеевіч Палякоў]] (1914—2004) — савецкі, беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1977—1985).
* [[Аляксандр Альбертавіч Панкоў]] (нар. 1953) — беларускі фізік-тэарэтык. Доктар фізіка-матэматычных навук (1994), прафесар (1996).
* [[Кацярына Віктараўна Паплаўская]] (нар. 1987) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка.
* [[Серёга]] (сапр. Сяргей Васілевіч Пархоменка, 1976) — беларускі рэп-выканавец, рэпер, прадзюсар, спявак.
* [[Таццяна Пятроўна Пенязькова]] (нар. 1925) — беларускі [[архітэктар]]. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1958), [[дацэнт]] (1971).
* [[Дзмітрый Нікандравіч Пенязькоў]] (1922—2002) — савецкі ваенны, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).
* [[Зіновій Барысавіч Песін]] (?—1919) — [[рэвалюцыянер]], [[бальшавік]], удзельнік барацьбы за савецкую ўладу ў [[Беларусь|Беларусі]].
* [[Марк Іосіфавіч Петракавец]] (1937—2006) — беларускі вучоны ў галіне [[трыбалогія|трыбалогіі]]. [[Доктар тэхнічных навук]].
* [[Рыгор Піліпавіч Печнікаў]] (нар. 1940) — беларускі [[мастак]], [[Графіка (мастацтва)|графік]].
* [[Віктар Пятровіч Пічукоў]] (нар. 1957) — беларускі [[гісторык]], [[археограф]], [[краязнавец]], кандыдат гістарычных навук (1996), дацэнт (2008).
* [[Леў Абрамавіч Плоткін]] (1905—1978) — савецкі літаратуразнавец, літаратурны [[крытык]], [[Доктар філалагічных навук]], [[прафесар]], член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (1934).
* [[Антон Генадзевіч Пракапеня]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст]] (1900—1960) — беларускі кампазітар. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1955).
* [[Генадзь Адамавіч Пусеў]] (нар. 1948) — беларускі мастак.
* [[Сяргей Віктаравіч Пярвіцкі]] (нар. 1967) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Вольга Пятрова]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].

== Р ==
* [[Ніка Ракіціна]] (нар. 1963) — рускамоўная [[пісьменніца]] Беларусі.
* [[Еўдакім Раманавіч Раманаў]] (1855—1922) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]] і [[археолаг]].
* [[Сяргей Яўгенавіч Рассадзін]] (1958—2017) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]], [[Беларуская археалогія|археолаг]], крыніцазнавец, геральдыст; [[Доктар навук|доктар]] гістарычных [[Навука|навук]] (1999), прафесар гісторыі (2009).
* [[Валянціна Леанідаўна Рахленка]] (нар. 1931) — беларуская [[піяніст]]ка. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1995).
* [[Дзіяна Аляксандраўна Родчанка]] (нар. 1938) — беларуская спецыялістка ў галіне фізікахіміі палімераў, машынабудаўнічага матэрыялазнаўства.
* [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў]] (нар. 1956) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[мовазнаўства]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1996), дацэнт (1991), [[прафесар]] (1998).
* [[Аляксандр Іванавіч Рубахаў]] (нар. 1948) — беларускі спецыяліст у галіне эканомікі, тэхналогіі і арганізацыі будаўніцтва.
* [[Юрый Рубцоў]] (нар. 1961) — грамадскі актывіст.
* [[Канстанцін Аляксеевіч Рудзянок]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Алена Рыгораўна Рудкоўская]] (нар. 1973) — савецкая і беларуская плыўчыха. Заслужаны майстар спорту СССР (1991).
* [[Валерый Аркадзевіч Рудніцкі]] (нар. 1941) — беларускі вучоны ў галіне фізікі [[неразбуральны кантроль|неразбуральнага кантролю]]. [[Доктар тэхнічных навук]]. Член [[Нью-Ёркская АН|Нью-Ёркскай АН]] (1997).
* [[Сяргей Мікалаевіч Румас]] (нар. 1969) — беларускі [[дзяржаўны дзеяч]], [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] (2018—2020). У 2011—2019 гадах старшыня [[Беларуская федэрацыя футбола|асацыяцыі «Беларуская федэрацыя футбола»]].
* [[Юрый Анатольевіч Рыдкін]] (нар. 1979) — [[паэт]], [[празаік]], [[калаж]]ыст, [[даследчык]] [[Бот-паэзія|бот-паэзіі]].

== С ==
* [[Эла Раманаўна Сабаленка]] (нар. 1936) — беларускі [[этнограф]].
* [[Андрэй Сяргеевіч Саковіч]] (нар. 1992) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Анатоль Міхайлавіч Салаўёў]] (нар. 1954) — беларускі палітык. Палкоўнік міліцыі.
* [[Ігар Леанідавіч Салаўцоў]] (1952—2007) — беларускі фізік-тэарэтык. Доктар фізіка-матэматычных навук (2001).
* [[Алег Канстанцінавіч Саннікаў]] (1928—1983) — вучоны, тэатразнавец і [[літаратуразнавец]].
* [[Леанід Міхайлавіч Сапегін]] (1935—2014) — беларускі батанік. Доктар біялагічных навук (1987), прафесар (1990).
* [[Аляксандр Віктаравіч Сасноў]] (нар. 1947) — беларускі палітык і дзяржаўны дзеяч, першы міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь. [[Кандыдат эканамічных навук]], [[дацэнт]].
* [[Зміцер Алегавіч Сасноўскі]] (нар. 1974) — беларускі музыкант, гісторык, прадзюсар.
* [[Аляксандр Семянюк]] (нар. 1993) — беларускі [[баскетбаліст]].
* [[Уладзімір Мікалаевіч Семянчук]] (1951—2019) — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў.
* [[Уладзімір Нічыпаравіч Сідарцоў]] (1935—2025) — беларускі [[Гісторыя|гісторык]], прафесар [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].
* [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі]] (нар. 1954) — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Беларусі]] (2003—2010).
* [[Ганна Дзмітрыеўна Сілівончык]] (нар. 1980) — беларуская мастачка, ілюстратар, дэкаратар і паэтэса.
* [[Пётр Сідаравіч Сінчукоў]] (1920—1987) — [[маёр]] [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).
* {{нп5|Веньямін Файвавіч Сіпер||uk|Сіпер Веніамін Файвович}}.
* [[Кірыл Сітнік]] (нар. 1989) — [[Беларусь|беларускі]] баскетбаліст.
* [[Канстанцін Віктаравіч Сіўцоў]] (нар. 1982) — беларускі прафесійны шашэйны велагоншчык, які выступае за каманду Dimension Data.
* [[Віктар Іванавіч Скарабагатаў]] (нар. 1958) — [[Беларусь|беларускі]] інжынер і дзяржаўны дзеяч.
* [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў]] (1911—1937) — удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]], танкіст. [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Рыгор Барысавіч Сожын]] (1914—1976) — савецкі журналіст, сцэнарыст, пісьменнік. Заслужаны работнік культуры РСФСР (1966).
* [[Вадзім Браніслававіч Спрынчан]] (нар. 1950) — беларускі рускамоўны [[паэт]], [[перакладчык]].
* [[Віктар Аляксандравіч Стральчэня]] (нар. 1940) — беларускі артыст оперы ([[лірычны тэнар]]). [[Заслужаны артыст Беларусі]] (1999).
* [[Вольга Аляксандраўна Сударава]] (нар. 1984) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[скачкі ў даўжыню|скачках у даўжыню]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]].
* [[Уладзімір Мікалаевіч Сукалінскі]] (1951—2009) — вучоны ў галіне [[Анкалогія|анкалогіі]] і [[Радыебіялогія|радыебіялогіі]], доктар медыцынскіх навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі (1998).
* [[Іван Вячаслававіч Сулім]] (нар. 1989) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў]] (нар. 1951) — беларускі [[палітык]] і [[дыпламат]].
* [[Васіль Іосіфавіч Сычоў]] (нар. 1947) — беларускі [[гісторык]] і [[археолаг]].
* [[Ігар Васілевіч Сямека]] (нар. 1961) — беларускі [[мастак]].

== Т ==
* [[Анатоль Яфімавіч Тарас]] (нар. 1944) — беларускі выдавец і аўтар шэрагу кніг.
* [[Ягор Віктаравіч Траякоў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Іван Міхайлавіч Труба]] (1878—1950) — украінскі [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[палітычны дзеяч]].

== У ==
* [[Ігар Юр’евіч Увараў]] (нар. 1963) — беларускі гісторык.
* [[Віталь Юр’евіч Уткін]] (нар. 1965) — беларускі палітык.

== Ф ==
* [[Ілья Маркавіч Фальковіч]] (1898—1979) — лінгвіст, спецыяліст па мове ідыш.
* [[Аляксей Іванавіч Філіпенка]] (нар. 1998) — беларускі футбаліст
* [[Юрый Форман]] (нар. 1980) — [[ізраіль]]скі і [[ЗША|амерыканскі]] [[бокс|баксёр]]. Чэмпіён свету па боксе па версіі WBA ў другой паўсярэдняй вазе (да 70 кг) (2009).
* [[Галіна Іванаўна Фрэнкель]] (нар. 1948) — беларускі [[архітэктар]].
* [[Арцём Аляксандравіч Фядзянін]] (нар. 1994) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Х ==
* [[Ісак Барысавіч Хавін]] (1885—1988) — савецкі вучоны ў галіне эндакрыналогіі. Доктар медыцынскіх навук (1937), прафесар (1937).
* [[Рыгор Цадзікавіч Ханін]] (1886—1963) — беларускі [[інжынер-будаўнік]].
* [[Анастасія Канстанцінаўна Харланава]] (нар. 1992) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Павел Аляксандравіч Харланчук]] (нар. 1978) — [[беларус]]кі тэатральны і кінаакцёр, тэатральны рэжысёр.
* [[Любоў Уладзіміраўна Хатылёва]] (1928—2024) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Генетыка|генетыкі]] раслін, [[доктар біялагічных навук]] (1967), [[прафесар]] (1969), акадэмік [[НАН Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] (1980). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1978).
* [[Сяргей Анатольевіч Хахомаў]] (нар. 1967) — [[Беларусь|беларускі]] фізік. Доктар фізіка-матэматычных навук (2018), дацэнт (2000)..
* [[Барыс Міхайлавіч Хрусталёў]] (нар. 1947) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. [[Спіс акадэмікаў НАН Беларусі|Акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2009; член-карэспандэнт з 2004 года), [[Доктар навук|доктар]] [[Тэхнічныя навукі|тэхнічных навук]] (1998), [[прафесар]] (1991). [[Заслужаны працаўнік адукацыі Рэспублікі Беларусь|Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (1995).

== Ц ==
* [[Барыс Андрэевіч Царыкаў]] (1926—1943) — разведчк 43-га стралковага палка 106-й стралковай дывізіі 65-й арміі Цэнтральнага фронту. Яфрэйтар. [[Герой Савецкага Саюза]].
* [[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў]] (нар. 1978) — беларускі [[палітык]], [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] (2014—2020).
* [[Аляксей Васілевіч Цімашэнка]] (нар. 1986) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі]] (нар. 1978) — [[Беларусы|беларускі]] прадпрымальнік, [[Блог|відэаблогер]], аўтар [[YouTube]]-канала «''Страна для жизни''».
* [[Мікалай Іосіфавіч Цурбакоў]] (1911—1984) — беларускі акцёр.
* [[Яўген Мікалаевіч Цуркін]] (нар. 1990) — [[беларусь|беларускі]] [[плывец]]. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]].
* [[Андрэй Генадзьевіч Цурыкаў]] (нар. 1982) — беларускі эколаг, ліхенолаг, міколаг.
* {{нп5|Вільям Цэйтлін||en|William Zeitlin}}
* [[Антон Сяргеевіч Цярэшчанка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Ч ==
* [[Павел Уладзіміравіч Чарнышоў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Дзмітрый Уладзіміравіч Чарнякоў]] (нар. 1974) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член Пастаяннай камісіі [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] па рэгіянальнай палітыцы і мясцовым самакіраванні
* [[Віктар Мікалаевіч Чачын]] (1930—1994) — савецкі і беларускі [[вучоны]] ў галіне тэхналогіі машынабудавання, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар тэхнічных навук]], [[заслужаны дзеяч навукі БССР]].

== Ш ==
* [[Уладзімір Аляксеевіч Шаліхін]] (1930—2002) — беларускі [[піяніст]], [[дыктар]] [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускага радыё і тэлебачання]], вядучы канцэртаў у [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Белдзяржфілармоніі]], настаўнік, спявак і акцёр. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1991).
* [[Леанід Аляксандравіч Шамяткоў]] (1937—2013) — беларускі [[матэматык]]. Член-карэспандэнт [[Акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1980), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1970), [[прафесар]] (1973). [[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (1995).
* [[Юрый Абрамавіч Шандалаў]] (1923—1945) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1946).
* [[Юлія Шарова]] — беларуская пісьменніца.
* [[Рахіль Барысаўна Шацава]] (1922—2010) — [[астраном]]. [[Доктар фізіка-матэматычных навук]] (1975), акадэмік Нью-Ёркской акадэміі навук.
* [[Барыс Эмануілавіч Школьнікаў]] (нар. 1949) — беларускі [[архітэктар]]. [[Член-карэспандэнт]], [[прафесар]] [[Міжнародная акадэмія архітэктуры|Міжнароднай акадэміі архітэктуры]].
* [[Леў Генрыкавіч Шнірэльман]] (1905—1938) — матэматык, доктар навук (1929).
* {{нп5|Бэла Шумячэр||en|Bella Shumiatcher}}
* [[Уладзіслаў Аляксандравіч Шчэпаў]] (нар. 1976) — [[Беларусь|беларускі]] палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|V]] і [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI скліканняў]].
* [[Віталь Пятровіч Шылаў]] (нар. 1976) — беларускі палітык.
* [[Аляксандр Алегавіч Шыманоўскі]] (нар. 1963) — беларускі спецыяліст у галіне дынамікі, трываласці машын і апаратуры, будаўнічай механікі.
* [[Вольга Шчарбачэня-Жыльская]] (нар. 1985) — беларуская спартсменка (акадэмічнае веславанне).

== Э ==
* [[Марэк Эдэльман]] (1919—2009) — польскі палітычны і грамадскі дзеяч [[яўрэі|яўрэйскага]] паходжання, кіраўнік [[Паўстанне ў варшаўскім гета|паўстання ў Варшаўскім гета]].
* [[Барыс Анатолевіч Эйзнер]] (нар. 1949) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі апрацоўкі матэрыялаў.

== Ю ==
* [[Руслан Яўгенавіч Юдзянкоў]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Я ==
* [[Алена Іванаўна Яновіч]] (1933—2023) — [[Беларусь|беларускі]] мовазнавец, спецыяліст у галіне рускага і беларускага мовазнаўства. Доктар філалагічных навук, прафесар.
* [[Аляксандр Серафімавіч Якабсон]] (1951—2026) — дзяржаўны і палітычны дзеяч Беларусі.
* [[Анатоль Іванавіч Яноўскі]] (нар. 1968) — [[Беларусь|беларускі]] футбаліст і [[трэнер]] па міні-футболу.
* [[Аляксандр Віктаравіч Янчанка]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]].
* [[Ганна Уладзіміраўна Яравая]] (нар. 1972) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела.
* [[Аляксандр Лаўрэнцьевіч Яфрэмаў]] — беларускі вучоны ў галіне экалогіі глебазнаўства.
* [[Дзяніс Юр’евіч Яхно]] (нар. 1992) — беларускі [[футбол|футбаліст]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Постаці Гомеля| ]]</text>
      <sha1>8n4z71vl6eqtnlnj09hajcphl0kcz1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5212508</id>
      <parentid>5211855</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5212508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="20i71f7ir1kkvo35f74sr7297q9u6jb" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Гусейн Араблінскі|2026-10-06T06:23:44Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Паласаты рэйс (фільм)|2026-10-06T04:58:40Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Панцеляймонавіч Балдуман|2026-10-05T11:22:34Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Дачка Радзімы|2026-10-05T11:06:57Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Юрый Мікалаевіч Дубровін|2026-10-05T10:45:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|2026-10-05T10:24:56Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вашынгтонскі карэспандэнт|2026-10-05T10:17:02Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў|2026-10-05T08:33:43Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Зверапошук|2026-10-04T09:12:24Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Рына Зялёная|2026-10-03T14:22:01Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Шагал — Малевіч|2026-10-01T12:29:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Навумавіч Міта|2026-10-01T11:44:16Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>20i71f7ir1kkvo35f74sr7297q9u6jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яновіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659451</id>
    <revision>
      <id>5212555</id>
      <parentid>4499368</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выбітныя носьбіты */ абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5212555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="bnr1ok453yiipem2w121nceyb8qtssa" xml:space="preserve">'''Яновіч''' — беларускае прозвішча, утворанае ад імя [[Ян]].

== Выбітныя носьбіты ==
* [[Алаіз Яновіч]] (1792—1849) — польскі і літоўскі ваенны дзеяч.
* [[Алена Іванаўна Яновіч]] (1933—2023) — [[Беларусь|беларускі]] мовазнавец, спецыяліст у галіне рускага і беларускага мовазнаўства. Доктар філалагічных навук, прафесар.
* [[Аляксей Аляксандравіч Яновіч]] (нар. 1939) — беларускі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч, былы старшыня [[Старшыня Магілёўскага абласнога выканаўчага камітэта|Магілёўскага аблвыканкама]].
* [[Леанід Аляксандравіч Яновіч]] (1934—2022) — беларускі вучоны ў галіне матэматыкі, доктар фізіка-матэматычных навук (1987), член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (1989), прафесар (1992).
* [[Сакрат Яновіч]] (1936—2013) — польскі беларускі пісьменнік, аўтар 30 кніг. Член [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]] і [[Саюз польскіх пісьменнікаў|Саюза польскіх пісьменнікаў]] (з 1971), старшыня Клубу Саюза польскіх пісьменнікаў у [[Беласток]]у (1976—1981).

{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>bnr1ok453yiipem2w121nceyb8qtssa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кусей Хусейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>660044</id>
    <revision>
      <id>5212541</id>
      <parentid>5178043</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15212" sha1="rg59ajffakbji5gpsws9pstymra1us0" xml:space="preserve">{{Палітык}}
'''Кусей Садам Хусейн ат-Тыкрыці''' ({{lang-ar|قصي صدام حسين التكريتي}}; [[17 мая]] [[1966]], [[Багдад]] — [[22 ліпеня]] [[2003]], [[Масул]]) — іракскі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч, малодшы сын былога прэзідэнта Ірака [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]]. Былы кіраўнік спецслужбаў і начальнік [[Рэспубліканская Гвардыя Ірака|Рэспубліканскай гвардыі]]. Ён і яго брат [[Удэй Хусейн]] загінулі ў ходзе аперацыі амерыканскіх войск у 2003 годзе.

== Біяграфія ==
Кусей Хусейн нарадзіўся ў багдадскім раёне Аль-Карч 17 мая 1966 года ў сям’і будучага прэзідэнта Ірака Садама Хусейна. У 16 гадоў Кусей абвянчаўся з дачкой генерала Махера Абдэль-Рашыда — Сахар, якую абраў яму бацька. Ён паступіў на факультэт права ў Багдадскі ўніверсітэт, які скончыў у [[1987]] годзе з адзнакай, па спецыяльнасці юрыст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030724/ai_n12701174 |title=FindArticles.com {{!}} CBSi&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=3 лістапада 2020 |archive-date=20 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220115451/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20030724/ai_n12701174 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Калі Кусею было толькі 22 гады, Садам зрабіў яго намеснікам дырэктара спецыяльнай службы бяспекі Амн-эль-Хас, якая была ўтворана ў пачатку [[1988]] года. Лічыцца, што менавіта Кусей кіраваў барацьбой з шыіцкімі паўстаннямі на поўдні краіны ў [[1991]] годзе і менавіта яму належала ідэя асушэння балот на поўдні краіны, дзе каля тысячы гадоў пражываў асаблівы этнас «[[балотныя арабы]]» — татальная меліярацыя цалкам знішчыла гэтую народнасць.

Пазней Кусей узначальваў таемную паліцыю краіны, якая налічвала ў сваіх шэрагах некалькі тысяч чалавек і займалася падаўленнем мецяжоў шыітаў і курдаў. Менавіта дзякуючы дзеянням Кусея і яго падначаленых любая спроба такога бунту адразу спынялася. Ён нядрэнна праявіў сябе і на знешнепалітычным фронце. Намаганнямі міністра замежных спраў Ірака Наджы Сабра — пратэжэ Кусея — былі адноўлены дыпламатычныя адносіны з [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіяй]] і пачаты перамовы з [[Кувейт]]ам, які не адчуваў да Багдаду сяброўскіх пачуццяў з часоў [[Уварванне Ірака ў Кувейт|іракскага ўварвання 1990 года]]&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/263826 Кусай вместо Саддама — Известия]&lt;/ref&gt;.

У [[2000]] годзе Кусею быў давераны кантроль над структурамі, якім Садам давяраў у найбольшай ступені. Ён стаў на чале асаблівай Рэспубліканскай гвардыі і асаблівага камітэта бяспекі. Гэтыя адносна невялікія структуры, укамплектаваныя добра падрыхтаванымі кадрамі, добра фінансаваліся і выконвалі ролю апор рэжыму Садама. У сярэдзіне мая наступнага года Кусей быў абраны ў склад 18 членаў іракскага рэгіянальнага камандавання, выканаўчага кіраўніцтва кіруючай партыі «[[Баас]]». У тым жа годзе ён быў прызначаны намеснікам партыі ў ваенным бюро&lt;ref name=:)/&gt;.

== Гібель ==
Апошні раз Кусей з’явіўся на тэлебачанні [[7 красавіка]] [[2003]] года падчас пасяджэння вышэйшага кіраўніцтва Ірака пад старшынствам прэзідэнта краіны Садама Хусейна. У той момант [[ЗША]] ўжо [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварваліся ў краіну]] і акупавалі значную яе частку. Пасля падзення Багдаду ён разам з бацькам і братам схаваўся. За галаву кожнага з сыноў Садама была прызначана ўзнагарода ў 15 мільёнаў долараў&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/23078/5161/ Американцы убили сыновей Саддама // KP.RU]&lt;/ref&gt;. Кусей загінуў са сваімі братам і сынам у асабняку шэйха Навафа Зэйдана. Як пазней сцвярджаў камандуючы войскамі кааліцыі ў Іраку генерал-лейтэнант [[Рыкарда Санчэс]], амерыканцы ўпершыню даведаліся, дзе хаваюцца сыны Садама, за дзень да гэтага. Невядомы жыхар Масула данёс, што Удэй і Кусей знаходзяцца на адной з віл у раёне аль-Фалях. Гэты інфарматар (курд па нацыянальнасці) атрымаў ад ЗША 30 млн долараў&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-y.aspx?DocsID=867648 Ъ-Власть — «Иракская колода» пять лет спустя]&lt;/ref&gt;. Як пасля сцвярджаў сайт [[Дэбка|Debka]], сыны Садама прыехалі да сваяка за два дні да смерці. Па некаторых звестках, яны спрабавалі выкарыстоўваць Масул як перавалачны пункт на шляху ў [[Сірыя|Сірыю]]. Але выехаць з горада ім не ўдалося. Амерыканцы пайшлі на штурм дома. Аперацыя працягвалася шэсць гадзін. Спачатку да вілы падышоў невялікі атрад байцоў 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі. Яго сустрэлі аўтаматным агнём і гранатамі.

Людзі на віле забарыкадаваліся ўнутры і аказалі жорсткае супраціўленне. Мяркуючы па кадрах, якія ўдалося зняць тэлеканалу «[[Аль-Арабія]]», яны зусім не рыхтаваліся да абароны: на стале былі рассыпаныя шакаладныя цукеркі, а самі абаронцы ў тапачках.

Калі пасля масіраванага абстрэлу, у выніку якога бетонны асабняк быў ператвораны ў руіны, спецназ уварваўся ў дом, зноў пачуліся стрэлы. Гэта страляў унук Садама — Мустафа. Адкрыўшы агонь у адказ, амерыканцы застрэлілі яго.

Целы братоў былі дастаўлены на верталёце ў Багдадскі аэрапорт, дзе іх апазналі захопленыя раней набліжаныя Садама: Тарык Азіз, Абэд Хамід Махмуд, Барзан і Ватбан ат-Тыкрыці. У абодвух загінулых быў злёгку дзікі выгляд — абодва мелі густыя бароды. Кусей, звычайна акуратна падстрыжаны, моцна аброс. Фотаздымкі забітых, з скрываўленымі і знявечанымі агнястрэльнымі раненнямі тварамі, абышлі ў тыя дні вядучыя сусветныя выданні. [[Армія ЗША]] прадэманстравала целы сыноў Садама журналістам, пры якіх патолагаанатамы паведамілі, што кожнае з целаў змяшчае больш за 20 кулявых раненняў. У Кусея было два кулявых раненні ў галаву, адзначылі медыкі, дадаўшы, што яны не былі нанесены самім Кусеем. Разам з тым, баючыся, што месца пахавання сыноў Садама можа стаць цэнтрам паломніцтва іракцаў і сімвалам супраціву, акупацыйныя ўлады доўга не выдавалі сваякам цела загінуўшых. Толькі праз два тыдні, насуперак усім мясцовым традыцыям, астанкі былі пахаваны. Кусея Хусейна пахавалі ў вёсцы аль-Аўджа. Побач з ім быў пахаваны і яго чатырнаццацігадовы сын Мустафа, унук Садама. [[13 студзеня]] [[2007]] года цела забітых эксгумавалі і, у адпаведнасці з ісламскімі традыцыямі, да заходу сонца перапахавалі побач з парэшткамі іх бацькі, пакаранага [[30 снежня]] [[2006]] года&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/2003/07/23/box_3264.shtml Газета. Ru: Смерть сыновей Хусейна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060118082404/http://www.gazeta.ru/2003/07/23/box_3264.shtml |date=18 студзеня 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.aif.ru/news.php?id=12222 |title=США опубликовали фотографии погибших Удея и Кусая |website=АиФ-Новости |accessdate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031026195400/http://news.aif.ru/news.php?id=12222 |archivedate=2003-10-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://iraq.itar-tass.com/?page=article&amp;aid=28412&amp;categID=6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070315134649/http://iraq.itar-tass.com/?page=article&amp;aid=28412&amp;categID=6 |date=15 сакавіка 2007 }}&lt;/ref&gt;.

== Асабістая характарыстыка ==
У студэнцкія гады, будучы сціплым юнаком, ён стараўся не вылучацца сярод аднакурснікаў і ніколі не падкрэсліваў свайго высокага паходжання, чым выгадна адрозніваўся ад старэйшага брата, які праславіўся неўтаймаваным норавам і ўдзелам у сумніўных гісторыях&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.explan.ru/archive/1999/14/people.htm |title=Архивированная копия |accessdate=2008-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420085530/http://www.explan.ru/archive/1999/14/people.htm |archivedate=2008-04-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Кусей адрозніваўся ад Удэя больш спакойным норавам, дзякуючы чаму і лічыўся даверанай асобай бацькі і верагодным яго пераемнікам: толькі яму і асабістаму сакратару прэзідэнта Ірака [[Абед Хамід Махмуд|Абеду Хаміду Махмуду]] было заўсёды вядома месцазнаходжанне Садама. На сустрэчах Садама Хусейна з яго старэйшымі афіцэрамі заўсёды прысутнічаў Кусей і дэманстраваў бацьку знакі павагі і паслушэнства. На ўсіх пасяджэннях малодшы сын сядзеў побач з прэзідэнтам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,81475,00.html |title=Saddam’s Sons Also Known for Brutality and Ruthlessness {{!}} Fox News |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414134516/http://www.foxnews.com/story/0,2933,81475,00.html |archive-date=14 красавіка 2008 |access-date=3 лістапада 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Кусей таксама ўмеў хаваць свае эмоцыі, быць, калі трэба, сціплым і цярплівым&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sportmir.net/news/2007-08-27-1266 |title=Архивированная копия |accessdate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071219042316/http://sportmir.net/news/2007-08-27-1266 |archivedate=2007-12-19 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Кусей, у адрозненне ад старэйшага брата Удэя, вельмі рэдка з’яўляўся на публіцы і не вёў актыўнае грамадскае жыццё, таму пра яго вядома мала&lt;ref name=:)&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/qusay.htm Qusay Saddam Hussein al-Tikriti]&lt;/ref&gt;.

Тым не менш, апазіцыянеры сцвярджалі, што ён пераўзыходзіў свайго брата ў стрыманасці і жорсткасці. Кусей Хусейн, па чутках, прыдумаў метад барацьбы з перапаўненнем турмаў — «чыстку» (адзін з варыянтаў такой «чысткі»: расстраляць кожнага трэцяга)&lt;ref name=:)/&gt;.

== Зноскі ==
{{Reflist|2}}

== Спасылкі ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=-GDFnJzcGHk Кусей падчас палявання] на youtube.com
{{Продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Палітыкі Ірака]]
[[Катэгорыя:Члены іракскага аддзялення партыі Баас]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Іракскай вайны]]
[[Катэгорыя:Члены сям’і Садама Хусейна]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Ірака]]</text>
      <sha1>rg59ajffakbji5gpsws9pstymra1us0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кэці Бэйкер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665626</id>
    <revision>
      <id>5212543</id>
      <parentid>5180294</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12734" sha1="g2cw0vhov9kkkk61l2f9znw5cxcluay" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Бэйкер}}

{{Кінематаграфіст
|імя                = Кэці Бэйкер
|арыгінал імя       = {{lang-en|Katherine Baker}}
|выява              = KathyBaker (cropped).jpg
|шырыня             = 275пкс
|апісанне выявы     = Кэці Бэйкер на 45-й цырымоніі ўзнагароджання прэміяй «Эмі». Верасень 1993
|імя пры нараджэнні = Кэтрын Уітан Бэйкер
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = 
|дата смерці        = 
|месца смерці       = 
|прафесія           = кінаакцёрка, тэлеакцёрка
|грамадзянства      = {{USA}}
|гады актыўнасці    = 1983 — дагэтуль
|кірунак            = 
|кінастудыя         = 
|узнагароды         = 
|муж                = 
|дзеці              = 
|imdb_id            = 
|сайт               = 
}}
{{Значэнні2|тып=прозвішча|Бэйкер}}
'''Кэтрын Уітан Бэйкер''' ({{lang-en|Katherine Whitton Baker}}; {{н}} [[8 чэрвеня]] [[1950]], [[Мідленд (Тэхас)|Мідлэнд]], [[Тэхас]], [[ЗША]]) — амерыканская акцёрка тэатра, кіно і тэлебачанне, найбольш вядомая працамі ў фільмах: {{нп5|Эдвард Рукі-Нажніцы|«Эдвард рукі-нажніцы»|en|Edward Scissorhands}} (1990), {{нп5|Правілы вінаробаў (фільм)|«Правілы вінаробаў»|en|The Cider House Rules (film)}} (1999), [[Халодная гара (фільм)|«Халодная гара»]] (2003), {{нп5|Дзевяць жыццяў (фільм, 2005)|«Дзевяць жыццяў»|en|Nine Lives (2005 film)}} (2005), {{нп5|Кніжны клуб Джэйн Осцін (фільм)|«Кніжны клуб Джэйн Осцін»|en|The Jane Austen Book Club (film)}} (2007), {{нп5|Апошні шанец Харві|«Апошні шанец Харві»|en|Last Chance Harvey}} (2008), «[[Ратуючы містэра Бэнкса]]» (2013), {{нп5|Эпоха Адалін|«Эпоха Адалін»|en|The Age of Adaline}} (2015). Уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]» {{нп5|Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле|за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле|en|}} (1994), трох {{нп5|Прайм-тайм прэмія «Эмі»|Прайм-тайм прэмій «Эмі»|en|Primetime Emmy Award}} за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле (1993, 1995, 1996), прэміі [[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША|«Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША»]] за найлепшую жаночую ролю другога плана (1987) і прэмія «Гільдыі кінаакцёраў» [[Прэмія «Гільдыі кінаакцёраў» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле|за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле]] (1994)&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Inaugural Screen Actors Guild Awards (1995)|url=http://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/inaugural-screen-actors-guild-awards|publisher=sagawards.org|accessdate=19.12.2020}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
[[Файл:KathyBaker07TIFF.jpg|250px|міні|справа|Кэці Бэйкер на міжнародным кінафестывалі ў Таронта. 2007 год]]
Кэтрын Бэйкер нарадзіўся [[8 чэрвеня]] [[1950]] года ў горадзе [[Мідленд (Тэхас)|Мідлэнд]], штат [[Тэхас]]. Вырасла ў штаце Нью-Мексіка, у сям'і [[Квакеры|квакера]] Джона Сіванда Бэйкера, геолага і педагога, і яго жонкі Элен Андрэ&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/kcet/tavissmiley/archive/200709/20070925_baker.html Tavis Smiley interview archive site; interview date: September 25, 2007] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071018071257/http://www.pbs.org/kcet/tavissmiley/archive/200709/20070925_baker.html |date=October 18, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/62/Kathy-Baker.html |title=Kathy Baker profile at Film Reference.com |publisher=Filmreference.com |accessdate=19.12.2020}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Яна вывучала акцёрскае майстэрства ў {{нп5|Каліфарнійскі інстытут мастацтваў|Каліфарнійскім інстытуце мастацтваў|en|California Institute of the Arts}}. У 1977 годзе яна атрымала ступень бакалаўра ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскім універсітэце у Берклі]]&lt;ref name=&quot;tvg&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.tvguide.com/celebrities/kathy-baker/bio/160040| title=Kathy Baker Biography| publisher=TV Guide| accessdate=19.12.2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20140809151843/http://www.tvguide.com/celebrities/kathy-baker/bio/160040| archive-date=9 жніўня 2014| url-status=dead}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

Бэйкер пачала сваю кар'еру ў тэатры, а ў 1983 годзе дэбютавала ў кіно ў драматычным фільме {{нп5|Правільныя рэчы (фільм)|«Правільныя рэчы»|en|The Right Stuff (film)}}. За сваю кар'еру яна згуляла у 112 фільмах і серыялах.

== Асабістае жыццё ==
Сёння яна жыве ў Паўднёвай Каліфорніі са сваім другім мужам, рэжысёрам і прадзюсарам Стывенам Робманам, за якога яна выйшла замуж у 2003 годзе. У яе ёсць сын і дачка ад першага мужа Дональда Камільеры&lt;ref name=&quot;tvg&quot;/&gt;.

== Фільмаграфія ==
{{УФільмеВерх}}
{{УФільме|2020|{{нп5|Каханне, гэта каханне, гэта каханне (фільм)|Каханне, гэта каханне, гэта каханне|en|Love Is Love Is Love (film)}}|Love Is Love Is Love|Дыяна}}
{{УСерыяле|2019||{{нп5|Чыкагскі медыкі||en|Chicago Med}}|Chicago Med|Нэнсі Гедэс|}}
{{УФільме|2019|{{нп5|Мастацтва гонак пад дажджом (фільм)|Мастацтва гонак пад дажджом|en|The Art of Racing in the Rain (film)}}|The Art of Racing in the Rain|Трыш}}
{{УСерыяле|2016|2020|{{нп5|Ранча (тэлесерыял)|Ранча|en|}}|Ранча|Джоан, афіцыянтка, сяброўка Мэры|}}
{{УФільме|2015|{{нп5|Эпоха Адалін|Эпоха Адалін|en|The Age of Adaline}}|The Age of Adaline|Кэці Джонс}}
{{УФільме|2015|[[Вечарына скончана (фільм, 2015)|Вечарына скончана]]|The Party Is Over|Апаліна}}
{{УФільме|2014|{{нп5|Бульвар (фільм, 2014)|Бульвар|en|Boulevard (2014 film)}}|Boulevard|Джой Мак}}
{{УФільме|2013|[[Ратуючы містэра Бэнкса]]|Saving Mr. Banks|Томі, памочніца Уолта Дыснэя}}
{{УФільме|2010|{{нп5|Міс ніхто (фільм, 2010)|Міс ніхто|en|Miss Nobody (2010 film)}}|Miss Nobody|Клэр Мак-Кіні}}
{{УСерыяле|2010||{{нп5|Закон і парадак|Закон і парадак|en|Law &amp; Order}}|Law &amp; Order|Каміль Петэрсан|}}
{{УФільме|2008|{{нп5|Апошні шанец Харві||en|Last Chance Harvey}}|Last Chance Harvey|Джэйн}}
{{УСерыяле|2008||[[Анатомія жарсці]]|Grey's Anatomy|Анна Лумис|}}
{{УФільме|2007|{{нп5|Кніжны клуб Джэйн Осцін (фільм)|Кніжны клуб Джэйн Осцін|en|The Jane Austen Book Club (film)}}|The Jane Austen Book Club|Бернадэт}}
{{УСерыяле|2007||{{нп5|Закон і парадак: Спецыяльны корпус|Закон і парадак: Спецыяльны корпус|en|Law &amp; Order: Special Victims Unit}}|Law &amp; Order: Special Victims Unit|Ганна Керціс|}}
{{УФільме|2005|{{нп5|Дзевяць жыццяў (фільм, 2005)|Дзевяць жыццяў|en|Nine Lives (2005 film)}}|Nine Lives|Каміла}}
{{УФільме|2003|[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]|Cold Mountain|Салі Свангер}}
{{УСерыяле|2000||{{нп5|Надзея Чыкага||en|Chicago Hope}}|Chicago Hope|Марыя Вызінская|}}
{{УФільме|2000|{{нп5|Тое, што можна сказаць, проста зірнуўшы на яе||en|Things You Can Tell Just by Looking at Her}}|Things You Can Tell Just by Looking at Her|Роуз}}
{{УСерыяле|2000||{{нп5|Дакрананне анёла||en|Touched by an Angel}}|Touched by an Angel|Элен Соер|}}
{{УФільме|1999|{{нп5|Правілы вінаробаў (фільм)|Правілы вінаробаў|en|The Cider House Rules (film)}}|The Cider House Rules|Анжэла, медсястра}}
{{УСерыяле|1992|1996|{{нп5|Штакетные агароджы|Штакетные агароджы|en|Picket Fences}}|Picket Fences|Джыл Брок|}}
{{УФільме|1990|{{нп5|Містэр Фрост||en|Mister Frost}}|Mister Frost|Сара Дэй}}
{{УтФільме|1990|{{нп5|Вобраз (фільм, 1990)|Вобраз|en|The Image (1990 film)}}|The Image|Марсі Гілфард}}
{{УФільме|1990|{{нп5|Эдвард Рукі-Нажніцы|Эдвард рукі-нажніцы|en|Edward Scissorhands}}|Edward Scissorhands|Джойс}}
{{УФільме|1989|{{нп5|Штылет (фільм)|Штылет|en|Jacknife}}|Jacknife|Марта Фланіган, сястра Дэйва}}
{{УФільме|1989|{{нп5|Тата (фільм, 1989)|Тата|en|Dad (1989 film)}}|Dad|Эні Трэмонт}}
{{УФільме|1988|{{нп5|Чысты і цвярозы||en|Clean and Sober}}|Clean and Sober|Чарлі Стандэрс}}
{{УФільме|1988|{{нп5|Апошняя песня (фільм)|Апошняя песня|en|Permanent Record (film)}}|Permanent Record|Марта Сінклер}}
{{УФільме|1987|{{нп5|Выхаваны вуліцай||en|Street Smart (film)}}|Street Smart|Панчы}}
{{УСерыяле|1987||{{нп5|Дзіўныя гісторыі (тэлесерыял, 1985)|Дзіўныя гісторыі|en|Amazing Stories (1985 TV series)}}|Amazing Stories|Шарлін «Чарлі» Бэнтан|}}
{{УФільме|1986|{{нп5|Забойная справа (фільм, 1986)|Забойная справа|en|A Killing Affair (1986 film)}}|A Killing Affair|Мэгі Грэшам}}
{{УтФільме|1986|{{нп5|Нічыё дзіця (фільм, 1986 )|Нічыё дзіця|en|Nobody's Child (1986 film)}}|Nobody's Child|Люсі Стаўрас}}
{{УФільме|1983|{{нп5|Правільныя рэчы (фільм)|Правільныя рэчы|en|The Right Stuff (film)}}|The Right Stuff|Луіза Шэпард}}
{{УФільмеНіз}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}}
{{Прайм-тайм прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў драматычным тэлесерыяле}}
{{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}}
{{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|ЗША}}

{{DEFAULTSORT:Бэйкер Кэці}}
[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Obie]]</text>
      <sha1>g2cw0vhov9kkkk61l2f9znw5cxcluay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Георгіевіч Пятроў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666464</id>
    <revision>
      <id>5212501</id>
      <parentid>5098350</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <origin>5212501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6628" sha1="o8fsd0m2bj7nci6fcyucdd33xmacygp" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч
| Імя              = Уладзімір Георгіевіч Пятроў
| Арыгінал імя   = 
| Выява             = 
| Шырыня           = 
| Апісанне выявы          = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Дата нараджэння    =  
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці      = 
| Месца смерці     = 
| Прафесія        =  
| Грамадзянства      = {{BLR}}
| Гады актыўнасці  = 
| Псеўданімы       = 
| Амплуа           = 
| Тэатр            =  
| Ролі             = 
| Спектаклі        = 
| Узнагароды       = 
| Сайт             = 
| imdb_id          =  
}}
{{цёзкі2|Пятроў}}
'''Уладзімір Георгіевіч Пятроў''' (нар. {{ДН|3|02|1956}}, {{МН|Чалябінск||Чалябінск}}) — беларускі оперны спявак, [[Народны артыст Беларусі]] (2006).

== Біяграфія ==
Уладзімір Пятроў нарадзіўся [[3 лютага]] [[1956]] года ў [[Чалябінск]]у ў сям’е рабочых. Яго маці — Ганна Разганава ў [[1948]] годзе з [[Магілёўшчына|Магілёўшчыны]] пераехала ў [[Чалябінск]], дзе працавала на [[Чалябінскі трактарны завод|трактарным заводзе]].

Уладзімір Пятроў у 20 год скончыў [[Паўднёва-Уральскі дзяржаўны тэхнічны каледж|мантажны тэхнікум]] па спецыяльнасці «тэхнік-электрык», працаваў як і яго маці на [[Чалябінскі трактарны завод|трактарным заводзе]] дзе і трапіў у завадскі хор. Пасла службы ў арміі ва [[Уральскі ваенная акруга|Уральскай ваеннай акрузе]] паступіў ва [[Уральская кансерваторыя імя М. П. Мусаргскага|Уральскаю кансерваторыю]] (клас прафесара Б. Вінаградава)

З 1986 па 1992 працаваў у [[Омскі дзяржаўны музычны тэатр|Омскім музычным тэатры]]

З 1992 па 1995 працаваў у [[Беларускі дзяржаўны музычны тэатр|Беларускім музычным тэатры]] і з 1993 саліст [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра Беларусі]]&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/tsinichnyy-zhermon-ubil-lyubov-ubil-ee-syna-sdelal-neschastnym-kak-vse-eto-spet-.html Народный артист Беларуси, солист Большого театра Владимир Петров хотел стать лесником, техником-электриком]&lt;/ref&gt;.

Жанаты, мае двух дзяцей і двух унукаў&lt;ref&gt;[https://yandex.by/turbo/minsknews.by/s/baritonalnoe-litso-bolshogo-teatra-vladimir-petrov-uzhe-30-let-na-stsene/ «Баритональное лицо» Большого театра Владимир Петров уже 30 лет на сцене]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Сын — [[Ілья Уладзіміравіч Пятроў|Ілья Пятроў]], старшы выкладчык кафедры спецыяльнага фартэпіяна [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|БДАМ]].

== Творчасць ==
У рэпертуары: [[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]] (Анегін), [[Саламея (опера)|Саламея]] (Іаканаан), [[Іаланта (опера)|Іаланта]] (Роберт), [[Царская нявеста (опера)|Царская нявеста]] (Гразной), [[Рыгалета]] (Рыгалета), [[Аіда]] (Аманасра), [[Набука (опера)|Набука]] (Набука), [[Пікавая дама (опера)|Пікавая дама]] (Томскі, Ялецкі), [[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]] (Рангоні), [[Хаваншчына (опера)|Хаваншчына]] (Шаклавіты), [[Алека (опера)|Алека]] (Алека), [[Дон Жуан (опера)|Дон Жуан]] (Дон Жуан), [[Трубадур (опера)|Трубадур]] (Граф дзі Луна), [[Дон Карлас (опера)|Дон Карлас]] (Радрыга дзі Поза), [[Травіята]] (Жэрмон), [[Баль-маскарад (опера)|Баль-маскарад]] (Рэната), [[Макбет (опера)|Макбет]] (Макбет), [[Мадам Батэрфляй]] (Шарплес), [[Багема (опера)|Багема]] (Марсэль), [[Тоска (опера)|Тоска]] (Скарпія), [[Джані Скікі]] (Джані), [[Севільскі цырульнік (опера)|Севільскі цырульнік]] (Фігаро), [[Паяцы (опера)|Паяцы]] (Сільвіё, Тоніа), [[Лючыя дзі Ламермур]] (Генрых Астан), [[Кармэн (опера)|Кармэн]] (Эскамільё), [[Сельскі гонар]] (Альфіа), [[Седая легенда (опера)|Седая легенда]] (Кізгайла), [[Лятучы галандзец (опера)|Лятучы галандзец]] (Галандзец), [[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]] (Князь Ігар Святаслававіч, Князь Уладзімір Галіцкі).

Партыя саліруючага барытона ў кантаце «Карміна Бурана»

{{зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Пятроў Уладзімір Георгіевіч}}
[[Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чалябінску]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Уральскай кансерваторыі]]
[[Катэгорыя:Уладальнікі «Крыштальнай Паўлінкі»]]</text>
      <sha1>o8fsd0m2bj7nci6fcyucdd33xmacygp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стэфановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670634</id>
    <revision>
      <id>5212657</id>
      <parentid>4488155</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="sbujaerxlp728n95m6luzeh6569s564" xml:space="preserve">'''Стэфановіч''' — беларускае прозвішча.

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Ігнатавіч Стэфановіч]] — кандыдат біялагічных навук.
* [[Валянцін Стэфановіч]] — беларускі праваабаронца.
* [[Канстанцін Канстанцінавіч Стэфановіч]] — дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі.
* [[Пётр Сяргеевіч Стэфановіч]] (нар. 1974) — расійскі гісторык.
* [[Пятро Стэфановіч]] — беларускі пісьменнік, перакладчык.
* [[Расціслаў Алегавіч Стэфановіч]] (нар. 1988) — беларускі дызайнер і архітэктар, палітычны зняволены.
* [[Станіслаў Мельхіёравіч Стэфановіч]] — мінскі гарадскі галава (1906—1909).

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>sbujaerxlp728n95m6luzeh6569s564</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кніга прарока Ёны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681227</id>
    <revision>
      <id>5212409</id>
      <parentid>5112882</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8179" sha1="eaf8id36ln0x4p4zerlk4ki8ql0s191" xml:space="preserve">{{Кніга Бібліі
 |Назва                   = Кніга прарока Ёны
 |Арыгінальнае напісанне     = ספר יוֹנָה
 |Ілюстрацыя                = Jonah and the whale (89471723).jpg
 |Памер выявы         = 250px
 |Подпіс                    = Ёна і рыбіна. Гравюра [[Гюстаў Дарэ|Гюстава Дарэ]]
 |Тып                        = 
 |Раздзел                     = Кнігі Прарокаў
 |Пераклад                    = 
 |Мова арыгінала             = [[старажытнаяўрэйская]]
 |Грэчаскае напісанне        = Ιωνάς
 |Лацінскае напісанне        = Prophetia Ionae
 |Легендарны аўтар          =  
 |Фактычны аўтар          = 
 |Легендарны час стварэння = 
 |Фактычны час стварэння = 
 |Мясцовасць                  = 
 |Жанр                       = прароцкая кніга
 |Звязаныя персанажы        = 
 |Звязаныя падзеі          = 
 |Звязаныя паняцці          = 
 |Атрыбуты                   = 
 |Папярэдняя (Танах)         = 
 |Папярэдняя (праваслаўе)   = [[Кніга прарока Аўдзея]]
 |Папярэдняя (каталіцтва)    = 
 |Папярэдняя (пратэстанцтва) = 
 |Наступная                  = [[Кніга прарока Міхея]]
 |Вікісховішча                  = Book of Jonah
 |Вікікрыніца                   = 
}}

'''Кні́га праро́ка Ёны''' ({{lang-he|ספר יוֹנָה}} '''Сефер Ёна'''; {{lang-la|Prophetia Ionae}}; {{lang-grc|Ιωνάς}}) — 32-я кніга [[Біблейскі канон|кананічнага]] [[Стары Запавет|Старога Запавету]], дзевятнаццатая частка [[Танах]]у. Пятая з кніг г. зв. [[12 меншых прарокаў|малых прарокаў]].

Адна з ключавых асаблівасцей кнігі ў тым, што яна амаль не месціць прароцтваў, а распавядае пра гісторыю самога прарока Ёны ({{lang-he|יוֹנָה}} ''«голуб»''), рэўнаснага ізраільцяніна, якога Бог прызначыў прарочыць да варожага горада [[Ніневія|Ніневіі]], каб выкрыць ягоную ўладу. Таксама кніга цікавая тым, што сам прарок Ёна цягам сюжэту разумее, якім чынам Бог можа любіць Ягоных ворагаў. Багаслоўскі сэнс гэтай кнігі падсумоўваецца тэзісам пра тое, што Бог любіць і апякуецца не толькі пра яўрэяў, але і пра язычнікаў.

== Аўтор і час напісання ==

Ёна, сын Амітая, згаданы ў [[Чацвёртая кніга Царстваў|другой кнізе Цароў]] (14:25), жыў у часы [[Ераваам II|Ераваама II]] (782—747 да н.э.). Імаверна, сам Ёна не з’яўляўся аўтарам кнігі, а сапраўдны аўтар паходзіць ад вучоных колаў, дзейнасць якіх прыпадае на перыяд пасля [[Вавілонскі палон|Вавілонскага палону]], прыблізна ў IV стагоддзі да н.э.

== Змест ==
Напачатку кнігі можна дазнацца, што праок Ёна атрымаў загад ад Бога рушыць да Ніневіі — сталіцы [[Асірыя|Асірыйскага царства]] і папярэдзіць яе насельнікаў, што калі яны не пакаюцца ў сваіх грахах, то будуць пакараныя. Ёна, падзяляючы нянавісць сваіх суайчыннікаў да ворагаў, адмаўляецца выконваць загад, і адплывае на караблі. Але Бог насылае моцную буру, і маракі, даведаўшыся пра прычыну Божага гневу, праз параду самога Ёны выкідваюць таго ў мора. Рыбіна, якая праглынула Ёну ''(Ёна 2:1)'', выкінула праз тры дні яго на сушу і Ёна зноўку апынуўсся сам-насам з Божым загадам. На гэты раз прарок выканаў загад Бога, заклікаўша насельніцтва Ніневіі да пакаяння і тыя, паслухаўшыся, ўнікнулі Божае кары. Аднак Ёна працягваў адчуваць непрыязнь да Ніневіі і, незадаволены такім паваротам справы, звярнуўся да Бога з нараканнем з прычыны міласэрнасці Таго. З лагоднасцю Бог дае Ёне сведчанне пра тое, якой няслушнай ёсць ягоная пазіцыя: «ці ж не шкада Мне Нінівы, вялікага места, ў якім больш, як сто дваццаць тысяч чалавек, што ня ўмеюць адрозніць правай рукі ад левай, і шмат жывёлы?» ''(Ёна 4:11)''.

== Літаратура ==
* Большой библейский словарь / Под ред. У. Элуэлла, Ф. Камфота. — СПб.: Библия для всех, — 2007. — 1504 с.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Book of Jonah}}
* [http://knihi.com/none/Biblija.html#chapter923 Кніга Ёны] ў перакладзе [[Васіль Сёмуха|Васіля Сёмухі]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=820 Кніга прарокі Ёны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210627102506/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=820 |date=27 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=720 Кніга прарока Ёны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210627102504/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=720 |date=27 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]]
* [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=866 Кніга прарока Ёны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210627102505/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=866 |date=27 чэрвеня 2021 }} ў перакладзе [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]]
* [https://bible.by/bvc-2017/32/1/ Кніга Ёны] ў перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]]
* [https://bible.by/bbb/32/1/ Кніга Ёны] ў перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]]
* [https://web.archive.org/web/20240418110716/https://biblia.by/shupa/32/1/ Кніга прарока Ёны] ў перакладзе [[Сяргей Шупа|Сяргея Шупы]]
* [https://bible.by/bjp/32/1/ Кніга прарока Ёны] ў перакладзе [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]
{{Кнігі Старога Запавету}}
{{Кнігі Танаха}}
{{бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кнігі Старога Запавету]]
[[Катэгорыя:Танах:Прарокі]]
[[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Малыя прарокі]]</text>
      <sha1>eaf8id36ln0x4p4zerlk4ki8ql0s191</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кубак Беларусі па валейболе 2011</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683990</id>
    <revision>
      <id>5212522</id>
      <parentid>3891399</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3993" sha1="cgkoj8smpyi9ibe0svtad8ml73cnqap" xml:space="preserve">{{Нацыянальны чэмпіянат
|лагатып         = 
|памер           = 
|подпіс          = 
|час             =  27–30 снежня 2011
|назва           = 
|удзельнікаў     = 10
|гарады          = 
|стадыёны        = 
|чэмпіён         = [[Камунальнік Гродна]]
|разоў           = 6
|2 месца         = [[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|3 месца         = [[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|дублёры         = 
|гульняў         = 10
|галоў           = 
|гледачоў        = 
|бамбардзір      =  
|бгалоў          =  
|лепшы           = 
|папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па валейболе 2010|2010]]
|наступны сезон  = [[Кубак Беларусі па валейболе 2012|2012]]
}}

'''Кубак Беларусі па валейболе 2011''' — 21-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубак Беларусі]].

== Каманды ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot;|Удзельнікі&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;font-size: 85%;&quot;&gt;(10 каманд)&lt;/span&gt;
|-
|style=&quot;width: 170px; border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Будаўнік Мінск (валейбольны клуб)|Будаўнік Мінск]]
|style=&quot;width: 120px; border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|2-е месца
|- style=&quot;background: #f2f2f2;&quot;
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Легіён Абухава]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|чвэрцьфінал
|-
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Барысаў-БДУФК|Барысаў-БДУ]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|чвэрцьфінал
|- style=&quot;background: #f2f2f2;&quot;
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[ГВК Гомель]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|чвэрцьфінал
|-
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Камунальнік Гродна]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|'''уладальнік'''
|- style=&quot;background: #f2f2f2;&quot;
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Марка-ВДТУ|Марка Віцебск]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|чвэрцьфінал
|-
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Металург Жлобін (валейбольны клуб)|Металург Жлобін]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|3-е месца
|- style=&quot;background: #f2f2f2;&quot;
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Камунальнік Магілёў|Магілёўскія львы]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|кваліфікацыйны раўнд
|-
|-
|style=&quot;border-bottom-style:hidden;&quot;|[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр Салігорск]]
|style=&quot;border-bottom-style:hidden; text-align: center; font-size: 85%;&quot;|4-е месца
|- style=&quot;background: #f2f2f2;&quot;
|[[Заходні Буг Брэст]]
|style=&quot;text-align: center; font-size: 85%;&quot;|кваліфікацыйны раўнд
|}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://bvf.by/ Беларуская федэрацыя валейбола]
* [https://web.archive.org/web/20120122020227/http://bvf.by/?p=3482 КУБОК БЕЛАРУСИ. «Коммунальник» — обладатель Кубка Беларуси!]

{{Валейбол у Беларусі}}

[[Катэгорыя:2011 год у валейболе]]
[[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Кубак Беларусі па валейболе]]</text>
      <sha1>cgkoj8smpyi9ibe0svtad8ml73cnqap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лео Генры Швайтэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688535</id>
    <revision>
      <id>5212613</id>
      <parentid>4940929</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T01:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7256" sha1="0kg5krihykzvcrs1oo5qacae3mz40ov" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = 
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |Перыяд жыцця     = 
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |герб             = 
 |подпіс герба     = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    = {{Сцяг|ЗША}} [[ЗША]]
 |гады службы      = 1941–1972
 |званне           = [[File:US Army O8 shoulderboard rotated.svg|22px]] [[генерал-маёр]]
 |род войскаў      = [[File:Mark of the United States Army.svg|22px]] [[Армія ЗША]]
 |камандаваў       = [[File:32 Inf Rgt CoA.jpg|22px]] [[32-і пяхотны полк (ЗША)|32-і пяхотны полк]]&lt;br&gt;[[File:5th SFG Beret Flash.png|22px]] [[5-я група спецназа (ЗША)|5-я група спецназа]]&lt;br&gt;[[File:173Airborne Brigade Shoulder Patch.png|22px]] [[173-я паветрана-дэсантная брыгада (ЗША)|173-я паветрана-дэсантная брыгада]]
 |частка           = 
 |бітвы            = [[Другая сусветная вайна]]&lt;br&gt;[[Карэйская вайна]]&lt;br&gt;[[Вайна ў В’етнаме]]
 |узнагароды       = 
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Лео Генры Швайтэр''' ({{lang-en|Leo Henry Schweiter}}; [[16 красавіка]] [[1917]] — [[23 жніўня]] [[1972]]) — [[генерал-маёр]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]], удзельнік [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай]], [[Карэйская вайна|Карэйскай]] і [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай]] войнаў. 
== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[16 красавіка]] [[1917]] года ў горадзе [[Уічыта]], [[Канзас|штат Канзас]]. Скончыў [[Канзаскі дзяржаўны універсітэт|Канзаскі дзяржаўным каледж]] (цяпер універсітэт).

У [[1941]] годзе ўступіў у вайсковы авіяцыйны корпус. Затым перайшоў у [[101-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|101-ю паветрана-дэсантную дывізію]], у складзе якога ўзяў удзел у [[Паветрана-дэсантная аперацыя ў Нармандыі|парашутнай высадцы ў Нармандыі]]. [[6 чэрвеня]] [[1944]] года падчас перастрэлкі каля Швайтэра выбухнула граната. Ён страціў прытомнасць, а ачуўся ўжо ў нямецкім палоне. Аднак ужо на наступны дзень з-за праблем падчас адступлення ім давялося адпусціць амерыканца&lt;ref&gt;{{cite book|last=Koskimaki|first=George|title=D-Day with the Screaming Eagles|publisher=Open Road Media|year=2012|isbn=9781480406582|page=}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Швайтэр прымаў удзел у [[Галандская аперацыя (1944)|Галандскай аперацыі]] і [[Аблога Бастоні|аблозе Бастоні]]&lt;ref name=Murphy&gt;{{cite book|last=Murphy|first=Edward|title=Dak To: America's Sky Soldiers in South Vietnam's Central Highlands|publisher=Random House Publishing Group|year=2008|isbn=9780307518767|pages=117–8}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Карэйская вайна|вайны ў Карэі]] ён служыў у [[7-я пяхотная дывізія (ЗША)|7-й пяхотнай дывізіі]] і прымаў удзел у [[Інчхонская дэсантная аперацыя|бітве пры Інчхоне]]. Шнайтэр атрымаў камандаванне [[32-і пяхотны полк (ЗША)|32-м пяхотным палком]]&lt;ref name=Murphy/&gt;.

У [[1959]] годзе прызначаны начальнікам штаба [[8-я пяхотная дывізія (ЗША)|8-й стралковай дывізіі]]. Пазней быў памочнікам начальніка штаба [[18-ы паветрана-дэсантны корпус|18-га паветрана-дэсантнага корпуса]]. З верасня [[1961]] года па ліпень [[1962]] года служыў камандзірам [[5-я група спецназа (ЗША)|5-й групы спецназа]]&lt;ref name=Murphy/&gt;.

Да [[1964]] года Швайтэр працаваў у канцылярыі спецыяльнага памочніка па супрацьпаўстанцкай і спецыяльнай дзейнасці [[Аб’яднаны камітэт начальнікаў штабоў (ЗША)|Аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў]]. Затым служыў памочнікам камандзіра 101-й паветрана-дэсантнай дывізіі ў [[Форт-Кэмпбэл]]&lt;ref name=Murphy/&gt;.

[[23 жніўня]] [[1967]] года Швайтэр прыняў камандаванне [[173-я паветрана-дэсантная брыгада (ЗША)|173-й паветрана-дэсантнай брыгадай]]. Яго падраздзяленне прыняло актыўны ўдзел у [[Бітва за Дакто|бітве за Дакто]]. [[20 сакавіка]] [[1968]] ён сышоў з гэтай пасады&lt;ref name=Villard&gt;{{cite book|last=Villard|first=Erik|title=United States Army in Vietnam Combat Operations Staying the Course October 1967 to September 1968|publisher=Center of Military History United States Army|year=2017|isbn=9780160942808|url=https://history.army.mil/html/books/091/91-15-1/index.html|page=155|access-date=1 кастрычніка 2021|archive-date=6 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206190325/https://history.army.mil/html/books/091/91-15-1/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Да мая [[1972]] года быў начальнікам штаба [[Армія ЗША ў В’етнаме|арміі ЗША ў В’етнаме]]. У маі таго ж года ён звольніўся з-за праблем здароўя і сышоў у адстаўку. 

Памёр [[23 жніўня]] [[1972]] года ў вайсковым шпіталі Данхэм, Карлайл-Баракс, [[Пенсільванія|штат Пенсільванія]].

== Сям’я ==
У яго і яго жонкі Вірджыніі было 3 дачкі і сын.
{{Зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў Карэі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Генерал-маёры]]
[[Катэгорыя:Генералы ЗША]]</text>
      <sha1>0kg5krihykzvcrs1oo5qacae3mz40ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Peisatai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>691779</id>
    <revision>
      <id>5212633</id>
      <parentid>5197795</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>новая тэма</comment>
      <origin>5212633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55721" sha1="k7nv41bcf0gxytw5aba2yg31k9w1bny" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:30, 3 лістапада 2021 (+03)

Падкажыце, калі ласка, ці валодаеце Вы літоўскай мовай? Ці можна разлічваць на Вашую кансультацыю, пішучы на &quot;пагранічныя&quot; тэмы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:03, 9 лютага 2023 (+03)

:Валодаю. Безумоўна, можна, буду рады супрацы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:18, 9 лютага 2023 (+03)

== Аўтадогляд ==
Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:45, 4 красавіка 2023 (+03)

:дзякуй за давер. так, не супраць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:10, 4 красавіка 2023 (+03)
:: {{зроблена}}, плёну і здабыткаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:14, 4 красавіка 2023 (+03)

== Ягайла ==

Добрага дня. Вы ў гэтым артыкуле проста выдалілі іншыя, хоць і каляпсеўданавуковыя версіі, а яны мусяць быць, паводле правілаў Вікіпедыі. Усе пашыраныя версіі мусяць быць паказаны. Тое ж са згадкай пра палітычныя матывы, Вы яе проста выдалілі, чаму -- невядома, там спасылкі былі цалкам аўтарытэтныя, і гэта не псеўданавука была. Калі ласка, вярніце страчаныя фрагменты, хоць у нейкай апрацоўцы, адпаведнай нейтральнаму пункту гледжання.  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:45, 5 красавіка 2023 (+03)

:аўтаматычна, здаецца, зараз вярну. дзякуй за нагадку. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:08, 5 красавіка 2023 (+03)
:&quot;згадка пра палітычныя матывы&quot; - нагадайце, калі ласка, тут пра што? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:10, 5 красавіка 2023 (+03)
::пра палітычныя матывы таксама вярнуў. праўда, незразумела, на чым сцвярджэнне грунтуецца (хто аўтар думкі) і да чаго менавіта ў гэтым месцы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:39, 5 красавіка 2023 (+03)
:::Дзякуй. Адначасова рабілі. Пра палітычныя матывы дадам крыніцы. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:51, 5 красавіка 2023 (+03)
:::Так, месца, можа, не самае ўдалае, трэба падумаць куды перанесці ў артыкуле. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:53, 5 красавіка 2023 (+03)
::::прапаную перанесці або кудысь у Жыццяпіс, або, калі ў гэтым раздзеле &quot;Імя&quot; - дык другім абзацам. як тлумачэнне, чаму надаваў.
::::яшчэ. у згаданай кнізе П. Урбана няма пра індаеўрапейскія карані імя Ягайла. у яго ёсць пра &quot;Івайла&quot;, дадам спасылку і апісанне. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:58, 5 красавіка 2023 (+03)

== [[Яцвягі]] ==
Раздзел &quot;Мова&quot;, па-мойму, лепш было б пакінуць у ранейшым выглядзе, а лінгвістычныя асаблівасці паказаць у артыкуле [[яцвяжская мова]].  --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 20 красавіка 2023 (+03)

:лінгвістычныя асаблівасці ў &quot;Яцвяжскую мову&quot; ок. але і раздзел &quot;Мова&quot; вымагае папаўнення і ўдакладнення.
:таксама, &quot;Матэрыяльная культура&quot; - там збольшага пра пахаванні, трэба разасобіць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:09, 21 красавіка 2023 (+03)
:духоўную культуру і мову прапаную падняць вышэй за матэрыяльную культуру. гэта пытанне прыярытэтаў, што важней - матэрыяльнае ці духоўнае. на мой погляд, экзістэнцыйна важнейшае духоўнае :)
:раздзел &quot;Матэрыяльная культура&quot; покуль маленькі, яго можна будзе дапаўняць паводле археалагічных крыніцаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:14, 21 красавіка 2023 (+03)
:: [[Вікіпедыя:Праўце смела]] ) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:27, 21 красавіка 2023 (+03)
:::даруйце за афтоп, мо падкажаце, як можна змяніць фота на загалоўнай старонцы ў якімсьці артыкуле? напрыклад, у &quot;Свіцязь&quot; загалоўнае фота - страшнюткае, патрабуе змены. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 07:57, 24 красавіка 2023 (+03)
:::: Найлепш гэта зрабіць на [https://www.wikidata.org/wiki/Q2662419#sitelinks-wikipedia wikidata]. Лакальна можна [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%86%D1%8F%D0%B7%D1%8C_%28%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0%2C_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=4482835&amp;oldid=4482820 ў шаблоне] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:50, 24 красавіка 2023 (+03)

== Балцкая гідранімія ==
гл. таксама [[Дрысвяты (возера)]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:33, 25 мая 2023 (+03)

Добры дзень, як бы нам падаць назву [https://www.vle.lt/straipsnis/juoda/ гэтай рэчкі], па-беларуску. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 30 мая 2023 (+03)

: добры дзень. «Ёда». пад Лідай гідронім Juod-upė перадаваўся па-польску як «Jodupa». [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:31, 30 мая 2023 (+03)
:: Адпаведна «Ёдкі» — значыць «Чорныя»? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:19, 2 чэрвеня 2023 (+03)
::: гэта ад антрапоніма Juodka / Juodkus. значэнне па-нашаму будзе як «Чарняк». гэта калі можа стасавацца і да чалавека, і напрыклад да жывёлы. можа быць, кшталту вёска Чарнякі пад Шчучынам. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:21, 2 чэрвеня 2023 (+03)
:::: у тых краях ёсць яшчэ й «Чэрнікі») --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:52, 2 чэрвеня 2023 (+03)

выбачайце за надмерную цікавасць, калі «Ёдкі» — значыць «Чарнякі», то «Ёдкішкі»?… --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 2 чэрвеня 2023 (+03)

:напэўна, Чарнякевічы :) гэта калі даслоўна ўедліва [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:02, 2 чэрвеня 2023 (+03)

Шмат напісана па азначанай тэме ў Вікіпедыю апошнім часам, што б з гэтага на Вашую думку можна ўзяць у [[Шаблон:Ці ведаеце вы]]? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:31, 7 чэрвеня 2023 (+03)

:даруйце, не зразумеў пытання, і кантэксту ) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:20, 7 чэрвеня 2023 (+03)
::[[Шаблон:Ці ведаеце вы]] запаўняецца цікавай інфармацыяй, якая была нядаўна ўпісана ў артыкулы. Затым гэта адлюстроўваецца на [[Галоўная старонка|Галоўнай старонцы]]. Мо параіце, што менавіта было б варта дадаць аб гідраніміі? Пра магчымыя балцкія караніў назве Барысава я ўжо раней [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82%3A%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B%2F%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&amp;diff=4502986&amp;oldid=4502430 упісаў быў] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:29, 7 чэрвеня 2023 (+03)
:::пра Барысаў сапраўды трапна, з гідраніміі бадай найбольшая нечаканка для старонняга чалавека.
:::трэба падумаць [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:58, 7 чэрвеня 2023 (+03)

пакуль выправіў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BA%D0%B0_%28%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%B7%D1%96%D1%82%D0%B2%D1%8B%29&amp;diff=4518009&amp;oldid=4518004 так], але мо тут увогуле пра рапуху гаворка, а не жабу? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 16 чэрвеня 2023 (+03)

:здаецца, не адрозніваюць асабліва, жабы таксама не асабліва гладкаскурыя [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:30, 16 чэрвеня 2023 (+03)

тым часам у нас здэцца завязваецца [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA&amp;diff=4547964&amp;oldid=4538661 навуковая дыскусія] наконт паходжання [[Мінск#Назва|назвы Мінска]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:30, 1 жніўня 2023 (+03)

: Добрага дня. Хацеў запытацца пра назву [[Жарабковічы]], ці не можа быць там нейкіх літоўскіх слядоў?) Там і рака паблізу ёсць з падобнай назвай. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:05, 18 верасня 2023 (+03)
::Добрага дня. Здаецца, літоўскага следу там няма, бо непасрэдна ў наваколлі няма адпаведных тапонімаў. На першы погляд, можа, сувязь з суседнімі Канюхамі? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:35, 18 верасня 2023 (+03)
:::@[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], паводле мясцовага падання, у Каняхах жылі конюхі, якія даглядалі жарабцоў у Жарабковічах) Але з крыніц ведаю, што Канюхі з'явіліся значна пазней, гадоў на 200 як мінімум. Дзякуй. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:49, 18 верасня 2023 (+03)

Пакуль артыкул [[Нароўля]] на суткі пад аховай пісаць можна ў [[Размовы:Нароўля]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:58, 28 верасня 2023 (+03)

Добры дзень. Як бы нам растлумачыць назву [[Мяргінцы]]? Загадзя дзякую. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:21, 7 снежня 2023 (+03)

:прыгожая назва, адыменная, падаў там што ёсць на гэты конт. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:37, 8 снежня 2023 (+03)
:: ваў! а я так спадзяваўся, што ў аснове назвы {{lang-lt|mergina}} ) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:30, 8 снежня 2023 (+03)
:::пан, можа, сам адтуль? ) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:49, 8 снежня 2023 (+03)
:::: карэнне радаводу ад [[Жалудок|Жалудка]] да [[Беняконі|Беняконяў]] — таксама назвы шматабяцальныя ) а прозвішча ўвогуле заноснае, шчэ з даўнейшых часоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:58, 8 снежня 2023 (+03)
:::::афтоп, але мо пан патлумачыў бы, як такое ёсць: у гісторыі правак старонкі &quot;Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)&quot; зніклі звесткі пра ўсіх, хто правіў, і што рабіў..? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:36, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::: Добрага дня, мы маем схавальнікаў гісторыі і вось такі адмысловы спіс [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Згаданы Панам артыкул апынуўся ў гэтым спісе з нейкіх прычын. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:44, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::даруйце, а хто туды накіроўвае старонкі (і навошта)? і ці можна вывудзіць назад (маю патрэбу бо зірнуць) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:54, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::: гэта можа быць зроблена дзеля бяспекі рэдактараў, хоць неяк не відаць тут такога пасылу. Як агульна даступную назараз опцыю можна адкрыць прагляд гісторыі правак у рэжыме параўнання версій, напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%9E%D1%8F_%28%D1%86%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%96%29&amp;diff=4642602&amp;oldid=4642379 вось так]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:01, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::Розніцу паміж праўкамі можна ўбачыць як і раней, таксама і адмяніць праўкі. Так разумею, што прасілі схаваць з прычыны &quot;статусу&quot; аднаго з фігурантаў, каб раптам не пацярпець. Хто баіцца з палітычных прычын рабіць нейкія праўкі, падае запыт і аўтары хаваюцца практычна на вечна і мы адмяніць гэта не можам. Тут палітычныя прычына ёсць, то ўсё слушна. Калі ёсць пытанні да змен, можна паспрабаваць весці дыскусію праз схаваныя ў тэксце каментарыі (&lt;nowiki&gt;&lt;!--такім чынам--&gt;&lt;/nowiki&gt;). Можна напісаць на старонцы размоў, але як удзельнік хацеў ананімнасці, то наўрад ці адкажа. Можам абараніць артыкул ад правак на нейкай ранейшай версіі. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::Ого як, а &quot;фігуранта&quot; якраз і выдалілі зусім з тэксту. І гэта зрабіў удзельнік са сцягам даглядчыка, во фокусы. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:09, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::там было два рэдактары, я рэдагаваў і яшчэ адзін толькі з &quot;айпішнікам&quot;. дзеля яго, так разумею, і выдалілі. яго мне і трэба было. так разумею, канцы ў ваду, так? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:11, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::::Невядома хто дае запыты на схаванне, гэта таксама ананімна. Канцы ў ваду, так. Магу вярнуць апошнюю версію без шкодных выдаленняў і абараніць яе ад правак &quot;толькі для пацверджаных&quot; удзельнікаў, або нават &quot;толькі для адміністратараў&quot;. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:22, 15 студзеня 2024 (+03)
::::::::::Адмяніць толькі апошнюю вялікую праўку ці яшчэ якія перад ёй? [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 22:34, 15 студзеня 2024 (+03)
:::::::::::не, няхай так, там добра цяпер [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:59, 15 студзеня 2024 (+03)

Добрага дня. Можа, гэта ўжо празмерна дадаваць у артыкулы інфу, што тапонім можа быць сугучны нейкаму балцкаму імя? Мусяць быць хоць нейкі прычыны, чаму інфа тычыцца аб'екта артыкула, што не проста сугучна, а ёсць імавернасць такога паходжання. Напрыклад, Воін -- звычайнае свецкае імя для славян, і калі паселішча фактычна на Валыні і вядома з 19 ст., як тут прыкручваецца блізкае гучаннем літоўская імя -- цяжка зразумець. Або назва проста тыпалагічна падобная са старапрускімі тапонімамі, як [[Забалаць]] напрыклад. Гэта ж інфа хутчэй пра старапрускую мову, чым пра Забалаць. Усё ж, на гэтым свеце не такая простая сувязь усяго са ўсім. --

== Крыніцы ==

Добры дзень. Я дадаў запыты на крыніцы да вашых сцверджанняў у артыкулах [[Скобраўка]] і [[Войраўка]]. Прашу пазначыць крыніцы. -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:47, 26 верасня 2023 (+03)

:Добры. На слоўнік прозвішчаў спасылкі даў. З увагі на тапанімічнае суседства, Войраўка - больш верагодна, Скобраўка - менш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 17:35, 26 верасня 2023 (+03)
::Пра даваенныя карты запыт у Войраўцы вы выдалілі. Але я не магу знайсці Буйвідаўку, Скіндараўку і г.д. Скіндараўка праз Гугл знаходзіцца дык увогуле на Ашмяншчыне.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:13, 26 верасня 2023 (+03)
:::Скіндараўка і Клоўсава - польская даваенная карта, 1933. Буйвідаўка - карта 1846 г.
:::пра Скобраўку спасылка пазначаная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:38, 27 верасня 2023 (+03)
::::Я на польскай карце, і на пазнейшых картах знайшоў толькі Буйдаўшчыну (не Буйвідаўку). Ці маглі б вы абазначыць іх месцазнаходжанне больш канкрэтна? Прынамсі мне на словах. Бо Скіндараўку знаходжу толькі ў Ашмянскім павеце.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:27, 28 верасня 2023 (+03)
:::::гл. вышэй, усё на картах. не так шмат часу маю, каб разжоўваць, даруйце. дзве карты, знайдзіце, пашукайце. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:46, 28 верасня 2023 (+03)
:::::Ск. - 53.6729, 27.39511
:::::Кл. - 53.71588, 27.44543
:::::Буйв. - карта 1846.
:::::ліставанне на гэтую тэму дазвольце завершыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 18:53, 28 верасня 2023 (+03)
:::::: Я зрабіў удакладненне ў артыкуле. Але дазвольце, у энцыклапедыю звесткі так не дадаюцца, што потым уласнае даследаванне трэба праводзіць, каб спраўдзіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:14, 28 верасня 2023 (+03)
:::::::Дзякуй, філігранная прыгожая работа! Пераканаліся, што падману няма. Але прасцей усё ж абмяжоўвацца сціплым &quot;на ранейшых / даваенных / старых картах&quot; у такіх выпадках. Праўда, такія выпадкі і адзінкавыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 10:25, 30 верасня 2023 (+03)
::::::::Вы ізноў напісалі цэлыя раздзелы без крыніц. У артыкулах пра колішнія вёскі Мінска. Бугрымаўку я на картах не знайшоў, тым больш вы [[Дворышча (Мінск, заходняя)|Дворышчы]]-[[Дворышча (Мінск, усходняя)|Дворышчы]] яўна пераблыталі. У астатнім паставіў запыт на крыніцы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:13, 13 лістапада 2023 (+03)
:::::::::дзе канкрэтна [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:48, 13 лістапада 2023 (+03)
::::::::::Дворышча паправіў [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:48, 13 лістапада 2023 (+03)
:::::::::::У запытах на крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A8%D1%8D%D0%B9%D0%BF%D1%96%D1%87%D1%8B_(%D0%B2%D1%91%D1%81%D0%BA%D0%B0,_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA)&amp;diff=prev&amp;oldid=4623954 прынята ставіць крыніцу], а не выдаляць запыт. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:47, 15 лістапада 2023 (+03)
::::::::::::вось і дайце яшчэ спасылак, дзе Вам яшчэ заманілася дачапіцца да бескрынічча, падам або змякчу сцвярджэнне. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:18, 15 лістапада 2023 (+03)
:::::::::::::Дадайце, калі ласка, крыніцу ў артыкуле [[Нацавічы]] [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 12:28, 26 студзеня 2024 (+03)
::::::::::::::У артыкуле [[Жынаўцы]] ізноў без крыніц. Маглі б вы адразу ставіць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:19, 8 лютага 2024 (+03)
:::::::::::::::У артыкуле [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] ізноў без крыніц пра паходжанне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:18, 30 красавіка 2024 (+03)
::::::::::::::::Крыніцу вы не паставілі, але толькі выдалілі запыт. Я вярнуў запыт. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:18, 6 мая 2024 (+03)
:::::::::::::::::Добры дзень. Пастаўце якіх-небудзь крыніц у [[Дайнава (Пухавіцкі раён)]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 03:51, 28 мая 2024 (+03)

== Шылуце ==

Добры дзень. Дадаю беларускія назвы да літоўскіх гарадоў, адпаведна выпраўляю артыкулы. Ці маглі б перакласці і мо дадаць свайго да артыкула пра [[Шылуце]]? У літоўскай Вікіпедыі распісана ўтварэнне гэтага тапоніма. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:08, 19 снежня 2024 (+03)

:якія яшчэ &quot;беларускія назвы&quot;. былі рускія назвы, у межах русіфікацыі, былі польскія. &quot;беларускіх&quot; - не было. так і пазначайце. а то прыдумалі, што напрыклад Вілкавішкіс - гэта Ваўкавішкі. дрэнны міф на дрэнным міфе.
:але за запрашэнне дзякуй, перагляну. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:37, 25 снежня 2024 (+03)
::Беларускія назвы — гэта назвы, якія ўжываліся ў [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] за часамі ВКЛ, а пазней у сучаснай беларускай мове. Ваўкавышкі як варыянт пакінуты, бо ён ужываўся ў беларускай літаратуры і публікацыях (напр. у Максіма Гарэцкага «На імперыялістычнай вайне»). Адмаўляць гістарычнасць беларускай мовы — гэта дрэнны міф русіфікатараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:29, 26 снежня 2024 (+03)
:::ок, калі прадметна. Ваўкавышкі некарэктна ўжываць ужо хоць бы таму, што &quot;Вілкавішкіс&quot; - гэта адпачатная форма нашага &quot;Ваўкавыску&quot;. ёсць перакручаная назва рэчкі Ваўкавыя - а ёсць адпачатная форма Вілкаўя, ад якой Вілкавішкіс. гэта да таго, што ўстаўляючы так званыя &quot;беларускія назвы&quot;, вы зводзіце ў непатрэбны цёмны лес, тады як, наадварот, трэба было б ісці да святла. Вілкавішкіс - Вілкавішкі. хаця, мяркуючы з таго што аперуеце лозунгам (апошні сказ), вы не зразумееце пра што мова. пакіну тут мо дзеля іншых. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:10, 26 снежня 2024 (+03)
::::Я не разумею, з чым вы спрачаецеся. Акурат я і паставіў першым назву Вількавішкі і паставіў крыніцу. Ваўкавішкі пакінута як форма, якая часам сустракаецца і ўжываецца. Вікіпедыя не ўзнаўляе гістарычную справядлівасць, але адлюстроўвае рэчаіснасць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:35, 26 снежня 2024 (+03)
::::Тое, што вы не вельмі любіце абапірацца на крыніцы — тое я ведаю, бачна паводле маіх просьбаў вышэй. Але ж крыніцы — гэта першасная рэч для Вікіпедыі. Пакіну тут дзеля іншых. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 26 снежня 2024 (+03)
::Мо б яшчэ ў артыкуле [[Гаргждай]] маглі б дадаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:30, 26 снежня 2024 (+03)
:::[[Кудрычы (Пінскі раён)]], у Гугл-кнігах сустракаецца звязванне з літоўскай і прускай мовай. Мо будзе цікава. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:51, 14 лютага 2025 (+03)
::::а што за кнігі?
::::назва дык выглядае на адыменную, ёсць Кудрыч прозвішча. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 10:51, 15 лютага 2025 (+03)
:::::Паводле Гугл Кніг сустракаецца [https://www.google.by/books/edition/%D0%9F%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA/r7TqAAAAMAAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;bsq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;dq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;printsec=frontcover ў гэтай], але электронную версію не паказвае. [https://www.google.by/books/edition/Onomastics_in_Interaction_With_Other_Bra/MFX8EAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%D0%9A%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B8&amp;pg=PA272&amp;printsec=frontcover Тут] кажуць што балцкі тапонім. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:25, 15 лютага 2025 (+03)

== Пра рачулку ў Клецку ==

Вітаю, калега! Я згодны, што назва Клецку — ад балцкага гідроніма, але з чаго вы ўзялі, што та рачулка &quot;працякае ў Клецку і па сёння&quot;? Хоч якія спасылкі, чы гэта толькі ў галаве ў вас? Магчыма, вы клячук, тады рад пазнаёміцца з амаль земляком, пры гэтым трэба неяк пацьверджваць свае здагадкі… [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:01, 25 лютага 2025 (+03)

:Адкажэце, калі ласка, бо інакш я прыбяру гэта &quot;пасёння&quot; (пра паходжанне ад рэчкі, вядома, не прыбіраю, на’дварот, пашукаю й сам жаролы…) [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:02, 25 лютага 2025 (+03)
::Рычард, прывітанне з 1990х з МФ. Мапу падвешу, з рачулкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:06, 27 лютага 2025 (+03)
:::Прычапіў карту 1866 г., там рачулка бачная, але яна і на цяперашніх картах бачная, хоць і выпраставаная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:15, 27 лютага 2025 (+03)
::::Такі то, пра што я думаў? &quot;Прывітанне з МФ&quot; — ох, здароўкі і вам, калі вы мяне пазналі, хоць я вас і не :) Прыемна сустрэць камрадаў. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 23:54, 12 сакавіка 2025 (+03)
::::Я такі паправіў, не сярдуйце; калі е нейкія пярэчанні — давайце на старонцы размоў артыкула абмяркуем. [[Удзельнік:Ryčard Humel|Ryčard Humel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ryčard Humel|размовы]]) 02:00, 13 сакавіка 2025 (+03)

== Праўка ў Чачэрску ==

Вітаю. Самі напісалі, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%B0%D1%87%D1%8D%D1%80%D1%81%D0%BA&amp;diff=prev&amp;oldid=4939023 праз два гады самі ўсё выдалілі], быў тэкст са зноскамі, стаў без іх. Даволі дзіўна, усё так кардынальна змянілася з Чачэрскам?) -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:36, 7 сакавіка 2025 (+03)

:Ваша праўда, так. Спасылак шмат, але трэба спрашчаць, я мяркую. А то нейкая вышэйшая матэматыка, а не Вікіпедыя. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:43, 8 сакавіка 2025 (+03)
::Магчыма і варта сціслей пісаць, але не ў плане інфарматыўнасці, наш фармат дазваляе пісаць болей за папяровыя выданні. Можна напісаць артыкулы пра нейкія агульныя пытанні і адсылаць да іх у артыкулах, каб не паўтарацца кожны раз. Тады такое выдаленне было б зразумелым. Напрыклад. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:05, 10 сакавіка 2025 (+03)

== Адкаты ==
Добры вечар, мо ўжо хопіць на сёння. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 23 кастрычніка 2025 (+03)

== [[Калечыцы]] ==
Варта б спасылкі раскідаць па канкрэтных прозвішчах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:57, 7 сакавіка 2026 (+03)

:Там строга паслядоўна ідзе. Калі на кожнае прозвішча, дык будзе стракацець у вачах, горш нечытэльна - спрабаваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:59, 7 сакавіка 2026 (+03)

== Прызначэнне схавальніка (oversighter) ==

Вітаю, калега. Да 24:00 (мінскага часу) нядзелі, 10 мая, трывае [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|прызначэнне новага схавальніка]] (oversighter) для аднаўлення самастойнага хавання гісторыі правак.
 
Пытанне даверу да кандыдата, якога большасць не ведае, вырашаецца праз узаемны кантроль: схавальнікі назіраюць адзін за другім і за сцюардамі (і наадварот). Без уласных схавальнікаў грамада губляе суб’ектнасць: кантроль цалкам пераходзіць да функцыянераў МетаВікі (сцюардаў). Стаіць менавіта такі выбар, бо дасканалейшыя сродкі пакуль тэхнічна не рэалізаваны.
 
Калі ласка, [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|выкажы сваё меркаванне]]. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:03, 8 мая 2026 (+03)

:Дзякуй за запрашэнне да меркавання. Дай бог каб да 10-га зразумець усю гэтую сістэму :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:23, 8 мая 2026 (+03)

== [[Янкі]] і [[Вольберавічы]] ==
Добрага дня, пасачыце, калі ласка, за артыкуламі, бо не хачу парушыць [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:29, 9 мая 2026 (+03)

:Дабрыдзень. Добра, дзякуй за нагадку. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:31, 9 мая 2026 (+03)

== Вынік па этымалагічнай дзейнасці ==

Прашу звярнуць вашу ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|вынік у тэме, звязанай з вашымі праўкамі ў этымалагічных раздзелах]]. Вынік змяшчае пэўныя абмежаванні датычна вашай дзейнасці, і я прашу вас іх прытрымлівацца.

Гэта не забарона пісаць на адпаведныя тэмы, а заклік больш уважліва выконваць базавыя правілы Вікіпедыі. У адваротным выпадку я буду вымушаны прымяняць адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўкі.

Спадзяюся, гэта не спыніць вашу дзейнасць, бо тэма сапраўды важная, а ваш унёсак вельмі карысный. Ён будзе яшчэ больш карысным пры належнай працы з крыніцамі. Калі вы сутыкнецеся з парушэннямі ў ваш бок, смела пішыце мне.

Дзякуй за ўвагу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:08, 10 мая 2026 (+03)

:Хіба адно ўдакладненне. Майму віз-а-ві ІчынВаруму таксама забараняецца - там, дзе ён за мной падмятае, - устаўляць пра нямецкія прозвішчы і спасылкі на рускіх і ўкраінскіх антрапанімістаў? Так/не. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:10, 10 мая 2026 (+03)
:: Ці ў БелВікі цяпер некаму забараняецца рабіць праўкі, якія адпавядаюць [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:16, 10 мая 2026 (+03)
::: Забараняюцца ўласныя даследванні згодна з першым слупам. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:41, 10 мая 2026 (+03)
:: Дзейнасць удзельніка таксама павінна абапірацца на [[ВП:АК]] і не змяшчаць [[ВП:НУДА]]. Калі ў крыніцах нічога няма пра тое, што назва тапоніма Х звязана з нямецкім прозвішча У - гэтага не павіна быць у артыкулах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:40, 10 мая 2026 (+03)
::: Калі не сказана, то і не сказана. Падстаў выдаляць інфармацыю са старонак пры тым няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 10 мая 2026 (+03)
:::: Гэта падстава не дабаўляць інфармацыю. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не выпрабоўвайце Вікіпедыю на трываласць]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:49, 10 мая 2026 (+03)
::::: Выдумляць абсурдныя правілы, гэта і ёсць абсурд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Ніхто новыя правілы не прыдумляў. Ёсць даўно існуючыя і кансэнсусныя, на якія я і апіраюся. Ніхто не можа іх ігнараваць проста так. Гэта дакладна не такі выпадак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:57, 10 мая 2026 (+03)
::::::: Раз так, то давайце цяпер з канкрэтнымі кейсамі, што будзем выдаляць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:01, 10 мая 2026 (+03)
:::::::: Не трэба нічога выдаляць. Я гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. Калі удзельнік хоча напісаць &quot;Назва вёскі звязана з гэтым і гэтым&quot;, то павінна існаваць крыніца, дзе будзе напісана &quot;Назва вёскі звязана з гэтым і гэтым&quot;. Вось і усё. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:04, 10 мая 2026 (+03)
::::::::: Сёння дзень Х у нас? Чытачу якая справа да гэтага? Яго не цікавіць дата рэдагавання артыкула. Толькі што апелявалі да Пяці слупоў, а цяпер аказваецца, што працэдура важней за энцыклапедычны кантэнт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:11, 10 мая 2026 (+03)
:::::::::І дзе ў тых жа &quot;Клюшчанах&quot; напісана, што &quot;назва звязаная з прозвішчам&quot;? Там такога няма. Гэта матэрыял - і між іншага, у тым ліку і для прафесійных антрапанімістаў (якіх, на жаль, пасля адыходу Лемцюговай у краіне проста няма! не маё асабістае меркаванне, а абмяркоўвалі нядаўна ў Інстытуце мовазнаўства АН з прафесаркай). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:12, 10 мая 2026 (+03)
:::::::::&quot;Не трэба нічога выдаляць&quot;? А чаму вашае пажаданне не выдаляць павінна спыніць майго віз-а-ві ад выдалення? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:20, 10 мая 2026 (+03)
::::::::А вось з канкрэтнымі кейсамі і мае пачацца найцікавейшае. Выйдзе з бану гер І.В. і пачне зносіць усё ўшчэнт (а ён пачне, і без жаднай абразы). А мне ж, згодна з праектам пана М.Д., адкатваць назад пан М.Д. забараняе. У ягоным праекце прапісана, тыпу &quot;давайце, калі ласка, не будзем знішчаць ужо напісанае&quot; - але гэта слабое месца праекту, бо не прапісвае забарону знішчэння. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:18, 10 мая 2026 (+03)
:::У той большай галінцы будзьце ласкавыя адказаць.
:::Увогуле, за Вашымі дзеяннямі праглядаецца свядомая ці несвядомая ўстаноўка &quot;''няма вялікай значнасці ў тым, каб ведаць, што значыць назва''&quot;. Я так не лічу і мне такая ўстаноўка ўяўляецца &lt;u&gt;дзікай&lt;/u&gt;. Тыя ж Клюшчаны - мне тут не рупіць, балцкая гэта назва або германская, а рупіць, што рэальна засведчанае прозвішча Клюшч (хоць і ў іншым месцы). Тыя ж Вольберавічы, Хізаў, Хальч (гэта з апошняга). Вы хоць разумееце, што да іх ніколі ні ў каго найверагодней рукі не дойдуць? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:01, 10 мая 2026 (+03)
:Увага адмінаў на дзейнасць удзельніка IcinWarum. Усё лета працягвае займацца тым жа, чым і займаўся да таго рашэння, якім забаранялася ўстаўляць прозвішчы і іншыя асацыяцыі ў артыкулы пра назвы і ўсталёўвалася пакідаць тое, што ёсць. Я датрымліваюся рашэння. Удзельнік IcinWarum мусіць быць забанены за дэманстратыўнае парушэнне. Прынамсі, вынесенае строгае папярэджанне з перспектывай бану. Апроч таго, схаваўшы ўсе праўкі, ён выдаліў пра прозвішча ў артыкуле пра Турчына (як так жа сама чысціў артыкул &quot;Дзерман&quot;). Адміны, не спім у шапку. Вам трэба тут новага напружання і вайны правак? Старонку ж перагарнулі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 11 верасня 2026 (+03)

== Пра парушэнні  ==
Вітаю. Можа, нехта і парушаў, асобна пра гэта напішу яму ў размовы і трэба звярнуць увагу адмінаў не ў радку тлумачэння праўкі, а на адмысловай старонцы. Але цяпер Вы самі парушаеце, выдаляеце яго ўнёсак пра версію Бірылы. Навошта гэта канфрантацыя, на нейкім вітку нехта разумнейшы мусіць спыніцца і, калі заклікаеш да правілаў, то сам мусіш трымацца. Прынамсі так мне здаецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:47, 11 верасня 2026 (+03)

:не бірылу, а прозвішчы прыбраў, якія паявіліся пасля забароны, не валіце з хворай галавы на здаровую.
:дык я і спыніўся, dura lex sed lex, мяне тут тры месяцы не было, тады як адміны праспалі цэлае лета парушэнняў і цяпер мусяць рэагаваць санкцыйна. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:49, 11 верасня 2026 (+03)
::Ніхто не сочыць ні за кім адмыслова, каб гэта называць &quot;праспалі&quot;, калі будзе вырашана адмінамі, што дамоўленасць парушана і сцяг аўтадаглядчыка забяруць, тады даглядчыкі праз свежыя змены сярод іншага змогуць &quot;сачыць&quot;. Пра Бірылу пагаджуся, прыбралі даданы фрагмент з Бірылам, але пра прозвішча, што ў дамоўленасць не ўпісваецца. Пачакаем, што вырашаць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:07, 12 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка ==
За дзеянні па дэананімізацыі вы былі заблакаваны з 3 кастрычніка 2026 года на 3 дні, каментарый схаваны. У наступны раз будуць больш суровыя меры. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:19, 7 кастрычніка 2026 (+03)</text>
      <sha1>k7nv41bcf0gxytw5aba2yg31k9w1bny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алі Зейдан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>693799</id>
    <revision>
      <id>5212566</id>
      <parentid>4960515</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="oe4g1dhce1zoabndox7w774c04jp4t3" xml:space="preserve">{{дзяржаўны дзеяч}}
'''Алі Зейдан''' (араб. علي زيدان; {{ВД-Прэамбула}}) — лівійскі палітык і дыпламат. Прэм’ер-міністр краіны з 14 кастрычніка 2012 года па 11 сакавіка 2014 года.

{{дапісаць}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Зейдан Алі}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Лівіі]]</text>
      <sha1>oe4g1dhce1zoabndox7w774c04jp4t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сесілія Шведская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705217</id>
    <revision>
      <id>5212864</id>
      <parentid>4453238</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7145" sha1="omse66k4nkwqz2ohrmyzgb8jkywewn9" xml:space="preserve">{{не блытаць|Сесілія Шведская (1540—1627)}}
{{Дзяржаўны дзеяч
|род=[[Гольштэйн-Готарпы|Дынастыя Гольштэйн-Готарпаў]]
}}

'''Сесілія Шведская''' ({{Lang-sv|Cecilia av Sverige}}; [[22 чэрвеня]] [[1807]], [[Стакгольм]] — [[27 студзеня]] [[1844]], [[Ольдэнбург]]) — шведская прынцэса, вялікая герцагіня Ольдэнбургская. Кампазітар.

== Біяграфія ==
Прынцэса Сесілія была дачкой караля Швецыі [[Густаў IV Адольф|Густава IV Адольфа]] і [[Фрэдэрыка Бадэнская|Фрэдэрыкі Бадэнскай]]. Яе сям’я была вымушана пакінуць Швецыю пасля звяржэння бацькі ў 1809 годзе і пераехаць жыць ў Бадэн. Адносіны паміж бацькамі сталі псавацца, і ў 1810 годзе яны раз’ехаліся, а ў 1812 годзе развяліся. Фрэдэрыка Даратэя шмат вандравала і памерла ў 1826 годзе ў Лазане. Густаў Адольф, узяўшы сабе імя палкоўніка Густаўсана, па большай частцы жыў у Германіі і Швейцарыі. Выхаваннем Сесіліі ў асноўным займалася бабуля, герцагіня [[Амалія Гесен-Дармштадцкая|Амалія]].

У 1830 годзе Сесілія сустрэла вялікага герцага Ольденбургскага Аўгуста, сына герцага Пятра і Фрыдэрыкі Вюртэмберг. Яны прыходзіліся адзін аднаму далёкімі сваякамі, абое былі членамі роду [[Гольштэйн-Готарпы|Гальштэйн-Готарпаў]] і нашчадкамі Крысціяна Аўгуста Гальштэйн-Готарпскага. Нягледзячы на тое, што герцаг быў старэйшым на 24 гады і двойчы ўдаўцом, пасля гадзіннай размовы ён атрымаў згоду на шлюб. Сесілія адправілася ў [[Вена|Вену]], дзе яе брат служыў у арміі ў чыне генерал-маёра. Там 5 мая 1831 года ў прысутнасці імператара [[Франц II|Франца]] адбылося вяселле. У чэрвені 1831 года муж і жонка адправіліся ў Ольдэнбург.

Сесілія цікавілася мастацтвам. Яна была аўтарам гімна «{{Не перакладзена 3|Heil dir, o Oldenburg|Heil dir, o Oldenburg|de|Heil dir, o Oldenburg}}», у 1833 годзе прымала ўдзел у фінансаванні першага тэатра, папярэдніка {{Не перакладзена 3|Дзяржаўны тэатр Ольдэнбурга|Дзяржаўнага тэатра Ольдэнбурга|de|Oldenburgisches Staatstheater}}&lt;span class=&quot;noprint&quot; style=&quot;font-style:normal; font-weight:normal;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block; font-size:80%; position:relative;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;&quot;&gt;&lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на немецком языке&quot;&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;. Тым не менш, яна не карысталася папулярнасцю ў краіне, паколькі мела зносіны толькі з вузкім колам набліжаных.

Сесілія памерла ад ліхаманкі пасля нараджэння трэцяга дзіцяці і была пахавана ў герцагскім маўзалеі на могілках Гертруды ў Ольдэнбурзе. Там жа была пахавана яе сястра [[Амалія Шведская|Амалія Марыя Шарлота]] (1805—1853).

== Дзеці ==

* Аляксандр Фрыдрых Густаў (1834—1835)
* Мікалай Фрыдрых Аўгуст (1836—1837)
* Антуан Гюнтэр Фрыдрых Элімар (1844—1895) — ажаніўся марганатычным шлюбам з баранэсай Наталляй Густаваўнай Фогель фон Фрызенгоф (1853—1937), дачкой Аляксандры Ганчаровай-Фрызенгоф.

== Памяць ==
У гонар вялікай герцагіні Сесіліі былі названыя

* вуліца
* плошча
* мост {{Не перакладзена 3|Cäcilienbrücke|Cäcilienbrücke|de|Cäcilienbrücke}}
* школа {{Не перакладзена 3|Cäcilienschule Oldenburg|Cäcilienschule Oldenburg|de|Cäcilienschule Oldenburg}} была заснавана ў 1867 годзе ў Ольдэнбурзе
* мясцовасць Cäciliengroden (Фрысландыя) побач з [[Вільгельмсгафен]]ам.

== Узнагароды ==
У часы кіравання расійскага імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] вялікая герцагіня Сесілія была ўзнагароджана вялікім крыжам [[Ордэн Святой Кацярыны|ордэна Святой Кацярыны]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка=Исторический обзор Ордена Св. Великомученицы Екатерины или ордена Освобождения|загаловак=Придворный календарь на 1911 год|месца=Санкт-Петербург|выдавецтва=Поставщики Двора Его Императорского Величества. Т-во Р. Голике и А. Вилборга,Звенигородская,11|год=1910|старонкі=587}}&lt;/ref&gt;. а таксама баварскім каралеўскім [[Ордэн Тэрэзы|ордэнам Тэрэзы]].

== Тытулы ==

* 22 чэрвеня 1807 — 5 мая 1831: Яе Каралеўская Высокасць прынцэса Сесілія Шведская
* 5 мая 1831 — 27 студзеня 1844: Яе Каралеўская Высокасць Герцагіня Альдэнбургская

== Продкі ==
{{продкі}}
{{Зноскі}}

== Літаратура ==

* Gisela Niemöller: ''Die Engelinnen im Schloß. Eine Annäherung an Cäcilie, Amalie und Friederike von Oldenburg''. Isensee, Oldenburg 1997, ISBN 3-89598-463-9

== Спасылкі ==

* [http://www.thepeerage.com/p11043.htm#i110421 Профіль на Тhepeerage.com]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Памерлі пры родах]]
[[Катэгорыя:Прынцэсы Швецыі]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Кацярыны 1 ступені]]</text>
      <sha1>omse66k4nkwqz2ohrmyzgb8jkywewn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нортэнгерскае абацтва (фільм, 2007)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713091</id>
    <revision>
      <id>5212557</id>
      <parentid>4939449</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3462" sha1="sawjj6uf99shijnrqj0cuy58z2gi7yr" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Нортэнгерскае абацтва}}
{{Фільм}}
'''«Нортэнгерскае абацтва»''' ({{lang-en|Northanger Abbey}}) — брытанскі тэлевізійны фільм [[2007 год у гісторыі кіно|2007]] года, экранізацыя [[Нортэнгерскае абацтва|аднайменнага парадыйна-гатычнага рамана]] англійскай пісьменніцы [[Джэйн Осцін]].

== Сюжэт ==
Юная, наіўная, добрая дзяўчына з небагатай сям’і Кэтрын Морланд, па запрашэнні заможных суседзяў, адпраўляецца ў прыгожы горад [[Бат]], размешчаны ў маляўнічым кутку прыроды. Яе чакае першы выхад у свет, і Кэтрын марыць спаткаць тыя ж прыгоды, што перажываюць гераіні яе любімых {{нп5|Гатычная літаратура|гатычных раманаў|en|Gothic fiction}}. Уведзеная ў свецкае кола, дзяўчына сустракае сімпатычнага маладога чалавека Генры Цілні і яго сястру Элінар са знатнай багатай сям’і. У той жа час Кэтрын знаёміцца з сямействам Торп. Джон Торп — сябар яе брата Джэймса, а сястра Джона Ізабэла аказалася каханай Джэймса. Джон пачынае заляцацца да Кэтрын, а тым часам Цілні запрашаюць яе наведаць іх абацтва — Нортэнгер.

== Акцёрскі склад ==
{{Спіс роляў
| {{нп5|Джэральдзін Джэймс||en|Geraldine James}} | ''голас [[Джэйн Осцін]]''
| [[Фелісіці Джонс]] | ''Кэтрын Морланд''
| {{нп5|Джэй Джэй Філд||en|JJ Feild}} | ''Генры Цілні''
| [[Ліям Канінгем]] | ''генерал Цілні''
| {{нп5|Кэтрын Уокер (актрыса)|Кэтрын Уокер|en|Catherine Walker (actor)}} | ''Элінар Цілні''
| {{нп5|Марк Дайманд||en|Mark Dymond}} | ''Фрэдэрык Цілні''
| [[Кэры Маліган]] | ''Ізабэла Торп''
| {{нп5|Уільям Бэк (акцёр)|Уільям Бэк|en|William Beck (actor)}} | ''Джон Торп''
| {{нп5|Х’ю О’Конар||en|Hugh O'Conor}} | ''Джэймс Морланд''
}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|0844794|Нортэнгерскае абацтва}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Экранізацыі твораў Джэйн Осцін}}

[[Катэгорыя:Фільмы Вялікабрытаніі 2007 года]]
[[Катэгорыя:Тэлевізійныя фільмы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Джэйн Осцін]]
[[Катэгорыя:Фільмы Джона Джонса]]
[[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Эндру Дэвіса]]
[[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Чарлі Моўл]]</text>
      <sha1>sawjj6uf99shijnrqj0cuy58z2gi7yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716525</id>
    <revision>
      <id>5212475</id>
      <parentid>5202769</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ваенныя спецыялісты */</comment>
      <origin>5212475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61962" sha1="tjv0e44zoxsti5nkgwqtqfialmytbqm" xml:space="preserve">{{Main|Грамадзянская вайна ў Іспаніі}}
[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3800 stamp (Sergey Gritsevets and Fighter Planes) cancelled.jpg|thumb|300px|Беларус, удзельнік вайны, двойчы Герой Савецкага Саюза С. І. Грыцавец на паштовай марцы.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
[[Савецкі Саюз]], у тым ліку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], у перыяд вайны ў Іспаніі 1936—1939 гг. аказваў падтрымку [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцам]], якія ваявалі супраць генерала [[Франсіска Франка]] і яго [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|прыхільнікаў]]. Пераважная большасць [[беларусы|этнічных беларусаў]] і ўраджэнцаў [[Беларусь|Беларусі]] прынялі ўдзел у канфлікце на баку Рэспублікі. Многія былі ў складзе [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі|групы савецкіх ваенных спецыялістаў]]. Жыхары [[Заходняя Беларусь|заходніх рэгіёнаў краіны]], што з’яўляліся тады часткай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], змагаліся ў шэрагах [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|інтэрбрыгады Дамброўскага]].

За заслугі ва ўзброеным канфлікце пяць выхадцаў з Беларусі былі ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]&lt;ref name=&quot;lvdrus.ru&quot;&gt;[http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html Советские военные советники и специалисты в Испании (1936—1939 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020220530/http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html |date=20 кастрычніка 2013 }} / интернет-сайт региональной общественной организации «Лига Военных Дипломатов»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;orel-region.ru&quot;&gt;[http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html Интернациональная военная помощь Испании (1936—1939)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031004413/http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html |date=31 кастрычніка 2013 }} // «Память Земли Орловской»&lt;/ref&gt;, з якіх 4 — этнічныя беларусы ([[Фёдар Кузьміч Каўроў|Ф. К. Каўроў]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|П. Е. Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Г. М. Склязнёў]], [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|С. І. Грыцавец]]), 1 — [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]] ([[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|М. А. Сяліцкі]])&lt;ref&gt;Гл. [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)]]&lt;/ref&gt;.

== Асвятленне пытання ==
Галоўнай працай на тэму ролі краіны (як савецкай, так і польскай частак) і яе ўраджэнцаў у іспанскім канфлікце з’яўляецца манаграфія 2009 года «Беларусь і вайна ў Іспаніі (1936—1939)» за аўтарствам старэйшага навуковага супрацоўніка аддзела ваеннай гісторыі Беларусі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН]] ''Ірыны Варанковай''. Гісторык ''Аляксей Кудрыцкі'' адзначыў, што нягледзячы на ўсю падрабязнасць публікацыі ў пытанні ўдзелу супляменнікаў як савецкіх [[ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] і валанцёраў інтэрбрыгад, былі і недахопы. Многія выхадцы з Беларусі апынуліся не ўлічаны, паколькі Варанкова абапіралася толькі на айчынныя архівы і матэрыялы, не выкарыстоўваючы замежныя&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;&gt;Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.&lt;/ref&gt;.

Сам Кудрыцкі займаўся даследаваннем удзелу беларусаў у складзе інтэрбрыгад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |title=Кудрицкий Алексей |access-date=14 жніўня 2022 |archive-date=14 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814191440/https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэтая тэма мімаходзь згадвалася ў публікацыях [[дацэнт]]а ''Сяргея Шабельцава''&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt; аб [[Беларусы ў Аргенціне|аргенцінскіх беларусах]]&lt;ref name=&quot;Аргентина&quot;&gt;Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.&lt;/ref&gt; і іншых аўтараў&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;. У сваю чаргу тэму танкістаў з Беларускай ССР закранаў ''Юрый Глушакоў''&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;. У іншых крыніцах інфармацыя пра беларусаў у канфлікце сустракалася эпізадычна. Пераважна гэта былі зборнікі, артыкулы і дакументы, выдадзеныя ў савецкі час&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;.

Па большай частцы для сучаснай Беларусі вайна ў Іспаніі, нягледзячы на ўдзел у ёй яе ўраджэнцаў, з’яўляецца слаба вядомым канфліктам&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;.

== Салідарнасць і дапамога ==
У пачатку жніўня 1936 года Савецкі Саюз далучыўся да кампаніі салідарнасці з іспанскімі рэспубліканцамі. На той момант мерапрыемствы ў падтрымку антыфранкістаў праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].

3 жніўня, на наступны дзень пасля першых прарэспубліканскіх мітынгаў у [[Ленінград]]зе і [[Масква|Маскве]] на тэрыторыі [[РСФСР]], прайшлі свае выступы і ў сталіцы Савецкай Беларусі горадзе [[Мінск]]у. У акцыю былі ўцягнуты фабрыкі «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» і «Кастрычнік», заводы [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|імя Кірава]] і [[Мінскі вагонарамонтны завод|Мяснікова]], электрастанцыя нумар 1, [[Мінскі трамвай|трамвайны парк]], друкарня газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», 2-я савецкая бальніца, наркаматы асветы і фінансаў БССР, Цэнтральны савет прафсаюзаў і іншыя арганізацыі і ўстановы. 4-га на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] з удзелам шэрагу вядомых беларускіх дзеячаў прайшоў гарадскі мітынг салідарнасці пад лозунгам «Акажам матэрыяльную дапамогу гераічным змагарам іспанскага народа». Неўзабаве падобныя мерапрыемствы ахапілі ўсю краіну&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 40—41&lt;/ref&gt;.

Актыўную дзейнасць вяла Міжнародная арганізацыя дапамогі змагарам рэвалюцыі ([[МАДР]]), якая займалася зборам сродкаў для рэспубліканцаў&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 41&lt;/ref&gt;. На 27 кастрычніка ў фондзе дапамогі Іспаніі ад СССР мелася сума ў памеры 47,5 млн [[савецкі рубель|рублёў]], з якіх 538 тысяч ад БССР&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр 47&lt;/ref&gt;. Збор сродкаў праводзіўся ў тым ліку за кошт дабрачынных мерапрыемстваў (спектакляў, канцэртаў і іншага)&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 48—49&lt;/ref&gt;.

[[КП(б)Б]] эксплуатавала іспанскія падзеі ў агітацыйна-прапагандысцкай дзйннасці з мэтай «асуджэння [[фашызм]]у і падпальшчыкаў вайны». Насельніцтва БССР было добра дасведчана аб ваенных дзеяннях у Іспаніі за кошт рэгулярных зводак. Так, напрыклад, газеты Савецкай Беларусі вялі рубрыку «На франтах у Іспаніі», дзе публікавалася актуальная інфармацыя аб канфлікце. Друкаваныя [[СМІ]] пісалі біяграфічныя нарысы вядомых дзеячаў Іспанскай Рэспублікі&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 56&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр. 87&lt;/ref&gt;.

[[Заходняя Беларусь]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], таксама была ўцягнута ў рух салідарнасці з рэспубліканцамі. Аднак там існавалі свае асаблівасці. Польшча далучылася да пагаднення аб неўмяшанні ў канфлікт&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 127&lt;/ref&gt;, таму прарэспубліканскія мерапрыемствы не мелі падтрымкі на дзяржузроўні. Актывісты патрабавалі ад уладаў падтрымаць афіцыйны Мадрыд. [[Санацыя (Польшча)|Рэжым санацыі]], прытрымліваючыся прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы Іспаніі, адказваў арыштамі ўдзельнікаў руху&lt;ref&gt;Борьба трудящихся Западной Белоруссии за социальное и национальное освобождение и воссоединение с БССР : Документы и материалы: в 2 т. — 2 т.: 1929—1939 гг. — Минск., 1972. — с. 421.&lt;/ref&gt;.

[[Палескае ваяводства|Палескі ваявода]] [[Вацлаў Костак-Бярнацкі]] адзначаў&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 128&lt;/ref&gt;:{{Цытата|...[Насельніцтва Заходняй Беларусі] жыва цікавіцца ходам падзей у Іспаніі. Слухачы савецкіх радыёперадач вераць у перамогу чырвоных... многія маладыя сяляне нелегальна імкнуцца ў Іспанію, каб змагацца з Франка.}}

Польскія сілы бяспекі ў сваіх справаздачах згадвалі збор сродкаў камуністычнымі ячэйкамі для арміі Рэспублікі&lt;ref name=&quot;апошняя&quot;/&gt; і іншай дапамогі. Часам падобныя мерапрыемствы праходзілі пад прыкрыццём вяселляў і вечарынак. Толькі ў маі—чэрвені 37-га ў Заходняй Беларусі сабралі больш за 1900 [[Польскі злоты|злотых]]. У жніўні таго ж года ЦК [[Камуністычная партыя Польшчы|Кампартыі Польшчы]] ў лісце да Палітбюро ЦК [[ВКП(б)]] паказаў, што на тэрыторыі краіны ў зборы ахвяраванняў лідзіруюць горад [[Варшава]] і беларускае сялянства&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 143&lt;/ref&gt;.

Найбольш актыўныя кампаніі салідарнасці праводзіліся да жніўня 1938 года, калі была распушчана [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]]&lt;ref name=&quot;апошняя&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 148&lt;/ref&gt;.

== Ваенныя спецыялісты ==
{{Main|Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі}}
14 верасня 1936 года [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Разведупраўленне]] [[Народны камісарыят абароны СССР|Наркамата абароны]] і Замежны аддзел [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Наркамата ўнутраных спраў]] прынялі план аперацыі «X», якая прадугледжвала аказанне ваеннай дапамогі Рэспубліканскай Іспаніі, уключаючы падтрымку ў [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва|ваенна-тэхнічнай сферы]] і паслугі [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]], [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]], інструктараў (распрацоўка аперацый і падрыхтоўка кадраў)&lt;ref name=&quot;спачатку&quot;&gt;Воронкова, статья, стр. 83—84&lt;/ref&gt;.

Значную вагу ў савецкім кантынгенце атрымала [[Беларуская ваенная акруга]] (БВА), якая лічылася адной з найбольш падрыхтаваных. У Іспаніі ад яе накіраваны байцы сямі авіяцыйных брыгад, такіх як 114-я штурмавая ([[Гомель]]), 142-я знішчальная ([[Бабруйск]]), 59-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў (Быхаў), 40-я лёгкабардзіровачная ([[Віцебск]]), 49-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў ([[Шаталава (Пачынкаўскі раён)|Шаталава]], [[Смаленская вобласць]]), 83-я знішчальная ([[Бранск]]), 116-я змяшаная ([[Смаленск]]){{efn|У той час у складзе БВА, акрамя БССР, знаходзіліся таксама некаторыя сумежныя тэрыторыі Заходняй Расіі.}}, трох механізаваных, у тым ліку 4-я асобная (Бабруйск) і 3-я асобная ([[Старыя Дарогі]]), і 6-га механізаванага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Кубанска-Церскай казачай Чырванасцяжнай дывізіі імя С. М. Будзёнага]] (Гомель). Сярод гэтых і іншых злучэнняў у Іспаніі былі як [[беларусы|этнічныя беларусы]], так і ўраджэнцы Беларусі розных нацыянальнасцяў&lt;ref name=&quot;спачатку&quot;/&gt;.

=== Танкісты ===
[[Файл:Museo de Artillería de Cartagena-T26B 04.JPG|thumb|left|Т-26 — найбольш шматлікі танк вайны ў Іспаніі. Эскплуатаваўся ў тым ліку байцамі «Пабла» (Паўлава) 4-й бабруйскай мехбрыгады.]]
Першую групу савецкіх танкістаў вылучыла менавіта БВА: 50 чалавек ад 4-й і 30 ад 3-й мехбрыгады з 50-ю машынамі [[Т-26]] для навучання іспанцаў&lt;ref name=&quot;танкі&quot;&gt;Воронкова, статья, стр 85&lt;/ref&gt;. Па плане, за месяц ваенспецам трэба было падрыхтаваць да 100 танкістаў. Заняткі пачаліся 17 кастрычніка, праз чатыры дні пасля прыбыцця інструктараў&lt;ref name=&quot;танкі&quot;/&gt;, аднак неўзабаве навучанне рэзка перапыніла камандаванне. Кіраўніцтву патрэбны былі тэрмінова любыя, нават дрэнна навучаныя сілы, паколькі франкісты ўжо набліжаліся да сталічнага [[Мадрыд]]а. Так як іспанцы яшчэ не былі падрыхтаваны, то прыйшлося са спецыялістаў 4-й мехбрыгады сфармаваць 15 экіпажаў для ўдзелу ў баявых дзеяннях. Узначаліў злучэнне [[Поль Мацісавіч Арман|Поль Арман]]&lt;ref name=&quot;лобач&quot;&gt;''Юрий Лобач.'' [https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid |date=31 ліпеня 2022 }} // Вечерний Бобруйск : газета. — 1 сентября 2016.&lt;/ref&gt;.

29 кастрычніка [[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|танкавае фарміраванне ажыццявіла атаку на пазіцыі прыхільнікаў Франка]] ў раёне населеных пунктаў [[Сесенья]] і [[Эсківіяс]], у 30 км ад Мадрыда. Тут восем італьянскіх танкаў «[[Carro CV3/33|Ансальда]]» выступілі супраць адзінаццаці савецкіх Т-26. Сярод ураджэнцаў Беларусі ў баі ўдзельнічалі камандзіры экіпажаў ''[[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]'' (Мінск, [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]]; яго каманда знішчыла батарэю горных гармат і некалькі машын з боепрыпасамі), ''Іван Лобач'' ([[Полацк]]) і ''[[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]]'' (Старынцы, [[Полацкі раён]]). Першыя двое загінулі, у той час як трэці выжыў. У наступныя два тыдні танк Купрыянава знішчыў 2 танкі, 8 гармат і некалькі варожых атрадаў пяхоты. Аднак ужо 9 лістапада гіне і ён&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;танкі&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Коломиец, Мощанский&quot;&gt;''Коломиец М. Мощанский И.'' Танки испанской республики. Танкомастер 1998 № 2-3, страницы 3, 4, 11&lt;/ref&gt;.

6 снежня&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt; ў краіну прыбыла другая група. Напярэдадні быў напісаны рапарт камандаванню з просьбай накіраваць добраахвотнікаў у Іспанію. Выдаваць інфармацыю аб паездцы было найстрога забаронена. Разам са сваімі падначаленымі на [[Пірэнейскі паўвостраў]] адправіўся камбрыг 4-й брыгады [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]. Тут ён дзейнічаў пад пазыўным «Пабла»&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;&gt;''Юрий Глушаков.'' [https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni И наши люди мужества полны…] — IMHOclub : интерактивный портал. — 1 апреля 2017.&lt;/ref&gt;.

З групы сфарміравана 1-я бранятанкавая брыгада Рэспублікі. У лютым 1937-га яна прыняла ўдзел у [[Бітва пры Хараме|бітве пры Хараме]], дзе змагалася таксама [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|польская інтэрбрыгада Дамброўскага]], у складзе якога былі беларусы з заходніх рэгіёнаў краіны&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;. На Хараме 12 лютага загінулі камандзір узвода ''[[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]]'' ([[Новая Беліца (Гомель)|Новая Беліца]], Гомель; раней у студзені вывеў з бою і выратаваў падпалены танк, а за дзесяць дзён да гібелі яго экіпаж на Хамары знішчыў падраздзяленне франкістаў), мехкіры ''Канстанцін Чарненка'' (?, [[Чэрыкаўскі раён]]; уваходзіў у экіпаж Склязнёва) і ''Пётр Корсунаў'' (?, [[Аршанскі раён]])&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр 86&lt;/ref&gt;.

У сакавіку прысутнасць байцоў «Пабла» будзе заўважана ў [[Гвадалахарская аперацыя|Гвадалахарскай аперацыі]]&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt;.

Улетку пад Мадрыдам загінуў камандзір экіпажа ''[[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]]'' ([[Пасуддзева]], [[Дубровенскі раён]]).

Ад беларусаў 4-й мехбрыгады таксама вызначыліся камандзір экіпажа ''Васіль Скідан'' ([[Новая Ёлча]]/[[Старая Ёлча]] (?), [[Брагінскі раён]]; 4 студзеня 1937 разам з 2-й інтэрбрыгадай адбіў атаку франкістаў пад Гвадалахарай) і танкіст ''Данііл Навіцкі'' (?)&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 103—104&lt;/ref&gt;.

У верасні—кастрычніку 4-я бабруйская брыгада была вернута ў БССР, але некаторыя яе байцы засталіся і ўліліся ў атрад Кандрацьева, які прыбыў у жніўні з [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Першапачаткова ён змагаўся ў фарміраванні «Пабла», але потым яго падраздзяленне далучылася да 1-га асобнага інтэрнацыянальнага танкавага палка. У злучэнні змагаліся ''Вадзім Сапроненка'' (?, [[Гарадоцкі раён]]; удзельнічаў у 43 танкавых нападах і знішчыў 2 танкі), ''Юстын Дзяшчэня'' ([[Калюга (Глускі раён)|Калюга]], [[Глускі раён]]; памёр ад ран у роднай вёсцы па вяртанні на радзіму), ''Сямён Ціханчук'' ([[Крыўча]], [[Брагінскі раён]]/[[Аляксееўка (Гомельскі раён)|Алексееўка]], [[Гомельскі раён]] (?)) і ''Адам Татур'' ([[Дунаева|Лапухі (зараз Дунаева)]], [[Капыльскі раён]])&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 103—106&lt;/ref&gt;

=== Лётчыкі ===
У верасні 1936-га ў Іспанію прыбыла першая група авіятараў з 30 лётчыкаў. У яе складзе быў ураджэнец [[Слаўгарад (Беларусь)|Прапойска (зараз Слаўгарад)]] ''Васіль Бібікаў''. Ён уліўся ў шэрагі 1-й інтэрнацыянальнай бамбардзіровачнай эскадрыллі. Таксама сярод першых ваенспецаў знаходзіўся авіяцыйны інжынер з в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] ''[[Зелік Аронавіч Іофэ|Зелік Іофэ]]'' ([[Яўрэі ў Беларусі|беларускі яўрэй]])&lt;ref name=&quot;небо&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 72—88&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Polikarpov I-16 with spanish republican markings.jpg|thumb|Самалёт І-16. Падобны выкарыстоўваўся 83-й бранскай знішчальнай брыгадай.]]
У красавіку 1937 года ў складзе групы з сямі авіятараў 83-й бранскай знішчальнай брыгады (эксплуатавалі [[І-16]]) на Пірэнейскі паўвостраў прыбылі двое беларусаў — ''Нікіфар Глушэнкаў'' ([[Зубры]], [[Горацкі раён]]) і ''Міхаіл Гурын'' (?). У Іспаніі абодва служылі да жніўня наступнага года. За гэты час Глушэнкаву ўдалося атрымаць у адзіночку ці ў пары парадку 10 паветраных перамог. Гурын вызначыўся знішчэннем 4 самалётаў, два з якіх збіў асабіста. У жніўні—верасні з Бабруйска накіраваны атрад лётчыкаў 142-й знішчальнай брыгады пад камандаваннем І. Гусева. Авіятары падраздзялення ўдзельнічалі практычна ва ўсіх буйных аперацыях рэспубліканцаў. Ад 142-й у Іспаніі знаходзілся беларусы ''Платон Смалякоў'' (?), які здзейсніў 98 баявых вылетаў і збіў тры самалёты (два асабіста), і ''Андрэй Мікулавіч'' (?), які загінуў у кастрычніку ў раёне [[Сарагоса|Сарагосы]]&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

У маі 1938 года ў баі пад Балагерам загінуў беларус ''Іван Турчын'' (Свінціцы, [[Гродзенскі раён]]), які служыў у 35-й эскадрыллі 56-й знішчальнай авіябрыгады Кіеўскай ваеннай акругі (КВА). У гэты ж час ад у Іспанію ад КВА быў накіраваны ''[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]]'' ([[Бараўцы (Баранавіцкі раён)|Бараўцы]], [[Баранавіцкі раён]]). Ён зарэкамендаваў сябе як таленавіты лётчык і інструктар&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

Разам з вышэйзгаданымі ў Іспаніі служылі і іншыя ўраджэнцы краіны, у тым ліку ''Цімафей Малашкевіч'' ([[Орша]]; саветнік пры штабе бамбардзіровачнай авіяцыі са снежня 1937 па верасень 1938), ''Захар Скутаў'' ([[Аляксандрава (Сенненскі раён)|Аляксандрава]], [[Сенненскі раён]]; з чэрвеня 1938 змагаўся ў бамбардзіровачнай авіяцыйнай групе як стралок-радыст), ''Сцяпан Шаўчэнка'' ([[Азёры (Круглянскі раён)|Азёры]], [[Круглянскі раён]]; загінуў у жніўні 1938 пад Балагерам), ''Сцяпан Пісакаў'' ([[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]], [[Віцебскі раён]]; змагаўся ў складзе групы байцоў 114-й гомельскай авіябрыгады К. Гусева)&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

=== Іншыя ===
Акрамя авіяцыі і танкавых злучэнняў савецкія военспецы, у тым ліку з Беларусі, аказвалі дапамогі рэспубліканцам у станаўленні і развіцці іншых часцей. Свой уклад унеслі старшы саветнік штаба [[супрацьпаветраная абарона|СПА]] антыфранкістаў ''Мікалай Нагорны'' ([[Асташын]], [[Карэліцкі раён]]), саветнікі-артылерысты ''Іван Варапаеў'' (Трыбульня, [[Краснапольскі раён]]), ''Феадосій Жаўноў'' ([[Жгунь (аграгарадок)|Жгунь]], [[Добрушскі раён]]), ''Генадзь Межынскі'' ([[Магілёў]]), агульнавайсковыя саветнікі ''Аляксей Цярэшкаў'' ([[Карма (Добрушскі раён)|Карма]], Добрушскі раён), ''[[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|Васіль Юшкевіч]]'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага [[Вільнюс]]а), ''Сцяпан Чарняк'' ([[Чарневічы (Барысаўскі раён)|Чарневічы]], [[Барысаўскі раён]]), саветнікі па [[дыверсійна-разведвальная група|дыверсійна-разведвальнай дзейнасці]] і бяспецы ''Рыгор Шпілеўскі'' (Гомель), ''Леў Фельбдзін''{{efn|У Іспаніі дзейнічаў як Аляксандр Арлоў.}} (Бабруйск), ''Навум Белкін'' ([[Жлобін]]), ''Навум Эйтынгон'' ([[Шклоў]]), ''Андрэй Шпігельглас'' ([[Масты]]), ''Якаў Серабранскі''{{efn|Сапраўднае прозвішча — Бергман.}} (Мінск), ''Леў Маневіч'' ([[Чавусы]]), ''Нікан Каваленка'' (?), ''Сцяпан Ярашэн'' (?, загінуў 13 ліпеня 1937), ''Іван Пітушка'' ([[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]; [[Петрыкаўскі раён]], загінуў), ''Пётр Арцемкін'' ([[Іскозы]], [[Дубровенскі раён]]; загінуў), ''[[Васіль Захаравіч Корж|Васіль Корж]]'' ([[Хорастава]], [[Салігорскі раён]]), ''[[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Кірыл Арлоўскі]]'' ([[Мышкавічы (Кіраўскі раён)|Мышкавічы]], [[Кіраўскі раён]]) і ''Аляксандр Рабцэвіч'' (Лазовая Буда, Кіраўскі раён), сувязіст ''Міхаіл Матусевіч'' (Чарняўка, [[Барысаўскі раён]]). Прыкметны след пакінуў саветнік камандуючага рэспубліканскай флатыліяй эсмінцаў ''[[Валянцін Пятровіч Дрозд|Валянцін Дрозд]]'' з [[Буда-Кашалёва]]&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр. 86—87&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 109—126&lt;/ref&gt;.

== Добраахвотнікі інтэрбрыгад ==
{{Main|Інтэрнацыянальныя брыгады}}
У кастрычніку 1936 годзе ўрад Іспанскай Рэспублікі пры падтрымцы [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]] сфармаваў [[воінская часць|воінскія часці]] з ліку замежных камбатантаў — інтэрнацыянальныя брыгады.

У снежні польская паліцыя пачынае дакладваць аб вярбоўцы ў інтэрбрыгады жыхароў [[крэсы ўсходнія|усходніх крэсаў]] (Заходняя Беларусь і [[Заходняя Украіна]]). У студзені 1937 года дзейнасць па наборы добраахвотнікаў набыла большы размах. Праваахоўныя органы Польскай Рэспублікі адзначалі, што вярбовачная кампанія вялася ва ўмовах строгай канспірацыі па ўсёй тэрыторыі краіны. Беларусы ў інтэрбрыгады ішлі як з усходніх крэсаў, так і з [[Новы Свет|Новага Свету]] і краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], дзе пражывалі ў складзе беларускай дыяспары альбо знаходзіліся на заробках&lt;ref name=&quot;спильне&quot;/&gt;.

Як пісаў у сваіх мемумарах адзін з савецкіх саветнікаў [[Аляксандр Ільіч Радзімцаў|Аляксандр Радзімцаў]] (у Іспаніі дзейнічаў пад псеўданімам «капітан Паўліта»&lt;ref&gt;[https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12281734@cmsArticle Родимцев Александр Ильич на сайте МО РФ]&lt;/ref&gt;), знаходзячыся на ваеннай базе [[Альбасетэ]]&lt;ref name=&quot;вось&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 138—139&lt;/ref&gt;:{{Цытата|Тут можна бачыць нямала рускіх, украінцаў, беларусаў, калісьці вывезеных бацькамі ў розныя капіталістычныя краіны.}}
Згадкі пра невядомага «беларуса са [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]» пакінуў у рэпартажы «Інтэрнацыянальныя брыгады» журналіст [[Ілля Рыгоравіч Эрэнбург|Ілля Эрэнбург]]&lt;ref name=&quot;вось&quot;/&gt;: {{Цытата|Беларус са Стоўбцаў. Ён быў семінарыстам. Бацькі звалі яго «вырадкам». Ён прачытаў у ліпеньскай газеце: Злачынныя эмігранты змагаюцца на баку чырвоных. Ён дастаў пашпарт і грошы на білет. Цяпер ён лейтэнант...}}

=== 13-я брыгада ===
{{Main|XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага}}
{{Гл. таксама|Украінская рота інтэрбрыгад імя Тараса Шаўчэнкі}}
[[Файл:Flag of the Mickiewicz Battalion.svg|thumb|Сцяг [[Міцкевічаўскі батальён|Міцкевічаўскага батальёна]] 13-й брыгады.]]
Сярод іншых злучэнняў быў створаны батальён імя [[Яраслаў Дамброўскі|Я. Дамброўскага]] (з чэрвеня 1937 — 150-я брыгада, са жніўня — XIII Інтэрнацыянальная брыгада), які набіраўся з ліку [[палякі|этнічных палякаў]] і грамадзян Польскай Рэспублікі. На той момант іх у Іспаніі, гатовых ваяваць за ўрадавыя сілы, налічвалася парадку 100 чалавек{{efn|Варта адзначыць, што замежнікі ў рэспубліканскай арміі ваявалі і да афіцыйнага фарміравання інтэрбрыгад. Так, напрыклад, першы ўдзел палякаў ставіцца яшчэ да ліпеня 1936 года. Сам батальён створаны на базе кулямётнага ўзвода імя Дамброўскага. Атрад змагаўся на фронце з верасня&lt;ref name=&quot;НП&quot;&gt;Ciszewski Piotr. [http://www.ibw.rdl.pl/?q=node/186 No pasaran!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722074007/http://www.ibw.rdl.pl/?q=node%2F186 |date=22 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;.}}. У падраздзяленні служыла немалая колькасць жыхароў Заходняй Беларусі.

Значная канцэнтрацыя беларусаў была ва ўкраінскай роце імя [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], якая ўваходзіла ў склад польскага падраздзялення. Адзін з камандзіраў фарміравання — ''[[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Мікалай Дворнікаў]]'' (таксама вядомы пад псеўданімам Станіслаў Тамашэвіч&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 132&lt;/ref&gt;) — з’яўляўся выхадцам з Гомеля і членам Кампартыі Заходняй Беларусі. Некаторы час быў палітруком [[Батальён імя Хасэ Палафокса|батальёна Палафокса]], таксама са складу польскіх атрадаў. Загінуў у лютым 37-га.

Першым палітруком роты таксама быў актывіст КПЗБ. Ім стаў ''Назар Дземянчук'' (?), вядомы як Сяржант Сірадз&lt;ref name=&quot;спильне&quot;&gt;''Алексей Кудрицкий''. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.&lt;/ref&gt;.

[[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]], бачны дзеяч КПЗБ і будучы гісторык, у сваіх успамінах згадваў і пра іншых членаў партыі па прозвішчах ''Вялічка'' (Баранавічы), ''Варанішчэ'' ([[Смаргонскі раён]]), ''Сеглюк'' (Брэсцкі раён; эміграваў да вайны ў [[Бразілія|Бразілію]]), ''Наўроцкі'' ([[Дунілавічы]], [[Пастаўскі раён]]), ''Барсток'' ([[Пінск]]), ''Дзяргач'', ''Печэніка'' (абодва Брэст), ''Панюшка'' ([[Дзятлава]]; перад вайной знаходзіўся ў [[Аргенціна|Аргенціне]]), ''Бастыцкі'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага Вільнюса) і ''Мяткоўскі/Бабравіцкі'' (этнічны беларус з цяпер польскага [[Беласток]]а)&lt;ref name=&quot;інтэр&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 135—141&lt;/ref&gt;.

Гісторык Ірына Варанкова папоўніла гэты пералік імёнамі ''Віктара Разенштэйна'' ([[Поразава]], [[Свіслацкі раён]], этнічны яўрэй; раней член сакратарыята ЦК КСМЗБ), ''[[Павел Пятровіч Буцько|Паўла Буцько]]'' ([[Калядзічы (Пружанскі раён)|Калядзічы]], [[Пружанскі раён]]; раней кіраўнік камітэтаў КСМЗБ і КПЗБ у Палескім ваяводстве, у 1927-м эміграваў на [[Куба|Кубу]] і ўліўся ў [[Камуністычная партыя Кубы|КПК]]), ''Уладзіміра Бамбешка'' (?; загінуў), ''Івана Курыловіча'' ([[Старамлыны]], [[Драгічынскі раён]]; перад вайной быў на заробках у [[Аргенціна|Аргенціне]]), а таксама шэрагу ўраджэнцаў вёсак сучаснага [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], сярод якіх ''Сяргей Сарока'' ([[Кавалі (Нарачанскі сельсавет)|Кавалі]]), ''Уладзімір Мамай'' ([[Швяды (Вілейскі раён)|Швяды]]), браты ''Іван і Пётр Каркотка'' ([[Касічы (Вілейскі раён)|Касічы]]), ''Мікалай Сяржант'', ''Іван Лобач'' (абодва [[Жызнава]]; апошні да вайны знаходзіўся на заробках у [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]]). Іншымі інтэрбрыгадцамі з Беларусі былі байцы па прозвішчах ''Ярашко'' ([[Вялікае Сяло (Пружанскі раён)|Вялікае Сяло]], Пружанскі раён), ''Ялевіч'', ''Сержан'', ''Каплан'' (усе тры Гродзенскі раён), ''Матысік'' (?), ''Ко́зел/Казёл?'', ''Песняк'' (абодва Свіслацкі раён), ''Сахарчук'' (Кобрынскі раён), ''Зданчук'' (Эймінаўцы, [[Бераставіцкі раён]]) і ''Зарэцкі'' (?)&lt;ref name=&quot;інтэр&quot;/&gt;.

== На баку франкістаў ==
У лагеры нацыяналістаў зафіксаваны ўдзел як мінімум аднаго беларуса — ''[[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]'' ([[Беларусы Літвы|этнічны беларус]] з [[Мейкштай|Мейшты]], [[Ігналінскі раён]], [[Літва]]), які некалі камандаваў антысавецкімі фарміраваннямі ў [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]]. У 1937 годзе ён знайшоў сабе прымяненне ў штабе мяцежнага генерала Франсіска Франка ў якасці спецыяліста па арганізацыі дыверсій&lt;ref&gt;''Алег Латышонак.'' Жаўнеры БНР. — 3-е. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. — С. 226. — 500 экз. — ISBN 978-5-00076-003-1.&lt;/ref&gt;. Варта адзначыць, што дыверсанты нацыяналістаў сутыкаліся з байцамі 14-га партызанскага корпуса рэспубліканскай арміі, чыім саветнікам быў Кірыл Арлоўскі — былы праціўнік Булак-Балаховіча ў перыяд [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]]&lt;ref&gt;''Ирина Воронкова.'' [https://www.sb.by/articles/no-pasaran-.html «Но пасаран!»] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 15 июля 2007.&lt;/ref&gt;.

== Мастацтва і культура ==
Газета «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» ў лістападзе 1936 года паведаміла, што па ініцыятыве секцыі паэтаў СССР пісьменнікаў БССР напісана кніга «аб гераічнай барацьбе іспанскага народа». Для зборніка свае вершы аб вайне ў Іспаніі напісалі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Пятрусь Броўка]], [[Андрэй Александровіч]], [[Пятро Глебка]], [[Мікола Хведаровіч]], [[Аркадзь Куляшоў]] і [[Алесь Звонак]]. Туды таксама ўвайшлі пераклады на [[беларуская мова|беларускую мову]] твораў рускіх, украінскіх, польскіх, грузінскіх і іспанскіх паэтаў. Аднак кніга так і не выйшла з-за рэпрэсій супраць трох яе аўтараў — Звонка, Хведаровіча і Александровіча&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 57&lt;/ref&gt;.

Тым не менш шэраг вершаў удалося апублікаваць па асобнасці, як, напрыклад, «Гераічнай Іспаніі» (Колас), «Іспанія будзе свабоднай» (Купала), «Пасіянарыя» (Броўка) і многія іншыя&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 58&lt;/ref&gt;.

У той жа час на кінастудыі «Савецкая Беларусь» была прадпрынята спроба стварыць мастацкі фільм пра вайну ў Іспаніі. Быў нават напісаны сцэнарый, але работа над карцінай па невядомых прычынах так і не пачалася&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 59&lt;/ref&gt;.

== Пасля 1939 года ==
Грамадзянская вайна ў Іспаніі скончылася вясной 1939 года падзеннем Рэспублікі. Нацыяналісты стварылі [[аднапартыйная сістэма|аднапартыйную]] [[Аўтарытарызм|аўтарытарную]] дзяржаву пад фактычна абсалютным кіраўніцтвам Франка. Смерць кіраўніка дзяржавы ў 1975-м дазволіла змяніць бягучае становішча спраў. У краіне ўсталявалася [[канстытуцыйная манархія]].

=== Ветэраны інтэрбрыгад ===
Жыхары Заходняй Беларусі, якія прайшлі вайну праз інтэрбрыгады, былі пазбаўлены магчымасці вярнуцца на радзіму: у адпаведнасці з Законам аб грамадзянстве 1920 года, які забараняў грамадзянам Польскай Рэспублікі службу ў замежных войсках без дазволу польскіх уладаў, яны аўтаматычна гублялі польскае грамадзянства. Яшчэ 11 снежня 1936 года ў «Маніторы Польскім» было апублікавана афіцыйнае папярэджанне уладаў, дзе пагражалася пазбаўленнем грамадзянства ўдзельнікам вайны ў Іспаніі. Распараджэнне міністра ўнутраных спраў ад 26 лютага 1938 года распаўсюдзіла дзеянне гэтага правіла на ўсіх польскіх камбатантаў у Іспаніі&lt;ref&gt;[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19380160114 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lutego 1938 r. o zmianie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.]&lt;/ref&gt;.

Заходнія беларусы былі вымушаныя застацца за мяжой. Многія аселі ў краінах, дзе яшчэ да вайны знаходзіліся на заробках, як, напрыклад, Аргенціна&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Аргентина&quot;/&gt;.

=== Вялікая Айчынная вайна ===
У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія з бежанцаў-антыфранкістаў ахвотна далучыліся да барацьбы Савецкага Саюза з Германіяй, уступаючы ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і партызанскіх фарміраванняў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

У пачатку 1942 года разведчык і ветэран вайны ў Іспаніі [[Ілля Рыгоравіч Старынаў|Ілля Старынаў]] пачаў збіраць у [[Харкаў|Харкаве]] ([[Украінская ССР]]) вопытных рэспубліканцаў, якіх планаваў прыцягнуць да дыверсійнай дзейнасці. Да яго далучыўся Дамінга Унгрыа, а з ім і яшчэ два дзесяткі іспанцаў. На тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай БССР]] базавым партызанскім падраздзяленнем для дзейнасці рэспубліканцаў стаў філіял вучэбна-аператыўнага цэнтра пры Паўночна-заходняй групе ЦК КП(б)Б. Яго стварылі пры [[4-я ўдарная армія|4-й ударнай арміі]] [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. Начальнікам цэнтра прызначылі капітана-разведчыка Сцяпана Казанцава. У канцы мая 1942 года ў распараджэнне Казанцава па загадзе Старынава прыбыла група з 18 іспанцаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Камандзірам атрада быў ураджэнец Барселоны ''Франсіска Гаспар Тарус'' (у гады грамадзянскай — пілот знішчальніка), які пазней за свае баявыя заслугі атрымаў званне Героя Савецкага Саюза. Яго група дзейнічала ў раёне чыгункі Віцебск—Полацк, дзе іспанцамі было пушчана пад адхон 6 эшалонаў разам з паравозамі і знішчына 48 вагонаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Іншым бачным дыверсантам-рэспубліканцам быў ''Мігель Баскуньяна Санчэс''. Яго падраздзяленне праводзіла падрывы на чыгунцы Віцебск—Смаленск і мінавала тэрыторыю ў раёне шашэйнай дарогі [[Усвяты]]—[[Невель (горад)|Невель]]. Тут 17 чэрвеня 1942 года на мяжы [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]] абласцей група ў выніку няправільнай устаноўкі зарада страціла аднаго са сваіх байцоў — ''Хуана Гомеса'', для якога гэта была першая вылазка&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

З [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|беларускімі партызанамі]] ў іспанцаў не заўсёды меліся добрыя адносіны. Шмат у чым канфлікты былі выкліканыя цяжкімі ўмовамі жыцця ў лясах і пастаянным стрэсам, а таксама розніцай менталітэтаў. Характэрным быў выпадак 2 верасня 1942 года, калі атрады Асобай беларускай брыгады выйшлі на аперацыю па паралізацыі руху на чыгунцы Віцебск—Полацк. За падрыў эшалона на адным з участкаў адказваў атрад ''Амадэа Трыльа Дыяса'' (закінуты ў БССР 21 чэрвеня), аднак выбухоўка не спрацавала. Рэспубліканца паспрабавалі абвінаваціць у правале аперацыі. Тым не менш, усё абышлося&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Былі канфлікты з беларусамі і ў іншага рэспубліканца — ''Мануэля Руіса'', які ваяваў у брыгадзе [[Мінай Піліпавіч Шмыроў|Міная Шмырова]]. Адной з прычын стала ежа. Іспанцы не звыклі да мясцовых умоў жыцця, звычаяў харчавання, часам упадалі ў [[дэпрэсія|дэпрэсію]], станавіліся замкнёнымі&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Аднак у цэлым дзейнасць іспанскіх дыверсантаў у Паўночна-ўсходняй Беларусі камандаванне прызнала паспяховай. Многія з рэспубліканцаў да канца 42-га пакінулі БССР і былі перанакіраваны ў іншыя месцы&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;''Кандидаты исторических наук Вадим Гигин и Анатолий Великий.'' [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуска-іспанскія адносіны]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Воронкова И. Ю., Беларусь и война в Испании (1936—1939) / И. Ю. Воронкова; НАН Беларуси, Институт истории. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* {{артыкул|аўтар= Ирина Воронкова. |загаловак=Первая схватка с фашизмом |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне= [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып= журнал|месца= |выдавецтва= |год= 2016|выпуск= |том= |нумар= 6|старонкі= 82—89|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.
* Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.
* {{артыкул|аўтар= Юрий Лобач.|загаловак= Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию|арыгінал= |спасылка= https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|аўтар выдання= |выданне= Вечерний Бобруйск|тып= газета|месца= |выдавецтва= |год= 1 сентября 2016|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|archivedate= 31 ліпеня 2022}}
* {{артыкул|аўтар= Юрий Ушаков. |загаловак=И наши люди мужества полны... |арыгінал= |спасылка=https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni |аўтар выдання= |выданне= IMHOclub|тып= интерактивный портал|месца= |выдавецтва= |год= 1 апреля 2017|выпуск= |том= |нумар= |старонкі=|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* Алексей Кудрицкий. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.
* Вадим Гигин и Анатолий Великий. [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.

== Спасылкі ==
* Юрий Борисёнок. [https://www.sb.by/articles/po-ulitse-selitskogo.html Он стал первым белорусом, удостоенным звания Героя Советского Союза] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 8 апреля 2022.
* [https://voenhronika.ru/publ/grazhdanskaja_vojna_v_ispanii/ispanija_grazhdanskaja_vojna_komandirovka_v_stranu_x_belarus_2010_god/8-1-0-960 Испания, гражданская война — Командировка в страну X]. Документальный фильм 2010 года проекта «Обратный отсчёт» на телеканале ОНТ.

{{Вайна ў Іспаніі}}

[[Катэгорыя:Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]</text>
      <sha1>tjv0e44zoxsti5nkgwqtqfialmytbqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212476</id>
      <parentid>5212475</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Танкісты */</comment>
      <origin>5212476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61960" sha1="aofbg3n73p7b6sor6uajs66n7g367o6" xml:space="preserve">{{Main|Грамадзянская вайна ў Іспаніі}}
[[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3800 stamp (Sergey Gritsevets and Fighter Planes) cancelled.jpg|thumb|300px|Беларус, удзельнік вайны, двойчы Герой Савецкага Саюза С. І. Грыцавец на паштовай марцы.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}}
[[Савецкі Саюз]], у тым ліку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], у перыяд вайны ў Іспаніі 1936—1939 гг. аказваў падтрымку [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцам]], якія ваявалі супраць генерала [[Франсіска Франка]] і яго [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|прыхільнікаў]]. Пераважная большасць [[беларусы|этнічных беларусаў]] і ўраджэнцаў [[Беларусь|Беларусі]] прынялі ўдзел у канфлікце на баку Рэспублікі. Многія былі ў складзе [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі|групы савецкіх ваенных спецыялістаў]]. Жыхары [[Заходняя Беларусь|заходніх рэгіёнаў краіны]], што з’яўляліся тады часткай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], змагаліся ў шэрагах [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|інтэрбрыгады Дамброўскага]].

За заслугі ва ўзброеным канфлікце пяць выхадцаў з Беларусі былі ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]&lt;ref name=&quot;lvdrus.ru&quot;&gt;[http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html Советские военные советники и специалисты в Испании (1936—1939 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020220530/http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html |date=20 кастрычніка 2013 }} / интернет-сайт региональной общественной организации «Лига Военных Дипломатов»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;orel-region.ru&quot;&gt;[http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html Интернациональная военная помощь Испании (1936—1939)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031004413/http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html |date=31 кастрычніка 2013 }} // «Память Земли Орловской»&lt;/ref&gt;, з якіх 4 — этнічныя беларусы ([[Фёдар Кузьміч Каўроў|Ф. К. Каўроў]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|П. Е. Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Г. М. Склязнёў]], [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|С. І. Грыцавец]]), 1 — [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]] ([[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|М. А. Сяліцкі]])&lt;ref&gt;Гл. [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)]]&lt;/ref&gt;.

== Асвятленне пытання ==
Галоўнай працай на тэму ролі краіны (як савецкай, так і польскай частак) і яе ўраджэнцаў у іспанскім канфлікце з’яўляецца манаграфія 2009 года «Беларусь і вайна ў Іспаніі (1936—1939)» за аўтарствам старэйшага навуковага супрацоўніка аддзела ваеннай гісторыі Беларусі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН]] ''Ірыны Варанковай''. Гісторык ''Аляксей Кудрыцкі'' адзначыў, што нягледзячы на ўсю падрабязнасць публікацыі ў пытанні ўдзелу супляменнікаў як савецкіх [[ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] і валанцёраў інтэрбрыгад, былі і недахопы. Многія выхадцы з Беларусі апынуліся не ўлічаны, паколькі Варанкова абапіралася толькі на айчынныя архівы і матэрыялы, не выкарыстоўваючы замежныя&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;&gt;Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.&lt;/ref&gt;.

Сам Кудрыцкі займаўся даследаваннем удзелу беларусаў у складзе інтэрбрыгад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |title=Кудрицкий Алексей |access-date=14 жніўня 2022 |archive-date=14 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814191440/https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Гэтая тэма мімаходзь згадвалася ў публікацыях [[дацэнт]]а ''Сяргея Шабельцава''&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt; аб [[Беларусы ў Аргенціне|аргенцінскіх беларусах]]&lt;ref name=&quot;Аргентина&quot;&gt;Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.&lt;/ref&gt; і іншых аўтараў&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;. У сваю чаргу тэму танкістаў з Беларускай ССР закранаў ''Юрый Глушакоў''&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;. У іншых крыніцах інфармацыя пра беларусаў у канфлікце сустракалася эпізадычна. Пераважна гэта былі зборнікі, артыкулы і дакументы, выдадзеныя ў савецкі час&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;.

Па большай частцы для сучаснай Беларусі вайна ў Іспаніі, нягледзячы на ўдзел у ёй яе ўраджэнцаў, з’яўляецца слаба вядомым канфліктам&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;.

== Салідарнасць і дапамога ==
У пачатку жніўня 1936 года Савецкі Саюз далучыўся да кампаніі салідарнасці з іспанскімі рэспубліканцамі. На той момант мерапрыемствы ў падтрымку антыфранкістаў праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].

3 жніўня, на наступны дзень пасля першых прарэспубліканскіх мітынгаў у [[Ленінград]]зе і [[Масква|Маскве]] на тэрыторыі [[РСФСР]], прайшлі свае выступы і ў сталіцы Савецкай Беларусі горадзе [[Мінск]]у. У акцыю былі ўцягнуты фабрыкі «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» і «Кастрычнік», заводы [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|імя Кірава]] і [[Мінскі вагонарамонтны завод|Мяснікова]], электрастанцыя нумар 1, [[Мінскі трамвай|трамвайны парк]], друкарня газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», 2-я савецкая бальніца, наркаматы асветы і фінансаў БССР, Цэнтральны савет прафсаюзаў і іншыя арганізацыі і ўстановы. 4-га на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] з удзелам шэрагу вядомых беларускіх дзеячаў прайшоў гарадскі мітынг салідарнасці пад лозунгам «Акажам матэрыяльную дапамогу гераічным змагарам іспанскага народа». Неўзабаве падобныя мерапрыемствы ахапілі ўсю краіну&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 40—41&lt;/ref&gt;.

Актыўную дзейнасць вяла Міжнародная арганізацыя дапамогі змагарам рэвалюцыі ([[МАДР]]), якая займалася зборам сродкаў для рэспубліканцаў&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 41&lt;/ref&gt;. На 27 кастрычніка ў фондзе дапамогі Іспаніі ад СССР мелася сума ў памеры 47,5 млн [[савецкі рубель|рублёў]], з якіх 538 тысяч ад БССР&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр 47&lt;/ref&gt;. Збор сродкаў праводзіўся ў тым ліку за кошт дабрачынных мерапрыемстваў (спектакляў, канцэртаў і іншага)&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 48—49&lt;/ref&gt;.

[[КП(б)Б]] эксплуатавала іспанскія падзеі ў агітацыйна-прапагандысцкай дзйннасці з мэтай «асуджэння [[фашызм]]у і падпальшчыкаў вайны». Насельніцтва БССР было добра дасведчана аб ваенных дзеяннях у Іспаніі за кошт рэгулярных зводак. Так, напрыклад, газеты Савецкай Беларусі вялі рубрыку «На франтах у Іспаніі», дзе публікавалася актуальная інфармацыя аб канфлікце. Друкаваныя [[СМІ]] пісалі біяграфічныя нарысы вядомых дзеячаў Іспанскай Рэспублікі&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 56&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр. 87&lt;/ref&gt;.

[[Заходняя Беларусь]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], таксама была ўцягнута ў рух салідарнасці з рэспубліканцамі. Аднак там існавалі свае асаблівасці. Польшча далучылася да пагаднення аб неўмяшанні ў канфлікт&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 127&lt;/ref&gt;, таму прарэспубліканскія мерапрыемствы не мелі падтрымкі на дзяржузроўні. Актывісты патрабавалі ад уладаў падтрымаць афіцыйны Мадрыд. [[Санацыя (Польшча)|Рэжым санацыі]], прытрымліваючыся прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы Іспаніі, адказваў арыштамі ўдзельнікаў руху&lt;ref&gt;Борьба трудящихся Западной Белоруссии за социальное и национальное освобождение и воссоединение с БССР : Документы и материалы: в 2 т. — 2 т.: 1929—1939 гг. — Минск., 1972. — с. 421.&lt;/ref&gt;.

[[Палескае ваяводства|Палескі ваявода]] [[Вацлаў Костак-Бярнацкі]] адзначаў&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 128&lt;/ref&gt;:{{Цытата|...[Насельніцтва Заходняй Беларусі] жыва цікавіцца ходам падзей у Іспаніі. Слухачы савецкіх радыёперадач вераць у перамогу чырвоных... многія маладыя сяляне нелегальна імкнуцца ў Іспанію, каб змагацца з Франка.}}

Польскія сілы бяспекі ў сваіх справаздачах згадвалі збор сродкаў камуністычнымі ячэйкамі для арміі Рэспублікі&lt;ref name=&quot;апошняя&quot;/&gt; і іншай дапамогі. Часам падобныя мерапрыемствы праходзілі пад прыкрыццём вяселляў і вечарынак. Толькі ў маі—чэрвені 37-га ў Заходняй Беларусі сабралі больш за 1900 [[Польскі злоты|злотых]]. У жніўні таго ж года ЦК [[Камуністычная партыя Польшчы|Кампартыі Польшчы]] ў лісце да Палітбюро ЦК [[ВКП(б)]] паказаў, што на тэрыторыі краіны ў зборы ахвяраванняў лідзіруюць горад [[Варшава]] і беларускае сялянства&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 143&lt;/ref&gt;.

Найбольш актыўныя кампаніі салідарнасці праводзіліся да жніўня 1938 года, калі была распушчана [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]]&lt;ref name=&quot;апошняя&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 148&lt;/ref&gt;.

== Ваенныя спецыялісты ==
{{Main|Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі}}
14 верасня 1936 года [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Разведупраўленне]] [[Народны камісарыят абароны СССР|Наркамата абароны]] і Замежны аддзел [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Наркамата ўнутраных спраў]] прынялі план аперацыі «X», якая прадугледжвала аказанне ваеннай дапамогі Рэспубліканскай Іспаніі, уключаючы падтрымку ў [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва|ваенна-тэхнічнай сферы]] і паслугі [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]], [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]], інструктараў (распрацоўка аперацый і падрыхтоўка кадраў)&lt;ref name=&quot;спачатку&quot;&gt;Воронкова, статья, стр. 83—84&lt;/ref&gt;.

Значную вагу ў савецкім кантынгенце атрымала [[Беларуская ваенная акруга]] (БВА), якая лічылася адной з найбольш падрыхтаваных. У Іспаніі ад яе накіраваны байцы сямі авіяцыйных брыгад, такіх як 114-я штурмавая ([[Гомель]]), 142-я знішчальная ([[Бабруйск]]), 59-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў (Быхаў), 40-я лёгкабардзіровачная ([[Віцебск]]), 49-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў ([[Шаталава (Пачынкаўскі раён)|Шаталава]], [[Смаленская вобласць]]), 83-я знішчальная ([[Бранск]]), 116-я змяшаная ([[Смаленск]]){{efn|У той час у складзе БВА, акрамя БССР, знаходзіліся таксама некаторыя сумежныя тэрыторыі Заходняй Расіі.}}, трох механізаваных, у тым ліку 4-я асобная (Бабруйск) і 3-я асобная ([[Старыя Дарогі]]), і 6-га механізаванага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Кубанска-Церскай казачай Чырванасцяжнай дывізіі імя С. М. Будзёнага]] (Гомель). Сярод гэтых і іншых злучэнняў у Іспаніі былі як [[беларусы|этнічныя беларусы]], так і ўраджэнцы Беларусі розных нацыянальнасцяў&lt;ref name=&quot;спачатку&quot;/&gt;.

=== Танкісты ===
[[Файл:Museo de Artillería de Cartagena-T26B 04.JPG|thumb|left|Т-26 — найбольш шматлікі танк вайны ў Іспаніі. Эскплуатаваўся ў тым ліку байцамі «Пабла» (Паўлава) 4-й бабруйскай мехбрыгады.]]
Першую групу савецкіх танкістаў вылучыла менавіта БВА: 50 чалавек ад 4-й і 30 ад 3-й мехбрыгады з 50-ю машынамі [[Т-26]] для навучання іспанцаў&lt;ref name=&quot;танкі&quot;&gt;Воронкова, статья, стр 85&lt;/ref&gt;. Па плане, за месяц ваенспецам трэба было падрыхтаваць да 100 танкістаў. Заняткі пачаліся 17 кастрычніка, праз чатыры дні пасля прыбыцця інструктараў&lt;ref name=&quot;танкі&quot;/&gt;, аднак неўзабаве навучанне рэзка перапыніла камандаванне. Кіраўніцтву патрэбны былі тэрмінова любыя, нават дрэнна навучаныя сілы, паколькі франкісты ўжо набліжаліся да сталічнага [[Мадрыд]]а. Так як іспанцы яшчэ не былі падрыхтаваны, то прыйшлося са спецыялістаў 4-й мехбрыгады сфармаваць 15 экіпажаў для ўдзелу ў баявых дзеяннях. Узначаліў злучэнне [[Поль Мацісавіч Арман|Поль Арман]]&lt;ref name=&quot;лобач&quot;&gt;''Юрий Лобач.'' [https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid |date=31 ліпеня 2022 }} // Вечерний Бобруйск : газета. — 1 сентября 2016.&lt;/ref&gt;.

29 кастрычніка [[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|танкавае фарміраванне ажыццявіла атаку на пазіцыі прыхільнікаў Франка]] ў раёне населеных пунктаў [[Сесенья]] і [[Эсківіяс]], у 30 км ад Мадрыда. Тут восем італьянскіх танкаў «[[Carro CV3/33|Ансальда]]» выступілі супраць адзінаццаці савецкіх Т-26. Сярод ураджэнцаў Беларусі ў баі ўдзельнічалі камандзіры экіпажаў ''[[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]'' (Мінск, [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]]; яго каманда знішчыла батарэю горных гармат і некалькі машын з боепрыпасамі), ''Іван Лобач'' ([[Полацк]]) і ''[[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]]'' (Старынцы, [[Полацкі раён]]). Першыя двое загінулі, у той час як трэці выжыў. У наступныя два тыдні танк Купрыянава знішчыў 2 танкі, 8 гармат і некалькі варожых атрадаў пяхоты. Аднак ужо 9 лістапада гіне і ён&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;танкі&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Коломиец, Мощанский&quot;&gt;''Коломиец М. Мощанский И.'' Танки испанской республики. Танкомастер 1998 № 2-3, страницы 3, 4, 11&lt;/ref&gt;.

6 снежня&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt; ў краіну прыбыла другая група. Напярэдадні быў напісаны рапарт камандаванню з просьбай накіраваць добраахвотнікаў у Іспанію. Выдаваць інфармацыю аб паездцы было найстрога забаронена. Разам са сваімі падначаленымі на [[Пірэнейскі паўвостраў]] адправіўся камбрыг 4-й брыгады [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]. Тут ён дзейнічаў пад пазыўным «Пабла»&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;&gt;''Юрий Глушаков.'' [https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni И наши люди мужества полны…] — IMHOclub : интерактивный портал. — 1 апреля 2017.&lt;/ref&gt;.

З групы сфарміравана 1-я бранятанкавая брыгада Рэспублікі. У лютым 1937-га яна прыняла ўдзел у [[Бітва пры Хараме|бітве пры Хараме]], дзе змагалася таксама [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|польская інтэрбрыгада Дамброўскага]], у складзе якога былі беларусы з заходніх рэгіёнаў краіны&lt;ref name=&quot;Глушаков&quot;/&gt;. На Хараме 12 лютага загінулі камандзір узвода ''[[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]]'' ([[Новая Беліца (Гомель)|Новая Беліца]], Гомель; раней у студзені вывеў з бою і выратаваў падпалены танк, а за дзесяць дзён да гібелі яго экіпаж на Хамары знішчыў падраздзяленне франкістаў), мехкір ''Канстанцін Чарненка'' (?, [[Чэрыкаўскі раён]]; уваходзіў у экіпаж Склязнёва) і ''Пётр Корсунаў'' (?, [[Аршанскі раён]])&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр 86&lt;/ref&gt;.

У сакавіку прысутнасць байцоў «Пабла» будзе заўважана ў [[Гвадалахарская аперацыя|Гвадалахарскай аперацыі]]&lt;ref name=&quot;лобач&quot;/&gt;.

Улетку пад Мадрыдам загінуў камандзір экіпажа ''[[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]]'' ([[Пасуддзева]], [[Дубровенскі раён]]).

Ад беларусаў 4-й мехбрыгады таксама вызначыліся камандзір экіпажа ''Васіль Скідан'' ([[Новая Ёлча]]/[[Старая Ёлча]] (?), [[Брагінскі раён]]; 4 студзеня 1937 разам з 2-й інтэрбрыгадай адбіў атаку франкістаў пад Гвадалахарай) і танкіст ''Данііл Навіцкі'' (?)&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 103—104&lt;/ref&gt;.

У верасні—кастрычніку 4-я бабруйская брыгада была вернута ў БССР, але некаторыя яе байцы засталіся і ўліліся ў атрад Кандрацьева, які прыбыў у жніўні з [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Першапачаткова ён змагаўся ў фарміраванні «Пабла», але потым яго падраздзяленне далучылася да 1-га асобнага інтэрнацыянальнага танкавага палка. У злучэнні змагаліся ''Вадзім Сапроненка'' (?, [[Гарадоцкі раён]]; удзельнічаў у 43 танкавых нападах і знішчыў 2 танкі), ''Юстын Дзяшчэня'' ([[Калюга (Глускі раён)|Калюга]], [[Глускі раён]]; памёр ад ран у роднай вёсцы па вяртанні на радзіму), ''Сямён Ціханчук'' ([[Крыўча]], [[Брагінскі раён]]/[[Аляксееўка (Гомельскі раён)|Алексееўка]], [[Гомельскі раён]] (?)) і ''Адам Татур'' ([[Дунаева|Лапухі (зараз Дунаева)]], [[Капыльскі раён]])&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 103—106&lt;/ref&gt;

=== Лётчыкі ===
У верасні 1936-га ў Іспанію прыбыла першая група авіятараў з 30 лётчыкаў. У яе складзе быў ураджэнец [[Слаўгарад (Беларусь)|Прапойска (зараз Слаўгарад)]] ''Васіль Бібікаў''. Ён уліўся ў шэрагі 1-й інтэрнацыянальнай бамбардзіровачнай эскадрыллі. Таксама сярод першых ваенспецаў знаходзіўся авіяцыйны інжынер з в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] ''[[Зелік Аронавіч Іофэ|Зелік Іофэ]]'' ([[Яўрэі ў Беларусі|беларускі яўрэй]])&lt;ref name=&quot;небо&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 72—88&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Polikarpov I-16 with spanish republican markings.jpg|thumb|Самалёт І-16. Падобны выкарыстоўваўся 83-й бранскай знішчальнай брыгадай.]]
У красавіку 1937 года ў складзе групы з сямі авіятараў 83-й бранскай знішчальнай брыгады (эксплуатавалі [[І-16]]) на Пірэнейскі паўвостраў прыбылі двое беларусаў — ''Нікіфар Глушэнкаў'' ([[Зубры]], [[Горацкі раён]]) і ''Міхаіл Гурын'' (?). У Іспаніі абодва служылі да жніўня наступнага года. За гэты час Глушэнкаву ўдалося атрымаць у адзіночку ці ў пары парадку 10 паветраных перамог. Гурын вызначыўся знішчэннем 4 самалётаў, два з якіх збіў асабіста. У жніўні—верасні з Бабруйска накіраваны атрад лётчыкаў 142-й знішчальнай брыгады пад камандаваннем І. Гусева. Авіятары падраздзялення ўдзельнічалі практычна ва ўсіх буйных аперацыях рэспубліканцаў. Ад 142-й у Іспаніі знаходзілся беларусы ''Платон Смалякоў'' (?), які здзейсніў 98 баявых вылетаў і збіў тры самалёты (два асабіста), і ''Андрэй Мікулавіч'' (?), які загінуў у кастрычніку ў раёне [[Сарагоса|Сарагосы]]&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

У маі 1938 года ў баі пад Балагерам загінуў беларус ''Іван Турчын'' (Свінціцы, [[Гродзенскі раён]]), які служыў у 35-й эскадрыллі 56-й знішчальнай авіябрыгады Кіеўскай ваеннай акругі (КВА). У гэты ж час ад у Іспанію ад КВА быў накіраваны ''[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]]'' ([[Бараўцы (Баранавіцкі раён)|Бараўцы]], [[Баранавіцкі раён]]). Ён зарэкамендаваў сябе як таленавіты лётчык і інструктар&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

Разам з вышэйзгаданымі ў Іспаніі служылі і іншыя ўраджэнцы краіны, у тым ліку ''Цімафей Малашкевіч'' ([[Орша]]; саветнік пры штабе бамбардзіровачнай авіяцыі са снежня 1937 па верасень 1938), ''Захар Скутаў'' ([[Аляксандрава (Сенненскі раён)|Аляксандрава]], [[Сенненскі раён]]; з чэрвеня 1938 змагаўся ў бамбардзіровачнай авіяцыйнай групе як стралок-радыст), ''Сцяпан Шаўчэнка'' ([[Азёры (Круглянскі раён)|Азёры]], [[Круглянскі раён]]; загінуў у жніўні 1938 пад Балагерам), ''Сцяпан Пісакаў'' ([[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]], [[Віцебскі раён]]; змагаўся ў складзе групы байцоў 114-й гомельскай авіябрыгады К. Гусева)&lt;ref name=&quot;небо&quot;/&gt;.

=== Іншыя ===
Акрамя авіяцыі і танкавых злучэнняў савецкія военспецы, у тым ліку з Беларусі, аказвалі дапамогі рэспубліканцам у станаўленні і развіцці іншых часцей. Свой уклад унеслі старшы саветнік штаба [[супрацьпаветраная абарона|СПА]] антыфранкістаў ''Мікалай Нагорны'' ([[Асташын]], [[Карэліцкі раён]]), саветнікі-артылерысты ''Іван Варапаеў'' (Трыбульня, [[Краснапольскі раён]]), ''Феадосій Жаўноў'' ([[Жгунь (аграгарадок)|Жгунь]], [[Добрушскі раён]]), ''Генадзь Межынскі'' ([[Магілёў]]), агульнавайсковыя саветнікі ''Аляксей Цярэшкаў'' ([[Карма (Добрушскі раён)|Карма]], Добрушскі раён), ''[[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|Васіль Юшкевіч]]'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага [[Вільнюс]]а), ''Сцяпан Чарняк'' ([[Чарневічы (Барысаўскі раён)|Чарневічы]], [[Барысаўскі раён]]), саветнікі па [[дыверсійна-разведвальная група|дыверсійна-разведвальнай дзейнасці]] і бяспецы ''Рыгор Шпілеўскі'' (Гомель), ''Леў Фельбдзін''{{efn|У Іспаніі дзейнічаў як Аляксандр Арлоў.}} (Бабруйск), ''Навум Белкін'' ([[Жлобін]]), ''Навум Эйтынгон'' ([[Шклоў]]), ''Андрэй Шпігельглас'' ([[Масты]]), ''Якаў Серабранскі''{{efn|Сапраўднае прозвішча — Бергман.}} (Мінск), ''Леў Маневіч'' ([[Чавусы]]), ''Нікан Каваленка'' (?), ''Сцяпан Ярашэн'' (?, загінуў 13 ліпеня 1937), ''Іван Пітушка'' ([[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]; [[Петрыкаўскі раён]], загінуў), ''Пётр Арцемкін'' ([[Іскозы]], [[Дубровенскі раён]]; загінуў), ''[[Васіль Захаравіч Корж|Васіль Корж]]'' ([[Хорастава]], [[Салігорскі раён]]), ''[[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Кірыл Арлоўскі]]'' ([[Мышкавічы (Кіраўскі раён)|Мышкавічы]], [[Кіраўскі раён]]) і ''Аляксандр Рабцэвіч'' (Лазовая Буда, Кіраўскі раён), сувязіст ''Міхаіл Матусевіч'' (Чарняўка, [[Барысаўскі раён]]). Прыкметны след пакінуў саветнік камандуючага рэспубліканскай флатыліяй эсмінцаў ''[[Валянцін Пятровіч Дрозд|Валянцін Дрозд]]'' з [[Буда-Кашалёва]]&lt;ref&gt;Воронкова, статья, стр. 86—87&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 109—126&lt;/ref&gt;.

== Добраахвотнікі інтэрбрыгад ==
{{Main|Інтэрнацыянальныя брыгады}}
У кастрычніку 1936 годзе ўрад Іспанскай Рэспублікі пры падтрымцы [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]] сфармаваў [[воінская часць|воінскія часці]] з ліку замежных камбатантаў — інтэрнацыянальныя брыгады.

У снежні польская паліцыя пачынае дакладваць аб вярбоўцы ў інтэрбрыгады жыхароў [[крэсы ўсходнія|усходніх крэсаў]] (Заходняя Беларусь і [[Заходняя Украіна]]). У студзені 1937 года дзейнасць па наборы добраахвотнікаў набыла большы размах. Праваахоўныя органы Польскай Рэспублікі адзначалі, што вярбовачная кампанія вялася ва ўмовах строгай канспірацыі па ўсёй тэрыторыі краіны. Беларусы ў інтэрбрыгады ішлі як з усходніх крэсаў, так і з [[Новы Свет|Новага Свету]] і краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], дзе пражывалі ў складзе беларускай дыяспары альбо знаходзіліся на заробках&lt;ref name=&quot;спильне&quot;/&gt;.

Як пісаў у сваіх мемумарах адзін з савецкіх саветнікаў [[Аляксандр Ільіч Радзімцаў|Аляксандр Радзімцаў]] (у Іспаніі дзейнічаў пад псеўданімам «капітан Паўліта»&lt;ref&gt;[https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12281734@cmsArticle Родимцев Александр Ильич на сайте МО РФ]&lt;/ref&gt;), знаходзячыся на ваеннай базе [[Альбасетэ]]&lt;ref name=&quot;вось&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 138—139&lt;/ref&gt;:{{Цытата|Тут можна бачыць нямала рускіх, украінцаў, беларусаў, калісьці вывезеных бацькамі ў розныя капіталістычныя краіны.}}
Згадкі пра невядомага «беларуса са [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]» пакінуў у рэпартажы «Інтэрнацыянальныя брыгады» журналіст [[Ілля Рыгоравіч Эрэнбург|Ілля Эрэнбург]]&lt;ref name=&quot;вось&quot;/&gt;: {{Цытата|Беларус са Стоўбцаў. Ён быў семінарыстам. Бацькі звалі яго «вырадкам». Ён прачытаў у ліпеньскай газеце: Злачынныя эмігранты змагаюцца на баку чырвоных. Ён дастаў пашпарт і грошы на білет. Цяпер ён лейтэнант...}}

=== 13-я брыгада ===
{{Main|XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага}}
{{Гл. таксама|Украінская рота інтэрбрыгад імя Тараса Шаўчэнкі}}
[[Файл:Flag of the Mickiewicz Battalion.svg|thumb|Сцяг [[Міцкевічаўскі батальён|Міцкевічаўскага батальёна]] 13-й брыгады.]]
Сярод іншых злучэнняў быў створаны батальён імя [[Яраслаў Дамброўскі|Я. Дамброўскага]] (з чэрвеня 1937 — 150-я брыгада, са жніўня — XIII Інтэрнацыянальная брыгада), які набіраўся з ліку [[палякі|этнічных палякаў]] і грамадзян Польскай Рэспублікі. На той момант іх у Іспаніі, гатовых ваяваць за ўрадавыя сілы, налічвалася парадку 100 чалавек{{efn|Варта адзначыць, што замежнікі ў рэспубліканскай арміі ваявалі і да афіцыйнага фарміравання інтэрбрыгад. Так, напрыклад, першы ўдзел палякаў ставіцца яшчэ да ліпеня 1936 года. Сам батальён створаны на базе кулямётнага ўзвода імя Дамброўскага. Атрад змагаўся на фронце з верасня&lt;ref name=&quot;НП&quot;&gt;Ciszewski Piotr. [http://www.ibw.rdl.pl/?q=node/186 No pasaran!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722074007/http://www.ibw.rdl.pl/?q=node%2F186 |date=22 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;.}}. У падраздзяленні служыла немалая колькасць жыхароў Заходняй Беларусі.

Значная канцэнтрацыя беларусаў была ва ўкраінскай роце імя [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], якая ўваходзіла ў склад польскага падраздзялення. Адзін з камандзіраў фарміравання — ''[[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Мікалай Дворнікаў]]'' (таксама вядомы пад псеўданімам Станіслаў Тамашэвіч&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 132&lt;/ref&gt;) — з’яўляўся выхадцам з Гомеля і членам Кампартыі Заходняй Беларусі. Некаторы час быў палітруком [[Батальён імя Хасэ Палафокса|батальёна Палафокса]], таксама са складу польскіх атрадаў. Загінуў у лютым 37-га.

Першым палітруком роты таксама быў актывіст КПЗБ. Ім стаў ''Назар Дземянчук'' (?), вядомы як Сяржант Сірадз&lt;ref name=&quot;спильне&quot;&gt;''Алексей Кудрицкий''. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.&lt;/ref&gt;.

[[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]], бачны дзеяч КПЗБ і будучы гісторык, у сваіх успамінах згадваў і пра іншых членаў партыі па прозвішчах ''Вялічка'' (Баранавічы), ''Варанішчэ'' ([[Смаргонскі раён]]), ''Сеглюк'' (Брэсцкі раён; эміграваў да вайны ў [[Бразілія|Бразілію]]), ''Наўроцкі'' ([[Дунілавічы]], [[Пастаўскі раён]]), ''Барсток'' ([[Пінск]]), ''Дзяргач'', ''Печэніка'' (абодва Брэст), ''Панюшка'' ([[Дзятлава]]; перад вайной знаходзіўся ў [[Аргенціна|Аргенціне]]), ''Бастыцкі'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага Вільнюса) і ''Мяткоўскі/Бабравіцкі'' (этнічны беларус з цяпер польскага [[Беласток]]а)&lt;ref name=&quot;інтэр&quot;&gt;Воронкова, книга, стр. 135—141&lt;/ref&gt;.

Гісторык Ірына Варанкова папоўніла гэты пералік імёнамі ''Віктара Разенштэйна'' ([[Поразава]], [[Свіслацкі раён]], этнічны яўрэй; раней член сакратарыята ЦК КСМЗБ), ''[[Павел Пятровіч Буцько|Паўла Буцько]]'' ([[Калядзічы (Пружанскі раён)|Калядзічы]], [[Пружанскі раён]]; раней кіраўнік камітэтаў КСМЗБ і КПЗБ у Палескім ваяводстве, у 1927-м эміграваў на [[Куба|Кубу]] і ўліўся ў [[Камуністычная партыя Кубы|КПК]]), ''Уладзіміра Бамбешка'' (?; загінуў), ''Івана Курыловіча'' ([[Старамлыны]], [[Драгічынскі раён]]; перад вайной быў на заробках у [[Аргенціна|Аргенціне]]), а таксама шэрагу ўраджэнцаў вёсак сучаснага [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], сярод якіх ''Сяргей Сарока'' ([[Кавалі (Нарачанскі сельсавет)|Кавалі]]), ''Уладзімір Мамай'' ([[Швяды (Вілейскі раён)|Швяды]]), браты ''Іван і Пётр Каркотка'' ([[Касічы (Вілейскі раён)|Касічы]]), ''Мікалай Сяржант'', ''Іван Лобач'' (абодва [[Жызнава]]; апошні да вайны знаходзіўся на заробках у [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]]). Іншымі інтэрбрыгадцамі з Беларусі былі байцы па прозвішчах ''Ярашко'' ([[Вялікае Сяло (Пружанскі раён)|Вялікае Сяло]], Пружанскі раён), ''Ялевіч'', ''Сержан'', ''Каплан'' (усе тры Гродзенскі раён), ''Матысік'' (?), ''Ко́зел/Казёл?'', ''Песняк'' (абодва Свіслацкі раён), ''Сахарчук'' (Кобрынскі раён), ''Зданчук'' (Эймінаўцы, [[Бераставіцкі раён]]) і ''Зарэцкі'' (?)&lt;ref name=&quot;інтэр&quot;/&gt;.

== На баку франкістаў ==
У лагеры нацыяналістаў зафіксаваны ўдзел як мінімум аднаго беларуса — ''[[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]'' ([[Беларусы Літвы|этнічны беларус]] з [[Мейкштай|Мейшты]], [[Ігналінскі раён]], [[Літва]]), які некалі камандаваў антысавецкімі фарміраваннямі ў [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]]. У 1937 годзе ён знайшоў сабе прымяненне ў штабе мяцежнага генерала Франсіска Франка ў якасці спецыяліста па арганізацыі дыверсій&lt;ref&gt;''Алег Латышонак.'' Жаўнеры БНР. — 3-е. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. — С. 226. — 500 экз. — ISBN 978-5-00076-003-1.&lt;/ref&gt;. Варта адзначыць, што дыверсанты нацыяналістаў сутыкаліся з байцамі 14-га партызанскага корпуса рэспубліканскай арміі, чыім саветнікам быў Кірыл Арлоўскі — былы праціўнік Булак-Балаховіча ў перыяд [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]]&lt;ref&gt;''Ирина Воронкова.'' [https://www.sb.by/articles/no-pasaran-.html «Но пасаран!»] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 15 июля 2007.&lt;/ref&gt;.

== Мастацтва і культура ==
Газета «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» ў лістападзе 1936 года паведаміла, што па ініцыятыве секцыі паэтаў СССР пісьменнікаў БССР напісана кніга «аб гераічнай барацьбе іспанскага народа». Для зборніка свае вершы аб вайне ў Іспаніі напісалі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Пятрусь Броўка]], [[Андрэй Александровіч]], [[Пятро Глебка]], [[Мікола Хведаровіч]], [[Аркадзь Куляшоў]] і [[Алесь Звонак]]. Туды таксама ўвайшлі пераклады на [[беларуская мова|беларускую мову]] твораў рускіх, украінскіх, польскіх, грузінскіх і іспанскіх паэтаў. Аднак кніга так і не выйшла з-за рэпрэсій супраць трох яе аўтараў — Звонка, Хведаровіча і Александровіча&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 57&lt;/ref&gt;.

Тым не менш шэраг вершаў удалося апублікаваць па асобнасці, як, напрыклад, «Гераічнай Іспаніі» (Колас), «Іспанія будзе свабоднай» (Купала), «Пасіянарыя» (Броўка) і многія іншыя&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 58&lt;/ref&gt;.

У той жа час на кінастудыі «Савецкая Беларусь» была прадпрынята спроба стварыць мастацкі фільм пра вайну ў Іспаніі. Быў нават напісаны сцэнарый, але работа над карцінай па невядомых прычынах так і не пачалася&lt;ref&gt;Воронкова, книга, стр. 59&lt;/ref&gt;.

== Пасля 1939 года ==
Грамадзянская вайна ў Іспаніі скончылася вясной 1939 года падзеннем Рэспублікі. Нацыяналісты стварылі [[аднапартыйная сістэма|аднапартыйную]] [[Аўтарытарызм|аўтарытарную]] дзяржаву пад фактычна абсалютным кіраўніцтвам Франка. Смерць кіраўніка дзяржавы ў 1975-м дазволіла змяніць бягучае становішча спраў. У краіне ўсталявалася [[канстытуцыйная манархія]].

=== Ветэраны інтэрбрыгад ===
Жыхары Заходняй Беларусі, якія прайшлі вайну праз інтэрбрыгады, былі пазбаўлены магчымасці вярнуцца на радзіму: у адпаведнасці з Законам аб грамадзянстве 1920 года, які забараняў грамадзянам Польскай Рэспублікі службу ў замежных войсках без дазволу польскіх уладаў, яны аўтаматычна гублялі польскае грамадзянства. Яшчэ 11 снежня 1936 года ў «Маніторы Польскім» было апублікавана афіцыйнае папярэджанне уладаў, дзе пагражалася пазбаўленнем грамадзянства ўдзельнікам вайны ў Іспаніі. Распараджэнне міністра ўнутраных спраў ад 26 лютага 1938 года распаўсюдзіла дзеянне гэтага правіла на ўсіх польскіх камбатантаў у Іспаніі&lt;ref&gt;[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19380160114 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lutego 1938 r. o zmianie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.]&lt;/ref&gt;.

Заходнія беларусы былі вымушаныя застацца за мяжой. Многія аселі ў краінах, дзе яшчэ да вайны знаходзіліся на заробках, як, напрыклад, Аргенціна&lt;ref name=&quot;Кудрыцкі&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Аргентина&quot;/&gt;.

=== Вялікая Айчынная вайна ===
У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія з бежанцаў-антыфранкістаў ахвотна далучыліся да барацьбы Савецкага Саюза з Германіяй, уступаючы ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і партызанскіх фарміраванняў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

У пачатку 1942 года разведчык і ветэран вайны ў Іспаніі [[Ілля Рыгоравіч Старынаў|Ілля Старынаў]] пачаў збіраць у [[Харкаў|Харкаве]] ([[Украінская ССР]]) вопытных рэспубліканцаў, якіх планаваў прыцягнуць да дыверсійнай дзейнасці. Да яго далучыўся Дамінга Унгрыа, а з ім і яшчэ два дзесяткі іспанцаў. На тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай БССР]] базавым партызанскім падраздзяленнем для дзейнасці рэспубліканцаў стаў філіял вучэбна-аператыўнага цэнтра пры Паўночна-заходняй групе ЦК КП(б)Б. Яго стварылі пры [[4-я ўдарная армія|4-й ударнай арміі]] [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. Начальнікам цэнтра прызначылі капітана-разведчыка Сцяпана Казанцава. У канцы мая 1942 года ў распараджэнне Казанцава па загадзе Старынава прыбыла група з 18 іспанцаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Камандзірам атрада быў ураджэнец Барселоны ''Франсіска Гаспар Тарус'' (у гады грамадзянскай — пілот знішчальніка), які пазней за свае баявыя заслугі атрымаў званне Героя Савецкага Саюза. Яго група дзейнічала ў раёне чыгункі Віцебск—Полацк, дзе іспанцамі было пушчана пад адхон 6 эшалонаў разам з паравозамі і знішчына 48 вагонаў&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Іншым бачным дыверсантам-рэспубліканцам быў ''Мігель Баскуньяна Санчэс''. Яго падраздзяленне праводзіла падрывы на чыгунцы Віцебск—Смаленск і мінавала тэрыторыю ў раёне шашэйнай дарогі [[Усвяты]]—[[Невель (горад)|Невель]]. Тут 17 чэрвеня 1942 года на мяжы [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]] абласцей група ў выніку няправільнай устаноўкі зарада страціла аднаго са сваіх байцоў — ''Хуана Гомеса'', для якога гэта была першая вылазка&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

З [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|беларускімі партызанамі]] ў іспанцаў не заўсёды меліся добрыя адносіны. Шмат у чым канфлікты былі выкліканыя цяжкімі ўмовамі жыцця ў лясах і пастаянным стрэсам, а таксама розніцай менталітэтаў. Характэрным быў выпадак 2 верасня 1942 года, калі атрады Асобай беларускай брыгады выйшлі на аперацыю па паралізацыі руху на чыгунцы Віцебск—Полацк. За падрыў эшалона на адным з участкаў адказваў атрад ''Амадэа Трыльа Дыяса'' (закінуты ў БССР 21 чэрвеня), аднак выбухоўка не спрацавала. Рэспубліканца паспрабавалі абвінаваціць у правале аперацыі. Тым не менш, усё абышлося&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Былі канфлікты з беларусамі і ў іншага рэспубліканца — ''Мануэля Руіса'', які ваяваў у брыгадзе [[Мінай Піліпавіч Шмыроў|Міная Шмырова]]. Адной з прычын стала ежа. Іспанцы не звыклі да мясцовых умоў жыцця, звычаяў харчавання, часам упадалі ў [[дэпрэсія|дэпрэсію]], станавіліся замкнёнымі&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;/&gt;.

Аднак у цэлым дзейнасць іспанскіх дыверсантаў у Паўночна-ўсходняй Беларусі камандаванне прызнала паспяховай. Многія з рэспубліканцаў да канца 42-га пакінулі БССР і былі перанакіраваны ў іншыя месцы&lt;ref name=&quot;партызаны&quot;&gt;''Кандидаты исторических наук Вадим Гигин и Анатолий Великий.'' [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Беларуска-іспанскія адносіны]]

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Воронкова И. Ю., Беларусь и война в Испании (1936—1939) / И. Ю. Воронкова; НАН Беларуси, Институт истории. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* {{артыкул|аўтар= Ирина Воронкова. |загаловак=Первая схватка с фашизмом |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне= [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып= журнал|месца= |выдавецтва= |год= 2016|выпуск= |том= |нумар= 6|старонкі= 82—89|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.
* Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.
* {{артыкул|аўтар= Юрий Лобач.|загаловак= Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию|арыгінал= |спасылка= https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|аўтар выдання= |выданне= Вечерний Бобруйск|тып= газета|месца= |выдавецтва= |год= 1 сентября 2016|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|archivedate= 31 ліпеня 2022}}
* {{артыкул|аўтар= Юрий Ушаков. |загаловак=И наши люди мужества полны... |арыгінал= |спасылка=https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni |аўтар выдання= |выданне= IMHOclub|тып= интерактивный портал|месца= |выдавецтва= |год= 1 апреля 2017|выпуск= |том= |нумар= |старонкі=|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}
* Алексей Кудрицкий. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.
* Вадим Гигин и Анатолий Великий. [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.

== Спасылкі ==
* Юрий Борисёнок. [https://www.sb.by/articles/po-ulitse-selitskogo.html Он стал первым белорусом, удостоенным звания Героя Советского Союза] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 8 апреля 2022.
* [https://voenhronika.ru/publ/grazhdanskaja_vojna_v_ispanii/ispanija_grazhdanskaja_vojna_komandirovka_v_stranu_x_belarus_2010_god/8-1-0-960 Испания, гражданская война — Командировка в страну X]. Документальный фильм 2010 года проекта «Обратный отсчёт» на телеканале ОНТ.

{{Вайна ў Іспаніі}}

[[Катэгорыя:Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Войны Беларусі]]</text>
      <sha1>aofbg3n73p7b6sor6uajs66n7g367o6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэмія імя Л. Александроўскай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721143</id>
    <revision>
      <id>5212504</id>
      <parentid>4218411</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс узнагароджаных */</comment>
      <origin>5212504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2349" sha1="9l70d6u2hzvrg0oghheshd61mdzv0tb" xml:space="preserve">'''Прэмія імя Л. Александроўскай''' — [[тэатральная прэмія]] [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана ў [[1992]] годзе [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрствам культуры Беларусі]] і [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускім саюзам тэатральных дзеячаў]]. Прысуджаецца раз у 2 гады артыстам і пастаноўшчыкам спектакляў музычных тэатраў за яркія творчыя дасягненні ў беларускім тэатральным мастацтве. Названа ў гонар беларускай опернай спявачкі [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларысы Александроўскай]], [[Народная артыстка БССР|Народнай артысткі БССР]] і [[Народная артыстка СССР|СССР]].

== Спіс узнагароджаных ==
* 1992: [[Н. Гайда]]
* 1994: [[А. Ранцанц]]
* 1996: Група салістаў балета «[[Страсці (балет)|Страсці]]» ([[С. Гарбунова]], [[У. Далгіх]], [[Г. Душкевіч]], [[Веньямін Міхайлавіч Захараў|В. Захараў]], [[Р. Мінін]]. [[Кацярына Юр’еўна Фадзеева|Е. Фадзеева]], [[Т. Шаметавец]])
* 1997: [[Н. Руднева]]
* 1999: [[Э. Пелагейчанка]]
* 2001: [[Т. Глаголева]]
* 2009: [[Сяргей Валянцінавіч Франкоўскі|С. Франкоўскі]]

== Літаратура ==
* {{крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Прэміі тэатральныя|[[Г. А. Забела]]}}
{{Тэатральныя прэміі Беларусі}}

[[Катэгорыя:1992 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:1992 год у культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Беларускі саюз тэатральных дзеячаў]]
[[Катэгорыя:Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]</text>
      <sha1>9l70d6u2hzvrg0oghheshd61mdzv0tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэмія імя Л. Мазалеўскай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721149</id>
    <revision>
      <id>5212517</id>
      <parentid>4921339</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс узнагароджаных */</comment>
      <origin>5212517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1866" sha1="p7unkz8a5epuunsagl1gbjviyc9ae5v" xml:space="preserve">'''Прэмія імя Л. Мазалеўскай''' — [[тэатральная прэмія]] [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана ў [[1992]] годзе [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрствам культуры Беларусі]] і [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускім саюзам тэатральных дзеячаў]]. Прысуджаецца раз у 2 гады за творчыя дасягненні ў галіне тэатральнага мастацтва для дзяцей. Названа ў гонар беларускай артысткі і тэатральнага рэжысёра [[Любоў Іванаўна Мазалеўская|Любові Мазалеўскай]].

== Спіс узнагароджаных ==
* 1992: [[Ан. Ляляўскі]], [[А. Фаміна]], [[У. Кандрусевіч]]
* 1994: [[Алег Алегавіч Жугжда|А. Жугжда]], [[Аляксандр Сяргеевіч Сідараў|А. Сідараў]]
* 1996: [[Ю. Вута]]
* 1997: [[У. Караткевіч]]
* 1999: [[А. Андросік]]
* 2001: [[В. Кавалерава]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Прэміі тэатральныя|[[Г. А. Забела]]}}
{{Тэатральныя прэміі Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:1992 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:1992 год у культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Беларускі саюз тэатральных дзеячаў]]</text>
      <sha1>p7unkz8a5epuunsagl1gbjviyc9ae5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212519</id>
      <parentid>5212517</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спіс узнагароджаных */</comment>
      <origin>5212519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1933" sha1="cvvkj86708tdvz0l633wxkdelatzt2i" xml:space="preserve">'''Прэмія імя Л. Мазалеўскай''' — [[тэатральная прэмія]] [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана ў [[1992]] годзе [[Міністэрства культуры Беларусі|Міністэрствам культуры Беларусі]] і [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускім саюзам тэатральных дзеячаў]]. Прысуджаецца раз у 2 гады за творчыя дасягненні ў галіне тэатральнага мастацтва для дзяцей. Названа ў гонар беларускай артысткі і тэатральнага рэжысёра [[Любоў Іванаўна Мазалеўская|Любові Мазалеўскай]].

== Спіс узнагароджаных ==
* 1992: [[Ан. Ляляўскі]], [[А. Фаміна]], [[У. Кандрусевіч]]
* 1994: [[Алег Алегавіч Жугжда|А. Жугжда]], [[Аляксандр Сяргеевіч Сідараў|А. Сідараў]]
* 1996: [[Ю. Вута]]
* 1997: [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]
* 1999: [[А. Андросік]]
* 2001: [[В. Кавалерава]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Прэміі тэатральныя|[[Г. А. Забела]]}}
{{Тэатральныя прэміі Беларусі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:1992 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:1992 год у культуры і мастацтве]]
[[Катэгорыя:Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Беларускі саюз тэатральных дзеячаў]]</text>
      <sha1>cvvkj86708tdvz0l633wxkdelatzt2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыштальная Паўлінка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721154</id>
    <revision>
      <id>5212485</id>
      <parentid>4593124</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладальнікі Прыза */</comment>
      <origin>5212485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="gwmdpo7bq7pq1fzc7tb94nk70u09fbb" xml:space="preserve">'''«Крыштальная Паўлінка»''' — [[прыз]], найвышэйшая ўзнагарода [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]]. Заснаваны ў 1991 годзе. Прызам узнагароджваюцца акцёры, рэжысёры, драматургі, мастакі, балетмайстры, дырыжоры, хормайстры, тэатразнаўцы, спонсары і мецэнаты, іншыя дзеячы тэатральнага мастацтва Беларусі, чыя шматгадовая арганізацыйная, творчая ці мецэнацкая дзейнасць значна паўплывала на станаўленне, развіццё і аўтарытэт [[Тэатр Беларусі|тэатра Беларусі]] і чыё імя карыстаецца любоўю і павагай сярод дзеячаў тэатральнага мастацтва і гледачоў.

Прысуджаецца, як правіла, штогод у адным экземпляры. Прыз «Крыштальная Паўлінка» мае выгляд дзяўчыны з [[Купалле|купа]]льскім вянком, зробленую з [[крышталь|крышталя]] па індывідуальным заказе. Разам з прызам уручаюцца дыплом і грашовая прэмія. Атрымаць прыз можна толькі адзін раз.

Прапановы па кандыдатурах на атрыманне прыза прымаюцца ад калектываў тэатраў Беларусі, студый, асацыяцый, тэатральных клубаў, а таксама ад членаў Беларускага саюза тэатральных дзеячаў. Рашэнне аб узнагароджванні прызам прымае Рада Беларускага саюза тэатральных дзеячаў шляхам [[тайнае галасаванне|тайнага галасаванн]]я.

Уручаецца прыз, як правіла, на святкаванні [[Міжнародны дзень тэатра|Міжнароднага дня тэатра]] — [[27 сакавіка]].

== Уладальнікі Прыза ==
* 1992: [[Стэфанія Станюта]]
* 1993: [[Расціслаў Янкоўскі]]
* 1994: [[Зінаіда Канапелька]]
* 1995: [[Наталля Гайда]]
* 1996: [[Аляксандра Клімава]]
* 1997: [[Барыс Герлаван]]
* 1998: [[Аркадзь Саўчанка]]
* 1999: [[Валерый Раеўскі]]
* 2000: [[Фёдар Шмакаў]]
* 2001: [[Лілія Давідовіч]]
* 2002: [[Святлана Акружная]]
* 2003: [[Вольга Клебановіч]], [[Міхась Пятроў]]
* 2004: [[Марыя Захарэвіч]]
* 2005: [[Людміла Лаўрыновіч]] (Корхава)
* 2006: [[Генадзь Аўсяннікаў]], [[Віктар Чарнабаеў]]
* 2007: [[Арнольд Памазан]]
* 2008: [[Міхаіл Дружына]]
* 2009: [[Бэла Амаўна Масумян|Бэла Масумян]]
* 2010: [[Генадзь Гарбук]]
* 2011: [[Вера Кавалерава]]
* 2012: [[Валянцін Елізар’еў]], [[Наталля Руднева]], [[Аляксандр Ткачонак]]
* 2013: [[Барыс Луцэнка]]
* 2014: [[Тадэвуш Кокштыс]]
* 2015: [[Уладзімір Пятроў]]
* 2017: [[Тамара Ніжнікава]], [[Барыс Барысёнак]]

== Спасылкі ==
* [http://bstd.by/kryshtalnaya-paulinka/ «Крыштальная Паўлінка»] на сайце [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]]
{{Тэатральныя прэміі Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:1991 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]
[[Катэгорыя:1991 год у культуры і мастацтве]]</text>
      <sha1>gwmdpo7bq7pq1fzc7tb94nk70u09fbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212491</id>
      <parentid>5212485</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Уладальнікі Прыза */</comment>
      <origin>5212491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4342" sha1="e4y0wzouim55jke5b3keq9q6dvbslh0" xml:space="preserve">'''«Крыштальная Паўлінка»''' — [[прыз]], найвышэйшая ўзнагарода [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]]. Заснаваны ў 1991 годзе. Прызам узнагароджваюцца акцёры, рэжысёры, драматургі, мастакі, балетмайстры, дырыжоры, хормайстры, тэатразнаўцы, спонсары і мецэнаты, іншыя дзеячы тэатральнага мастацтва Беларусі, чыя шматгадовая арганізацыйная, творчая ці мецэнацкая дзейнасць значна паўплывала на станаўленне, развіццё і аўтарытэт [[Тэатр Беларусі|тэатра Беларусі]] і чыё імя карыстаецца любоўю і павагай сярод дзеячаў тэатральнага мастацтва і гледачоў.

Прысуджаецца, як правіла, штогод у адным экземпляры. Прыз «Крыштальная Паўлінка» мае выгляд дзяўчыны з [[Купалле|купа]]льскім вянком, зробленую з [[крышталь|крышталя]] па індывідуальным заказе. Разам з прызам уручаюцца дыплом і грашовая прэмія. Атрымаць прыз можна толькі адзін раз.

Прапановы па кандыдатурах на атрыманне прыза прымаюцца ад калектываў тэатраў Беларусі, студый, асацыяцый, тэатральных клубаў, а таксама ад членаў Беларускага саюза тэатральных дзеячаў. Рашэнне аб узнагароджванні прызам прымае Рада Беларускага саюза тэатральных дзеячаў шляхам [[тайнае галасаванне|тайнага галасаванн]]я.

Уручаецца прыз, як правіла, на святкаванні [[Міжнародны дзень тэатра|Міжнароднага дня тэатра]] — [[27 сакавіка]].

== Уладальнікі Прыза ==
* 1992: [[Стэфанія Станюта]]
* 1993: [[Расціслаў Янкоўскі]]
* 1994: [[Зінаіда Канапелька]]
* 1995: [[Наталля Гайда]]
* 1996: [[Аляксандра Клімава]]
* 1997: [[Барыс Герлаван]]
* 1998: [[Аркадзь Саўчанка]]
* 1999: [[Валерый Раеўскі]]
* 2000: [[Фёдар Шмакаў]]
* 2001: [[Лілія Давідовіч]]
* 2002: [[Святлана Акружная]]
* 2003: [[Вольга Клебановіч]], [[Міхась Пятроў]]
* 2004: [[Марыя Захарэвіч]]
* 2005: [[Людміла Лаўрыновіч]] (Корхава)
* 2006: [[Генадзь Аўсяннікаў]], [[Віктар Чарнабаеў]]
* 2007: [[Арнольд Памазан]]
* 2008: [[Міхаіл Дружына]]
* 2009: [[Бэла Амаўна Масумян|Бэла Масумян]]
* 2010: [[Генадзь Гарбук]]
* 2011: [[Вера Кавалерава]]
* 2012: [[Валянцін Елізар’еў]], [[Наталля Руднева]], [[Аляксандр Ткачонак]]
* 2013: [[Барыс Луцэнка]]
* 2014: [[Тадэвуш Кокштыс]]
* 2015: [[Уладзімір Георгіевіч Пятроў|Уладзімір Пятроў]]
* 2017: [[Тамара Ніжнікава]], [[Барыс Барысёнак]]

== Спасылкі ==
* [http://bstd.by/kryshtalnaya-paulinka/ «Крыштальная Паўлінка»] на сайце [[Беларускі саюз тэатральных дзеячаў|Беларускага саюза тэатральных дзеячаў]]
{{Тэатральныя прэміі Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:1991 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]
[[Катэгорыя:1991 год у культуры і мастацтве]]</text>
      <sha1>e4y0wzouim55jke5b3keq9q6dvbslh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анексія Паўднёвай і Усходняй Украіны Расіяй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>722298</id>
    <revision>
      <id>5212467</id>
      <parentid>5155936</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:27:22Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <minor />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5212467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30357" sha1="91qlv8cj0tyyk0r1ycdpa2ynpiv6hrn" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|дата=30 верасня 2022 года
|статус=не прызнана большасцю дзяржаў — членаў ААН
|праціўнік1      = {{Сцяг|Расія}} [[Расія]]
|праціўнік2      = {{Сцяг|Украіна}} [[Украіна]]
}}
'''[[Анексія]] акупаваных тэрыторый Украіны Расіяй''' была абвешчаная 30 верасня 2022 года пасля правядзення ў чатырох акупаваных рэгіёнах Украіны [[Рэферэндумы на акупаваных тэрыторыях Украіны (2022)|фіктыўных рэферэндумаў аб уваходжанні ў склад Расіі]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.golosameriki.com/a/russia-putin-referenda-occipied-territories-illegitimacy/6762529.html|title=«Добровольное присоединение» под дулами автоматов|website=Голос Америки}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=На оккупированных территориях Украины пройдут «референдумы» о присоединении к России. Что это значит?|url=https://www.bbc.com/russian/features-62970557|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Імітацыя рэферэндумаў была арганізавана акупацыйнымі адміністрацыямі Расіі і не адпавядала заканадаўству Украіны і міжнароднаму праву&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.19fortyfive.com/2022/09/putin-is-using-stalins-playbook-to-rebuild-the-russian-empire-in-ukraine/|title=Putin Is Using Stalin's Playbook to Rebuild the Russian Empire in Ukraine|website=19FortyFive}}&lt;/ref&gt;. Сфальсіфікаваныя&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2022/09/putin-russia-referendum-election-results-domestic-propaganda/671595/|title=Putin Didn’t Think He Would Fool Anyone|website=The Atlantic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2022/09/28/fake-referendums-in-ukraine-pave-the-way-for-annexation-and-escalation.html|title=Fake referendums in occupied Ukraine set the stage for annexation — and immense danger for Ukraine|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.19fortyfive.com/2022/09/putin-lies-russia-celebrates-99-support-in-sham-ukraine-referendums/|title=Putin Lies: Russia Celebrates 99% Support In “Sham” Ukraine Referendums|website=19FortyFive}}&lt;/ref&gt; галасаванні праводзіліся па адным сцэнары з адсутнасцю прыватнасці і ў суправаджэнні ўзброеных людзей&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|website=BBC News|title=Ukraine 'referendums': Soldiers go door-to-door for votes in polls|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63013356|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2022/09/23/sham-referundums-held-in-occupied-regions|title=Непризнанные «референдумы» на оккупированных территориях Украины|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Расія заявіла аб далучэнні тэрыторый [[Данецкая вобласць|Данецкай]], [[Луганская вобласць|Луганскай]], [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] і [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] абласцей Украіны, як кантраляваных [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]] і самаабвешчанымі [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]], так і не кантраляваных (цэнтр Запарожскай вобласці — горад [[Запарожжа]], у Данецкай вобласці — гарады [[Славянск]], [[Краматорск]] і інш.).

== Гісторыя ==
У 2014 годзе прэзідэнт РФ Уладзімір Пуцін у звароце ў сувязі з «далучэннем Крыма да Расіі» запэўніваў, што РФ не збіраецца анексаваць іншыя тэрыторыі Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/video/2022/10/01/v-2014-godu-posle-prisoedineniya-kryma-putin-uveryal-chto-rossiya-ne-budet-anneksirovat-novye-territorii-ukrainy-vot-kak-eto-bylo|title=Посмотрите, как в 2014 году Путин обещает, что Россия не будет аннексировать новые территории Украины. Возможно, он про это забыл, но мы нет|website=Meduza}}&lt;/ref&gt;. 21 лютага 2022 года Расія [[Міжнародна-прававы статус ДНР і ЛНР|прызнала незалежнасць]] ДНР і ЛНР, а раніцай 24 лютага пачалося [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварванне Расіі ва Украіну]]. У звароце да нацыі «аб спецаперацыі» Уладзімір Пуцін запэўніваў, што акупацыя ўкраінскіх тэрыторый не плануецца&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://novayagazeta.ru/articles/2022/02/24/my-budem-stremitsia-k-demilitarizatsii-i-denatsifikatsii-ukrainy-putin-obiavil-o-nachale-spetsoperatsii-v-ukraine-news|title=«Мы будем стремиться к демилитаризации и денацификации»: Путин объявил о начале спецоперации в Украине|website=Новая газета}}&lt;/ref&gt;. Аднак падчас уварвання былі захопленыя шырокія тэрыторыі Украіны, у прыватнасці вялікая частка тэрыторыі [[Херсонская вобласць|Херсонскай]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і Луганскай абласцей. 23—27 верасня 2022 года на акупаваных тэрыторыях без выканання мінімальных дэмакратычных норм былі спешна праведзеныя так званыя «рэферэндумы аб далучэнні да РФ», якія не былі прызнаныя сусветнай супольнасцю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/ukraine-statement-high-representative-josep-borrell-illegal-%E2%80%9Creferenda%E2%80%9D-luhansk-kherson-and_en|title=Ukraine: Statement by High Representative Josep Borrell on the illegal “referenda” in Luhansk, Kherson and Donetsk {{!}} EEAS Website|website=www.eeas.europa.eu|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://republic.ru/posts/105468|title=Изнасилование референдумом. Зачем Путин проводил псевдодемократическую процедуру, если в нее все равно мало кто верит?|website=republic.ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/09/20/partiya-voyny-pobedila|title=«Партия войны» победила Кремль решил «немедленно» аннексировать украинские территории — и уже всерьез планирует мобилизацию. «Медуза» выяснила, как принималось это решение|website=Meduza}}&lt;/ref&gt;.

== Афармленне анексіі ўкраінскіх тэрыторый ==
Далучэнне тэрыторый было аформлена як адначасовае падпісанне Прэзідэнтам РФ [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]] дагавораў з кіраўнікамі «ДНР» і «ЛНР» [[Дзяніс Уладзіміравіч Пушылін|Дзянісам Пушыліным]] і [[Леанід Іванавіч Пасечнік|Леанідам Пасечнікам]], а таксама кіраўнікамі расійскіх акупацыйных адміністрацый Херсонскай і Запарожскай абласцей [[Уладзімір Васільевіч Сальда|Уладзімірам Сальда]] і [[Яўген Вітальевіч Баліцкі|Яўгенам Баліцкім]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/09/30/putin-podpisal-dogovor-o-vstuplenii-v-sostav-rossii-okkupirovannyh-oblastey-ukrainy-i-samoprovozglashennyh-respublik-donbassa|title=Путин подписал договор о «вступлении в состав России» оккупированных областей Украины и самопровозглашенных республик Донбасса|website=[[Meduza]]|date=2022-09-30}}&lt;/ref&gt;. Раней, у ноч з 29 на 30 верасня, Пуцін падпісаў указ аб фармальным прызнанні незалежнасці Херсонскай і Запарожскай абласцей&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/news-63084494|title=Путин признал «независимость» Херсонской и Запорожской областей Украины. Это формальность для их аннексии|website=BBC News Русская служба|date=2022-09-29}}&lt;/ref&gt;.

2 кастрычніка Канстытуцыйны суд Расіі прызнаў адпаведнымі Канстытуцыі РФ усе чатыры дамовы аб далучэнні да Расіі тэрыторый Луганскай, Данецкай, Запарожскай і Херсонскай абласцей&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-62949139?page=13|title=КС признал конституционными договоры о присоединении к РФ оккупированных Россией территорий Луганской, Донецкой, Запорожской и Херсонской областей|website=BBC News Русская служба|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

2 кастрычніка кіраўнік камітэта Дзяржаўнай Думы па дзяржбудаўніцтве і заканадаўстве Павел Крашаніннікаў зрабіў шэраг заяў аб тым, як з пункту гледжання Расійскай Федэрацыі будзе адбывацца «далучэнне да Расіі» гэтых рэгіёнаў: на іх да канца 2022 года будзе дапускацца абарачэнне грыўны; жыхары дадзеных абласцей будуць атрымліваць грамадзянства Расіі пасля падачы заявы і прынясення прысягі грамадзяніна РФ; мясцовыя ўзброеныя сілы прапануецца ўнесці ў склад Узброеных Сіл РФ і іншых сілавых ведамстваў. Таксама, паводле яго слоў, мясцовыя органы федэральных органаў выканаўчай улады павінны з’явіцца да 1 чэрвеня 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/10/02/v-gosdume-zayavili-chto-na-anneksiruemyh-territoriyah-do-kontsa-goda-budet-dopuskatsya-obraschenie-grivny|title=В Госдуме заявили, что на аннексируемых территориях до конца года «будет допускаться обращение гривны»|website=Meduza|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

3 кастрычніка спікер Дзярждумы [[Вячаслаў Віктаравіч Валодзін|Вячаслаў Валодзін]] абвясціў, што ніжняя палата парламента «аднагалосна» ўхваліла ратыфікацыю дамоваў аб «прыняцці ў склад Расійскай Федэрацыі» самаабвешчаных ДНР і ЛНР і акупаваных Запарожскай і Херсонскай абласцей Украіны. Галасаванне праводзілася чатыры разы — па кожнай анексаванай тэрыторыі асобна&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/10/03/v-gosdume-za-prisoedinenie-novyh-territoriy-progolosovalo-bolshe-deputatov-chem-bylo-na-zasedanii-vyacheslav-volodin-zayavil-o-tehnicheskom-sboe|title=В Госдуме «за присоединение новых территорий» проголосовало больше депутатов, чем было на заседании. Вячеслав Володин заявил о «техническом сбое»|website=Meduza}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=Госдума одобрила присоединение к России четырех оккупированных регионов Украины|url=https://www.bbc.com/russian/news-63115765|lang=ru}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Вынікі галасавання ў Дзярждуме па «прыняцці ў склад» акупаваных тэрыторый
!
! scope=&quot;row&quot; |[[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]]
! scope=&quot;row&quot; |[[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]]
! scope=&quot;row&quot; |[[Расійская акупацыя Запарожскай вобласці|Запарожская&lt;br /&gt;вобласць]]
! scope=&quot;row&quot; |[[Расійская акупацыя Херсонскай вобласці|Херсонская&lt;br /&gt;вобласць]]
|-
! scope=&quot;col&quot; |«За»&lt;ref name=&quot;Сайт Госдумы&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vote.duma.gov.ru/?from=03.10.2022&amp;to=03.10.2022&amp; |title=Результаты голосования по вопросам, вынесенным для открытого голосования за 03.10.2022 |access-date=12 кастрычніка 2022 |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005091640/http://vote.duma.gov.ru/?from=03.10.2022&amp;to=03.10.2022&amp; |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot; /&gt;
|413
|412
|409
|411
|-
! scope=&quot;col&quot; |«Супраць»&lt;ref name=&quot;Сайт Госдумы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot; /&gt;
|0
|0
|0
|0
|-
!Устрымаліся&lt;ref name=&quot;Сайт Госдумы&quot; /&gt;
|0
|0
|0
|0
|-
! scope=&quot;col&quot; |Усяго галасавалі&lt;br /&gt;(па афіцыйных даных Дзярждумы РФ)&lt;ref name=&quot;Сайт Госдумы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot;&gt;{{Cite web|url=https://t.me/agentstvonews/1465|title=За присоединение новых регионов к России проголосовало больше депутатов, чем присутствовало в зале|website=Telegram|publisher=Агентство. Новости}}&lt;/ref&gt;
|413
|412
|409
|411
|-
! scope=&quot;col&quot; |Усяго зарэгістраваных&lt;br /&gt;на момант пачатку пасяджэння&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|website=Washington Post|title=In two more staged votes, Russian parliament moves to ratify annexation|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/03/russia-duma-ratify-annexation-ukraine/|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|408
|408
|408
|408
|-
! scope=&quot;col&quot; |Працэнт галасоў «За» па даных Дзярждумы РФ&lt;br /&gt;(ад агульнага ліку дэпутатаў)&lt;ref name=&quot;Сайт Госдумы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot; /&gt;
|92 %
|92 %
|91 %
|92 %
|-
!Працэнт галасоў «За» па даных Дзярждумы РФ&lt;br /&gt;(ад колькасці галасаваўшых дэпутатаў)&lt;ref name=&quot;Сайт Госдумы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot; /&gt;
|100 %
|100 %
|100 %
|100 %
|-
! scope=&quot;col&quot; |Працэнт галасоў «За» па падліках СМІ&lt;br /&gt;(ад колькасці зарэгістраваных на момант пачатку пасяджэння)&lt;ref name=&quot;Агентство. Новости&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|101,2 %
|100,9 %
|100,2 %
|100,7 %
|}
Валодзін апраўдаў разыходжанне ў лічбах «тэхнічным збоем»&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theins.info/news/255651|title=Госдума одобрила оккупацию четырех областей Украины и признала их частью России|website=The Insider|access-date=12 кастрычніка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003194047/https://theins.info/news/255651|archivedate=3 кастрычніка 2022|url-status=dead|lang=ru}}&lt;/ref&gt; і заклікаў дэпутатаў быць больш уважлівымі&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|website=BBC News Русская служба|title=&quot;Большой, но суровый праздник&quot;. Как Дума обсуждала аннексию украинских территорий|url=https://www.bbc.com/russian/features-63122894|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

4 кастрычніка Савет Федэрацыі прагаласаваў за далучэнне да Расіі Данецкай, Луганскай, Херсонскай і Запарожскай абласцей Украіны. Пасля гэтага дакументы вяртаюцца ў Крэмль для канчатковага падпісання Уладзімірам Пуціным&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Reuters|title=Russia's Federation Council ratifies annexation of four Ukrainian regions|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-federation-council-ratifies-annexation-four-ukrainian-regions-2022-10-04/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/live/news-62949139?page=9|title=Война в Украине: Совет Федерации одобрил аннексию частично оккупированных регионов Украины|website=BBC News Русская служба}}&lt;/ref&gt;.

Прэс-сакратар прэзідэнта Расіі Дзмітрый Пяскоў 3 кастрычніка на фоне наступаў УСУ не змог адназначна адказаць адносна межаў анексаваных тэрыторый Запарожскай і Херсонскай абласцей і сказаў, што працягнецца абмеркаванне гэтага пытання з іх насельніцтвам&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-03/russia-says-annexed-zones-borders-not-set-as-ukraine-army-gains |title=Russia Says Annexed Zones’ Borders Not Set as Ukraine Gains |access-date=3 кастрычніка 2022 |archive-date=5 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205204653/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-10-03/russia-says-annexed-zones-borders-not-set-as-ukraine-army-gains |url-status=dead |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

5 кастрычніка Уладзімір Пуцін падпісаў закон аб уключэнні ў склад Расіі чатырох абласцей Украіны&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Reuters|title=Putin gives final approval to Ukraine annexation plan despite retreats|url=https://www.reuters.com/world/ukraine-forces-break-through-russian-defences-south-advance-east-2022-10-03/|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Прафесар міжнароднага права юрыдычнай школы Універсітэта Джорджыі Дзіяна Мары Аман мяркуе, што прававы пераход статусу тэрыторый ад акупаваных да анексаваных быў неабходны Расіі для таго, каб юрыдычна адмовіцца ад выканання нормаў міжнароднага права на акупаваных тэрыторыях. Згодна з [[Чацвёртая жэнеўская канвенцыя|чацвёртай Жэнеўскай канвенцыяй]] ад 12 жніўня 1949 года, акупаваная тэрыторыя лічыцца суверэннай тэрыторыяй акупаванай краіны — такім чынам, жыхары гэтых тэрыторый захоўваюць украінскае грамадзянства, падпадаюць пад дзеянне ўнутранага заканадаўства Украіны і абараняюцца Жэнеўскімі канвенцыямі ад замахаў на іх годнасць і правы. Заявай аб тым, што акупаваныя тэрыторыі належаць Расіі, акупант адхіляе выкананне ў адносінах да мясцовага насельніцтва норм міжнароднага гуманітарнага права, замяняючы яго ўнутраным расійскім заканадаўствам, што, як адзначае Аман, само па сабе супярэчыць міжнароднаму праву&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.golosameriki.com/a/russian-annexion-vs-international-law/6771872.html|title=Юристы по международному праву: аннексия, проведенная Путиным, юридически ничтожна|website=ГОЛОС АМЕРИКИ}}&lt;/ref&gt;.

== Міжнародная рэакцыя ==
Прэзідэнт Украіны [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]] неўзабаве пасля выступу Пуціна ў Крамлі заявіў, што Украіна неадкладна [[Адносіны Украіны і НАТА|падасць заяўку]] на ўступленне ў [[НАТА]] у паскораным рэжыме. ЗША ўвялі новы пакет санкцый супраць Расіі. Пад іх трапілі сваякі высокапастаўленых расійскіх чыноўнікаў, у тым ліку [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]], [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіла Мішусціна]], [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргея Шайгу]] і [[Сяргей Сямёнавіч Сабянін|Сяргея Сабяніна]]. Кіраўнік ЦБ [[Эльвіра Сахіпзадаўна Набіуліна|Эльвіра Набіуліна]] была ўключана і ў амерыканскі санкцыйны спіс, і ў брытанскі&lt;ref name=&quot;bbc_pris&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-63093450|title=«Путин не с Украиной воюет, он воюет с реальностью». Политологи о церемонии в Кремле|publisher=BBC|date=2022-09-30|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Прэзідэнт ЗША [[Джо Байдэн]] заявіў&lt;ref name=&quot;bbc_pris&quot;/&gt;:&lt;blockquote&gt;ЗША асуджаюць распачатую сёння ашуканскую спробу Расіі анексаваць суверэнную тэрыторыю Украіны. Расія парушае міжнароднае права, парушае статут ААН і дэманструе сваю пагарду да міралюбных народаў па ўсім свеце.&lt;/blockquote&gt;30 верасня 2022 года прайшло пасяджэнне [[Савет Бяспекі ААН|СБ ААН]] паводле праекта рэзалюцыі, прадстаўленай ЗША і Албаніяй, аб асуджэнні Расіі за анексію гэтых тэрыторый, завяршылася з 10 галасамі «за», 4 «устрымаліся» (Бразілія, Кітай, Габон, Індыя) і голасам «супраць» ад Расіі. Прадстаўнік РФ [[Васіль Аляксеевіч Нябензя|Васіль Нябензя]] абвінаваціў складальнікаў рэзалюцыі ў «нізкасортнай правакацыі» з мэтай прымусіць Расію прымяніць права вета&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1129102|title=Russia vetoes Security Council resolution condemning attempted annexation of Ukraine regions|website=UN News|date=2022-09-30}}&lt;/ref&gt;. Намеснік Генеральнага сакратара ААН па пытаннях палітыкі і ўмацавання міру Размары Дзікарла асудзіла рэферэндум і заявіла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1128161|title=So-called referenda in Russian-controlled Ukraine ‘cannot be regarded as legal’: UN political affairs chief|website=UN News|date=2022-09-27}}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;Аднабаковыя дзеянні, накіраваныя на тое, каб надаць бачнасць легітымнасьці спробе захопу сілай адной дзяржавай тэрыторыі іншай дзяржавы, якія суправаджаюцца заявамі аб прадстаўленні волі людзей, не могуць лічыцца законнымі па міжнароднаму праву.&lt;/blockquote&gt;Таксама ўвечары 30 верасня генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] у адказ на просьбу Украіны аб «паскораным уступленні» у гэтую арганізацыю ўхіліўся ад прамой падтрымкі заяўкі Украіны і пацвердзіў нязменную пазіцыю альянсу аб тым, што ён адкрыты для новых членаў. Ён заявіў, што рашэнне аб прыёме павінны прыняць усе 30 саюзнікаў на аснове кансенсусу. Разам з тым Столтэнберг паведаміў, што цяпер увага НАТА засяроджана на аказанні неадкладнай падтрымкі Украіне&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/ukraine-formal-application-join-nato/|title=Ukraine formally applies for fast-track NATO membership|website=Politico|date=2022-09-30}}&lt;/ref&gt;. Па меркаванні выдання Politico, гэты крок Уладзіміра Зяленскага быў закліканы адцягнуць увагу ад старанна зрэжысаванай прамовы Уладзіміра Пуціна&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot; /&gt;.

4 кастрычніка Міністэрства замежных спраў Паўночнай Карэі заявіла, што КНДР падтрымлівае заяўленую Расіяй анексію ўкраінскіх тэрыторый&lt;ref&gt;{{Cite news|website=Reuters|title=N.Korea backs Russia's proclaimed annexations, criticises U.S. 'double standards'|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nkorea-backs-russias-proclaimed-annexations-criticises-us-double-standards-2022-10-03/|lang=en}}&lt;/ref&gt;; КНДР стала першай краінай, якая падтрымала вынікі «рэферэндумаў аб далучэнні да Расіі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2022/10/04/severnaya-koreya-podderzhala-itogi-referendumov-na-okkupirovannyh-territoriyah-ukrainy|title=Северная Корея поддержала итоги «референдумов» на оккупированных территориях Украины|website=Meduza}}&lt;/ref&gt;.

== Далейшыя падзеі ==
Ужо на наступны дзень пасля абвяшчэння далучэння да Расіі чатырох абласцей, 1 кастрычніка горад [[Лыман]] Данецкай вобласці, часткова блакаваны УСУ з 23 верасня, быў узяты пад кантроль Украіны&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Russian troops withdrawing from Lyman, a day after annexation claims|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/10/01/ukaine-russia-lyman-donetsk-annexation/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;на следующий день&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-63095223|title=Украинская армия вошла в Лиман на следующий день после путинской аннексии|date=2022-10-01|publisher=Русская служба Би-би-си|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Міністр фінансаў Расіі [[Антон Германавіч Сілуанаў|Антон Сілуанаў]] заявіў, што для падтрымкі абласцей выдзелены сродкі з расійскага бюджэта&lt;ref&gt;{{Cite news|agency=Reuters|date=2022-10-03|title=Russia has funds to support four regions being annexed - FinMin|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-has-funds-support-four-regions-being-annexed-finmin-2022-10-03/|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Херсонскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Падзеі 30 верасня]]
[[Катэгорыя:Верасень 2022 года]]
[[Катэгорыя:Расійская акупацыя Украіны]]
[[Катэгорыя:Анексія]]
[[Катэгорыя:Спрэчныя тэрыторыі ў Еўропе]]
[[Катэгорыя:Ірэдэнтызм]]</text>
      <sha1>91qlv8cj0tyyk0r1ycdpa2ynpiv6hrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петэр Хегеман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>723484</id>
    <revision>
      <id>5212729</id>
      <parentid>4266300</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:58:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Culamar</username>
        <id>102133</id>
      </contributor>
      <origin>5212729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2893" sha1="e6jxcba3u4ltidj50avqppetzlx5dwy" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Петэр Хегеман''' ({{lang-de|Peter Hegemann}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі біяхімік і біяфізік, спецыяліст па фотабіялогіі, піянер аптагенетыкі. Прафесар [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта]], член Леапольдзіны (2012). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне і фізіялогіі]] за 2026 год&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://report.az/ru/drugie-strany/obyavleny-imena-laureatov-nobelevskoj-premii-po-medicine-za-2026-god|title=Объявлены лауреаты Нобелевской премии по медицине и физиологии за 2026 год|first=Гюльнар|last=Махмудова|website=Report.az|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Вывучаў хімію ў родным горадзе і ў [[Мюнхен]]е. Доктарскую ступень па біяхіміі атрымаў пад кіраўніцтвам Дзітэра Эстэрхельта у Інстытуце біяхіміі Макса Планка. З’яўляўся постдокам у [[Сіракузскі ўніверсітэт|Сіракузскім універсітэце]] ў Нью-Ёрку, затым у 1986 годзе вярнуўся ў Германію. У 1992 годзе хабілітаваўся па біяхіміі ў Мюнхенскім універсітэце. З 1993 па 2004 гады прафесар біяхіміі Рэгенсбургскага ўніверсітэта. З 2005 года прафесар Берлінскага ўніверсітэта імя Гумбальта.

У 2026 годзе [[Нобелеўскі камітэт]] адзначыў Хегемана за даследаванні ў галіне святлокіравальных іённых каналаў і аптагенетыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cje36zpl6rd3o|title=Нобелевскую премию по медицине и физиологии присудили за открытия в области светочувствительных ионных каналов и оптогенетики|website=BBC News Русская служба|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{Лаўрэаты прэміі Шаа}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Хегеман Петэр}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Шаа]]
[[Катэгорыя:Біяфізікі Германіі]]
[[Катэгорыя:Біяхімікі Германіі]]</text>
      <sha1>e6jxcba3u4ltidj50avqppetzlx5dwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кормак Мак-Карці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>726713</id>
    <revision>
      <id>5212450</id>
      <parentid>4737944</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25289" sha1="ifob0qysh0ma0sipqsiy6zad9btqu7y" xml:space="preserve">{{Пісьменнік}}
'''Кормак Мак-Карці''' ({{Lang-en|Cormac McCarthy}}; {{Датанараджэння|20|07|1933}}, {{Месца нараджэння|Провідэнс}}, [[Род-Айленд|Род-Айлэнд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] – {{ДС|13|06|2023}}, [[Санта-Фэ]], [[Нью-Мексіка]], ЗША&lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;{{cite web|url=https://meduza.io/news/2023/06/13/umer-kormak-makkarti-avtor-romanov-krovavyy-meridian-i-starikam-tut-ne-mesto|title=Умер Кормак Маккарти — автор романов «Кровавый меридиан» и «Старикам тут не место»|work=[[Meduza]]|language=ru|date=2023-06-13}}&lt;/ref&gt;) — амерыканскі пісьменнік-раманіст, празаік і драматург, сцэнарыст.

Аўтар шэрагу раманаў, п’ес і кінасцэнарыяў. Асноўныя жанры — [[паўднёвая готыка]], [[вестэрн]], [[постапакаліптыка]]. Лаўрэат [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскай прэміі]] і [[Мемарыяльная прэмія Джэймса Тэйта Блэка|Прэміі Джэймса Тэйта Блэка]] за раман [[Дарога (раман)|«Дарога»]]. У 1992 годзе атрымаў [[Нацыянальная кніжная прэмія ЗША|Нацыянальную кніжную прэмію]] і [[Нацыянальная кніжная прэмія крытыкаў ЗША|Нацыянальную кніжную прэмію крытыкаў]] за раман «[[Коні, коні]]». Паводле рамана Мак-Карці «Старым тут не месца» (2005), у 2007 годзе зняты [[Старым тут не месца (фільм)|аднайменны фільм]], які атрымаў чатыры [[Оскар|прэміі «Оскар»]] [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Акадэміі кінематаграфічных мастацтваў]], у тым ліку ў намінацыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|Лепшы фільм]]».

Раман Мак-Карці «Крывавы мерыдыян» (1985) унесены ў спіс «100 лепшых кніг на англійскай мове, выдадзеных у перыяд 1923—2005 гадоў» паводле версіі часопіса [[Time]]. У 2006 годзе [[The New York Times]] змясціла «Крывавы мерыдыян» на другое месца ў спісе лепшых амерыканскіх раманаў, апублікаваных за апошнія 25 гадоў.

Літаратурны крытык [[Харальд Блюм]] назваў Мак-Карці адным з чатырох найбуйнейшых амерыканскіх пісьменнікаў свайго часу, у шэрагу з [[Дон Дэліла|Донам Дэліла]], [[Томас Пінчан|Томасам Пінчанам]] і [[Філіп Рот|Філіпам Ротам]].

У 2010 годзе [[The Times]] паставіла раман «Дарога» на першае месца ў сваім спісе «100 лепшых мастацкіх і навукова-папулярных кніг за апошнія 10 гадоў». Кормака Мак-Карці часта называюць сучасным [[Уільям Катберт Фолкнер|Фолкнерам]]. Таксама Мак-Карці, паводле шведскай [[Svenska Dagbladet]], усё часцей згадваецца як кандыдат на [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]].

Старшы [[фела]] (правадзейны член) і член Савета апекуноў [[Інстытут Санта-Фэ|Інстытута Санта-Фэ]]{{Няма АК|21|11|2022}}, член амерыканскага філасофскага таварыства (2012).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і паспяховага юрыста, з шасці дзяцей быў трэцім па старшынстве. Імя «Чарлз», атрыманае па нараджэнні, змяніў на «Кормак» у гонар легендарнага ірландскага караля, паводле іншых звестак, зрабіў гэта па патрабаванні сям’і — [[Шатландская гэльская мова|па-гэльску]] імя значыць «сын Чарлза».

У 1937 годзе сям’я Мак-Карці пасялілася ў [[Ноксвіл]]е ў штаце [[Тэнесі]], дзе Кормак вучыўся ў каталіцкай школе, пасля яе заканчэння паступіў ва [[Універсітэт Тэнесі]], два гады вывучаў [[гуманітарныя навукі]].

У 1953 годзе прызваны ў [[Армія ЗША|Армію ЗША]], чатыры гады, з іх два на [[Аляска|Алясцы]], праслужыў у [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]]. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ва універсітэт. Два апавяданні, апублікаваныя ў студэнцкай газеце ў 1959 і 1960 гадах, былі яго літаратурным дэбютам і прынеслі першыя ўзнагароды.

У 1961 годзе Мак-Карці ажаніўся з Лі Холіман, таксама студэнтцы, і пасля нараджэння сына Калена кінуў універсітэт. Сям’я пераязджае ў [[Чыкага]], дзе Мак-Карці працаваў аўтамеханікам і адначасова над першым раманам. Яшчэ да выхаду рамана першы шлюб Мак-Карці распаўся.

У 1965 годзе атрымаў спецыяльную стыпендыю [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і літаратуры|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і літаратуры]] і адправіўся на радзіму продкаў у [[Ірландыя|Ірландыю]] на акіянскім лайнеры [[Sylvania (лайнер)|''Sylvania'']]. У падарожжы пазнаёміўся з англійскай спявачкай і танцоркай [[Эн Дэлайл]], з якой неўзабаве ажаніўся. У 1965 годзе ў выдавецтве [[Random House]] выходзіць дэбютны раман Мак-Карці, напісаны пад уплывам [[Уільям Катберт Фолкнер|Уільяма Фолкнера]] — {{Не перакладзена 2|Захавальнік сада|«Захавальнік сада»||The Orchard Keeper}}.

У 1966 годзе Мак-Карці атрымаў яшчэ адзін грант, цяпер ад [[Фонд Ракфелера|Фонда Ракфелера]], і адправіўся з жонкай у маштабны тур па [[Заходняя Еўропа|Заходні]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]]. Пэўны час пісьменнік жыве на востраве [[Івіса]], дзе заканчвае другі раман, «[[Цемра звонку]]» («Outer Dark») — змрочную сагу пра грэх, адкупленне і гвалт. Як і першы раман, твор атрымаў прыязную крытыку.

У 1967 годзе сям’я вяртаецца ў Амерыку і селіцца ў гарадку {{Не перакладзена 3|Рокфард (Тэнесі)|Рокфард|4=Rockford, Tennessee}} у Тэнесі. Праз два гады, калі атрымаў ганаровую [[Грант Гугенхайма|стыпендыю Гугенхайма]] за «пісьменніцкае майстэрства»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/cormac-mccarthy/|title=Cormac McCarthy|website=John Simon Guggenheim Foundation|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-19|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419035735/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/cormac-mccarthy/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Мак-Карці купляе стары свіран паблізу [[Луісвіл]]я ў [[Тэнесі]], і ўласнымі рукамі ператварае яго ў дом.

У 1973 годзе выходзіць раман «[[Дзіця Гасподняе]]» («Child of God»), часткова заснаваны на рэальных падзеях. Рэакцыя крытыкі гэтым раз была змяшаная — аўтар не толькі эксперыментуе з літаратурнай формай, змешвае розныя стылі і цалкам ігнаруе двукоссі, але і закранае, смялей за ранейшае, «небяспечныя» тэмы — сексуальныя адхіленні (у тым ліку [[Некрафілія|некрафілію]] і [[Педафілія|педафілію]]), гвалт, [[Дыссацыяльнае расстройства асобы|сацыяпатыю]], выжыванне любым коштам, [[расізм]].

У 1976 годзе Мак-Карці разышоўся з другой жонкай, афіцыйна развод аформлены толькі праз некалькі гадоў, і пераехаў у [[Эль-Паса (Тэхас)|Эль-Паса]] ў [[Тэхас]], дзе жыў да нядаўняга часу.

У 1979 годзе выйшаў чацвёрты раман, над якім пісьменнік працаваў агулам дваццаць гадоў — «[[Сатры]]» (Suttree). Твор апавядае пра Карнэліуса Сатры — чалавека, які вырваўся з ціскоў сярэдняга класу дзеля сціплага жыцця рыбака, і мае аўтабіяграфічныя матывы. Крытыкі параўноўвалі яго з «[[Уліс (раман)|Улісам]]» [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]], «[[Кансервавы рад|Кансервавым радам]]» [[Джон Стэйнбек|Джона Стэйнбека]] і «[[Прыгоды Гекльберы Фіна|Прыгодамі Гекльберы Фіна]]» [[Марк Твэн|Марка Твэна]]. У адрозненне ад папярэдніх раманаў Мак-Карці, «Сатры» поўны гумару.

Застаючыся фінансава незалежным дзякуючы стыпендыям і грантам, Мак-Карці працягвае працаваць над новымі кнігамі. У 1985 годзе публікуюць яго першы агульнапрызнаны шэдэўр — «[[Крывавы мерыдыян|Крывавы мерыдыян, або Заходняя барва на Захадзе]]» («Blood Meridian, or the Evening Redness in the West»). Пачынаючы з гэтага рамана, які апавядае пра бандытаў-паляўнічых на [[скальп]]ы, проза Мак-Карці імкнецца да жанру [[вестэрн]]а — пераасэнсаванага на прынцыпова новым узроўні. Інтэрпрэтацый «Крывавага мерыдыяна» столькі ж, колькі і крытыкаў, які чыталі яго. У 2006 годзе па выніках апытання, праведзенага сярод пісьменнікаў і выдаўцоў, раман увайшоў у лік найвялікшых амерыканскіх раманаў апошняй чвэрці XX ст. і заняў у спісе другую пазіцыю.

Аднак сапраўднае прызнанне да Мак-Карці прыйшло з выхадам у 1992 годзе рамана «[[Коні, коні]]», які разам з «[[За мяжой (раман)|За мяжой]]» («The Crossing», 1994) і «[[Гарады прэрыі|Гарадамі прэрыі]]» («Cities of the Plain», 1998), утварыў так званую «[[Памежная трылогія|Памежную трылогію]]».

На пачатку XXI ст. на творчасць Мак-Карці, ужо сталага класіка, звярнулі ўвагу кінематаграфісты. За экранізацыяй рамана «Коні, коні…» ў 2005 годзе, вядомыя [[браты Коэн]]ы знялі «[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]», паводле аднайменнай кнігі 2005 года. Фільм Коэнаў даволі дакладна перадае сюжэт і дух літаратурнай асновы — жорсткага вестэрна ў сучасных дэкарацыях — і адзначаны больш за 75 кінаўзнагародамі, у тым ліку чатырма прэміямі «[[Оскар]]» (за лепшы фільм, лепшую рэжысуру, лепшую ролю другога плана ([[Хаўер Бардэм]] у ролі [[Антон Чыгур|Антона Чыгура]]) і лепшы сцэнарый).

У верасні 2009 года выйшаў на экраны фільм паводле найсвяжэйшага твора Мак-Карці — рамана «[[Дарога (раман)|Дарога]]», уганараванага найпрэстыжнейшай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] літаратурнай узнагародай, [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскай прэміяй]]. У кнізе, якая мае аглушальны поспех па ўсім свеце, аўтар упершыню звяртаецца проста да [[Фантастыка|фантастычнага]] жанру — дзеі адбываюцца ў [[Постапакаліптыка|постапакаліптычнай]] будучыні Зямлі, спустошанай невядомай катастрофай. Бацька і сын, якім пашанцавала, або не пашанцавала, выжыць, ідуць бясконцай дарогай, у спадзяванні дабрацца да цёплых краёў.

Цяпер Кормак Мак-Карці жыве ў горадзе [[Тэсук]], штат [[Нью-Мексіка]], на поўнач ад [[Санта-Фэ]], з трэцяй жонкай — Джэніфер Уінклі, і сынам у гэтым шлюбе — Джонам. Інтэрв’ю дае крайне рэдка і пра сваю творчасць разважаць не любіць, таму большасць яго раманаў адкрыта для тлумачэнняў.

Паводле прызнання Мак-Карці, ён недалюблівае аўтараў, якіх «не цікавяць пытанні жыцця і смерці» — напрыклад, [[Генры Джэймс]]а і [[Марсель Пруст|Марселя Пруста]]. «''Для мяне гэта не літаратура»'', — кажа пісьменнік. Любімай кнігай Мак-Карці называе «[[Мобі Дзік]]» [[Герман Мелвіл|Германа Мелвіла]] і кампаніі навукоўцаў аддае перавагу перад кампаніяй літаратараў.

У 2007 годзе вядучая вядомага ток-шоў [[Опра Уінфры]] параіла раман Мак-Карці «Дарога» ў сваім кніжным клубе. У выніку, Мак-Карці пагадзіўся даць сваё першае інтэрв’ю тэлебачанню. Яно транслявалася на шоў Опры Уінфры 5 чэрвеня 2007 года. Інтэрв’ю адбылося ў бібліятэцы [[Інстытут Санта-Фэ|Інстытута Санта-Фэ]]. Мак-Карці сказаў Уінфры, што не знаёмы ні з кім з пісьменнікаў і аддае перавагу кампаніі навукоўцаў. Падчас інтэрв’ю распавёў некалькі гісторый з жыцця, якія ілюструюць крайнюю ступень галечы, не раз ім перажытыю за пісьменніцкую кар’еру. Ён таксама распавёў пра досвед бацькоўства ў сталым веку і пра тое, што менавіта васьмігадовы сын натхніў яго на ідэю рамана «Дарога». Мак-Карці заявіў, што аддае перавагу «простым дэкларатыўным сказам» і ніколі не ўжывае кропак і косак. Таксама ён не ўжывае двукоссяў для дыялогаў і лічыць, што няма прычын «пэцкаць старонкі дзіўнаватымі маленькімі значкамі».

Мак-Карці памёр у 2023 годзе ў сваім доме ў [[Санта-Фэ]]&lt;ref name=&quot;death&quot;/&gt;.

=== Сям’я ===

==== Шлюбы ====
* Лі Холеман (1961, разведзены)
* Эн Дэлайл (1967, разведзены ў 1981)
* Джэніфер Уінклі (2007)

==== Дзеці ====
* Кален Мак-Карці, сын у шлюбе з Лі Холеман
* Джон Фрэнсіс Мак-Карці, сын у шлюбе з Джэніфер Уінклі

== Бібліяграфія ==

=== Раманы ===
* «Захавальнік саду» ({{Lang-en|The Orchard Keeper}}, 1965) ISBN 0-679-72872-4
* «Цемра звонку» (''Outer Dark'', 1968) ISBN 0-679-72873-2
* «Дзіця Гасподняе» (''Child of God'', 1974) ISBN 0-679-72874-0
* «Сатры» (''Suttree'', 1979) ISBN 0-679-73632-8
* «[[Крывавы мерыдыян]]» (''Blood Meridian, Or the Evening Redness in the West'', 1985) ISBN 0-679-72875-9
* «[[Коні, коні]]» (''All the Pretty Horses'', 1992) ISBN 0-679-74439-8
* «За мяжой» (''The Crossing'', 1994) ISBN 0-679-76084-9
* «{{Нп5|Гарады прэрыі||en|Cities of the Plain (novel)}}» (''Cities of the Plain'', 1998) ISBN 0-679-74719-2
* «[[Старым тут не месца (раман)|Старым тут не месца]]» (''No Country for Old Men'', 2005) ISBN 0-375-70667-4
* «[[Дарога (раман)|Дарога]]» (''The Road'', 2006) ISBN 0-307-38789-5
* «Пасажыр» (''The Passenger'', 2022) ISBN 0-307-26899-3
* «Стэла Марыс» (''Stella Maris'', 2022) ISBN 0-307-26900-0

=== Сцэнарыі ===
* «Сын садоўніка» (''The Gardener’s Son'', 1976) ISBN 0-88001-481-4
* «[[Дарадца (фільм)|Дарадца]]» (''The Counselor'')

=== П’есы ===
* ''The Stonemason'' (1995)
* ''The Sunset Limited'' (2006)

== Беларускія пераклады ==
* ''Кормак Макарці'' Дарога / Перакл. з англ. [[Серж Мядзведзеў|С. Мядзведзева]], рэд. [[Уладзімір Лянкевіч|У. Лянкевіча]]. — [[Выдавецтва «Янушкевіч»]], 2022. — 256 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 9789857283200&lt;/nowiki&gt;

== Экранізацыі твораў ==
* 1977 — The Gardener’s Son — частка серыі для [[Public Broadcasting Service|PBS]]. Выйшаў у эфір у студзені 1977 года. Мак-Карці напісаў сцэнарый на просьбу рэжысёра Рычарда Пірса.
* 2000 — All the Pretty Horses — рэжысёр [[Білі Боб Торнтан]].
* 2007 — «[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]» / No Country for Old Men — рэжысёры [[браты Коэн]]ы. Фільм намінаваны на 8 катэгорый [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Кінаакадэміі]] і атрымаў чатыры «[[Оскар]]ы» — лепшы фільм, лепшая мужчынская роля другога плана, лепшая рэжысура і лепшы адаптаваны сцэнарый.
* 2009 — «Цемра звонку» / Outer Dark
* 2009 — «[[Дарога (фільм, 2009)|Дарога]]» / The Road — рэжысёр Джон Хілкаўт.
* 2011 — «Вячэрні экспрэс „Сансет Лімітэд“» / The Sunset Limited — рэжысёр [[Томі Лі Джонс]]
* 2013 — «[[Дзіця Гасподняе]]» / Child of God — рэжысёр [[Джэймс Франка]]
* «Крывавы мерыдыян» / Blood Meridian — экранізацыя запланавана на 2015 год. Аўтар сцэнарыя і рэжысёр Тод Філд, прадзюсар Скот Рудзін.

== Узнагароды ==
* 1959 — Узнагарода універсітэцкага фонду Ingram-Merrill
* 1960 — Узнагарода універсітэцкага фонду Ingram-Merrill
* 1965 — Прэмія Фолкнера за раман «Захавальнік саду»
* 1965 — Стыпендыя Амерыканскай акадэміі мастацтваў і літаратуры
* 1969 — [[Грант Гугенхайма|Стыпендыя Гугенхайма]] для пісьменнікаў
* 1981 — Стыпендыя Фонду Мак-Артураў
* 1992 — Нацыянальная прэмія па літаратуры і Нацыянальная кніжная прэмія крытыкаў за раман «Коні, коні»
* 2006 — [[Мемарыяльная прэмія Джэймса Тэйта Блэка]] за раман «Дарога»
* 2007 — [[Пулітцэраўская прэмія]] ў намінацыі Мастацкая літаратура за раман «Дарога»
* 2008 — прэмія PEN / Saul Bellow Award for Achievement in American Fiction за ўклад у амерыканскую мастацкую літаратуру

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://cormacmccarthy.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221130002506/http://cormacmccarthy.com/ |date=30 лістапада 2022 }}{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20160313110425/http://eldb.net/name/nm004399 Кормак Мак-Карці на сайце The Electronic Literary Database (ELDb)]
* [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DA163EF93AA25757C0A964958260 Інтэрв’ю з Мак-Карці у The New York Times ў 1992 годзе.]
* [http://www.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1951793,00.html Леў Гросман і Рычард Лакаё «100 лепшых раманаў 20 стагоддзя» Поўны спіс часопіса Time] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111101043518/http://www.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1951793,00.html |date=1 лістапада 2011 }}
* [https://web.archive.org/web/20131105103802/http://www.avclub.com/articles/harold-bloom-on-blood-meridian,29214/ Харальд Блюм. Водгук на раман «Крывавы мерыдыян» (15 чэрвеня 2009)]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мак-Карці Кормак}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура]]
[[Катэгорыя:Члены Амерыканскага філасофскага таварыства]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Драматургі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі ЗША]]
[[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]</text>
      <sha1>ifob0qysh0ma0sipqsiy6zad9btqu7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партызанская брыгада імя А. Ф. Данукалава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>728820</id>
    <revision>
      <id>5212602</id>
      <parentid>4978552</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */ удакладненне</comment>
      <origin>5212602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11377" sha1="nlnqn6g9iz9quec7taq1fch7naw322a" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва              = Партызанская брыгада імя А. Ф. Данукалава
|гады               = 1942—1944
|войны              = [[Другая сусветная вайна]]&lt;br /&gt;[[Вялікая Айчынная вайна]]
|краіна             = {{Сцягафікацыя|СССР}}&lt;br/&gt;{{Сцягафікацыя|РСФСР|1940}}&lt;br /&gt;{{Сцягафікацыя|БССР|1940}}
|памер              = 1817 партызан (1.7.1944)
|роля               = змаганне з [[Трэці рэйх|акупантамі]]
|тып                = [[партызаны]]
|у складзе          = 
|вядомыя_камандзіры = * [[Аляксей Фёдаравіч Данукалаў|А. Ф. Данукалаў]] (загінуў);
* В. А. Блахін
|размяшчэнне        = [[Касплянскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]];
[[Лёзненскі раён|Лёзненскі]], [[Суражскі раён|Суражскі]], [[Віцебскі раён|Віцебскі]], [[Аршанскі раён|Аршанскі]], [[Багушэўскі раён|Багушэўскі]], [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкі]], [[Ушацкі раён|Ушацкі]], [[Пліскі раён|Пліскі]] раёны [[БССР]].
|падпарадкаванне    = [[Беларускі штаб партызанскага руху]]
}}
'''Партызанская брыгада імя А. Ф. Данукалава''' — [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанская брыгада]], створаная ў красавіку 1942 года. Да мая 1944 года называлася '''брыгада «Аляксея»'''. Дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі [[Касплянскі раён|Касплянскага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]], [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]], [[Суражскі раён|Суражскага]], [[Віцебскі раён|Віцебскага]], [[Аршанскі раён|Аршанскага]], [[Багушэўскі раён|Багушэўскага]], [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага]], [[Ушацкі раён|Ушацкага]], [[Пліскі раён|Пліскага]] раёнаў [[БССР]]. 1 ліпеня 1944 года брыгада (1817 партызан, 3 батальёны, 12 атрадаў) злучылася з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. Камандзіру брыгады [[Аляксей Фёдаравіч Данукалаў|Данукалаву]] прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].

== Склад ==
Брыгада была створана на базе атрадаў «Радзіма»&lt;ref&gt;арганізаваны ў жніўні 1941 года&lt;/ref&gt;, «Крэпасць»&lt;ref&gt;арганізаваны ў красавіку 1942 года&lt;/ref&gt;, «Граза ворагам»&lt;ref&gt;арганізаваны ў красавіку 1942 года&lt;/ref&gt;. У ліпені 1942 года атрад К. В. Зюкава быў вылучаны для арганізацыі новай брыгады, якая ў баях з праціўнікам была рассеяна. У ліпені 1942 года з брыгады быў вылучаны атрад І. І. Уласава (Бліна) ([[Партызанская брыгада «За Савецкую Беларусь» (І. І. Уласаў, С. Ц. Конанаў,  А. М. Базылевіч)|партызанская брыгада «За Савецкую Беларусь»]]). У лютым 1943 года атрады «Радзіма» і «Крэпасць» выйшлі ў савецкі тыл і былі расфарміраваны. Атрад «Перамога» быў вернуты ў Смаленскую вобласць ([[партызанскі полк «Трынаццаць»]]). У маі 1943 года з брыгады былі вылучаны атрады імя Чапаева, «Граза», «Буравеснік» для арганізацыі [[Лёзненская партызанская брыгада|Лёзненская партызанскай брыгады]]. У розны час былі расфарміраваны атрады І. І. Гур'ева, А. С. Гайдукова, імя Сталіна, «Савецкая Беларусь», «Звязда», «Казбек», іх асабовы склад увайшоў у іншыя атрады брыгады. Усе атрады брыгады ў лютым 1943 года былі аб'яднаны ў тры батальёны. На дату злучэння з Чырвонай Арміяй у склад брыгады ўваходзілі:
* 3 батальёны;
* атрад «Прагрэс» (1-ы);
* атрад «Смерць ворагам» (4-ы);
* атрад «Марак» (6-ы);
* атрад імя Селіваненкі (8-ы)&lt;ref&gt;створаны ў жніўні 1941 года, да ліпеня 1942 дзейнічаў самастойна, у кастрычніку нададзена імя М. Н. Селіваненкі, які загінуў&lt;/ref&gt;;
* атрад імя Варашылава (10-ы);
* атрад «Інтэрнацыянал» (12-ы);
* атрад «Гвардзеец» (13-ы);
* атрад «Знішчальнік» (14-ы);
* атрад «Сокал» (15-ы);
* атрад «Камсамолец» (16-ы);
* атрад «Мсцівец» (17-ы);
* атрад «Бальшавік» (20-ы).

== Камандаванне ==
=== Камандзіры ===
* [[Аляксей Фёдаравіч Данукалаў|А. Ф. Данукалаў]] (загінуў);
* В. А. Блахін.

=== Камісары ===
* Т. В. Паўлоўскі (загінуў);
* [[Апанас Цімафеевіч Шчарбакоў|А. Ц. Шчарбакоў]];
* [[Іван Ісакавіч Старавойтаў|І. І. Старавойтаў]].

=== Начальнікі штаба ===
* А. С. Гайдукоў;
* Я. М. Антоненка;
* Ф. І. Пласкуноў;
* І. М. Піменаў.

== Гісторыя ==
Партызаны праводзілі дыверсіі на лініях камунікацый, у тым ліку на чыгунках [[Віцебск]] — [[Орша]], Віцебск — [[Смаленск]], [[Полацк]] — [[Маладзечна]]. У ліпені — лістападзе 1942 года разбілі нямецкія гарнізоны ў вёсках [[Шапурова]], Будзянка, [[Ляшчова]] [[Суражскі раён|Суражскага]], [[Стасева]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага]] раёнаў. У снежні 1942 — лютым 1943 гадоў удзельнічалі ў баях з карнікамі, разбілі нямецкія гарнізоны ў вёсках [[Жабенцяі]], [[Мельны]], [[Баліна]], [[Мішуткі]] Суражскага раёна. У кастрычніку 1943 года ўдзельнічалі ў баях супраць карнікаў каля вёсак [[Рубеж (Бешанковіцкі раён)|Рубеж]], [[Вадапоева]], [[Вуглы]] [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]], тройчы нападалі на нямецкі гарнізон у вёсцы [[Бачэйкава]], удзельнічалі ў [[Лепельская аперацыя|Лепельскай аперацыі]]. У красавіку — маі 1944 года ў [[Полацка-Лепельская партызанская зона|Полацка-Лепельскай партызанскай зоне]] брыгада вяла баі з карнікамі на рубяжы вёсак [[Замошша (Ушацкі раён)|Замошша]], [[Царкавішча]], [[Тартак (Ушацкі раён)|Тартак]], [[Казімірова (Ушацкі раён)|Казімірова]], [[Ветча]], [[Лагі (Ушацкі раён)|Лагі]], [[Бушанка]] Ушацкага раёна. У ноч на 3 мая разам з іншымі брыгадамі прарвала блакаду, разбіла гарнізоны ў вёсках [[Баяры]], [[Бондары]], [[Ляпейкі]], [[Піскунова]], [[Каменка]], [[Слабада]]  [[Пліскі раён|Пліскага раёна]]. У «[[рэйкавая вайна|рэйкавай вайне]]» на чыгуначных участках [[Падсвілле (станцыя)|Падсвілле]] — [[Крулеўшчына (станцыя)|Крулеўшчына]], [[Замасточча (станцыя)|Замасточча]] — [[Лычкоўскага]], [[Сасноўка]] — Замасточча падарвалі больш за 2,9 тысяч рэек. Перад наступленнем Чырвонай Арміі актывізавала баявую дзейнасць на дарогах [[Кублічы]] — [[Беразіно (Докшыцкі раён)|Беразіно]], Кублічы — [[Востраў]], Кублічы — [[Крулеўшчына]].

== Памяць ==
Брыгада ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Прарыў (мемарыяльны комплекс)|Прарыў]]» у ліку 16 партызанскіх брыгад. У 1976 годзе ў гонар брыгады ўстаноўлены мемарыяльныя дошкі на чыгуначнай станцыі [[Выдрэя (прыпыначны пункт)|Выдрэя]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]], у вёсцы [[Рабава (Віцебскі раён)|Рабава]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]], у вёсцы [[Вялікія Дольцы]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]]. У 1979 годзе на будынку мемарыяльнага музея А. Ф. Данукалава ў вёсцы [[Кавалі (Лёзненскі раён)|Кавалі]] Лёзненскага раёна ўстаноўлена мемарыяльная дошка, у 1977 годзе ў вёсцы [[Пагосцішча]] Лёзненскага раёна пастаўлена стэла.

== Гл. таксама ==
* [[Бачэйкаўскія баі]]
* [[Хоцемля — Аргуны (карная аперацыя)]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]]</text>
      <sha1>nlnqn6g9iz9quec7taq1fch7naw322a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Форум</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728988</id>
    <revision>
      <id>5212681</id>
      <parentid>5207362</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Новая акадэмічная сістэма транскрыпцыі кітайскай мовы */ Адказ</comment>
      <origin>5212681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="161165" sha1="namiadlmtmgr8j9et1g5hl8xqptsw3o" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{Новыя зверху}}
{{Архіў форума}}
&lt;!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху.
Please, add new topics at the top --&gt;
== Новая акадэмічная сістэма транскрыпцыі кітайскай мовы  ==
Хачу вынесці на абмеркаванне супольнасці пытанне стандартызацыі і ўніфікацыі перадачы кітайскіх імёнаў уласных (асабовых імёнаў, тапонімаў, гістарычных і культурных тэрмінаў). Дагэтуль мы карысталіся простым калькаваннем з расійскай транскрыпцыйнай сістэмы Паладыя (''Сі Цзіньпін, Цяньцзінь, Чжуан-цзы, Янцзы''), што не адпавядае ні кітайскаму маўленню, ні фанетыка-графічнай прыродзе беларускай мовы.

У 2026 годзе выйшаў фундаментальны «[[Кітайска-беларускі слоўнік]]», супольна падрыхтаваны [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытутам мовазнаўства НАН Беларусі]] і [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя|Рэспубліканскім інстытутам кітаязнаўства імя Канфуцыя]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Выданне афіцыйна ўхваленае Вучонымі саветамі абедзвюх акадэмічных устаноў.

У слоўніку ўпершыню афіцыйна кадыфікаваная і замацаваная &quot;нарматыўная табліца практычнай беларускай транскрыпцыі з кітайскай мовы&quot; (на аснове [[Піньінь|піньіня]] і Міжнароднага фанетычнага алфавіта), а таксама прыведзены нарматыўны рэестр асноўных кітайскіх тапонімаў.

Як адзначаюць аўтары і лінгвісты, мэта гэтай нормы — адзіная ўніфікацыя інфармацыйнай прасторы Беларусі (адукацыя, энцыклапедыі, медыя, картаграфія) і адыход ад непатрэбнага пасрэдніцтва расійскай фанетыкі.

; Асноўныя рысы новай нормы (у параўнанні з сістэмай Паладыя)
# zh ➔ дж (замест расійскага ''чж''): [[Гуанджоў]] (раней ''Гуанчжоу''), [[Джэнджоў]] (раней ''Чжэнчжоу'').
# z ➔ дз (замест расійскага ''цз''): [[Мао Дзэдун]] (раней ''Цзэдун''), рака [[Яндзы]] (раней ''Янцзы''), філосафы з тытулам мудраца (-zi) пішуцца праз злучок: [[Лао-дзы]], [[Сунь-дзы]], [[Джуан-дзы]], [[Мэн-дзы]].
# j ➔ дзі / дзь (замест расійскага ''цз''): [[Сі Дзіньпін]] (раней ''Сі Цзіньпін''), [[Джэдзьян]] (раней ''Чжэцзян''), [[Фудзьень]] (раней ''Фуцзянь'').
# q ➔ ці / ць (мяккае беларускае ''ц'', замест расійскага цвёрдага ''ц/цы''): [[Чунцін]] (раней ''Чунцын''), [[Цінхай]] (раней ''Цынхай''), [[Лі Цьян]] (Li Qiang).
# x ➔ сі / сь- (перад ётаванымі galosnymi перадаецца як ''сь''): [[Дэн Сьяопін]] (Xiǎopíng), [[Сьянган]] (Xiānggǎng), [[Сьямынь]] (Xiàmén), горад [[Сюджоў]] (Xúzhōu; замест расійскага ''Сюйчжоу'').
# w ➔ в перад u: [[Вухань]] (Wuhan; замест расійскага ''Ухань'').
# ti / tian / tie / tiao ➔ ты / т’ень / т’е / т’яо (для прыдыхальнага кітайскага t выкарыстоўваецца апостраф пасля цвёрдага Т, каб пазбегнуць дзекання): [[Т’еньдзінь]] (Tianjin), [[Т’еньшань]] (Tianshan).
# Раздзяляльны апостраф на стыку складоў пасля літары -н перад галоснай: [[Чан’ань]] (Chang'an).

Як зазначаецца ў дадатку да слоўніка, для вузкага кола найбольш вядомых аб’ектаў захоўваюцца традыцыйныя назвы:
* Пекін (транскрыпцыя: ''Бэйдзін'')
* Нанкін (транскрыпцыя: ''Наньдзін'')
* Ганконг (транскрыпцыя: ''Сьянган'')
* Макао (транскрыпцыя: ''Аомэнь'')
* Канфуцый (транскрыпцыя: ''Кун-дзы'')
: ''Для ракі Яндзы дапускаецца выкарыстоўваць таксама традыцыйны варыянт Янцзы.''

Дагэтуль у нас не было ніводнага поўнага акадэмічнага слоўніка кітайскай мовы з беларускай транскрыпцыяй. Цяпер такое выданне ёсць, і яно зацверджанае акадэмічнай супольнасцю. Для беларускай Вікіпедыі гэтая крыніца мусіць мець безумоўны прыярытэт. Прапаную прыняць [[Беларуская практычная транскрыпцыя кітайскай мовы|нарматыўную табліцу 2026 года]] як асноўнае кіраўніцтва для наймення артыкулаў і перадачы кітайскіх уласных назваў. 

Для зручнасці, каб удзельнікам не даводзілася ўручную звяраць кожны склад па табліцах, я распрацаваў [https://uladzcz.github.io/kitaj-bielarus-transkrypcyja/ Кітайска-беларускі транскрыптар]. Ён дазваляе рабіць правільную транскрыпцыю з кітайскіх іерогліфаў, з піньіня (зручна, калі крыніца англамоўная) і нават з рускай сістэмы Паладыя (спатрэбіцца пры перакладзе з адпаведнай мовы). 

--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:43, 26 верасня 2026 (+03)

:Відавочна -- прыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:44, 26 верасня 2026 (+03)
: {{за|Падтрымліваю}}! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:32, 27 верасня 2026 (+03)
:Агулам, ясная рэч, падтрымліваю, але ёсць некалькі пытанняў, якія адразу хацелася б высветліць:
:1) У слоўніку прапануецца пісаць '''Гуэйджоў''', '''Ланьджоў''', '''Ханджоў''', але ў правілах граматыкі сказана, што &quot;''У адпаведнасці з традыцыйным прынцыпам напісання літара у (складовае) пішацца ў на канцы нязменных запазычаных слоў пасля галосных: '''Геаргіу-Дэж''', '''Бічэр-Стоу, Абрау'''''&quot; [https://belgramata.wordpress.com/%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bf%d1%96%d1%81-%d1%83-%d1%81%d0%ba%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d0%be%d0%b2%d0%b0%d0%b3%d0%b0/ (спасылка)]. Ці гэта значыць, што на кітайскія тапонімы яно з нейкай прычыны не распаўсюджваецца? Ці яны сталі скланяцца?
:2)Пасля рэформы 2008 літара '''О''' фактычна пачала пісацца толькі пад націскам, а ў слоўніку прапануюцца варыянты '''Мака́о''' і '''Аомэ́нь''' замест лагічных '''Макаа'''(ёсць у [https://verbum.by/grammardb/%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B0 граматычнай базе]) і '''Аамэнь'''. Тут у мяне ўвогуле нуль ідэй, як гэта інтэрпрэтаваць. 
:Таму я пакуль што не спяшаўся б усё бегчы і пераймяноўваць, а то можна больш шкоды нарабіць, чым карысці. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:15, 28 верасня 2026 (+03)
::Гэта не першы раз, калі прынятая транслітарацыя супярэчыць правілам 2008 года. Раней мы кіраваліся тым, што такія транслітарацыі з’яўляюцца больш аўтарытэтнымі за правіла, бо больш вузкаспецыялізаваныя і хутчэй удакладняюць правілы. Не думаю, што НАН Беларусі закрывала вочы на тое, што паводле правілаў 2008 года трэба пісаць інакш. Аканне ў кітайскай транслітарацыі таксама напружвае, але якія варыянты? Не прымаць - страчваем індывідуальныя правілы для беларускай мовы, застаючыся на рускіх кальках, прымаць часткова - дзіўнае ўмяшанне ў чужую навуковую працу. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:37, 7 кастрычніка 2026 (+03)

== Змены ў аўтаматычным схаванні правак у палітычных артыкулах ==

Паводле паведамлення Камісіі Амбудсменаў, ім паступіла скарга на аўтаматычнае схаванне правак у палітычных артыкулах праз бота. У дадзены момант у нас працуе два боты, якія працуюць над схаваннем. Адзін — праз мой уліковы запіс PLaga med Bot, які робіць «мяккае» схванне (якое можна аднавіць) і праз акаўнт Wizardist, які быў абраны супольнасцю як Рэвізор, і робіць аўтаматычнае поўнае схаванне правак (фактычнае суцэльнае выдаленне даных праўкі).

Камісія піша пра тое, што аўтаматычнае схаванне, якое робіцца Wizardist, парушае [[:m:Oversight policy#Use|Правілы для Рэвізораў]] (такое схаванне трэба рабіць уручную), аднак дзейнасць майго бота можа працягвацца ([https://toolsadmin.wikimedia.org/tools/id/suppressor цяпер мой бот знаходзіцца на серверах Toolforge]).

Ад нашай супольнасці патрабуецца прыняць рашэнне адносна таго, '''што рабіць далей з поўным схаваннем правак, якое робіцца Wizardist'''.

На мой погляд, Амбудсмены перагінаюць палку і факт выразнага двухэтапнага дадавання артыкулаў спачатку ў [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]], а потым перанос схавальнікамі запытаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]], з’яўляецца ў дастатковай меры ручной працай з выразным зацвярджэннем схавання праз адказных персон. У такім выпадку не патрабуецца ручная праверка кожнай асобнай праўкі, бо вынік будзе адзіны. Таксама мы разумеем, што цалкам хадзіць па ўсіх артыкулах у спісе схавання і пастаянна ўручную аператыўна цалкам хаваць праўкі ніхто не будзе. Гэта пустая трата чалавечых рэсурсаў, якіх у нас ітак няшмат.

Мы не можам забяспечыць самастойна тэхнічнай магчымасці людзям самім выбіраць, ці хочуць яны схаваць сваю праўку ў палітычным артыкуле, і ці пакідаць магчымасць яе аднаўлення. Гэта пытанне змен рухавіка Медыявікі. Таксама нібыта не ставіцца пытання ў тым, ці трэба нам схаванне ўвогуле, тут кансэнсус зразумелы, і Амбудсмены тут нам не пярэчаць, але ў той жа час, яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.

Я не ведаю, ці трэба нам па гэтым пытанні ствараць плебісцыт ці нешта падобнае. Аднак, на цяперашні момант, нам трэба прынамсі выказацца тут па гэтай сітуацыі. Запрашаю да дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:12, 28 жніўня 2026 (+03)

:То бок амбудсмены рэагуюць на ананімную скаргу патрабаваннем спыніць скрыпт, які абараняе ўдзельнікаў. Хто ж бы гэта мог паскардзіцца, га. Вось гэтага прыкладу павінна быць цалкам дастаткова, каб скрыпт не спыняць: 
:&lt;blockquote&gt;яны не лічаць неабходным поўнае выдаленне даных пра схаваныя праўкі, каб, напрыклад, да іх немагчыма было атрымаць доступ праз скампраментаваныя ўліковыя запісы адміністратараў, і тым самым не ставіць адмістратараў Беларускай Вікіпедыі пад яшчэ большую рызыку ўзломаў і пераследаў.&lt;/blockquote&gt;
:Калі нехта хоча пагуляцца ў фармалізм, то ёсць [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]: небяспечныя артыкулы будуць менш правіць з такімі рызыкамі, таму фармальнае правіла трэба ігнараваць.
:Ну і нібыта мела б сэнс давесці, што нават абмеркаванне такіх пытанняў прадстаўляе пагрозу для ўдзельнікаў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:56, 29 жніўня 2026 (+03)
::: Дзякуй,  IshaBarnes! Як кажуць: &quot;знялі з языка&quot;. Няма чаго дадаць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:11, 31 жніўня 2026 (+03)

: @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], вядома, яны перагінаюць палку, гэта мякка кажучы. Не бачыў стварэння тэмы на Форуме. Артыкулы дадаюцца ў спіс не адвольна, практычна, хаваць ці не вырашае некалькі чалавек. Хаванне цалкам, а не асобнымі праўкамі апраўдана, бо адказнасць можа наступіць не за асобную праўку, а за факт удзелу ў рэдагаванні артукула, незалежна ад таго, што менавіта зменена. З улікам сённяшніх падзей у нашай Вікіпедыі, хай яны яшчэ раз падумаюць, ці бяруць яны на сябе адказнасць за пацярпелых у выніку іх бюракратычнай валтузні. Хай агалосяць, хто гэты заклапочаны заяўнік, навошта хавацца, калі ты змагаешся за правілы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:33, 7 верасня 2026 (+03)
:Звярніце, калі ласка, увагу &quot;белых людзей&quot; на тое, што сёння, 7 верасня, адбылася вандальная атака на наш раздзел, якая выглядае спланаванай і інспіраванай дзяржаўнымі інстытуцыямі Беларусі. Гэта ананімная скарга можа быць частка спробы раскрыць асобы аўтараў артыкулаў і паставіць іх пад удар крымінальнага перадследу. 
:Патлумачу што адбылося. Сёння з венгерскай Вікіпедыі (не ведаю чаму), быў зарэгістраваны ўдзельнік [[Удзельнік:Мінінфарм Беларусі|Мінінфарм Беларусі]], які спачатку загрузіць на Вікісховішча лагатып Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь у фармаце svg, а пасля стварыў зусім нетрывіяльны [[Шаблон:Wp-mininform]]. Гэтым шаблонам хаваўся змест нашых артыкулаў, замяняючы яго для чытачоў заглушкай з наступным зместам: 
:''&quot;Доступ да старонкі абмежаваны.
:МІНІСТЭРСТВА ІНФАРМАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
:Доступ да гэтай старонкі быў абмежаваны адміністрацыяй Беларускай Вікіпедыі на падставе звароту Мінінфарма Беларусі, паводле Закона Рэспублікі Беларусь «Аб сродках масавай інфармацыі».
:Падрабязней на сайце www.mininform.gov.by.&quot;''
:Вандалізм зведалі вельмі характэрныя артыкулы пра пратэсты ў Беларусі, украінскі супраць Расіі, сексуальнасць і палітычныя забойствы апанентаў Лукашэнкі. Усё гэта дае падставы меркаваць, што гэта не выпадковы вандалізм дзеля жарту, а што ідуць па спісе забароненага рэальным Мінінфармам. Прынамсі з гэтага спісу выбіваецца кніга &quot;Мая барацьба&quot;, якая ці не ў першых радках забароненага кантэнту ў Беларусі з вельмі даўніх часоў. 
:Вось поўны спіс старонак, якія былі закранутыя: 
:* [[Секс]]
:* [[Бісексуальнасць]]
:* [[Парнаграфія]]
:* [[Порнафільм]]
:* [[ЛГБТ]]
:* [[Партал:ЛГБТ]]
:* [[Вясёлкавы сцяг (ЛГБТ)]]
:* [[Парнасайт]]
:* [[Мая барацьба]]
:* [[Аранжавая рэвалюцыя]]
:* [[Расійска-ўкраінская вайна]]
:* [[Вайна на ўсходзе Украіны]]
:* [[Пуцінізм]]
:* [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)]]
:* [[Пратэсты ў Беларусі (2017)]]
:* [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]
:* [[Віктар Іосіфавіч Ганчар]]
:* [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі]]
:* [[Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі]]
:* [[Дзмітрый Валер’евіч Паўлічэнка]]
:* [[Уладзімір Уладзіміравіч Навумаў]]
:* [[Алег Леанідавіч Алкаеў]]
:* [[Юрый Леанідавіч Сівакоў]]
:[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:42, 7 верасня 2026 (+03)
:: Я спачатку выдаліў шаблон, а ўжо пазней прачытаў, што вы хацелі яго заставіць для памяці. Выбачце! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 10:13, 8 верасня 2026 (+03)

== Message from the Ombuds Commission ==
Dear Community of the Belarus Wikipedia,

I write for the Ombuds Commission. We have adopted the following decision:

# The Ombuds Commission (OC) investigates infringements of the Privacy, Oversight, Checkuser, and Access to Nonpublic Personal Information (ANPDP) policies.
# The Ombuds Commission was contacted by a user voicing concerns about the current usage of the Oversight tools in the Belarus Wikipedia.
# The Commission concludes that the current usecase is not an allowed usecase according to the Oversight policy ([[:m:Oversight policy#Use]]).
# However, considering the spirit of the policy, the Commission is willing to accept the usage of the Oversight tools if this is required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# Currently, an automated script is used to suppress all user names and edit summaries of edits on pages that are listed on a specific wiki page, without any human review. This is not acceptable because no individual review takes place to check if suppression is actually required.
# The Commission suggests to update the Oversight policy to explicitly allow usage of Oversight tools, if required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# The Commission asks the Trust &amp; Safety Team of the Wikimedia Foundation to take appropriate measures to ensure the safety of Wikimedians in Belarus (and probably other contries with similar difficulties).
# The Commission requests Wizardist to stop the Oversight script. It is up to the local community of the Belarus Wikipedia, if they want to use an automated script for the revision deletion tool instead (currently this is done by PLaga med Bot). After human review local Oversighters may also decide to suppress specific revisions on a case by cases basis, if required to ensure the security and safety of Wikimedians.
# The Commission may suggest further actions if the Oversight script is not stopped within an appropriate time frame.

For the Ombuds Commission, --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 21:29, 17 жніўня 2026 (+03)

:Hi! We, as a community, ask you not to take any action on this issue without prior notice, so that we have time to discuss it and prepare. Let’s stay in touch!
:The issue of hiding sensitive edits is critical for us, and the recent withdrawal of oversight rights from one of the Wikipedians without prior notice created a state of emergency in our community. We would very much like to avoid a similar situation this time.
:Thank you for your understanding and cooperation! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:56, 19 жніўня 2026 (+03)
::Hi, we do not intend to take any immediate action and will provide appropriate time for the community to decide how they want to change their current system to get in line with the policy. --[[Удзельнік:Ameisenigel|Ameisenigel]] ([[Размовы з удзельнікам:Ameisenigel|размовы]]) 12:59, 22 жніўня 2026 (+03)
:You are requesting us to drop the only guard that effectively ensures the safety of users. This will definitely reduce number of people that are ready to work on political topics. This may lead to comprometation of users inside the country. Measures suggested by you are not enough to guarantee the safety of users.
:Please take into account that even participation in this discussion may be unsafe. I suppose you won't see many answers here due to that exact reason.
:Please withdraw your request to stop the script. No policy can cover every situation. Formal following of the rule is not worth the risk it creates. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:32, 29 жніўня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
Прапаную фармальна абмеркаваць і прагаласаваць за правіла блакіровак у праекце [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:00, 12 жніўня 2026 (+03)

== [[Сцяг Беларусі]] ==
Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&amp;diff=prev&amp;oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03)
: Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03)
:: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле  ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым.
::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03)
::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова.
::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03)
: Я ўпершыню ўбачыў гэты сцяг у кнізе [[Віктар Аляксандравіч Ляхар|Віктара Ляхара]] «Военная символика белорусов». Але ён там піша, што даведаўся аб гэтым праекце сцяга… з Вікіпедыі ([https://militera.org/books/pdf/research/lyakhor_va01.pdf с. 83 pdf-дакумента])  [[Удзельнік:Etažy|Etažy]] ([[Размовы з удзельнікам:Etažy|размовы]]) 02:11, 25 ліпеня 2026 (+03)

== Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice ==
''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)''

I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;)

Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest.

Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language.

If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03)

== Дапрацаваць шаблон ==
Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03)

:пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] ==
{{закрыта}}
Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03)

:выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03)
::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад.
::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Нефармальнае абмеркаванне правалілася, паглядзім, што там будзе з фармальным. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:13, 12 жніўня 2026 (+03)

== Часовае схаванне гісторыі правак праз бота ==
Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03)
: Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03)
:Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 23:19, 17 красавіка 2026 (+03)

== Notice of removal of local oversighters ==
Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter.

Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03)

: Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here.
:* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests.
:* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly.
:* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action.
: I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03)
::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation.
::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks.
::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03)
:::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03)
::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03)
:::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03)
::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &quot;год бяздзейнасці&quot; [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03)

== Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) ==
Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust &amp; Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03)
: [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03)
::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03)
::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03)
::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03)
::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 23:08, 17 красавіка 2026 (+03)

== Пра блакіроўку былога адміністратара ==

На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ.

Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03)
: У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць &quot;больш шкоды праекту, чым карысці&quot; неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: &quot;Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.&quot;.

: Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03)
::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03)
: Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03)
::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03)
: Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку.
: Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03)
:{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03)
:{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03)
:: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як &quot;Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада&quot;, таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу &quot;Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання.&quot; --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03)
:::&quot;Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне...&quot; - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03)
:::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03)
::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03)
:::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара.
:::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум.
:::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03)
::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу.
::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03)
:::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі.
:::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03)
: {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --&lt;font style=&quot;font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;&quot;&gt;[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]&lt;/font&gt; 09:37, 2 красавіка 2026 (+03)
:Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як &quot;таленавіты кантакцёр&quot; або &quot;валагодскі этымолаг&quot;. Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. --  [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03)
: Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]]  14:26, 3 красавіка 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03)
::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]]  14:54, 4 красавіка 2026 (+03)
:::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03)
:як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03)
:@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню &quot;пацаноў з раёна&quot;. Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт.
:На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за &quot;новапрыбыўшых&quot;? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03)
:Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03)

https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&amp;diff=5120393&amp;oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03)
: Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy.  Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03)
: ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03)
:: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03)
::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03)
::::мне здаецца &quot;пацярпелыя&quot; выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых &quot;ахвяр&quot;, тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03)
::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03)
:::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03)
:::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба.
:::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку:
:::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03)
:::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03)
::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03)
::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту &quot;''Сур'ёзна?''&quot;, гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03)
::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] &quot;не ссы&quot; па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні &quot;Сур'ёзна?&quot;, то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03)
:::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03)
:::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03)
:::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03)
:::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Катэгорыі &quot;... паводле алфавіта&quot; ==

Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 19:21, 28 лютага 2026 (+03)

:Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03)
::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы.
::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03)

== Заходнепалеская мікрамова ==
Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна.

Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі.

Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне.

Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. 

Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе &quot;Славянскія мовы&quot;, выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03)
:: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03)
::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03)

== [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] ==
Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) 

== About the two locked administrators and the future of this project ==
Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

00:01, 20 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля ==

[[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! ==

Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции!

CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать  сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам.

Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу.

Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах  Викимедиа.

Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года.

Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30092539 --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])&lt;/bdi&gt; 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities ==

Hi everyone, 

'''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts.

You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process.

We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start.

* ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December).
* ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF.

Join our online Q&amp;A session to learn more (same content, two options to join):
* 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 1|register here]])
* 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&amp;A Nr. 2|register here]])

More info &amp; contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]'''

--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=29670168 --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29941252 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 ==

''Please help us and your community by translating this announcement into your language!''

Dear all,

The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway.

There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community.

'''Eligibility criteria:'''

* Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]:
** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025
** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026
** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026
* Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]]

You can check your eligibility using the following tool:

https://cee-sc-election.toolforge.org/

'''How to proceed:'''

Candidates may nominate themselves or be nominated by others.

If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026.

The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]:

Please also inform your communities about the election and encourage participation.

Best regards,  

Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026

--[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) ==

Здравствуйте,

Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub.

Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800).
Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]]

Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia.

Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах.

В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества.

Среди подтверждённых сессий:
- Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova
- Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD)
- Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation)

Будем рады вашему участию.

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Команда CEE Hub
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30401520 --&gt;

== Wiki Loves Eurovision 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]]

Hello everyone!

You are invited to participate in the &quot;[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]&quot; article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available:

* 1st prize: a voucher worth €60
* 2nd prize: a voucher worth €50
* 3rd prize: a voucher worth €40
* 4th–10th prize: a voucher worth €30

To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников ==

Здравствуйте,

Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026.

Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах.

Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами.

Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях.

Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись.

Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh

С наилучшими пожеланиями,
&lt;br&gt;Каро
&lt;!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&amp;oldid=30591666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 20:06, 27 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&amp;oldid=30597357 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])&lt;/bdi&gt; 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  15:24, 24 ліпеня 2026 (+03)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== CEE Technical Village Pump ==

{{int:please-translate}}

[[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]]

The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors.

To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video.

The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&amp;language=en&amp;action=page&amp;filter=&amp;action_source=translate_page help translating it].

Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&amp;oldid=30401522 --&gt;

== Ваша вікі хутка будзе толькі для чытання ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прачытаць гэта паведамленне на іншай мове]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

&lt;span class=&quot;mw-translate-fuzzy&quot;&gt;[[foundation:|Wikimedia Foundation]] тэсціруе пераключэнне паміж яе першым і другім цэнтрам даных.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This will make sure that Wikipedia and the other Wikimedia wikis can stay online even after a disaster.&lt;/span&gt;

Увесь трафік будзе пераключаны '''{{#time:j xg|2026-09-23|be}}'''. Тэсціраванне пачнецца а '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Нажаль, з-за некаторых абмежаванняў у [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], усё рэдагаванне павінна быць спынена, пакуль пераключэнне не будзе завершана. Мы выбачаемся за турботы, і мы працуем над тым, каб паменшыць гэта ў будучыні. 

За 30 хвілін да гэтай аперацыі, ва ўсіх вікі з’явіцца адпаведны банер. Гэты банер будзе бачны да канца аперацыі. 
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate translation or proofreading] of this banner text.&lt;/span&gt;

'''Вы зможаце чытаць усе вікі, але на кароткі перыяд часу не зможаце іх рэдагаваць.'''

* Вы не зможаце рэдагаваць не больш за гадзіну наступнага дня: {{#time:l j xg Y|2026-09-23|be}}.
* Калі вы паспрабуеце рэдагаваць або захоўваць падчас гэтага, вы пабачыце паведамленне аб памылцы. Мы спадзяваемся, што аніводная праўка не будзе згублена падчас гэтых хвілін, але мы не можам гарантаваць гэтага. Калі вы пабачыце паведамленне аб памылцы, пачакайце, пакуль усё вернецца да нармальнага стану. Пасля гэтага вы зможаце захаваць вашы праўкі. Але мы раім вам спачатку, на ўсялякі выпадак, зрабіць копіі вашых змяненняў.

''Пабочныя эфекты'':

* Фонавыя заданні будуць працаваць павольней, і некаторыя з іх могуць быць адменены. Чырвоныя спасылкі могуць абнаўляцца не так хутка, як звычайна. Калі вы ствараеце артыкул, на які ўжо ёсць спасылка ў іншым месцы, спасылка будзе заставацца чырвонай даўжэй, чым звычайна. &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Some long-running scripts will have to be stopped.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;We expect the code deployments to happen as any other week.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;However, some case-by-case code freezes could punctually happen if the operation require them afterwards.&lt;/span&gt;
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] will be unavailable for about 90 minutes.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This project may be postponed if necessary.&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;You can [[wikitech:Switch_Datacenter|read the schedule at wikitech.wikimedia.org]].&lt;/span&gt; &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Any changes will be announced in the schedule.&lt;/span&gt; 

'''&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Please share this information with your community.&lt;/span&gt;'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15:58, 15 верасня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 18:16, 22 верасня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 --&gt;</text>
      <sha1>namiadlmtmgr8j9et1g5hl8xqptsw3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728990</id>
    <revision>
      <id>5212609</id>
      <parentid>5211912</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:51:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Спроба дэананімізацыі */ каментар</comment>
      <origin>5212609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461929" sha1="mai2767uxb6p8z13vce8iwwc5iujsrj" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =
== Алесь Мікус ==
2 кастрычніка Peisatai беспадстаўна выдаліў з артыкула інфармацыю, якая грунтавалася на аўтарытэтных крыніцах - такія дзеянні з'яўляюцца вандалізмам. Пасля гэтага DobryBrat абараніў артыкул. Насамрэч бараніць яго трэба было менавіта ад вандальных дзеянняў удзельніка Peisatai: варта было спачатку адмяніць ягоные 2 праўкі (вярнуць беспадстаўна выдаленыя сведкі), а ўжо потым абараняць артыкул. Прашу разабрацца ў сітуацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:36, 5 кастрычніка 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], абмеркаванне пачыналася ніжэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 5 кастрычніка 2026 (+03)

== Спроба дэананімізацыі ==
{{закрыта}}
Каментарый да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;diff=5210654&amp;oldid=5210611 гэтай] праўкі ўтрымлівае спробу дэананімізацыі, каментарый мае быць схаваны, а [[Удзельнік:Peisatai]] заблакаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 2 кастрычніка 2026 (+03)

:Пан сталкер на мяне падпісаны? Прыемна. Ніякая гэта не спроба, усім усё вядома. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:41, 2 кастрычніка 2026 (+03)
:: Шэраг яго наступных каментароў да ўласных правак таксама ўтрымлівае грубіянства і асабістыя выпады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:48, 2 кастрычніка 2026 (+03)
:::Сталкер, ты з ім у адной еўразійскай лодцы? Тая мярзота на старонніх медычных рэсурсах ад майго імя публікуе правакацыйныя мярзотныя пытанні, і мне тут з ім раскланьвацца? Зараз жа. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:52, 2 кастрычніка 2026 (+03)
:::: Згодна з [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя #Вікіпедыя — не поле бітвы]]. Кожны ўдзельнік павінен паводзіць сябе ветліва, спакойна і ў духу супрацоўніцтва пры кантактах з іншымі ўдзельнікамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:17, 3 кастрычніка 2026 (+03)
::::Зрэшты, я згодны, каб заблакавалі абодва бакі канфлікту, і баста. Тым больш MocnyBrat і меў бы тое зрабіць датычна таго боку канфлікту - мая скарга была на парушэнне ім адміністратарскага рашэння праз усё лета, ажно MocnyBrat аніяк не зрэагаваў, хоць меў бы. Цяпер вось палез устаўляць правакацыйную інфармацыю на старонку &quot;Алесь Мікус&quot;, хоць з мэтай усоўвання гэтага яна і была да 11.09 пастаўленая было пад замок. Няма спакою чалавеку. Лічу, што блакаванне абодвух бакоў было б як Гордзіеў вузел рассекці. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:20, 3 кастрычніка 2026 (+03)
: Таксама варта вярнуць ахову і на артыкул Алесь Мікус: там працягнулася вайна правак. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:12, 3 кастрычніка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Артыкул узяты пад ахову. [[Удзельнік:Peisatai]] за дзеянні па дэананімізацыі заблакаваны на 3 дні (у наступны раз будуць больш суровыя меры), каментарый схаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:06, 3 кастрычніка 2026 (+03)

:Здаецца, абодвум трэба суровыя меры, не ацанілі лаяльнага стаўлення і &quot;рабі што хочаш у этычных межах&quot;. Калі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80&amp;diff=next&amp;oldid=5210673 гэта] не накручванне канфлікту, то што, без менавіта такога камента можна было абыйсціся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:02, 4 кастрычніка 2026 (+03)
: Згодна з прынятым правілам [[Вікіпедыя:Блакіроўкі]] адміністратар, які прызначае блакіроўку, павінен пакінуць каментар на старонцы ўдзельніка з прычынай і дэталямі блакіроўкі. Гэта задумвалася для поўнай празрыстасці блакіровак як для заблакаваных карыстальнікаў, так і для супольнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], калі ласка, у будучыні прытрымлівайцеся працэдуры цалкам. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:51, 7 кастрычніка 2026 (+03)

== Увага да крытычнага шаблону ==
Вітаю. Калі ласка, звярніце ўвагу ну сітуацыю з {{ш|lang}} і новаствораным {{ш|іншамоўны тэкст}}. Першы &quot;lang&quot; ці не ў кожным артыкуле ўжываецца, а &quot;іншамоўны тэкст&quot; стаў цяпер як бы асноўным, да яго перавязалі элемент Вікіданых. Прынамсі варта абараніць гэтыя шаблоны і вырашыць іх існаванне разам або паасобку, калі трэба міграцыя, то каго і куды, каб не выпадковыя ініцыятыўныя ўдзельнікі такое ўчынялі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:00, 18 верасня 2026 (+03)

:Зрабіў абарону, перавязаў шаблоны на Вікіданых. Пакуль пра поўную міграцыю на новы шаблон не гаворым, бо там іншая логіка. Новы шаблон можа быць карысным у будучыні, але трэба папрацаваць з размежаваннем ці зліццём шаблонаў пазней. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:13, 18 верасня 2026 (+03)

== Вандалізм ==
{{закрыта}}
Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03)
: А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з &quot;Ідывідуялізм&quot; -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=cur&amp;oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=5195113&amp;oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З &quot;Рыначная эканоміка&quot; сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&amp;diff=cur&amp;oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03)
:::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&amp;diff=cur&amp;oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка Ne4elovek ==
{{закрыта}}
Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
{{закрыта}}
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], &quot;не ўрода&quot;, будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03)
:::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле &quot;[[Гомель]]&quot;. Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам &quot;[[Расійскае ўварванне ў Крым]]&quot;, адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>mai2767uxb6p8z13vce8iwwc5iujsrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212610</id>
      <parentid>5212609</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вынік */ удакладненне</comment>
      <origin>5212610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461942" sha1="ivvm1dd86guk3rdkg3o1ulfhliokndg" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =
== Алесь Мікус ==
2 кастрычніка Peisatai беспадстаўна выдаліў з артыкула інфармацыю, якая грунтавалася на аўтарытэтных крыніцах - такія дзеянні з'яўляюцца вандалізмам. Пасля гэтага DobryBrat абараніў артыкул. Насамрэч бараніць яго трэба было менавіта ад вандальных дзеянняў удзельніка Peisatai: варта было спачатку адмяніць ягоные 2 праўкі (вярнуць беспадстаўна выдаленыя сведкі), а ўжо потым абараняць артыкул. Прашу разабрацца ў сітуацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:36, 5 кастрычніка 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], абмеркаванне пачыналася ніжэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 5 кастрычніка 2026 (+03)

== Спроба дэананімізацыі ==
{{закрыта}}
Каментарый да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;diff=5210654&amp;oldid=5210611 гэтай] праўкі ўтрымлівае спробу дэананімізацыі, каментарый мае быць схаваны, а [[Удзельнік:Peisatai]] заблакаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 2 кастрычніка 2026 (+03)

:Пан сталкер на мяне падпісаны? Прыемна. Ніякая гэта не спроба, усім усё вядома. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:41, 2 кастрычніка 2026 (+03)
:: Шэраг яго наступных каментароў да ўласных правак таксама ўтрымлівае грубіянства і асабістыя выпады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:48, 2 кастрычніка 2026 (+03)
:::Сталкер, ты з ім у адной еўразійскай лодцы? Тая мярзота на старонніх медычных рэсурсах ад майго імя публікуе правакацыйныя мярзотныя пытанні, і мне тут з ім раскланьвацца? Зараз жа. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:52, 2 кастрычніка 2026 (+03)
:::: Згодна з [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя #Вікіпедыя — не поле бітвы]]. Кожны ўдзельнік павінен паводзіць сябе ветліва, спакойна і ў духу супрацоўніцтва пры кантактах з іншымі ўдзельнікамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:17, 3 кастрычніка 2026 (+03)
::::Зрэшты, я згодны, каб заблакавалі абодва бакі канфлікту, і баста. Тым больш MocnyBrat і меў бы тое зрабіць датычна таго боку канфлікту - мая скарга была на парушэнне ім адміністратарскага рашэння праз усё лета, ажно MocnyBrat аніяк не зрэагаваў, хоць меў бы. Цяпер вось палез устаўляць правакацыйную інфармацыю на старонку &quot;Алесь Мікус&quot;, хоць з мэтай усоўвання гэтага яна і была да 11.09 пастаўленая было пад замок. Няма спакою чалавеку. Лічу, што блакаванне абодвух бакоў было б як Гордзіеў вузел рассекці. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 00:20, 3 кастрычніка 2026 (+03)
: Таксама варта вярнуць ахову і на артыкул Алесь Мікус: там працягнулася вайна правак. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:12, 3 кастрычніка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Артыкул узяты пад ахову. [[Удзельнік:Peisatai]] за дзеянні па дэананімізацыі заблакаваны на 3 дні (у наступны раз будуць больш суровыя меры), каментарый схаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:06, 3 кастрычніка 2026 (+03)

:Здаецца, абодвум трэба суровыя меры, не ацанілі лаяльнага стаўлення і &quot;рабі што хочаш у этычных межах&quot;. Калі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80&amp;diff=next&amp;oldid=5210673 гэта] не накручванне канфлікту, то што, без менавіта такога камента можна было абыйсціся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:02, 4 кастрычніка 2026 (+03)
: Згодна з прынятым правілам [[Вікіпедыя:Блакіроўкі]] адміністратар, які прызначае блакіроўку, павінен пакінуць каментар на старонцы размоў удзельніка з прычынай і дэталямі блакіроўкі. Гэта задумвалася для поўнай празрыстасці блакіровак як для заблакаваных карыстальнікаў, так і для супольнасці. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], калі ласка, у будучыні прытрымлівайцеся працэдуры цалкам. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:51, 7 кастрычніка 2026 (+03)

== Увага да крытычнага шаблону ==
Вітаю. Калі ласка, звярніце ўвагу ну сітуацыю з {{ш|lang}} і новаствораным {{ш|іншамоўны тэкст}}. Першы &quot;lang&quot; ці не ў кожным артыкуле ўжываецца, а &quot;іншамоўны тэкст&quot; стаў цяпер як бы асноўным, да яго перавязалі элемент Вікіданых. Прынамсі варта абараніць гэтыя шаблоны і вырашыць іх існаванне разам або паасобку, калі трэба міграцыя, то каго і куды, каб не выпадковыя ініцыятыўныя ўдзельнікі такое ўчынялі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:00, 18 верасня 2026 (+03)

:Зрабіў абарону, перавязаў шаблоны на Вікіданых. Пакуль пра поўную міграцыю на новы шаблон не гаворым, бо там іншая логіка. Новы шаблон можа быць карысным у будучыні, але трэба папрацаваць з размежаваннем ці зліццём шаблонаў пазней. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:13, 18 верасня 2026 (+03)

== Вандалізм ==
{{закрыта}}
Калі ласка, звярніце ўвагу {{У|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя}}, знішчае вычытаныя тэксты і афармленне, ставіць на іх месца затычкі машыннага перакладу. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:30, 8 верасня 2026 (+03)
: А я не пабачыў, дзе ён менавіта нешта знішчыў? Бачу толькі, што стварыў некалькі неякасных артыкулаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:44, 11 верасня 2026 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласачка, свежае за сёння з &quot;Ідывідуялізм&quot; -- пад ранейшую крыніцу [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=cur&amp;oldid=5196317 падсунуты тэкст невядомага паходжання], а запыты крыніц прыбраны. З ранейшага ў гэтым артыкуле -- цалкам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC&amp;diff=5195113&amp;oldid=4618191 знішчаны тэкст з крыніцай], замест яго не ясна што. З &quot;Рыначная эканоміка&quot; сёння [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0&amp;diff=cur&amp;oldid=5196304 прыбраны запыты крыніц], тэкст часткова ўстаўка гэта ж ўдзельніка невядомай аўтарытэтнасці. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:46, 12 верасня 2026 (+03)
:::Таксама, відавочна, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%80%D1%8D%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96&amp;diff=cur&amp;oldid=4802315 творчасць] гэтага ўдзельніка -- правых-левых. Не вайну ж правак учыняць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:07, 12 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік атрымаў блакіроўку. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:39, 13 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка Ne4elovek ==
{{закрыта}}
Просьба заблакаваць удзельніка за вандальныя праўкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:41, 7 верасня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Гэты ўліковы запіс глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:40, 11 верасня 2026 (+03)

== Прапанова правіла блакіровак ==
{{закрыта}}
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Правіла прынятае. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:44, 1 верасня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], &quot;не ўрода&quot;, будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03)
:::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле &quot;[[Гомель]]&quot;. Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам &quot;[[Расійскае ўварванне ў Крым]]&quot;, адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>ivvm1dd86guk3rdkg3o1ulfhliokndg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чашніцкая партызанская брыгада «Дубава»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>729502</id>
    <revision>
      <id>5212603</id>
      <parentid>4344052</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */ удакладненне</comment>
      <origin>5212603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="dgs3q7xf73js2e5hlzlvuvrsevp27aj" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне
|назва              = Чашніцкая партызанская брыгада «Дубава»
|гады               = 1942—1944
|войны              = [[Вялікая Айчынная вайна]]
|краіна             = {{Сцягафікацыя|БССР|1940}}
|памер              = 1808 партызан (28.6.1944)
|роля               = барацьба з нямецкімі акупацыйнымі ўладамі
|тып                = [[партызаны]]
|у складзе          = 
|вядомыя_камандзіры = [[Фёдар Фаміч Дуброўскі|Ф. Ф. Дуброўскі]] (Дубаў)
|размяшчэнне        = [[Ушацкі раён|Ушацкі]], [[Лепельскі раён|Лепельскі]], [[Чашніцкі раён|Чашнцкі]], [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкі]], [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкі]], [[Бягомльскі раён|Бягомльскі]] раёны
|падпарадкаванне    = [[Беларускі штаб партызанскага руху]]
}}
'''Чашніцкая партызанская брыгада «Дубава»''' — [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанская брыгада]], створаная 28 жніўня 1942 года на базе вылучанага з [[Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева (У. В. Мельнікаў)|брыгады «Смерць фашызму» (пазней імя В. І. Чапаева)]] 9-га (камандзір [[Фёдар Фаміч Дуброўскі|Ф. Ф. Дуброўскі]] і асобнага 68-га (камандзір [[Уладзімір Елісеевіч Лабанок|У. Е. Лабанок]]) атрадаў, якія дзейнічалі з красавіка 1942 года ў Лепельскім, Ушацкім і Чашніцкім раёнах. Брыгада дзейнічала на акупіраванай тэрыторыі [[Ушацкі раён|Ушацкага]], [[Лепельскі раён|Лепельскага]], [[Чашніцкі раён|Чашніцкага]], [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага]], [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкага]] і [[Бягомльскі раён|Бягомльскага]] раёнаў. 28 чэрвеня 1944 года брыгада (1808  партызан, 15 атрадаў) злучылася з [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміяй]]. Камандзіру брыгады Дуброўскаму і камісару брыгады Лабанку было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].

== Склад ==
У ліпені 1943 года частка атрадаў брыгады [3-і, 4-ы, 8-ы, 9-ы, 13-ы і частка артылерыйскага дывізіёна] былі вылучаны для арганізацыі [[Лепельская партызанская брыгада імя І. В. Сталіна|Лепельскай партызанскай брыгады імя І. В. Сталіна]].
На дату злучэння з Чырвонай Арміяй у склад брыгады ўваходзілі:
* 1-ы атрад;
* 2-і атрад;
* 3-і атрад імя Дзідзенкі&lt;ref&gt;камандзір атрада М. М. Дзідзенка, загінуў&lt;/ref&gt;;
* 4-ы атрад;
* 5-ы атрад;
* 6-ы атрад імя Вітко&lt;ref&gt;камандзір атрада В. Ф. Вітко, загінуў&lt;/ref&gt;;
* 7-ы атрад;
* 8-ы атрад;
* 9-ы атрад;
* 10-ы атрад;
* 11-ы атрад;
* 12-ы атрад;
* 13-ы атрад;
* 14-ы атрад;
* 15-ы атрад.

== Камандаванне ==
=== Камандзір ===
* [[Фёдар Фаміч Дуброўскі|Ф. Ф. Дуброўскі]] (Дубаў)

=== Камісары ===
* [[Уладзімір Елісеевіч Лабанок|У. Е. Лабанок]];
* [[Мікалай Васілевіч Старынскі|М. В. Старынскі]];
* [[Сцяпан Якаўлевіч Барадаўкін|С. Я. Барадаўкін]]

=== Начальнікі штаба ===
* С. Я. Барадаўкін;
* П. К. Шарко

== Гісторыя ==
Партызаны праводзілі дыверсіі на чыгунках [[Полацк]] — [[Маладзечна]], [[Орша]] — [[Лепель]]. У час [[аперацыя «Канцэрт» (1943)|аперацыі «Канцэрт»]] падарвалі  каля 2 тысяч рэек. Вялі баі па вызваленню тэрыторыі Лепельскага, Чашніцкага, Ушацкага раёнаў. У верасні 1942 года правялі некалькі наступальных аперацый на гарнізоны ў [[Ушачы|Ушачах]], што прымусіла гітлераўцаў пакінуць гарадскі пасёлак. У студзені 1943 года вялі баі за вёску [[Пышна]], у сакавіку разбілі гарнізон на станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]], у красавіку нанеслі адначасовы ўдар па нямецкіх гарнізонах у вёсках [[Забалацце]], [[Студзёнка (Лепельскі раён)|Студзёнка]], [[Юркоўшчына]] Лепельскага раёна. У ліпені 1943 года разбілі гарнізоны ў  вёсках [[Цяпіна]], [[Варкі]], [[Залессе (Чашніцкі раён)|Залессе]] Чашніцкага раёна. У кастрычніку 1943 разам з [[Лепельская партызанская брыгада імя І. В. Сталіна|Лепельскай брыгадай імя Сталіна]] ўдзельнічалі ў штурме гарнізона ў [[Лепель|Лепелі]]. У маі — чэрвені 1943 года падчас нямецкіх карных экспедыцый удзельнічалі ў баях у раёне вёсак [[Пышна]] — [[Тартак (Ушацкі раён)|Тартак]] — [[Лагі (Ушацкі раён)|Лагі]] — [[Заазер’е (Лепельскі раён)|Заазер’е]]. У маі — чэрвені 1944 года ўтрымлівалі лінію абароны каля вёсак [[Валова Гара]] — [[Домжарыцы]] — [[Саўскі Бор]] Лепельскага і Бягомльскага раёнаў; прарвалі блакаду ў раёне вёсак [[Макаўе]] — [[Мажніцы]] Бягомльскага раёна. У чэрвені 1944 года разам з часцямі Чырвонай Арміі наносілі ўдары па праціўніку ў раёне [[Чашнікі]] — [[Лукомль]].

== Памяць ==
У 1965 годзе ў вёсцы [[Антунова]] Ушацкага раёна быў устаноўлены мемарыяльны знак, у 1967 годзе каля вёскі [[Бароўка 2]] Лепельскага раёна была пастаўлена стэла, у 1971 годзе каля вёскі [[Завыдрына]] Ушацкага раёна — стэла, у 1974 годзе ў вёсцы [[Пышна]] Лепельскага раёна ўстаноўлена мемарыяльная дошка, у 1975 годзе ў вёсцы [[Забор’е (Чашніцкі раён)|Забор'е]] Чашніцкага раёна — мемарыяльная дошка.

== Гл. таксама ==
* [[Бароўскі бой]]
* [[Пышнянскія баі]]
* [[Чашніцкія баі]]
* [[Лепельская аперацыя]]
* [[Лепельскі бой]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне||}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Савецкія партызанскія злучэнні, брыгады і атрады на акупіраванай тэрыторыі Беларусі (1941—1944)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1942 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]]</text>
      <sha1>dgs3q7xf73js2e5hlzlvuvrsevp27aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людміла Фёдараўна Глушчанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>732285</id>
    <revision>
      <id>5212636</id>
      <parentid>4388531</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="p62ojpy7apivsniyw5a7pdp5o7wi3km" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Глушчанка}}
{{Навуковец}}
'''Людміла Фёдараўна Глушчанка''' (нар. {{ДН|14|02|1945}}, в. Сяргееўка, [[Прыморскі край]], [[Расія]]) — спецыяліст у галіне працэсаў і апаратаў харчовых вытворчасцей. [[Доктар тэхнічных навук]] (1992), [[прафесар]] (1993).

== Біяграфія ==
Скончыла Кузбаскі політэхнічны інстытут (1971), [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчовых вытворчасцей|Маскоўскі тэхналагічны інстытут харчовай прамысловасці]] (аспірантура, 1977).

Працавала ў [[Кемераўскі тэхналагічны інстытуце харчовай прамысловасці|Кемераўскім тэхналагічным інстытуце харчовай прамысловасці]] (з 1972), [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут|Магілёўскім тэхналагічным інстытуце]] (1977—1980, загадчык кафедры машын і апаратаў харчовых вытворчасцей), [[Гродзенскі дзяржаўны сельскагаспадарчы інстытут|Гродзенскім дзяржаўным сельскагаспадарчым інстытуце]] (1980—1997), [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага|Наўгародскім дзяржаўным універсітэце імя Яраслава Мудрага]] (з 1997, загадчык кафедры тэхналогіі перапрацоўкі сельскагаспадарчай прадукцыі).

Навуковыя інтарэсы: распрацоўка і канструяванне абсталявання з мэтай інтэнсіфікацыі тэхналагічных працэсаў харчовых вытворчасцей.

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* Интенсификация процессов пищевых производств озоновоздушными смесями : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.18.12 ; 05.13.03 / Глущенко Людмила Федоровна. — Санкт-Петербург, 1992.
* Исследование процесса вакуумирования макаронного теста : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 05.18.01 / Глущенко Людмила Федоровна. — Москва, 1976.


== Бібліяграфія ==
* Людмила Федоровна Глущенко / Гродненский сельскохозяйственный институт. — Гродно, 1993.
* Глушчанка Людміла Фёдараўна // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. — Мінск, 1997. — Т. 5. — С. 306.
* Глущенко Людмила Федоровна // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. — С. 59.
* Глущенко Людмила Федоровна // 40 лет Могилевскому государственному университету продовольствия. — Минск, 2013. — С. 94.
* Глущенко Людмила Федоровна // Успехи современного естествознания. — 2010. — № 12. — С. 142—143. — Сведения доступны также по Интернету: https://web.archive.org/web/20130621150411/http://www.rae.ru/use/pdf/2010/12/95.pdf.

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-02-18}}

{{DEFAULTSORT:Глушчанка Людміла Фёдараўна}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Кемераўскага тэхналагічнага інстытута харчовай прамысловасці]]</text>
      <sha1>p62ojpy7apivsniyw5a7pdp5o7wi3km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанна Уладзіміраўна Фрыске</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733212</id>
    <revision>
      <id>5212535</id>
      <parentid>5096264</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Actroix</username>
        <id>172331</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>5212535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33483" sha1="h0z7qyt782j57gfuj7z48wdqykfyo6x" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Жанна Уладзіміраўна Фрыске''' (народжаная — '''Капылова'''&lt;ref&gt;http://www.1tv.ru/documentary/fi=7527&lt;/ref&gt;; [[8 ліпеня]] [[1974]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — [[15 чэрвеня]] [[2015]], [[Балашыха]]&lt;ref&gt;http://www.newsru.com/cinema/16jun2015/friske.html&lt;/ref&gt;, [[Маскоўская вобласць]], [[Расія]]) — расійская эстрадная [[спявачка]], тэлевядучая і [[Акцёр|кінаактрыса]]. З 1996 па 2003 год — салістка групы ''«[[Блестящие]]»''. Наступная сольная кар’ера Фрыске працягвалася дзесяць гадоў (па 2013 год).

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Нарадзілася 8 ліпеня 1974 года ў [[Масква|Маскве]], адна з двойні. Брат памёр неўзабаве пасля нараджэння з-за генетычнага захворвання.

Вучылася ў сярэдняй школе № 406 Маскоўскага раёна Пярова (выпуск 1991 года). Удзельнічала ў школьнай самадзейнасці. Займалася мастацкай гімнастыкай і акрабатыкай, наведвала балетную студыю і школу бальных танцаў&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20170612101459/http://www.vokrug.tv/person/show/zhanna_friske/&lt;/ref&gt;.

Пасля заканчэння школы спрабавала паступіць на філасофскі факультэт МДУ, але не прайшла экзамены; каб не губляць год, паступіла ў МДУ на факультэт культуразнаўства, адкуль перайшла на факультэт журналістыкі, аднак не скончыла яго&lt;ref&gt;https://www.cosmo.ru/stars/krupnim-planom/2-goda-bez-zhanny-friske-ya-ne-otlichayus-ot-millionov-drugih-devushek/&lt;/ref&gt;. Непрацяглы час працавала менеджарам па продажах офісных мэбляў&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;/&gt;.

=== Творчасць ===
У 1996 годзе пачала творчую кар’еру ў папулярным музычным гурце «Блестящие». Першым часам у якасці мастацкага кіраўніка займалася пастаноўкай танцаў і стварэннем сцэнічных вобразаў, затым стала вакалісткай&lt;ref&gt;http://top.rbc.ru/society/18/06/2015/5582a57f9a7947daa3cf6768&lt;/ref&gt;. За час працы Фрыске ў гурце запісана 4 дыскі і выпушчана 3 канцэртныя праграмы. Партнёркай Фрыске па гурце была Вольга Арлова, сяброўства з якой Фрыске працягвала да канца жыцця.

У 2001 годзе, будучы ў складзе «Блестящих», выпусціла дэбютны сольны кліп на кампазіцыю «''Лячу ў цемру''» («{{lang-ru|Лечу в темноту}}»), зняты Раманам Прыгунавым&lt;ref&gt;https://www.intermedia.ru/news/127728&lt;/ref&gt;.

У 2003 годзе ўдзельнічала ў рэаліці-шоу «Апошні герой-4», у якім дайшла да фіналу. Адразу пасля вяртання з вострава, дзе праходзілі здымкі, Фрыске заявіла аб сыходзе з гурта і пачатку сольнай кар’еры&lt;ref&gt;https://www.intermedia.ru/news/159640&lt;/ref&gt;.

У 2004 годзе выйшаў першы фільм з яе ўдзелам, экранізацыя фантастычнага рамана Сяргея Лук’яненка «[[Начны дазор (фільм)|Начны дазор]]», дзе Жанна сыграла ролю ведзьмы Алісы Доннікавай, палюбоўніцы Завулона. Большую частку эпізодаў з яе ўдзелам выразалі (у прыватнасці, працяглую сцэну кахання). У працягу фільма («''Дзённы дазор''») персанажу Фрыске была адведзена значная роля. У кастрычніку 2004 года прайшлі здымкі кліпа на песню «''Ла-ла-ла''», напісаную Андрэем Губіным.

У чэрвені 2005 года быў зняты кліп на кампазіцыю «''Дзесьці летам''» («{{lang-ru|Где-то летом}}»). Увосень таго ж года выйшаў адзіны сольны альбом «''Жанна''». Саўнд-прадзюсарамі альбома выступілі кампазітар і прадзюсар спявачкі Андрэй Грозны і Сяргей Харута. Прэзентацыя дыска адбылася 4 кастрычніка ў забаўляльным комплексе «Мяцеліца».

Найлепшую і найбольш недаацэненую ў сваёй кар’еры песню Фрыске, на думку крытыка Барыса Барабанава, запісала ўжо пасля сыходу з гурта, у 2009 годзе, разам з Таняй Цярэшынай — «''Вестэрн''» на вершы [[Noize MC]].

У кастрычніку 2007 года прайшлі здымкі кліпа на песню «''Я была''», а ў ліпені 2008 года выйшла відэа на кампазіцыю «''Жанна Фрыске''» («{{lang-ru|Жанна Фриске}}»). У тым жа годзе Фрыске прыняла ўдзел у праекце «Ледніковы перыяд 2», дзе каталася ў пары спачатку з Віталём Новікавым, а затым з Максімам Марыніным.

У сакавіку 2010 года ў пракат выйшаў фільм «Пра што кажуць мужчыны?» («{{lang-ru|О чём говорят мужчины?}}», дзе Фрыске сыграла саму сябе&lt;ref&gt;https://lenta.ru/news/2010/09/13/men/&lt;/ref&gt;. Выканала галоўную жаночую ролю ў дэтэктыве «Хто я?» («{{lang-ru|Кто я?}}»)

У маі 2011 года Фрыске агучыла персанажа па імі ''Холі Дэлюкс'' у рускім дубляжы мультфільма «[[Тачкі 2]]». 29 верасня таго ж года адбылася прэм’ера песні «Ты побач» («{{lang-ru|Ты рядом}}»), запісанай сумесна з рэперам Джыганам. У лістападзе пад кіраўніцтвам Паўла Худзякова прайшлі здымкі кліпа на гэтую кампазіцыю, а 4 снежня ў гандлёвым комплексе «Гарбушкін двор» адбылася прэзентацыя відэа. У снежні Фрыске сумесна з італьянскай спявачкай Ін-Грыд запісала песню «Падае снег» («{{lang-ru|Падает снег}}»).

У 2011—2012 гадах Фрыске была вядучай першых двух сезонаў рэаліці-шоу «Канікулы ў Мексіцы» на тэлеканале [[MTV]], пасля чаго яе замяніла Алёна Ваданаева.

У ліпені 2012 года спявачка выпусціла сінгл «Назаўжды» («{{lang-ru|Навсегда}}»), прадзюсаваннем якога заняўся лэйбл ChinKong Production. У канцы верасня пад кіраўніцтвам Паўла Худзякова на гэтую кампазіцыю быў зняты відэакліп.

У 2016 годзе ў сетку трапілі 8 невядомых запісаў (усяго 25) Фрыске, якія былі запісаныя ў перыяд ''з 2006 па 2013 гады''.

У 2016 годзе быў створаны дабрачынны праект «''Жанна Фрыске — я побач''» у памяць пра спявачку.

У 2017 годзе выйшаў зборнік песень «''Жанна Фрыске — я побач''». У яго ўвайшлі 23 кампазіцыі, выкананыя сябрамі і калегамі спявачкі.

Падчас усёй творчай дзейнасці Фрыске яе прадзюсарамі з’яўляліся Андрэй Грозны і Андрэй Шлыкаў.

=== Хвароба і смерць ===
Жанна Фрыске даведалася аб сваёй хваробе праз некалькі месяцаў пасля родаў&lt;ref&gt;http://www.gazeta.ru/comments/2015/06/16_e_6843305.shtml&lt;/ref&gt;. На галаўныя болі пачала скардзіцца ў пачатку чэрвеня 2013 года, неўзабаве пасля нараджэння сына Платона. Праходзіла лячэнне ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Германія|Германіі]]&lt;ref&gt;http://www.ntv.ru/novosti/833116/&lt;/ref&gt;. Восенню таго ж года Фрыске перастала з’яўляцца на публіцы і размяшчаць актуальныя фатаграфіі ў [[Instagram]]. 15 студзеня 2014 года СМІ апублікавалі першыя паведамленні пра хваробу&lt;ref&gt;https://rg.ru/2014/01/20/zhanna-friske-anons.html&lt;/ref&gt;. 20 студзеня сям’я і блізкія ў заяве на афіцыйным сайце Фрыске пацвердзілі, што яна цяжка хворая&lt;ref&gt;http://jeannefriske.com/ru/news/main/703&lt;/ref&gt;. Па тлумачэнні бацькі Фрыске, у яе была дыягнаставана гліабластома, неаперабельная пухліна галаўнога мозгу. Дыягназ пацвердзіў анколаг Міхаіл Давыдаў&lt;ref&gt;https://rg.ru/2014/01/21/friske-site-anons.html&lt;/ref&gt;. Са студзеня 2014 года яна знаходзілася на лячэнні ў клініцы [[Нью-Ёрк]]а Memorial Sloan Kettering Cancer Center&lt;ref&gt;http://www.gazeta.ru/culture/news/2014/01/20/n_5889057.shtml&lt;/ref&gt;.

Расійскі Першы канал правёў збор сродкаў на лячэнне спявачкі. На 24 студзеня 2014 года было сабрана 66 447 800 рублёў (~ 864000 $)&lt;ref&gt;З улікам пераводу расійскіх рублёў у амерыканскія долары паводле курсу на 26.02.2023&lt;/ref&gt;. Яшчэ на рахунак Русфонда было пералічана 1 307 615 рублёў. Сама Жанна Фрыске на сайце Русфонда падзякавала ўсім, хто аказаў ёй дапамогу. Рэшта сабраных сродкаў павінна была пайсці на лячэнне анкахворых дзяцей, якія стаяць у чарзе. 30 студзеня аб дапамозе Фрыске ў сваім відэазвароце паведаміла Шэрон Осбарн. У студзені 2016 года стала вядома, што больш за 20 млн рублёў, пералічаных Русфондам на лячэнне Фрыске, былі выкрадзеныя.

З лета 2014 года Фрыске пасля працяглага лячэння праходзіла рэабілітацыю ў [[Юрмала|Юрмале]], [[Латвія]], дзе адзначыла свой 40-ы дзень нараджэння. Працягнула курс лячэння ў [[Кітай|Кітаі]]. У кастрычніку спявачка вярнулася ў Маскву, адмовілася ад інваліднага крэсла і пачала рухацца самастойна&lt;ref&gt;http://top.rbc.ru/society/16/06/2015/557f60fd9a7947549b663118&lt;/ref&gt;.

7 лютага 2015 года ў выпуску праграмы «Сегодня вечером», прысвечаным гадавіне XXII Алімпійскіх гульняў у Сочы, па тэлефоне прагучала адно з апошніх інтэрв’ю спявачкі, а вядучы Андрэй Малахаў паведаміў пра тое, што Фрыске аднавіла лячэнне ў лос-анджэлескай клініцы. Пазней яна працягнула лячэнне ўжо ў Маскве, у Расійскім анкалагічным навуковым цэнтры імя М. М. Блахіна. У ходзе лячэння стан спявачкі паступова пагаршаўся, апошнія тры месяцы жыцця яна знаходзілася ў коме і 15 чэрвеня 2015 года а 22:07 у сваім доме ў падмаскоўнай Балашысе памерла ва ўзросце 40 гадоў. Развітанне прайшло 17 чэрвеня ў канцэртнай зале Crocus City Hall. Адпяванне адбылося 18 чэрвеня ў Богаяўленскім саборы ў Ялохаве. Пахавана на Мікола-Архангельскіх могілках.

== Сям’я ==
{{External media
|image1 = [http://n1s2.starhit.ru/ee/34/15/ee34159d63a46c2203576ed8c287ba43/600x400_1_648afee0ccd23c692ded76971cd01230@600x400_0xd42ee430_14724938331434542158.jpeg Мама Вольга, Жанна, бабуля Паўліна, сястра Наталля і бацька Уладзімір]
|image2 = [https://s1.cdn.teleprogramma.pro/wp-content/uploads/2017/12/f1912a6d38faafd17fda6254238d7766.jpg Бацькі Жанны Фрыске]
|image3 = [https://img1.hochu.ua/thumbnails/articles/cropr_640x490/74879_0.jpg Цяжарная Жанна Фрыске]
}}
* Бацька — Уладзімір Барысавіч Фрыске (мяняў прозвішча на Капылоў)&lt;ref name=&quot;wday.ru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/god-bez-friske-otkrovennoe-intervyu-roditeley-jannyi/2/ |title=Жанна Фриске последние новости: интервью родителей 2016 год — Woman’s Day |accessdate=2018-06-18 |archivedate=2018-06-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180618052653/http://www.wday.ru/stil-zhizny/vibor-redakcii/god-bez-friske-otkrovennoe-intervyu-roditeley-jannyi/2/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; (нар. 13 ліпеня 1952, Кастрама, Расія)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.crimea.kp.ru/daily/26553.7/3572260/ |title=Папа Жанны Фриске: «На свой день рождения я не получил весточки от Платоши» |accessdate=2017-07-20 |archivedate=2017-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170802040938/https://www.crimea.kp.ru/daily/26553.7/3572260/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, у мінулым — артыст (працаваў у Цэнтральным доме работнікаў мастацтваў), з прозвішчам Фрыске і нацыянальнасцю немец у пашпарце ў СССР яго не бралі ні на карабель, ні ў ваеннае вучылішча, таму ён яго змяніў на прозвішча жонкі і стаў Капыловым. Захапляўся музыкай, працаваў слесарам, кіроўцам, пазней сышоў у гандаль і заняўся бізнесам у 1992 годзе, у Арабскіх Эміратах у яго гасцінічны бізнес&lt;ref name=&quot;wday.ru&quot; /&gt;.
* Маці — Вольга Уладзіміраўна Фрыске (дзяв. Капылова)&lt;ref name=&quot;wday.ru&quot; /&gt; (нар. 1 мая 1951)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zvezdi.ru/news/gossip/8033-mama-zhanny-friske-otmechaet-den-rozhdeniya.html |title=Мама Жанны Фриске отмечает день рождения // Звёзды.ru |accessdate=2017-07-20 |archivedate=2017-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170711194359/http://zvezdi.ru/news/gossip/8033-mama-zhanny-friske-otmechaet-den-rozhdeniya.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;siteua.org&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://rusact.com/actor-biography-9991-Zhanna-Friske Жанна Фриске (Zhanna Friske) — Досье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516002655/https://rusact.com/actor-biography-9991-Zhanna-Friske |date=16 мая 2021 }} ({{cite web |url = https://rusact.com/actor-biography-9991-Zhanna-Friske |title = копия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140201234114/https://rusact.com/actor-biography-9991-Zhanna-Friske |archivedate = 2014-02-01 |url-status = dead }})&lt;/ref&gt;, нарадзілася ў горадзе Шуміха, Курганская вобласць, Расія.
* Бабуля па бацьку — Паўліна Вільгельмаўна Фрыске (9 студзеня 1925 — 8 ліпеня 2012), жыла ў Прагрэсоўцы Мікалаеўскай вобласці, Украіна, працавала на ферме даяркай, потым у мясцовай гасцініцы-адміністратарам, кухарам і афіцыянткай. Паўліна Вільгельмаўна была ў палоне ў немцаў, потым 10 гадоў жыла ў ссылцы ў Кастраме, дзе нарадзіўся бацька Жанны&lt;ref name=&quot;wday.ru&quot; /&gt;.
* Прадзед — Вільгельм Фрыске — немец.
* У Жанны быў брат-блізнюк, яны з ім нарадзіліся сямімесячнымі, але ён памёр пры нараджэнні, Жанна даведалася пра гэта ўжо дарослай&lt;ref name=&quot;siteua.org&quot;&gt;[http://sensation.com.ua/story/view/2549/ Семейная ТАЙНА Жанны Фриске!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120609020743/http://sensation.com.ua/story/view/2549/ |date=9 чэрвеня 2012 }} // sensation.com.ua 15.07.2008&lt;/ref&gt;.
* Дзядуля па маці — Уладзімір Савельевіч Капылоў (02.08.1921; Масква — 02.03.1965; Масква) — служыў у зенітна-кулямётным палку — артылерыст. Капыловы Уладзімір Савельевіч і Зоя Рыгораўна пазнаёміліся на фронце падчас Вялікай Айчыннай вайны, ён палкоўнік, яна — снайпер. Перамогу сустрэлі шлюбнай парай, пасля вайны Уладзімір Капылоў з’ехаў жыць да жонкі ў Шуміху Курганскай вобласці, мелі 6 дзяцей: 1 сына і 5 дачок, адна з іх — маці Жанны, з’ехала вучыцца ў Маскву, дзе і пазнаёмілася з Уладзімірам Фрыске&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.rambler.ru/starlife/39027097-polzovateli-udivilis-rodoslovnoy-friske/ |title=Неожиданные данные о Фриске ввели в ступор — Рамблер/новости |accessdate=2018-08-18 |archivedate=2018-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180819051138/https://news.rambler.ru/starlife/39027097-polzovateli-udivilis-rodoslovnoy-friske/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Наши дедушка и бабушка&quot; /&gt;.
* Бабуля па мацi — Зоя Рыгораўна Капылова (у дзявоцтве Дэуліна) (14.12.1923; Барнаул — 20.06.1980; Масква) — алтайская казачка, служыла ў зенітна-кулямётным палку — снайпер&lt;ref name=&quot;Наши дедушка и бабушка&quot;&gt;[https://www.instagram.com/p/BT3RtbTgJ04/ Natalia Friske on Instagram: «Наши дедушка и бабушка, Копылов Владимир Савельевич 02.08.1921 г. Москва. Умер 02.03.1965г Деулина Зоя Григорьевна 14.12.1923 г. Город…»]&lt;/ref&gt;.
* Сястра — Наталля Уладзіміраўна Фрыске (нар. 21 красавіка 1986). З 2007 па 2008 год была ўдзельніцай гурта «Блестящие», майстар па бровах і вейках&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=DFmvyqWc6rQ |title=«Секрет на миллион»: Владимир Фриске — YouTube |accessdate=2018-06-20 |archivedate=2018-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102224941/https://www.youtube.com/watch?v=DFmvyqWc6rQ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Пляменніца ад сястры Наталлі — Луна (нар. 08.04.2022)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/2702161/ |title=Наталья Фриске родила дочь по имени Луна |accessdate=2022-05-01 |archivedate=2022-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220418011146/https://www.ntv.ru/novosti/2702161/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Стрыечныя браты і сёстры жывуць у Адэсе, Украiна&lt;ref&gt;[http://7days.ru/caravan-collection/2009/10/zhanna-friske-ostrov-mechty/18.htm 7DN.RU / Караван историй / Жанна Фриске. Остров мечты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150619143719/http://7days.ru/caravan-collection/2009/10/zhanna-friske-ostrov-mechty/18.htm |date=19 чэрвеня 2015 }}, Страница 18, октябрь 2009&lt;/ref&gt;.

== Асабістае жыццё ==
Падчас працы ў гурце «Блестящие» Фрыске сустракалася з прадзюсарам групы Андрэем Грозным. Разам з сыходам з групы яна рассталася і з прадзюсарам. У 2009 годзе Андрэй Грозны зрабіў ёй прапанову рукі і сэрца, але Фрыске не пагадзілася&lt;ref&gt;https://www.cosmo.ru/stars/news/29-03-2016/prodyuser-blestyashchih-andrey-groznyy-rasskazal-o-svoem-romane-s-zhannoy-friske/&lt;/ref&gt;, так як у яго быў іншы раман, і дзяўчына ўжо была цяжарная ад яго&lt;ref&gt;https://blognews.am/rus/news/278136/v-bolezni-friske-vinovato-predatelstvo-ee-biyvshego-prodyusera-i-vozlyublennogo-foto.html&lt;/ref&gt;. Яны працягвалі працаваць разам над песнямі, канцэртам. У 2011 годзе спынілі і працоўныя адносіны&lt;ref&gt;https://www.vokrug.tv/article/show/friske_possorilas_s_prodyuserom_30851/&lt;/ref&gt;.

У 2004—2005 гадах у Фрыске быў раман з акцёрам Дзмітрыем Дзюжавым&lt;ref&gt;https://gazetadaily.ru/11/17/dmitriy-dyuzhev-rasskazal-o-romane-s-zhannoy-friske/&lt;/ref&gt;.

Фактычны муж — тэлевядучы Дзмітрый Шэпелеў. Сын — Платон Шэпелеў (нар. 7 красавіка 2013). Хросная маці Платона — спявачка Вольга Арлова&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.spletnik.ru/blogs/pro_zvezd/142008_kum-korolyu-ili-kazhdomu-krestniku-svoy-krestnyy-otetc |title=Кум королю или каждому крестнику свой крестный отец {{!}} Блогер elena_dokuchaewa на сайте SPLETNIK.RU 18 апреля 2017 {{!}} СПЛЕТНИК |accessdate=2018-09-21 |archivedate=2018-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922024650/http://www.spletnik.ru/blogs/pro_zvezd/142008_kum-korolyu-ili-kazhdomu-krestniku-svoy-krestnyy-otetc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mk.ru/social/highlife/article/2014/01/20/972444-grazhdanskiy-muzh-friske-dmitriy-shepelev-poprosil-lyudey-molitsya-za-zhannu.html|title=Гражданский муж Фриске Дмитрий Шепелев попросил людей молиться за Жанну|publisher=Московский Комсомолец|date=2014-01-20|accessdate=2014-01-22|archivedate=2016-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128204056/http://www.mk.ru/social/highlife/article/2014/01/20/972444-grazhdanskiy-muzh-friske-dmitriy-shepelev-poprosil-lyudey-molitsya-za-zhannu.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lifenews.ru/news/125767|title=Гражданский муж известной певицы Жанны Фриске подтвердил, что она больна раком|date=2014-01-20|publisher=Lifenews.ru|accessdate=2014-01-22|archivedate=2014-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140121235249/http://lifenews.ru/news/125767|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jeannefriske.com/ru/news/main/698|title=Жанна Фриске стала мамой|date=2013-04-07|publisher=Официальный сайт Жанны Фриске|accessdate=2015-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140623192356/http://jeannefriske.com/ru/news/main/698|archivedate=2014-06-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Нерухомасць ==
У сям’і Фрыске быў прыватны дом плошчай 393 м². На 37 сотках у катэджным пасёлку «Лужкі-2» у Істрынскім раёне, прэстыжным прыгарадзе Масквы ў 30 кіламетрах ад МКАД па Новарыжскай шашы. Ён быў набыты на грошы спявачкі, аднак пры жыцці, паводле звестак яе бацькі, яна ў ім ніводнага разу не пабывала. Увесну 2018 года Істрынскі суд пастанавіў выставіць дом на таргі, у сакавіку таго ж года судовыя прыставы апячаталі яго. Усе атрыманыя грошы павінны быць перададзеныя Русфонду ў сувязі з тым, што раней Пяроўскі суд Масквы загадаў спагнаць са спадчыннікаў Фрыске суму ў памеры 21 633 214 рублёў, сабраную на яе лячэнне. Станам на май 2019 года дом быў выстаўлены на продаж за 64 000 000 рублёў, у аб’яве паведамлялася, што фактычная плошча дома — 550 метраў пры заяўленай у дакументах 393, што «дом будавалі для сябе, старанна і з любоўю выбіралі толькі найлепшае, з вялікім запасам устаноўлены ўсе інжынерныя сістэмы найлепшых еўрапейскіх вытворцаў». Таксама Жанне належала гарадская кватэра ў раёне Прэсні&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.kp.ru/daily/26821.3/3856936/ |title=Комсомольская правда. «Дом Жанны Фриске и Дмитрия Шепелева продают за долги» 18.04.2018 |accessdate=2019-05-08 |archivedate=2019-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190508234744/https://www.kp.ru/daily/26821.3/3856936/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.yar.kp.ru/daily/26564.3/3579011/ |title=Комсомольская правда. «Дмитрий Шепелев может лишиться загородного дома» 04.08.2016 |accessdate=2019-05-08 |archivedate=2019-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190508235153/https://www.yar.kp.ru/daily/26564.3/3579011/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/save/https://www.cian.ru/sale/suburban/204747446/ Продажа дома 550 м². в к/п «Лужки»]&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Пасля смерці Фрыске СМІ адзначалі, што яна ўваходзіла ў лік нямногіх расійскіх выканаўцаў, якія здолелі пераадолець эстрадную стэрэатыпнасць і стаць у грамадстве самастойнай вядомай медыяперсонай. Гэтаму спрыялі не толькі шлягеры, музыка, яркія кліпы, досціп, індывідуальная манера трымацца на сцэне, але і ўдзел у папулярным рэаліці-шоу «Апошні герой». Там Фрыске першай з выканаўцаў топавых жаночых поп-гуртоў падпусціла тэлекамеру на максімальна блізкую адлегласць, дазволіла сабе здымацца без грыму і макіяжу, свядома адмовіўшыся ад усіх пераваг, якія дае тэлебачанне. Прывабнымі для гледачоў апынуліся яе акцёрскія ролі, якія сталі працягам эстраднага [[амплуа]], — перш за ўсё ў камедыі «Пра што кажуць мужчыны», дзе Фрыске са смехам, «сапраўднай велікадушнасцю і тонкай самаіроніяй абыграла сваё рэнамэ фатальнай прыгажуні, якое склалася». Прадэманстраваўшы парадыйную версію сябе-тэлеперсоны і ўладаркі мужчынскіх фантазій, Фрыске, паводле ацэнкі крытыка Барыса Барабанава, паказала «менавіта той градус розуму і самаіроніі, якога баяцца мужчыны ў жанчынах».

Падчас позняй цяжарнасці, даведаўшыся пра цяжкае захворванне, рызыкуючы здароўем, прыняла рашэнне пакінуць дзіця. У ходзе дабрачыннага марафону Першага канала і Русфонда змагла сабраць каля 70 млн рублёў, — частка гэтай сумы пайшла на лячэнне дзяцей, а ўся акцыя ў цэлым прыцягнула ўвагу грамадства да праблем анкалагічных хворых. Шлях у мастацтве і гісторыя хваробы Жанны Фрыске, якую прэса называла «сімвалам мужнасці і народнай гераіняй»{{крыніца?}}, доўгі час абмяркоўваліся ў Расіі.

== Дыскаграфія ==
'''Сольны альбом'''

* 2005 — «Жанна»

'''Сольныя сінглы'''

* 2001 — «Лечу в темноту»
* 2003 — «Стеклянная любовь»
* 2004 — «Тёмные и светлые»
* 2004 — «Ла-ла-ла»
* 2005 — «Ты не для меня»
* 2005 — «Не закрывай своё сердце»
* 2005 — «Где-то летом»
* 2005 — «Загадаю я»
* 2005 — «На губах кусочки льда»
* 2005 — «Короли Ночной Вероны» (сумесна з [[Валерый Якаўлевіч Лявонцьеў|Валерыям Лявонцьевым]])
* 2006 — «Мама Мария»
* 2006 — «Старый замок»
* 2006 — «Малинки» (сумесна з гуртам «[[Дыскатэка Аварыя|Дискотека Авария]]»)
* 2006 — «Слаще шоколада» (сумесна з Аляксеям Гоманам)
* 2006 — «Аквамарин»
* 2007 — «Я была»
* 2008 — «Жанна Фриске»
* 2009 — «Американец»
* 2009 — «Портофино»
* 2009 — «Вестерн» (сумесна з Таней Терёшиной)
* 2009 — «А на море белый песок»
* 2010 — «Дождь»
* 2011 — «Пилот»
* 2011 — «Ты рядом» (сумесна з Джыганам)
* 2011 — «Падает снег» (сумесна з In-Grid)
* 2012 — «Навсегда!»
* 2012 — «Тихо падает снег» (сумесна з Дзмітрыем Малікавым)
* 2012 — «Олимпийский огонь»
* 2013 — «Плачь и умоляй»
* 2015 — «Танго»
* 2017 — «Шоколад»
* 2019— «Ты не придёшь (Live)»
* 2024 — «Из Москвы в Лондон»
* 2024 — «Конфета»
{{зноскі}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Фрыске Жанна Уладзіміраўна}}
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]]</text>
      <sha1>h0z7qyt782j57gfuj7z48wdqykfyo6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліса (рэперка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735938</id>
    <revision>
      <id>5212863</id>
      <parentid>5050332</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11039" sha1="8t8qu216pjczpumitjr9spf4hduer70" xml:space="preserve">{{Short description|Тайская рэперка}}
{{Музыкант
| Арыгінал імя = {{lang-th|ลลิษา มโนบาล}}
| Выява = Blackpink Lisa at Bvulgari Avrora Awards 2022.png
| Апісанне выявы = Ліса на прэміі BVLGARI Avrora у 2022
| Імя_пры_нараджэнні = Пранпрыя Манобал
| Дата нараджэння = 27.3.1997
| Месца нараджэння = [[Бурырам (правінцыя)|Бурырам]], [[Тайланд]]
| Краіна = {{Сцягафікацыя|Тайланд}}
| Прафесія = {{hlist|[[рэп]]ерка|[[спявак|спявачка]]|[[танцы|танцорка]]}}
| Гады актыўнасці = 2016—дагэтуль
| Жанры = {{hlist|[[K-pop]]|[[дэнс-поп]]|[[хіп-хоп]]}}
| Інструмент = [[Спеў|вакал]]
| Лэйблы = {{hlist|[[YG Entertainment]]|[[Interscope Records|Interscope]]&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8481273/blackpink-interscope-records-umg-global-deal-yg-entertainment|title=Blackpink Sign With Interscope Records &amp; UMG in Global Partnership With YG Entertainment: Exclusive|magazine=[[Billboard]]|date=22 кастрычніка 2018|last=Герман|first=Тамар|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|[[LLOUD]]}}
| Аўтограф = Signature of Lisa.svg
| Гурты = [[Blackpink]]
| Шырыня = 240
}}
'''Лаліса Манобал''' (таксама сустракаецца '''Манобан'''{{efn|Афіцыйнае напісанне прозвішча ў адпаведнасці з тайскім алфавітам — Манобал, але форма &quot;Манобан&quot; лепш перадае тайскае вымаўленне.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Title of single by Blackpink's Lisa is her real name|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/08/26/entertainment/kpop/lisa-blackpink-lalisa-manobal/20210826112900544.html|author=Ім Сын Хе|website=Korea JoongAng Daily|date=26 жніўня 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blackpink Lisa Deceiving Other Members with Her Real Name???|url=https://mnews.joins.com/article/22677888?IgnoreUserAgent=y#home|author=Ру Джэ Он|website=JoongAng Ilbo|date=1 ліпеня 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}, {{lang-th|ลลิษา มโนบาล}}; народжаная '''Пранпрыя Манобал'''{{efn|{{lang|th|ปราณปรียา มโนบาล}}}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/life/entertainment/blackpinks-lisa-changed-her-name-for-good-luck-and-it-worked|title=Blackpink's Lisa changed her name for good luck and it worked|website=The Straits Times (Singapore)|date=12 верасня 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 27 сакавіка 1997), больш вядомая як '''Ліса''' ({{lang-en|Lisa}}{{efn|[[Хангыль]]: 리사}}), — тайская рэперка, спявачка і танцорка, удзельніца паўднёвакарэйскага дзявочага гурту Blackpink, створанага YG Entertainment&lt;ref&gt;{{cite web |title=Blackpink |url=http://www.ygfamily.com/artist/main.asp?LANGDIV=K&amp;ATYPE=2&amp;ARTIDX=70 |website=YG Family |access-date=24 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625113028/http://ygfamily.com/artist/Main.asp?LANGDIV=K&amp;ATYPE=2&amp;ARTIDX=70 |archive-date=25 чэрвеня 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2021 года выйшаў яе першы сольны сінгл ''Lalisa, у'' Паўднёвай Карэі прадалі больш за 736,000 копій за тыдзень, што стала рэкордам сярод жанчын-артыстак. Музыкальнае відэа да яе аднайменнай песні дасягнула адзнакі ў 73.6 мільёна праглядаў на YouTube за першыя 24 гадзіны пасля рэліза, таксама пабіўшы рэкорд сярод усіх сола-выканаўцаў. Абодва трэкі з першага сінгла, «Lalisa» і «Money», дасягнулі топа 10 чарта ''Billboard'' Global 200.

Ліса атрымала шмат узнагарод, у тым ліку пяць [[Кніга рэкордаў Гінэса|сусветных рэкордаў Гінеса]], узнагароды штогадовай прэміі Mnet Asian Music Award, прэміі Gaon Chart Music Award, а таксама стала першай выканаўцай K-pop, узнагароджанай MTV Video Music Award і MTV Europe Music Award. Яна лічыцца адной з найбольш уплывовых выканаўцаў K-pop у свеце і з 2019 года з’яўляецца найпапулярнейшым K-pop айдалам у Instagram.

== Дзяцінства і адукацыя ==
Пранпрыя Манобал нарадзілася 27 сакавіка 1997 года&lt;ref name=li_03272019&gt;{{cite news|url=https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3003466/4-reasons-why-we-love-lisa-k-pop-girl-group-blackpinks|first=Каспар|last=Лі|title=4 reasons why we love Lisa, Blackpink's youngest member|date=27 сакавіка 2019|work=South China Morning Post|archive-date=6 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200106054720/https://www.scmp.com/magazines/style/news-trends/article/3003466/4-reasons-why-we-love-lisa-k-pop-girl-group-blackpinks|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ў правінцыі Бурырам, Тайланд&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Тайтракулпаніч |first1=Асары |title=Black Pink to Light Bangkok on Fire This Summer |url=http://www.khaosodenglish.com/life/entertainment/2019/05/02/black-pink-to-light-bangkok-on-fire-this-summer/ |work=Khaosod English |date=2 траўня 2019 |archive-date=13 траўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513151215/http://www.khaosodenglish.com/life/entertainment/2019/05/02/black-pink-to-light-bangkok-on-fire-this-summer/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Пазней бацькі змянілі імя дачкі на Лаліса, якое значыць «тая, якую хваляць»&lt;ref name=&quot;scmp&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.scmp.com/culture/music/article/2157040/lisa-blackpink-thailand-raised-k-pop-singer-who-groups-main-dancer | website=South China Morning Post | title=Lisa from Blackpink – Thailand-raised K-pop singer who is the group's main dancer and speaks four languages | archive-date=3 траўня 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190503170024/https://www.scmp.com/culture/music/article/2157040/lisa-blackpink-thailand-raised-k-pop-singer-who-groups-main-dancer | url-status=live }}&lt;/ref&gt;, бо так параіла варажбітка, каб забяспечыць дзіцяці добрае жыццё&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Нолан|last=Фрыні|title=Blackpink's Lisa on Her Solo Debut and Stepping Up Her Rap Skills: 'I Pushed Myself'|date=10 верасня 2021|magazine=Billboard|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9626401/lisa-blackpink-solo-interview-lalisa-money-dancing|archive-date=10 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210910211024/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9626401/lisa-blackpink-solo-interview-lalisa-money-dancing|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ліса была адзіным дзіцём у сям’і&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/823866|title=เปิดชีวิต! 'ลิซ่า BlackPink' ล่าฝันสู่ซุปเปอร์สตาร์|date=11 студзеня 2019|website=Bangkokbiznews|language=th|archive-date=29 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929122411/https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/823866|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Як маці тайку завуць Чытхіп Брушвайлер. Айчым — Марка Брушвайлер — знакаміты швейцарскі шэф-кухар, які зараз працуе ў Тайландзе. Ліса вучылася ў пачатковай і сярэдняй школе Прапхамонтры&lt;ref name=&quot;sng&quot;&gt;{{Cite web|url=https://theindependent.sg/lisa-of-blackpink-donates-to-help-flood-victims-in-thailand/|title=Lisa of Blackpink donates to help flood victims in Thailand|website=The Independent Singapore|language=en|date=22 верасня 2019|archive-date=9 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109064037/https://theindependent.sg/lisa-of-blackpink-donates-to-help-flood-victims-in-thailand/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У чатыры гады пачала наведваць урокі танцаў і з таго часу заўсёды брала ўдзел у розных танцавальных спаборніцтвах, у тым ліку ''To Be Number One''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hallyukstar.com/2016/06/08/lisa-yg-new-girlgroup-stories/|title='LISA' YG New Girl Group : ลลิษา มโนบาล กับเรื่องราวที่เล่าโดยพี่สาวถ|website=hallyukstar|language=th|date=4 ліпеня 2019|archive-date=8 чэрвеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608144855/http://www.hallyukstar.com/2016/06/08/lisa-yg-new-girlgroup-stories/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, пасля чаго далучылася да танцавальнага гурта We Zaa Cool русіх было 11 удзельнікаў азам з БэмБэмам (будучымуўзельнікагурту Got7). У верасні 2009 года гурт узяў удзел у спаборніцтве'' LG Entertainment Million Dream Sanan World'', якое транслявалася па канале Channel 9, і выйграў узнагароду «Special Team»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.yibada.com/articles/151438/20160814/blackpink-lisa-manoban-and-got7-bambam-childhood-friends.htm|first=Катрына|last=Гадонг|website=YIBADA|title=Blackpink Lisa Manoban and Got7 Bambam childhood friends?|date=14 жніўня 2016|archive-date=3 лістапада 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103205951/http://en.yibada.com/articles/151438/20160814/blackpink-lisa-manoban-and-got7-bambam-childhood-friends.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ліса таксама прадстаўляла сваю школу на спаборніцтве па спевамх''Top 3 Good Morals of Thailand'', якое было арганізавана Цэнтрам прасоўвання маралі ў 2009 годзе. Яна выйграла адно з першых месццаў&lt;ref name=&quot;sng&quot; /&gt;.

== Дыскаграфія ==
'''Сольныя альбомы'''

* ''Alter Ego'' (2025)

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тайландзе]]</text>
      <sha1>8t8qu216pjczpumitjr9spf4hduer70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Выбраны змест</title>
    <ns>10</ns>
    <id>738638</id>
    <revision>
      <id>5212641</id>
      <parentid>5206426</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47287" sha1="t4yyhukanixp3rbktyg5tfjo1nrtgsk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{doc-inline}}
'''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.'''

Навошта гэта трэба?

Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]].

Сюды ўключаюцца:
* [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]]
* пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]]
* апошнія абраныя артыкулы
* найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў]
&lt;!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }}
&lt;!--студзень--&gt;
|0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}
|0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}&lt;!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--&gt;
|0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}&lt;!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--&gt;
|0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}&lt;!--нар. 4 (16) студзеня 1869--&gt;
|0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}
|0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}&lt;!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--&gt;
|0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}&lt;!--дата нараджэння--&gt;
|0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}}
|0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}&lt;!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--&gt;
|0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}&lt;!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--&gt;
|0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}&lt;!--1591: атрымаў герб--&gt;
|0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}}
|0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}&lt;!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--&gt;
|0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}&lt;!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--&gt;
|0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}}
|0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--&gt;
|0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}&lt;!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--&gt;
|0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}&lt;!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--&gt;
|0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}&lt;!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--&gt;
|0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}}
|0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}&lt;!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--&gt;
|0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}}
|0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}&lt;!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--&gt;
|0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}
|0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}&lt;!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--&gt;
|0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}&lt;!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--&gt;
|0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}
|0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}&lt;!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--&gt;
|0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}}
|0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}&lt;!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--&gt;
&lt;!--люты--&gt;
|0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}&lt;!--вызначыліся фіналісты--&gt;
|0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}&lt;!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--&gt;
|0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}}
|0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}&lt;!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--&gt;
|0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}}
|0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}&lt;!--дата гібелі--&gt;
|0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}}
|0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}
|0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}&lt;!--1938: расстраляны--&gt;
|0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}
|0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}&lt;!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--&gt;
|0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}}
|0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}&lt;!--дзень закаханых--&gt;
|0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}
|0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}&lt;!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--&gt;
|0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}&lt;!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--&gt;
|0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}}
|0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}&lt;!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--&gt;
|0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}&lt;!--Міжнародны дзень роднай мовы--&gt;
|0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}&lt;!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--&gt;
|0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}
|0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}}
|0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}}
|0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}}
|0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}&lt;!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--&gt;
&lt;!--сакавік--&gt;
|0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}}
|0302 ={{Выбраны змест/Айны}}
|0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}&lt;!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--&gt;
|0304 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}}&lt;!--1769: Шарль Месье ўключыў у свой каталог туманнасць Арыёна--&gt;
|0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}&lt;!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--&gt;
|0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}&lt;!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--&gt;
|0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}&lt;!--Celebrate Women!--&gt;
|0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}&lt;!--стартаваў--&gt;
|0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}}
|0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}&lt;!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--&gt;
|0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}&lt;!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--&gt;
|0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}&lt;!--Дзень Канстытуцыі--&gt;
|0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}&lt;!--здзейснена--&gt;
|0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}&lt;!--1597: атрымаў магдэбургскае права--&gt;
|0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}&lt;!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--&gt;
|0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}&lt;!--1950, Стакгольмскі заклік--&gt;
|0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}&lt;!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--&gt;
|0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}&lt;!--знішчана Хатынь--&gt;
|0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}&lt;!--1794, пачатак паўстання--&gt;
|0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}&lt;!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--&gt;
|0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}&lt;!--2013, дата выпуску--&gt;
|0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}&lt;!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--&gt;
|0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}}
|0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}&lt;!--стартавала--&gt;
|0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}
|0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}&lt;!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--&gt;
&lt;!--красавік--&gt;
|0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}&lt;!--Міжнародны дзень птушак--&gt;
|0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}&lt;!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--&gt;
|0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}}
|0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}&lt;!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--&gt;
|0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}&lt;!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--&gt;
|0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}
|0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}&lt;!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--&gt;
|0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}&lt;!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--&gt;
|0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}}
|0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}}
|0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}&lt;!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--&gt;
|0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}&lt;!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--&gt;
|0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}&lt;!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--&gt;
|0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}&lt;!--завяршыўся--&gt;
|0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}
|0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}&lt;!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--&gt;
|0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}&lt;!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--&gt;
|0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}&lt;!--Дзень смерці--&gt;
|0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}}
|0420 ={{Выбраны змест/Часнок}}
|0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}&lt;!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--&gt;
|0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}
|0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}&lt;!--дата нараджэння--&gt;
|0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}&lt;!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--&gt;
|0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}}
|0426 ={{Выбраны змест/Руны}}
|0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}&lt;!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--&gt;
|0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}&lt;!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--&gt;
|0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}
&lt;!--травень--&gt;
|0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}&lt;!--дата гібелі--&gt;
|0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}}
|0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}&lt;!--прынята--&gt;
|0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}&lt;!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--&gt;
|0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}&lt;!--дата завяршэння--&gt;
|0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}&lt;!--1794, выдаў Паланецкі універсал--&gt;
|0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}&lt;!--1943, Трагедыя ў Налібаках--&gt;
|0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}&lt;!--памёр 9 мая 1805--&gt;
|0510 ={{Выбраны змест/Кукуруза}}
|0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}&lt;!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--&gt;
|0512 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}}
|0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}&lt;!--рэферэндум 1995 года--&gt;
|0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}&lt;!--літаратурны дэбют--&gt;
|0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}&lt;!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--&gt;
|0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}&lt;!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--&gt;
|0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}&lt;!--заснавана--&gt;
|0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}&lt;!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--&gt;
|0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}&lt;!--дата нараджэння--&gt;
|0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}}
|0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}&lt;!--праходзіў з 12 па 23 мая--&gt;
|0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}
|0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}&lt;!--1938: адкрыўся--&gt;
|0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}&lt;!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--&gt;
|0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}}
|0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}&lt;!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--&gt;
|0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}}
|0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}&lt;!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--&gt;
&lt;!--чэрвень--&gt;
|0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}&lt;!--дзень смерці--&gt;
|0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}&lt;!--чытанка на вакацыі--&gt;
|0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}&lt;!--1988, артыкул у ЛіМе--&gt;
|0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}&lt;!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--&gt;
|0605 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}
|0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}&lt;!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--&gt;
|0607 ={{Выбраны змест/Цытазоль}}
|0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}&lt;!--афіцыйна зацверджаны, 1972--&gt;
|0609 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}}
|0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}&lt;!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--&gt;
|0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}&lt;!--1923, выйшла ў свет--&gt;
|0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}}
|0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}&lt;!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--&gt;
|0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}&lt;!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--&gt;
|0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}&lt;!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--&gt;
|0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}&lt;!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--&gt;
|0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}}
|0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}&lt;!--2000: Спынены баявыя дзеянні--&gt;
|0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}&lt;!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--&gt;
|0621 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}
|0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}&lt;!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--&gt;
|0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}&lt;!--дата пачатку--&gt;
|0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}&lt;!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--&gt;
|0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}&lt;!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--&gt;
|0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}&lt;!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--&gt;
|0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}&lt;!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--&gt;
|0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}&lt;!--дата гібелі Янкі Купалы--&gt;
|0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}}
|0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}&lt;!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--&gt;
&lt;!--ліпень--&gt;
|0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}&lt;!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--&gt;
|0702 ={{Выбраны змест/Лазер}}
|0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}&lt;!--вызвалены Мінск--&gt;
|0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}}
|0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}}
|0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}&lt;!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--&gt;
|0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}
|0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}}
|0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}&lt;!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--&gt;
|0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}&lt;!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--&gt;
|0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}}
|0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}
|0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}&lt;!--1410--&gt;
|0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}&lt;!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--&gt;
|0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}&lt;!--Дзень Незалежнасці--&gt;
|0718 ={{Выбраны змест/Нерон}}&lt;!--пачаўся Вялікі пажар Рыма--&gt;
|0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}&lt;!--1930, арыштаваны ў Менску--&gt;
|0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}&lt;!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--&gt;
|0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|0722 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}}
|0723 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}}
|0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}}
|0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}&lt;!--дзень смерці--&gt;
|0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}}
|0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}&lt;!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--&gt;
|0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}}
|0729 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}}
|0730 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}}
|0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}&lt;!--1649: бітва пад Лоевам--&gt;
&lt;!--жнівень--&gt;
|0801 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}}
|0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}&lt;!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--&gt;
|0803 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}}
|0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}&lt;!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--&gt;
|0805 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}}
|0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}&lt;!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--&gt;
|0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}&lt;!--дата пачатку--&gt;
|0809 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}}
|0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}&lt;!--выпушчана 11 жніўня 1999--&gt;
|0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}&lt;!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--&gt;
|0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}}
|0813 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}}
|0814 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Яна Вермера}}
|0815 ={{Выбраны змест/Бульба}}
|0816 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}}&lt;!--1930: Створаны першы гукавы каляровы мультфільм--&gt;
|0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}&lt;!--Дзень незалежнасці--&gt;
|0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}}
|0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}&lt;!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--&gt;
|0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}&lt;!--Дзень смерці--&gt;
|0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}&lt;!--Дзень незалежнасці Украіны--&gt;
|0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}&lt;!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--&gt;
|0826 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}}
|0827 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}}
|0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}
|0829 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}}
|0830 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}}&lt;!--Прэм’ера фільма--&gt;
|0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}}
&lt;!--верасень--&gt;
|0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}&lt;!--да Дня ведаў--&gt;
|0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}
|0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}&lt;!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--&gt;
|0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны купон на адказ}}
|0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}&lt;!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--&gt;
|0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}&lt;!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--&gt;
|0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 5 па 11 верасня--&gt;
|0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}&lt;!--Бітва пад Оршай (1514)--&gt;
|0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}&lt;!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--&gt;
|0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 8 па 14 верасня--&gt;
|0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}&lt;!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--&gt;
|0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}&lt;!--2014, выйшаў альбом--&gt;
|0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}
|0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}&lt;!--смяротна паранены--&gt;
|0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 14 па 20 верасня--&gt;
|0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}&lt;!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--&gt;
|0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 17 па 23 верасня--&gt;
|0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}&lt;!--прыняты як дзяржаўны, 1991--&gt;
|0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}&lt;!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--&gt;
|0921 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}&lt;!--1937: Апублікаваны раман Дж. Р. Р. Толкіна «Хобіт, або Туды і назад»--&gt;
|0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}&lt;!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--&gt;
|0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}&lt;!--Выяўлены ў 1846 годзе--&gt;
|0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}&lt;!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--&gt;
|0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}&lt;!--праходзіў з 19 па 25 верасня--&gt;
|0927 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}&lt;!--1920: Войскі Булак-Балаховіча занялі Пінск--&gt;
|0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|0929 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}}&lt;!--1621: Рэч Паспалітая абавязалася стрымліваць запарожскіх казакаў ад нападаў на Крымскае ханства--&gt;
|0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
&lt;!--кастрычнік--&gt;
|1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}&lt;!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--&gt;
|1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}}
|1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}&lt;!--Дзень нямецкага адзінства--&gt;
|1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}&lt;!--2006 год, рэліз першага альбома--&gt;
|1005 ={{Выбраны змест/Японцы}}&lt;!--1614: У Еўропу прыбыло першае пасольства з Японіі--&gt;
|1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}&lt;!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі--&gt;
|1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}}
|1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}&lt;!--1085, асвечаны--&gt;
|1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}&lt;!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--&gt;
|1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}&lt;!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--&gt;
|1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}&lt;!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--&gt;
|1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1014 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}
|1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}&lt;!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--&gt;
|1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}&lt;!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--&gt;
|1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}&lt;!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--&gt;
|1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}&lt;!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--&gt;
|1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}&lt;!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--&gt;
|1020 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}}
|1021 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}
|1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}}
|1023 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}}
|1024 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}
|1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}&lt;!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--&gt;
|1026 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}}
|1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}&lt;!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--&gt;
|1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}&lt;!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--&gt;
|1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}&lt;!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--&gt;
|1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}&lt;!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі--&gt;
|1031 ={{Выбраны змест/Ромул Аўгуст}}&lt;!--Імператар Заходняй Рымскай імперыі з 31 кастрычніка 475--&gt;
&lt;!--даты лістапада--&gt;
|1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}&lt;!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--&gt;
|1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}&lt;!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--&gt;
|1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}&lt;!--дзень ушанавання памяці--&gt;
|1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}&lt;!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--&gt;
|1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}&lt;!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--&gt;
|1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}&lt;!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--&gt;
|1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}&lt;!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--&gt;
|1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}}
|1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}&lt;!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--&gt;
|1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}&lt;!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--&gt;
|1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}&lt;!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--&gt;
|1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}&lt;!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--&gt;
|1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1114 ={{Выбраны змест/Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі}}&lt;!--1926, распачалася--&gt;
|1115 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}}
|1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}&lt;!--1975: прыбыла першая група--&gt;
|1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}&lt;!--Міжнародны дзень студэнтаў--&gt;
|1118 ={{Выбраны змест/Проня}}&lt;!--1943: фарсіраванне--&gt;
|1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}&lt;!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--&gt;
|1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}&lt;!--дзень нараджэння--&gt;
|1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}&lt;!--асвечаны ў 1910 годзе--&gt;
|1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}&lt;!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--&gt;
|1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}&lt;!--скасавана ў 1793 годзе--&gt;
|1124 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}
|1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}&lt;!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--&gt;
|1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}&lt;!--дата гібелі--&gt;
|1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}&lt;!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--&gt;
|1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}&lt;!--1982, прэм’ера фільма--&gt;
|1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}&lt;!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--&gt;
&lt;!--снежань--&gt;
|1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}&lt;!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--&gt;
|1202 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}
|1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}&lt;!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--&gt;
|1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}&lt;!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--&gt;
|1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}&lt;!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--&gt;
|1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}&lt;!--адбылася цырымонія ўручэння--&gt;
|1208 ={{Выбраны змест/Ягайла}}&lt;!--1409: У Берасці скончылася нарада Ягайлы і Вітаўта--&gt;
|1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}&lt;!--Дзень нараджэння--&gt;
|1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}&lt;!--уручаецца 10 снежня--&gt;
|1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}
|1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}&lt;!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--&gt;
|1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}&lt;!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--&gt;
|1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}&lt;!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--&gt;
|1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}&lt;!--адбылася--&gt;
|1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}}
|1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}}
|1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}&lt;!--Першы Усебеларускі з’езд--&gt;
|1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}&lt;!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--&gt;
|1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}}
|1221 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}
|1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}&lt;!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--&gt;
|1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}&lt;!--Дзень нарадэння--&gt;
|1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}&lt;!--Нараджэнне Хрыстова--&gt;
|1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}}
|1227 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}&lt;!--1918: Рада БНР пераехала ў Гродна--&gt;
|1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}&lt;!--Каляды--&gt;
|1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}&lt;!--дата смерці--&gt;
|1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}}
|1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t4yyhukanixp3rbktyg5tfjo1nrtgsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандра Нічыпараўна Захарава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739502</id>
    <revision>
      <id>5212550</id>
      <parentid>5208300</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T19:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brunon1009</username>
        <id>174736</id>
      </contributor>
      <origin>5212550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14473" sha1="sot6p0ukeb4fthclgholevigji9l8xk" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Захарава}}
{{Дзяржаўны дзеяч}}

'''Аляксандра Нічыпараўна Захарава''', па нараджэнні '''Працэнка''' ({{ВДП}}) — адна з кіраўнікоў партызанскага руху ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], дзяржаўная дзеячка [[БССР]].

== Рання біяграфія ==
Нарадзілася 25 студзеня (паводле старога стылю) і была ахрышчаная 9 лютага 1903 у расійскай гарнізоннай царкве ў горадзе [[Керкі]] ([[Бухарскі эмірат]], цяпер — [[Туркменістан]]) у сям’і выхадцаў з сяла [[Палііўка (Ямпільскі раён)|Палііўка]] [[Глухаўскі павет|Глухаўскага павету]] [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] (цяпер — [[Шосткінскі раён]] [[Сумская вобласць|Сумской вобласці]] [[Украіна|Украіны]]) Нічыпара Архіпавіча (1877—1918) і Наталлі Гаўрылаўны Працэнак (1877—1910). Бацька на той момант служыў фельчарам Керкінскага мясцовага лазарэта, у 1905 быў узнагароджаны бухарскім залатым медалём. Паводле нацыянальнасці — украінка, далёкая сваячніца праваслаўнага мітрапаліта Харкаўскага [[Стэфан (Працэнка)|Стэфана (Працэнкі]]; 1889—1960).

У 1906—1907 сям’я згадваецца як жыхару хутару Аляксандраўскі ў [[Арэнбургскі павет|Арэнбургскім павеце]] [[Арэнбургская губерня|Арэнбургскай губерні]] (цяпер — [[Кугарчынскі раён]] [[Башкартастан|Рэспублікі Башкартастан]]) як селяне вёскі Арлоўка [[Стэрлітамацкі павет|Стэрлітамацкага павету]] [[Уфімская губерня|Уфімскай губерні]] (цяпер — [[Аўргазінскі раён|Аургазінскі раён]] Башкартастану). У 1909—1913 — у сяле [[Верхатор]] Стэрлітамацкага павету, дзе Нічыпар Працэнка служыў фельчарам Пашкоўскага прыёмнага пакою на медзеплавільным заводзе. У 1917 годзе сям’я жыла ў сяле [[Васкрасенскае]].

У 1915 годзе скончыла пачатковую школу ў сяле Верхатор, у 1918 — два класы вышэйшай навучальнай вучэльні ў сяле [[Мелеуз]]. У 1919—1921 працавала справаводцам-машыністкай аддзелу народнай адукацыі Юрматынскага кантону з цэнтрам у Васкрасенскім.

Прыкладна ў 1918—1919 годзе засталася сіратой. Выйшла замуж за Яфіма Захарава з Мелеузу, актыўнага ўдзельніка ўсталявання савецкай улады ў сяле, чальца прэзідыума Мелеузаўскага валасного выканкаму, пазней — сакратара прэзідыума кантоннага выканкаму ў Стэрлітамаку. З ім мела двух дзяцей: Кірыла 1922 года нараджэння, які памёр у маленстве, і Яўген 1923-га. Канчаткова разышлася з мужам у 1928—1929.

З 1923 года жыла і выкладала ў дзіцячым прытулку ў Верхаторы. Прайшла трохмесячныя педагагічныя курсы і пачала настаўнічаць у вёсцы Патапаўка. У 1924—1926 настаўнічала ў Мелеузе, затым — у сяле Талалаеўка. Скончыла рабфак (рабочы факультэт) на доме. У 1929 працавала сакратаркай-машыністкай акруговай больніцы ў [[Худжанд|Хаджэнце]] Узбекскай ССР (цяпер — [[Таджыкістан]]).

Да грамадскай дзейнасці Захарава далучылася праз жаночыя дэлегацкія сходы. У 1926 прынятая кандыдатам ва [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Усесаюзную камуністычную партыю (бальшавікоў)]] (ВКП(б)), у 1928 — членам.

У 1929—1932 навучалася на настаўніцу гісторыі сярэдніх школаў у Пермскім педагагічным інстытуце. На трэцім курсе пачала выкладаць у савецкай партыйнай школе. Па сканчэнні ВНУ, была ўзятая на працу ў Пермскі аперсектар [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]] ў якасці памочніцы ўпаўнаважанага. У лістападзе 1934 года на сваё асабістае жаданне і паводле стану здароўя была звольненая і з’ехала ў Башкартастан, дзе працавала ў сельскагаспадарчым тэхнікуме ў сяле Ермалаеўка Куюргазінскага раёну, была членам пленума мясцовага райкаму ВКП(б).

Праз сухоты сына з’ехала на Каўказ — у [[Кіславодск]]. У кастрычніку 1935 года стала настаўніцай у мясцовай СШ № 12, а ў жніўні 1937-га — дырэктаркай СШ № 14. Уваходзіла ў пленум мясцовага гаркама ВКП(б). У жніўні 1938 года пераехала ў Варашылаўск (цяпер [[Стаўрапаль]]), дзе яе працавала ў Арджанікідзаўскім краёвым камітэце ВКП(б) інструктарам аддзела школ. Пасля ліквідацыі аддзела працавала лектарам аддзела партарганізацыі, узначальвала рэўкамісію краёвай партканферэнцыі ВКП(б).

== У гады Другой сусветнай вайны ==

У сакавіку 1940 камандзіраваная ў [[Беласток]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. 6 верасня 1940 была прызначаная лектарам аддзелу прапаганды і агітацыі [[Беластоцкі абкам КП(б)Б|Беластоцкага абкаму КП(б)Б]]. У чэрвені 1941 скіраваная чытаць лекцыі ў сяло [[Крынкі]] (цяпер горад [[Сакольскі павет (Польшча)|Сакольскі павет]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]]), дзе яе заспеў напад Нямеччыны на СССР 22 чэрвеня 1941 года. Разам з савецкім партаактывам скіравалася на ўсход.

У снежні 1941 пасялілася ў вёсцы [[Варатынь]] [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. Там, паводле ўспамінаў, арганізавала невялікую падпольную групу і ўсталявала сувязь з 539 партызанскім атрадам. У снежні 1942 сышла ў партызанскую зону, дзе звязалася з партызанамі Рагачоўскага раёну. У лютым 1943 года прыйшла ў 255-ы партызанскі атрад, прызначаная лектар [[Рагачоўскі падпольны райкам КП(б)Б|Рагачоўскага падпольнага РК КП(б)Б]]. З 1 лістапада 1943 камісар [[255-ы партызанскі полк|255-га партызанскага палка]] — адзіная жанчына-камісар палка сярод партызанаў БССР. Займалася выхаваннем камуністаў і камсамольцаў, надзяляла асаблівую ўвагу жаночым пытанням.

8 красавіка 1944 года была цяжка параненая: падчас бамбавання лагеру атрымала раненне ў правае плячо з пераломам, быў раздроблены локаць. 15 траўня 1944 эвакуяваная ў Доўск, адкуль скіравалася ў Гомель для сустрэчы з старшынёй Савету народных камісараў БССР [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймонам Панамарэнкам]], якому апавяла пра цяжкае становішча партызанскай брыгады.

Пасля скіраваная на лекаванне ў [[Масква|Маскву]], дзе перанесла дзве аперацыі, але раздробленая рука так і не аднавілася. Сама яна стала інвалідам трэцяй групы.

Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР 15 жніўня 1944 узнагароджаная Ордэнам Леніна «за ўзорнае выканнанне заданняў ураду па развіцці партызанскага руху ў Беларусі і дасягнутыя поспехі ў змаганні з нямецкімі захопнікамі». 4 лістапада 1944 года камісар «за доблесць і мужнасць, праяўленыя ў партызанскім змаганні з нямецка-фашысцкімі захопнікамі», была ўзнагароджаная Беларускім штабам партызанскага руху медалём «Партызана Айчыннай вайны» 1-й ступені. Таксама атрымала медалі «За перамогу над Нямеччынай» і «За доблесную працу».

Двойчы была прыстаўленая да Ордэна Чырвонай зоркі, але ў першы раз узнагароджаная не была, бо «дзейнасць і роля перабольшаныя». У другі ж было вырашана абмежавацца ордэнам Леніна.

== Па другой сусветнай вайне ==

16 ліпеня 1945 прызначаная намеснікам загадчыка аддзела прапаганды і агітацыі [[ЦК КП(б)Б]]. 17 чэрвеня 1945 скіраваная дэлегатам ад БССР у Міжнародны антыфашысцкі жаночы камітэт у Маскве. Пасля чаго яна ад яго імя ў складзе савецкай дэлегацыі наведала Антыфашысцкі кангрэс жанчын у [[Югаславія|Югаславіі]]. 6 жніўня 1945 узнагароджаная югаслаўскім ордэнам «Братэрства і адзінства».

У студзені 1948 стала загадчыцай сектара ўпраўлення па праверцы партыйных органаў. 15 чэрвеня звольненая «ў мэтах больш правільнага выкарыстання» і ўзначаліла [[Дом-музей І з’езда РСДРП]] у [[Мінск]]у.

У 1947 годзе абраная дэпутатам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (пераабраная ў 1951 і 1955 гадах) ад Воранаўскага раёну. У 1947—1959 намесніца старшыні Прэзідымуа [[ВС БССР]].

8 сакавіка 1960 года была ўзнагароджаная ганаровай граматай ВС БССР з нагоды 50-годдзя Міжнароднага жаночага дня. 6 красавіка 1985 — Ордэнам Айчыннай вайны І ступені.

У 1960-я выйшла замуж за сакратара Рагачоўскага падпольнага райкаму [[Іван Зуевіч|Івана Зуевіча]]. Памерла ў 1990-я гады.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Захарава, Аляксандра Нічыпараўна|218}}
* ''Максім Гацак'' [https://www.academia.edu/176198518/ Аляксандра Захарава. Штрыхі да параднага партрэту. Башкірская ўкраінка ў Савецкай Беларусі (на правах рукапісу)] Academia.edu, 2026.
* ''Ғацак, М''. “Башҡортостан - тыуған илем” // Башкортостан кызы №2 (20 февраля 2017), 2017


{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Захарава Аляксандра Нічыпараўна}}
[[Катэгорыя:Члены КПСС]]
[[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 3-га склікання]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]]</text>
      <sha1>sot6p0ukeb4fthclgholevigji9l8xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галіпалі (фільм, 1981)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>741511</id>
    <revision>
      <id>5212580</id>
      <parentid>4518602</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5212580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5992" sha1="bpzqexcjqk6o9cr7czpzo9w69q7vgsi" xml:space="preserve">{{Фільм}}
«'''Галіпалі'''» ({{lang-en|Gallipoli}}) — аўстралійская ваенная драма [[1981 год у гісторыі кіно|1981]] года рэжысёра [[Пітэр Уір|Пітэра Уіра]]. Галоўныя ролі выканалі [[Мэл Гібсан]] і {{нп5|Марк Лі (аўстралійскі акцёр)|Марк Лі|en|Mark Lee (Australian actor)}}&lt;ref name=&quot;IMDb&quot; /&gt;.

Фільм апавядае пра двух сяброў і іх службу ў аўстралійскай арміі падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Маладыя людзі сутыкаюцца з жорсткасцю вайны, калі іх адпраўляюць у [[Турцыя|Турцыю]], дзе яны ўдзельнічаюць у [[Дарданэльская аперацыя|Галіпалійскай бітве]], у прыватнасці ў {{нп5|Высадка ў заліве Суўла|злашчаснай бітве 7 жніўня 1915 года|en|Landing at Suvla Bay}}, у якой удзельнічаў аўстралійскі і новазеландскі [[Корпус (ваенная справа)|корпус]] ({{нп5|Аўстралійскі і новазеландскі армейскі корпус|ANZAC|en|Australian and New Zealand Army Corps}}).

== Сюжэт ==
Фільм складаецца з дзвюх частак.

У першай частцы паказана жыццё [[Аўстралія|аўстралійскага]] грамадства ў пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]], настроі, якія панавалі сярод людзей у Аўстраліі. Рэжысёр расказвае гісторыю знаёмства двух маладых людзей, паміж якімі ўзнікае сяброўства. Але ў свеце пачынаецца [[Першая сусветная вайна]], і рамантычна настроеныя сябры запісваюцца добраахвотнікамі ў аўстралійскую армію. Іх адпраўляюць спачатку на падрыхтоўку ў навучальную школу ў [[Егіпет|Егіпце]], а затым яны трапляюць на сапраўдную вайну ў складзе палка, які супрацьстаіць [[Асманская імперыя|турэцкай]] арміі.

Другая частка фільма з’яўляецца хронікай дрэнна спланаванай злашчаснай бітвы пры Галіпалі, дзе часткі {{нп5|Аўстралійскі і новазеландскі армейскі корпус|ANZAC|en|Australian and New Zealand Army Corps}} пацярпелі паражэнне ад турэцкіх войскаў. Два сябры спачатку не ведаюць, што будуць удзельнічаць у бітве, але іх адпраўляюць у безнадзейную атаку на варожыя кулямёты.

== Акцёрскі склад ==
* [[Мэл Гібсан]] — ''Франк Дан''
* {{нп5|Марк Лі (аўстралійскі акцёр)|Марк Лі|en|Mark Lee (Australian actor)}} — ''Арчы Гамільтан''
* Гаралд Хопкінс — ''Лес Мак-Кан''
* Хіт Харыс — ''кладаўшчык''
* Біл Кер — ''дзядзька Джэк''
* Роберт Граб — ''Білі''
* Цім Мак-Кензі — ''Барней''
* Стэн Грын — ''сяржант Маджар''
* Чарлз Латхалу Юнупінгу — ''Зак''
* Рон Грэм — ''Уолес Гамільтан''
* Герда Нікалсан — ''Роза Гамільтан''
* Дэвід Арг’ю — ''Сноўі''
* Біл Хантэр — ''маёр Бартан''
* Стыў Дод — ''Білі Шэйкскін''

== Узнагароды ==
Паводле рэсурса «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 11 узнагародамі і яшчэ 6 намінацыямі на кінапрэміі&lt;ref name=&quot;IMDb, Awards&quot; /&gt;.

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;IMDb&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0082432/|title=Gallipoli (1981) — IMDb|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2023-06-17}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IMDb, Awards&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0082432/awards|title=Gallipoli (1981) — Awards|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2023-06-17}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb title|0082432|Галіпалі}}

{{^}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Фільмы Пітэра Уіра}}

[[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1981 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы Аўстраліі 1981 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы-драмы Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкія фільмы Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя фільмы Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя фільмы пра XX стагоддзе]]
[[Катэгорыя:Фільмы пра Першую сусветную вайну]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Аўстраліі]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Егіпце]]
[[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы на арабскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]]
[[Катэгорыя:Фільмы Пітэра Уіра]]
[[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]]</text>
      <sha1>bpzqexcjqk6o9cr7czpzo9w69q7vgsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ксенія Дзмітрыеўна Малашка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744345</id>
    <revision>
      <id>5212650</id>
      <parentid>5152178</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ВЧК-ГПУ-ОГПУ-МГБ-КГБ</username>
        <id>174545</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5212650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="ndjn6qya1wyn6cd8hwik9ecvroirpek" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Малашка}}
{{Баскетбаліст}}
'''Ксенія Дзмітрыеўна Малашка''' (нар. {{ДН|12|1|2000}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].

== Біяграфія ==
У 2016—2018 гадах вучылася і выступала за [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]]. Пазней два сезоны гуляла ў структуры «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]» ў фарм-клубе. C 2018 года выступае за акіянам у NCAA, спачатку тры сезоны адыграла за ўніверсітэт Віргініі, а наступныя два — за ўніверсітэт «Мідл Тэнэсі».

У сярэдзіне красавіка 2023 года Ксенію задрафтавалі «Чыкага Скай» ў жаночай [[НБА]] пад 35-м пікам. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.espn.com/womens-college-basketball/player/stats/_/id/4399493/kseniya-malashka KSENIYA MALASHKA]
* [https://www.basketball-reference.com/wnba/players/m/malasks01w.html Kseniya Malashka]
* [https://by.tribuna.com/be/blogs/wbaskettnews/1912748/ Малашко невероятна! Вы должны запомнить имя этой белорусской баскетболистки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230722114108/https://by.tribuna.com/be/blogs/wbaskettnews/1912748/ |date=22 ліпеня 2023 }}
* [https://by.tribuna.com/be/blogs/basketball/3092122-belaruska-kotoruyu-vybrali-na-drafte-wnba-o-pofigizme-vere-v-s/ Беларуска, которую выбрали на драфте WNBA, — о пофигизме, вере в себя, конфликте в сборной (из-за него не взяли на Евро) и о том, кого любит Трофимова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230722114111/https://by.tribuna.com/be/blogs/basketball/3092122-belaruska-kotoruyu-vybrali-na-drafte-wnba-o-pofigizme-vere-v-s/ |date=22 ліпеня 2023 }}
* [https://by.tribuna.com/be/basketball/1112958810-kseniya-malashko-kogda-vpervye-popala-v-sbornuyu-mozhno-ska/ Ксенія Малашка: «Калі ўпершыню трапіла ў зборную, можна сказаць, была фанатам нумар адзін у Леўчанкі. Заўсёды старалася быць побач з ёй, каб нечаму вучыцца»]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Малашка Ксенія Дзмітрыеўна}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Рамат-ха-Шарон»]]</text>
      <sha1>ndjn6qya1wyn6cd8hwik9ecvroirpek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кола часу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746315</id>
    <revision>
      <id>5212432</id>
      <parentid>5151893</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:17:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78941" sha1="15j2d09lkm1przbg9ok7bo6e07b2evq" xml:space="preserve">{{Кніжная серыя|мова=English|ілюстратар=|Даты=Студзень 15, 1990&amp;nbsp;– Студзень 8, 2013|Выдавецтва={{ЗША}} [[Tor Books]]&lt;br&gt;
{{Вялікабрытанія}} [[Orbit Books|Orbit]]&lt;br&gt;|Назва=Кола часу|Арыгінальная назва=''The Wheel of Time''|Аўтары=[[Роберт Джордан]], [[Брэндан Сандэрсан]]|Ілюстратары=[[Дарэл К. Світ]], [[Майкл Уілан]]|Мова=[[англійская мова|англійская]]|Жанр=[[раман]], [[фэнтезі]]|Краіна=ЗША
|Выява=КолаЧасу 1.ВокаСвету.jpg|Шырыня=200px|Подпіс=Вокладка першай кнігі з серыі [[Вока свету|Вока Свету]]}}

'''«Кола часу»''' ({{Lang-en|The Wheel of Time}}, скар. '''WoT''' альбо '''tWoT''') — серыя раманаў у жанры фэнтэзі амерыканскага пісьменніка Роберта Джордана, суаўтарам трох апошніх раманаў з’яўляецца Брэндан Сандэрсан. Першапачаткова запланаванае як серыя з шасці кніг на дэбют у 1990 годзе, ''«Кола часу»'' ахоплівае 14 тамоў, у дадатак да рамана-прыквела і дзвюх спадарожных кніг. Джордан памёр у 2007 годзе падчас працы над тым, што планавалася стаць апошнім томам серыі. Ён падрыхтаваў вялікія нататкі, якія дазволілі аднаму аўтару фэнтэзі Брэндону Сандэрсану завяршыць апошнюю кнігу, якая вырасла ў тры тамы:&lt;ref&gt;{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=LyhPRIokTSM|title=Brandon Sanderson Interview|date=11 November 2009|publisher=YouTube|access-date=7 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405161302/https://www.youtube.com/watch?v=LyhPRIokTSM|archive-date=5 April 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''Надыход буры'' (2009), ''Вежы Поўначы'' (2010) і ''Памяць святла'' (2013).

Цыкл кніг абапіраецца на шматлікія элементы як еўрапейскай, так і азіяцкай міфалогіі, асабліва цыклічны характар часу ў [[будызм]]е і [[індуізм]]е; метафізічныя канцэпцыі балансу, дуалізму і павагі да прыроды, знойдзеныя ў [[даасізм]]е; аўраамічныя канцэпцыі [[Бог]]а і [[Сатана|Сатаны]]; і ''[[Вайна і мір]]'' [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]].&lt;ref&gt;{{Cite news|date=September 1996|title=Interview with Robert Jordan|work=SFX Magazine}}&lt;/ref&gt;

''Кола часу'' адметнае сваёй даўжынёй, падрабязным [[Выдуманы сусвет|выдуманым суветам]], магічнай сістэмай і вялікім наборам персанажаў. Пасля завяршэння цыкл кніг быў намінаваны на прэмію Х’юга,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards|title=2014 Hugo Awards|website=The Hugo Awards|date=2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906210028/http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards/|archive-date=6 September 2014|access-date=18 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{На|2021}}, кніг з серыі было прададзена больш за 90 мільёнаў копій па ўсім свеце, што робіць яго адным з самых прадаваных эпічных фэнтэзі-серыялаў з часоў ''[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладара Пярсцёнкаў]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/amazon-prime-videos-wheel-of-time-gets-first-teaser-trailer/1100-6495854/|title=Amazon Prime Video's Wheel Of Time Gets First Teaser Trailer|author=Elfring|first=Mat|website=[[GameSpot]]|date=2 September 2021|publisher=[[CBS Interactive]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903043234/https://www.gamespot.com/articles/amazon-prime-videos-wheel-of-time-gets-first-teaser-trailer/1100-6495854/|archive-date=3 September 2021|access-date=3 September 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bragelonne.fr/auteurs/view/robert-jordan|title=Robert Jordan|website=Bragelonne|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507025941/http://www.bragelonne.fr/auteurs/View/robert-jordan|archive-date=7 May 2017|access-date=14 May 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Яго папулярнасць спарадзіла калекцыйную картачную гульню, відэагульню, ролевую гульню і альбом саўндтрэкаў. Прэм’ера адаптацыі тэлесерыяла вытворчасці Sony Pictures і Amazon Studios адбылася ў 2021 годзе.

== Дзеянне сюжэту ==
Дзеянне серыяла разгортваецца ў будучыні безназоўнага свету, які, з-за цыклічнага характару часу, адлюстраванага ў серыяле, з’яўляецца адначасова далёкім мінулым і далёкай будучыняй Зямлі. Фанаты сталі называць гэты свет ''Рэндландам'' (ад імя галоўнага персанажа) або ''Сусвет Кола'' (параўн. з раздзелам спадарожнай кнігі ''&quot;Сусвет Роберта Джордана «Кола часу»'').

== Сусвет ==
На заранку часоў, бажаство, вядомае як Творца, выкавала Сусвет і Кола Часу, якое круціць Узор Стагоддзяў, выкарыстоўваючы ў якасці нітак жыцці мужчын і жанчын. Кола мае сем спіц, кожная з якіх уяўляе эпоху, і яно круціцца Адзінай сілай, якая выцякае з Сапраўднай Крыніцы. Адзіная сіла падзелена на мужчынскую і жаночую паловы, ''сайдзін'' і ''сайдар'', якія працуюць у апазіцыі і ва ўнісон, каб кіраваць Колам. Людзі, якія могуць выкарыстоўваць яго моц, вядомыя як каналеры; іх галоўная арганізацыя называецца Айз Седай або «Слугі ўсіх» на старой мове.

Творца зняволіў яго супрацьлегласць, «Шай’тана», Цёмнага, у момант стварэння, запячатаючы яго далей ад Кола. Аднак у часы, якія называюцца Эпохай Легенд, эксперымент Айз Седай ненаўмысна ўварваўся ў турму Цёмнага, дазволіўшы яго ўплыву зноў пракрасціся ў свет. Цёмны аб’яднаў ўсіх ганарлівых, разбэшчаных і амбіцыйных, дзеля свайго вызвалення з турмы, каб ён мог перарабіць час і рэальнасць на свой вобраз. У адказ на гэтую пагрозу Кола выпусціла Цмока, каналізатара велізарнай сілы, каб стаць ахоўнікам Святла. У Эпоху Легенд, Цмокам называўся Льюс Тэрын Тэламон, які ў рэшце рэшт стаў камандаваць Айз Седай і іх саюзнікамі ў барацьбе з сіламі Цёмнага. Пасля знясільваючай 10-гадовай вайны Льюс Тэрын прывёў свае сілы да перамогі ў дзёрзкім нападзе на вулкан Шаёл Гул (месца зямной сувязі з турмой Цёмнага) і змог зноўку запячатаць турму. Аднак у момант перамогі Цёмны змог забрудзіць ''Саідзін'', звёўшы мужчын-чэннелераў Адзінай Сілы з розуму. Льюс Тэрын забіў сваіх сяброў і сям’ю, а затым, наўмысна перагружаючы сябе Адзінай сілай, забіў сябе. Іншыя мужчыны-каналеры спустошылі свет Адзінай сілай, выклікаючы землятрусы і прыліўныя хвалі, якія змянілі свет. У рэшце рэшт, апошні мужчына-чэннелер быў забіты або адрэзаны ад Адзінай Сілы, у выніку чаго чалавечая раса амаль знішчана, і толькі жанчыны могуць бяспечна валодаць Адзінай Сілай. Айз Седай аднавілі і вывелі чалавецтва з гэтага цёмнага часу. Цяпер чалавецтва жыло пад ценем прароцтва аб тым, што Цёмны вырвецца са сваёй турмы і Цмок адродзіцца, каб змагацца з ім яшчэ раз, і хоць ён з’яўляецца адзінай надзеяй чалавецтва супраць Цёмнага, ён другі раз спустошыць свет у барацьбе.

Праз тры тысячы гадоў чалавечы род аднавіў узровень тэхналогій, прыкладна параўнальны з узроўнем [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэднявечча]] або [[Ранні Новы час|ранняга Новага часу]], хоць і з больш высокім узроўнем агульнай адукацыі і разумення [[Гігіена|гігіены]] і анатоміі, але, тым не менш, амаль поўная адсутнасць фармальнай навукі, прамысловай вытворчасці і акадэмічных устаноў. Гэта можна прасачыць у постапакаліптычнай прыродзе свету, дзе шмат ведаў захавалася, але структуры і інстытуты, якія зрабілі гэтыя веды магчымымі, былі знішчаны. Адным з істотных адрозненняў ад нашай гісторыі з’яўляецца тое, што ў большасці грамадстваў жанчыны карыстаюцца поўнай роўнасцю з мужчынамі, а ў некаторых — вышэйшымі. Гэта тлумачыцца моцай і прэстыжам Айз Седай, якая складаецца толькі з жанчын, і ўплывае на большае грамадства.

Некалькі буйных войнаў спустошылі галоўны кантынент з моманту паразы Цёмнага, напрыклад Войны Тролакаў, калі ацалелыя слугі Цёмнага спрабавалі яшчэ раз знішчыць цывілізацыю, але былі пераможаны альянсам нацый на чале з Айз Седай; і Стогадовая вайна, разбуральная грамадзянская вайна, якая адбылася пасля падзення імперыі, якая ахоплівала ўвесь кантынент і якой кіраваў вярхоўны кароль Артур Ястрабінае Крыло. Гэтыя войны перашкодзілі чалавечай расе вярнуць моц і высокія тэхналогіі Эпохі Легенд, а таксама пакінулі чалавецтва падзелам. Нават прэстыж Айз Седай упаў з-за змяншэння іх колькасці і з’яўлення канкуруючых арганізацый, такіх як Дзеці Святла, ваеннага ордэна, які лічыць, што ўсе, хто накіроўвае Адзіную Сілу, з’яўляюцца слугамі Ценю. Народы сучаснай эпохі здольныя аб’яднацца ў абароне ад ваяўнічых кланаў Айілаў, якія перайшлі ў заходнія каралеўствы з місіяй помсты пасля таго, як пацярпелі ад цяжкай абразы, але занадта падзеленыя, каб эфектыўна працаваць разам у іншых сферах.

== Сюжэт ==
Дзеянне рамана-прыквела «''Новая вясна''» разгортваецца падчас вайны айілаў і апісвае канец канфлікту. Айз Седай выяўляюць, што прароцтвы Цмока споўніліся і Цмок адрадзіўся. Агенты Айз Седай адпраўляюцца, каб паспрабаваць знайсці нованароджанае дзіця, перш чым слугі Ценю зробяць тое ж самае.

Цыкл кніг пачынаецца амаль праз 20 гадоў у раёне Двурэчча, каралеўства Андор, амаль забытым глухім месцы. Малады аўчар па імі Ранд аль’Тор (галоўны герой цыкла кніг) і яго бацька Там аль’Тор едуць у суседняе мястэчка Поле Эмонда, каб даставіць [[сідр]]. Ранд, імкнецца да далейшага развіцця свайго рамана з дачкой мэра, Эгуін аль’Вэрэ, апынаецца ў кампаніі Айз Седай па імі Мойрэйн Дамодрэд і яе вартаўніка Лана, пасля таго як яго бацька атрымвае сур’ёзнае параненне. Ранд і яго сябры Мэтрым «Мэт» Котан і Пэрын Айбара даведаліся ад Мойрэйн, што слугі Цёмнага шукаюць аднаго маладога чалавека, які жыве ў гэтай мясцовасці. На жаль, Мойрэйн не можа вызначыць, хто гэта з трох мужчын: сам Рэнд, Мэт або Пэрын, і таму, пасля жудаснай бітвы з істотамі, створанымі Цёмным, вывозіць усіх траіх з раёна Дзвюх Рэк разам з Эгуін (якая, па меркаванні Мойрэйн, можа накіроўваць Адзіную Сілу і можа стаць Айз Седай) і вясковай «Мудрай» (мясцовая лекарка) Найніў аль’Меара, Першы раман адлюстроўвае іх уцёкі ад розных агентаў Ценю і іх спробы ўцячы ў горад Айз Седай Тар Валон.

З гэтага моманту гісторыя пашыраецца, і галоўны герой Ранд, як і іншыя персанажы, часта дзеляцца на розныя групы, выконваючы розныя місіі або праграмы, накіраваныя на прасоўванне справы Адроджанага Цмока, часам за тысячы міль адна ад адной. Шырока кажучы, арыгінальная група персанажаў з Двухрэчча знаходзіць новых саюзнікаў, набывае досвед і становіцца асобамі з пэўным уплывам і аўтарытэтам. Пакуль яны змагаюцца за аб’яднанне заходніх каралеўстваў супраць сіл Цёмнага, іх задача ўскладняецца кіраўнікамі краін, якія не жадаюць адмовіцца ад сваёй улады, і групоўкамі, такімі як Дзеці Святла, якія не вераць у прароцтвы і сеанчан (жыхары даўно страчанай калоніі імперыі Артура Ястрабінага Крыла за заходнім акіянам, якія вярнуліся, мяркуючы, што іх лёс — заваяваць свет). Айз Седай таксама падзяліліся на тых, хто верыць, што Адроджаны Цмок павінен знаходзіцца пад строгім кантролем, і тых, хто верыць, што ён павінен весці іх у бой, як ён рабіў у папярэдняй вайне. Па меры пашырэння гісторыі з’яўляюцца новыя персанажы, якія прадстаўляюць розныя фракцыі; хоць гэтае пашырэнне апавядання дазваляе эфектыўна адлюстраваць маштабы нарастаючай барацьбы, яго крытыкавалі за запаволенне тэмпу раманаў і часам звядзенне арыгінальных або галоўных герояў да пашыраных эпізадычных ролікаў.

У шостым рамане стала ясна, што Апошняя бітва, выкліканая тым, што Цёмны зноў можа аказаць свой уплыў непасрэдна на свет, непазбежная, бо толькі тры пячаткі (ключы ад турмы Цёмнага) цэлыя. Як толькі астатнія пячаткі зламаюцца, Цёмны зможа свабодна дакрануцца да свету. Апошняя бітва, Тармон Гайдон, апісана ў чатырнаццатым і апошнім рамане серыі, ''Памяць святла''.

== Кнігі ў серыі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; border=&quot;1&quot;
!#
!Арыгінальная назва
!Беларуская назва
!Дата публікацыі
!Заўвагі
|-
|
|''[[:en:New Spring|New Spring]]''
|Новая Вясна
|6 студзеня 2004
|Дзеянне прыквела разгортваецца за 20 гадоў да падзей першага рамана.
|-
|1.
|''[[:en:The Eye of the World|The Eye of the World]]''
|[[Вока свету|Вока Свету]]
| align=&quot;right&quot; |15 студзеня 1990
|У 2001 годзе выйшла выданне, у якое быў уключаны дадатковы пралог- Крумкачы (Ravens)
|-
|2.
|''[[:en:The Great Hunt|The Great Hunt]]''
|[[Вялікае паляванне|Вялікае Паляванне]]
| align=&quot;right&quot; |15 лістапада 1990
|
|-
|3.
|''[[:en:The Dragon Reborn|The Dragon Reborn]]''
|[[Адроджаны Цмок]]
| align=&quot;right&quot; |15 кастрычніка 1991
|
|-
|4.
|''[[:en:The Shadow Rising|The Shadow Rising]]''
|Узыход Ценю
| align=&quot;right&quot; |15 верасня 1992
|
|-
|5.
|''[[:en:The Fires of Heaven|The Fires of Heaven]]''
|Нябесны Агонь
| align=&quot;right&quot; |15 кастрычніка 1993
|
|-
|6.
|''[[:en:Lord of Chaos|Lord of Chaos]]''
|Валадар Хаосу
| align=&quot;right&quot; |15 кастрычніка 1994
|
|-
|7.
|''[[:en:A Crown of Swords|A Crown of Swords]]''
|Вянец Мячоў
| align=&quot;right&quot; |15 траўня 1996
|
|-
|8.
|''[[:en:The Path of Daggers|The Path of Daggers]]''
|Шлях Кінжалаў
| align=&quot;right&quot; |20 кастрычніка 1998
|
|-
|9.
|''[[:en:Winter's Heart|Winter’s Heart]]''
|Сэрца Зімы
| align=&quot;right&quot; |7 лістапада 2000
|
|-
|10.
|''[[:en:Crossroads of Twilight|Crossroads of Twilight]]''
|Скрыжаванні Змроку
| align=&quot;right&quot; |7 студзеня 2003
|
|-
| align=&quot;right&quot; |11.
|''[[:en:Knife of Dreams|Knife of Dreams]]''
|Нож Мар
| align=&quot;right&quot; |11 кастрычніка 2005
|
|-
| align=&quot;right&quot; |12.
|''[[:en:The Gathering Storm (novel)|The Gathering Storm]]''
|Надыход буры
| align=&quot;right&quot; |27 кастрычніка 2009
|Першы з трох раманаў, дапісаных Брэндонам Сандэрсанам па чарнавіках Роберта Джордана.
|-
| align=&quot;right&quot; |13.
|''[[:en:Towers of Midnight|Towers of Midnight]]''
|Вежы Поўначы
| align=&quot;center&quot; |2 лістапада 2010
|Другі з трох раманаў, дапісаных Брэндонам Сандэрсанам па чарнавіках Роберта Джордана.
|-
| align=&quot;right&quot; |14.
|''[[:en:A Memory of Light|A Memory of Light]]''
|Памяць святла
| align=&quot;right&quot; |8 студзеня 2013
|Заключны з трох раманаў, дапісаных Брэндонам Сандэрсанам па чарнавіках Роберта Джордана. Намінаваўся ў 2014 годзе на прэмію Х’юга, увайшоўшы ў пяцёрку лепшых раманаў.
|-
|
|''[[:en:The World of Robert Jordan's The Wheel of Time|The World of Robert Jordan’s The Wheel of Time]]''
|Ілюстраваны даведнік па свеце « Кола Часу»
|13 лістапада 1998
|
|-
|
|''[[:en:The Strike at Shayol Ghul|The Strike at Shayol Ghul]]''
|Удар па Шаёл Гул
|1996
|
|-
|
|''The Wheel of Time Companion''
|Даведнік Кола часу
|2015
|
|}
У 2002 годзе першая кніга, ''«Вока свету»'', была пераўпакаваная ў два тамы з новымі ілюстрацыямі для малодшых чытачоў: ''«З дзвюх рэк»''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jordan|first=Robert|title=From The Two Rivers: The Eye of the World, Book 1 (Wheel of Time (Starscape))|url=https://archive.org/details/eyeofworldwheelo00robe|date=7 January 2002|isbn=9780765341846}}&lt;/ref&gt; уключаючы дадатковы раздзел («''Крумкачы''») перад існуючым пралогам, і ''«Да пагібелі»''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jordan|first=Robert|title=To the Blight (The Eye of the World, Book 2)|url=https://archive.org/details/toblightparttwoo00jord|date=7 January 2002|isbn=9780765342218}}&lt;/ref&gt; з пашыраным гласарыем. У 2004 годзе тое ж самае было зроблена з кнігай ''Вялікае паляванне'', з дзвюма часткамі: ''Паляванне пачынаецца''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jordan|first=Robert|title=The Hunt Begins (The Great Hunt, Book 1)|url=https://archive.org/details/huntbegins00robe|date=5 January 2004|isbn=9780765348432}}&lt;/ref&gt; і ''Новыя ніткі ва ўзоры''.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jordan|first=Robert|title=New Threads in the Pattern (The Great Hunt, Book 2)|url=https://archive.org/details/newthreadsinpatt0000jord|date=5 January 2004|isbn=9780765348449}}&lt;/ref&gt;

=== Апавяданні ===
У канцы 1990-х Джордан напісаў два апавяданні ў франшызе. Першы, ''Удар па Шаёл Гул'', папярэднічае асноўнай серыі на некалькі тысяч гадоў. Ён быў даступны ў Інтэрнэце, а пазней быў апублікаваны ў ''&quot;Свеце Роберта Джордана «Кола часу»''.&lt;ref name=&quot;strike&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lobring.com/books/shayol.html|title=The Strike at Shayol Ghul|author=Jordan|first=Robert|author-link=Robert Jordan|website=Lobring.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903043237/https://www.lobring.com/books/shayol.php|archive-date=3 September 2021|access-date=22 April 2009|url-status=live|year=1996}}&lt;/ref&gt; Джордан таксама напісаў апавяданне пад назвай ''«Новая вясна»'' для анталогіі ''«Легенды»'' 1998 года пад рэдакцыяй Роберта Сільверберга. Джордан пазней пашырыў гэта ў асобны раман ''«Новая вясна»'', які быў апублікаваны ў студзені 2004 года.

Падчас працы Брэндана Сандэрсана над ''«Памяццю святла»'' два раздзелы кнігі былі выразаны і пазней апублікаваны ў выглядзе апавяданняў у анталогіях. Першы, ''Рака Душ'' (''River of Souls)'', быў апублікаваны ў ''Unfettered: Tales by Masters of Fantasy'' (2013).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tor.com/2013/05/20/the-wheel-of-time-unfettered-river-of-souls/|title=The Wheel of Time Unfettered: A Non-Spoiler Review of &quot;River of Souls&quot;|author=Butler|first=Leigh|website=tor.com|date=20 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323161536/https://www.tor.com/2013/05/20/the-wheel-of-time-unfettered-river-of-souls/|archive-date=23 March 2019|access-date=23 March 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Другі, ''Агонь унутры шляхоў'' (''A Fire Within the Ways),'' быў апублікаваны ў ''Unfettered III'' у 2019 годзе. У адрозненне ад «Рака Душ», «Агонь унутры шляхоў» не лічыцца канонам.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tor.com/2019/01/28/unfettered-iii-wheel-of-time-a-fire-within-the-ways/|title=Read &quot;A Fire Within the Ways,&quot; a Wheel of Time Deleted Novella Featured in Unfettered III|author=Sanderson|first=Brandon|date=28 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404025100/https://www.tor.com/2019/01/28/unfettered-iii-wheel-of-time-a-fire-within-the-ways/|archive-date=4 April 2019|access-date=23 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Энцыклапедычныя працы ===
У лістападзе 1997 года выданне Tor Books выпусціла дапаможную кнігу да серыі пад назвай &quot; ''Свет Роберта Джордана «Кола часу»'', якая змяшчае шмат дагэтуль нераскрытай даведачнай інфармацыі аб серыі, уключаючы першыя карты ўсяго свету і роднага кантынента Сеанчан. Джордан быў сааўтарам кнігі з Тэрэзай Патэрсан. Джордан палічыў кнігу ў цэлым кананічнай, але заявіў, што яна была напісана з пункту гледжання гісторыка ў рамках сусвету ''«Кола часу»'' і была схільная да памылак прадузятасці і здагадак.

3 лістапада 2015 г. была выпушчана ''кніга Даведнік Кола часу: Людзі, Месца і Гісторыя з серыі бэстсэлераў'' у цвёрдай вокладцы, напісаная Харыет МакДугал, Аланам Раманчукам і Марыяй Сайманс з Tor Books. Алан Раманчук і Марыя Сіманс былі рэдактарскімі памочнікамі Роберта Джордана. Кніга ўяўляе сабой аб’ёмны гласарый ўсёй серыі. Аўтары пачалі збіраць матэрыял для тома яшчэ ў 2005 годзе, а апошняя кніга выйшла пасля завяршэння серыі.&lt;ref name=&quot;Tor encyclopedia announcement&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tor.com/2015/01/07/wheel-of-time-companion-cover-release-date|title=The Wheel of Time Companion Arrives in 2015|website=Tor.com|date=7 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422065912/http://www.tor.com/2015/01/07/wheel-of-time-companion-cover-release-date/|archive-date=22 April 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brandonsanderson.com/the-wheel-of-time-companion-and-mystic/|title=The Wheel of Time Companion and Mystic|date=4 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613215033/https://www.brandonsanderson.com/the-wheel-of-time-companion-and-mystic/|archive-date=13 June 2020|access-date=13 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Паходжанне «Кола часу»'' Майкла Лівінгстана выйшла 8 лістапада 2022 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://comicyears.com/books/origins-of-wheel-of-time-book/|title=The Origins of Wheel of Time is a New Book Exploring the Legends and Mythologies That Inspired Robert Jordan|author=O'Donnell|first=Emily|website=Comic Years|access-date=16 February 2022}}&lt;/ref&gt;

== Развіццё ==

=== Напісанне і канцэпцыя ===
Раман аказалася надзвычай складаным для напісання, таму што героі і сюжэтныя лініі значна змяняліся ў працэсе напісання. Першапачаткова серыял быў засяроджаны на пажылым чалавеку, які параўнальна позна ў жыцці выявіў, што ён «абраны», які павінен выратаваць свет. Аднак Джордан наўмысна вырашыў наблізіцца да тону і стылю ''[[Брацтва Пярсцёнка|«Братэрства Пярсцёнка]]''» [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]] і зрабіў герояў больш маладымі і менш вопытнымі.&lt;ref name=&quot;thewertzone&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thebytenews.com/the-genesis-of-the-wheel-of-time/|title=The Genesis of the Wheel of Time|website=The Byte News|date=7 January 2018|access-date=8 January 2018|url-status=dead|archive-date=16 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516191309/https://thebytenews.com/the-genesis-of-the-wheel-of-time/}}&lt;/ref&gt; Як толькі гэтае рашэнне было прынята, напісанне пайшло значна лягчэй, і Джордан завяршыў другі том, ''Вялікае паляванне'', прыкладна ў той жа час, калі была апублікавана першая кніга.&lt;ref&gt;Foreword dated February 1990, ''The Great Hunt'' by Robert Jordan, published by Tor Books&lt;/ref&gt;

Джордан пісаў увесь працоўны дзень з шалёнай хуткасцю на працягу наступных некалькіх гадоў, пакуль не скончыў сёмы том, ''«Вянец мячоў»'', пасля чаго запаволіўся, выдаючы кнігу кожныя два гады. Фанаты запярэчылі, калі ён узяў адпачынак, каб пашырыць апавяданне ў раман-прыквел пад назвай ''«Новая вясна»'', таму ён вырашыў адкласці свае планы на дадатковыя прыквелы на карысць завяршэння двух апошніх тамоў серыі. Ён адхіліў крытыку наконт запаволення тэмпаў выпуску пазнейшых тамоў серыі, каб засяродзіцца на другарадных персанажах за кошт галоўных герояў з уступных тамоў, але прызнаў, што яго структура для дзесятага тома, ''Скрыжаванні Змроку'' (дзе ён паказаў галоўную сцэну з папярэдняй кнігі, ''Сэрца Зімы'', з пункту гледжання галоўных герояў, якія не ўдзельнічалі ў сцэне), але атрымалася не так, як ён планаваў. Адзінаццаты том ''«Нож мар»'' быў сустрэты значна больш пазітыўна як крытыкамі, так і фанатамі, і Джордан абвясціў, што дванаццаты том, які, як ён раней абвясціў, будзе мець працоўную назву ''&quot;Памяць святла'' &quot;, завершыць серыю. Паводле [[Forbes]], Джордан меркаваў, што гэта будзе апошняя кніга, «нават калі яна дасягне 2000 старонак».&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2006/11/30/robert-jordan-illness-tech-media_cx_hc_books06_1201jordan.html?sh=1479377b780d|title=My Author, My Life|author=Clark|first=Hannah|website=Forbes|date=1 December 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070909043115/http://www.forbes.com/2006/11/30/robert-jordan-illness-tech-media_cx_hc_books06_1201jordan.html|archive-date=9 September 2007|access-date=23 November 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Смерць Джордана і завяршэнне Сандэрсанам ===
У снежні 2005 года Джордану быў пастаўлены дыягназ: першасны амілаідоз з кардыяміяпатыяй у тэрмінальнай стадыі хваробы сэрца&lt;ref name=&quot;charleston&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.charleston.net/news/2007/sep/17/robert_jordan_dies_at_age16247/|title=Robert Jordan dies at age 58|author=Thompson|first=Bill|website=[[The Post and Courier]]|date=17 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20081028040103/http://www.charleston.net/news/2007/sep/17/robert_jordan_dies_at_age16247/|archive-date=28 October 2008|access-date=17 April 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, і хоць ён меў намер скончыць прынамсі &quot; ''Памяць святла'' &quot;, нават калі «будзе горшае»&lt;ref name=&quot;worst&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.dragonmount.com/RobertJordan/?p=38|title=Sorry About the Premature Announcement|author=Jordan|first=Robert|author-link=Robert Jordan|website=Robert Jordan's Blog|date=24 March 2006|publisher=Dragonmount|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116042356/http://www.dragonmount.com/RobertJordan/?p=38|archive-date=16 January 2009|access-date=11 April 2009|url-status=dead|quote=Worse comes to worst, I will finish A Memory of Light, so the main story arc, at least, will be completed}}&lt;/ref&gt; ён падрыхтаваўся на выпадак, калі ён не змог завяршыць кнігу: «Я дастаю нататкі, так што калі горшае сапраўды здарыцца, хто-небудзь можа скончыць ''„Памяць святла“'' і скончыць так, як я хачу».&lt;ref name=&quot;Forbes&quot;/&gt;

Са смерцю Джордана 16 верасня 2007 года завяршэнне серыі было пад пытаннем. 7 снежня таго ж года выдавец Tor Books абвясціў, што аўтар фэнтэзі Брэндон Сандэрсан павінен скончыць ''«Памяць святла»''.&lt;ref name=&quot;Publishers Weekly&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.publishersweekly.com/article/CA6511045.html|title=Sanderson to Complete Final Novel in Jordan Fantasy Series|author=Andriani|first=Lynn|website=Publishers Weekly|date=10 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071212191439/http://www.publishersweekly.com/article/CA6511045.html|archive-date=12 December 2007|access-date=10 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Сандэрсан, даўні прыхільнік серыі&lt;ref name=&quot;euology&quot;&gt;{{Cite web|url=https://brandonsanderson.com/euology-goodbye-mr-jordan/|title=EUOLogy: Goodbye Mr. Jordan|author=Sanderson|first=Brandon|author-link=Brandon Sanderson|website=Brandon Sanderson's Blog|date=19 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829214308/https://brandonsanderson.com/euology-goodbye-mr-jordan/|archive-date=29 August 2019|access-date=2 October 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, быў абраны ўдавой Джордана Гарыет МакДугал часткова таму, што ёй падабаліся раманы Сандэрсана, а часткова з-за панегірыка, які ён напісаў для Джордана.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.brandonsanderson.com/faq/section/3/Wheel-Of-Time-FAQ|title=Wheel Of Time FAQ|author=Sanderson|first=Brandon|author-link=Brandon Sanderson|website=Brandon Sanderson official site|publisher=Dragonsteel Ent.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216235446/http://brandonsanderson.com/faq/section/3/Wheel-Of-Time-FAQ|archive-date=16 February 2009|access-date=11 April 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;close&quot;&gt;{{Cite news|last=Wilcox|first=Brad|date=3 December 2008|title=Bringing Robert Jordan's 'Wheel of Time' to a close|website=[[Los Angeles Times]]|url=https://articles.latimes.com/2008/dec/03/entertainment/et-wheel3|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20090502181259/http://articles.latimes.com/2008/dec/03/entertainment/et-wheel3}}&lt;/ref&gt;

30 сакавіка 2009 года выданне Tor Books абвясціла, што ''«Памяць святла»'' будзе падзелена на тры тамы, прычым Брэндан Сандэрсан спасылаўся на час і прычыны працягласці. Паводле яго ацэнак у пачатку 2009 года, напісанне кнігі заняло б некалькі гадоў і склала б 800 000 слоў. МакДугал сумняваўся, што Джордан мог бы скончыць яго ў адным томе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://faq.brandonsanderson.com/knowledge-base/why-did-you-split-a-memory-of-light/|title=Why Did You Split a Memory of Light? &amp;#124; Brandon Sanderson|date=14 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225005023/https://faq.brandonsanderson.com/knowledge-base/why-did-you-split-a-memory-of-light/|archive-date=25 February 2021|access-date=18 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tor.com/index.php?option=com_content&amp;view=blog&amp;id=19734|title=Tor announces The Gathering Storm, Book Twelve of Robert Jordan's legendary Wheel of Time fantasy series|website=[[Tor Books]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402121731/http://www.tor.com/index.php?option=com_content&amp;view=blog&amp;id=19734|archive-date=2 April 2009|access-date=30 March 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dragonmount&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.dragonmount.com/forums/blog/2/entry-239-new-gathering-storm-release-date/|title=New Gathering Storm Release Date|website=dragonmount.com|date=11 August 2009|publisher=Dragonmount.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714224212/http://www.dragonmount.com/forums/blog/2/entry-239-new-gathering-storm-release-date/|archive-date=14 July 2014|access-date=4 August 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Тры тамы былі апублікаваны з 2009 па 2013 гады, як ''Надыход буры,'' ''Вежы Поўначы'' і ''Памяць святла'', прычым у апошняй кнізе выкарыстоўваецца назва Джордана.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tor.com/blogs/2012/02/the-release-date-for-a-memory-of-light-has-been-set|title=The Release Date for A Memory of Light Has Been Set|website=Tor.com|date=16 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409054848/http://www.tor.com/blogs/2012/02/the-release-date-for-a-memory-of-light-has-been-set|archive-date=9 April 2015|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Пасля кнігі «''Памяць святла»'' ===
Да сваёй смерці Джордан часта абмяркоўваў магчымасць дадання яшчэ двух прыквелаў і трылогіі-працягу. У пытаннях і адказах пасля выхаду ''Памяць Святла'' Сандэрсан выключыў магчымасць завяршэння гэтых работ; Джордан пакінуў вельмі мала нататак для гэтых дадатковых раманаў — толькі два сказы ў выпадку трылогіі-працягу.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://brandonsanderson.com/its-finally-out/|title=It's finally out.|website=Brandonsanderson.com|date=9 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025064133/http://brandonsanderson.com/its-finally-out/|archive-date=25 October 2015|access-date=29 October 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Сандэрсан выпусціў дзве выразаныя часткі ''«Памяці святла»'' ў выглядзе апавяданняў. Яны былі выдадзены ў зборніках ''Unfettered'', якія з’яўляюцца часткай дабрачыннай кампаніі па падтрымцы аўтараў і мастакоў, якія маюць запазычанасць па медыцынскай дапамозе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brandonsanderson.com/the-wheel-of-time-series/#AFIREINTHEWAYS|title=The Wheel of Time® Series|date=21 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20200615203010/https://www.brandonsanderson.com/the-wheel-of-time-series/#AFIREINTHEWAYS|archive-date=15 June 2020|access-date=15 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''Рака Душ'', кананічны сегмент, выдалены з апублікаванай кнігі з-за тэмпу, быў выпушчаны ў першым томе ў 2013 годзе. ''Агонь унутры шляхоў'', некананічная альтэрнатыўная паслядоўнасць падзей вакол кульмінацыі апошняй кнігі, была ўключана ў трэці том у 2019 годзе. Гласарый да серыі ''Даведнік Кола часу'' быў выпушчаны ў 2015 годзе.

== Тэмы і ўплывы ==
''«Кола часу»'' — раман з жанру сучаснага [[фэнтэзі]], у прыватнасці высокага фэнтэзі. Дзеянне кнігі разгортваецца ў свеце, які адначасова з’яўляецца далёкім мінулым і далёкай будучыняй рэальнага свету, таму што час цыклічны, а не лінейны. Адкрыццё першай кнігі замацоўвае канцэпцыю:

: Кола часу круціцца, і эпохі прыходзяць і мінаюць, пакідаючы ўспаміны, якія становяцца легендай. Легенды пераходзяць у міфы, і нават міфы даўно забываюцца, калі зноў прыходзіць Эпоха, якая іх спарадзіла. У адну Эпоху, якую некаторыя называюць Трэцяй Эпохай, Эпохай, якая яшчэ не наступіць, Эпохай, якая даўно мінула, з’явілася ружа вятроў…

Джордан прызнаў уплыў [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]], у тым ліку наўмысна мадэляваў дзеянне першых раздзелаў пра [[Шыр (Міжзем’е)|Шыр]] ва ''«[[Уладар Пярсцёнкаў|Уладары пярсцёнкаў]]»''.&lt;ref name=&quot;Glimmers-Interview&quot;&gt;{{Cite book|title=An Interview with Robert Jordan (from Crossroads of Twilight Prologue)|isbn=0-7432-4493-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Westfahl|first=Gary|title=The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders, Volume 3|isbn=0-313-32952-4}}&lt;/ref&gt; Канцэпцыі, узятыя з аўраамічных рэлігій, уключаюць дуалізм паміж дабром і злом і паміж «Стваральнікам» (Святлом) і Шай’танам, «Цёмным» (Шайтан — гэта арабскае слова, якое ў [[Іслам|ісламскім]] кантэксце выкарыстоўваецца як назва [[Д’ябал|Д’ябла]] або [[Сатана]]). Іншыя ўплывы ўключаюць [[Кароль Артур|легенды пра Артура]], [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскую]] і ірландскую міфалогію, а таксама рэальную гісторыю жыцця.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tor.com/2022/02/15/book-announcements-origins-of-the-wheel-of-time-the-legends-and-mythologies-that-inspired-robert-jordan/|title=Announcing Origins of the Wheel of Time|date=2022-02-15|publisher=Tor.com|access-date=2022-04-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/culture/tv-radio-web/the-wheel-of-time-is-the-latest-fantasy-to-plunder-irish-culture-are-we-okay-with-that-1.4733224#:~:text=and%20historical%20eras-,The%20Wheel%20of%20Time%20is%20adapted%20from%20the%20sprawling%20fantasy,are%20modelled%20on%20Irish%20Travellers.|title=The Wheel of Time is the latest fantasy to plunder Irish culture. Are we okay with that?|date=2021-11-22|publisher=The Irish Times|access-date=2022-04-27}}&lt;/ref&gt;

Акрамя таго, Джордан таксама чэрпаў уплыў усходняй міфалогіі, што было рэдкасцю для заходніх фэнтэзі-серыялаў.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbr.com/the-wheel-of-time-eastern-philosophies-mythology/|title=The Wheel of Time: How Eastern Philosophies Influence the Series' Mythology|date=2021-10-15|publisher=CBR|access-date=2022-04-27}}&lt;/ref&gt; Канцэпцыя кола часу была ўзятая з [[індуізм]]у.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cnn.com/chat/transcripts/2000/12/12/jordan/|title=Robert Jordan chats about his 'Wheel of Time' series|website=CNN|access-date=14 June 2017}}&lt;/ref&gt; Версіі канцэпцыі ўключаюць цыкл '''Югі'' ў індуізме і ''Калачакру'' ў [[будызм]]е. На серыю таксама паўплывалі канцэпцыі рэінкарнацыі і раўнавагі, а сімвал Айз Седай нагадвае [[інь і ян]].

Важнай тэмай серыяла з’яўляецца [[лёс]]. Цыкл кніг вельмі падрабязна даследуе наступствы звычайнай фантастычнай перадумовы, у якой звычайны хлопец на парозе дарослага жыцця выяўляе, што яму наканавана весці вялікую барацьбу.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tor.com/2018/10/17/why-you-should-read-robert-jordans-the-eye-of-the-world/|title=Why You Should Read Robert Jordan's The Eye of the World|website=Tor.com|date=2018-10-17|access-date=2022-04-25}}&lt;/ref&gt; Ён таксама мае справу з падзелам паміж лёсам і [[Свабода волі|свабодай волі]]. Некаторыя галоўныя персанажы — ''та’верэны'', якія валодаюць выключнымі здольнасцямі ўплываць на ход гісторыі ў бурны перыяд, але нават яны могуць ісці толькі так далёка, наколькі гэта дазваляе «Узор», які ўсталёўваецца Колам Часу.

У серыі кніг таксама былі прадстаўлены альтэрнатыўныя выявы ролі [[Гендар|гендэра]] ў грамадстве. Прырода магіі ў сваім свеце азначае, што толькі жанчыны могуць бяспечна выкарыстоўваць яе. Гэтая дыспрапорцыя ўплывае на дынаміку ўлады на розных узроўнях грамадстваў, уключаючы сямейны, грамадскі і палітычны; многімі з яго грамадстваў [[Матрыярхат|кіруюць жанчыны]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://popculture.com/streaming/news/wheel-of-time-books-ep-gender-dynamics-date-updated-adaptation/|title=Wheel of Time EP Says Gender Dynamics Were Pretty Up To Date in Books, But Have Been Updated in Adaptation|date=2021|publisher=PopCulture.com|access-date=2022-04-28}}&lt;/ref&gt;

== Адаптацыі ==

=== Коміксы ===
У 2004 годзе Джордан прадаў правы на кіно, тэлебачанне, відэагульні і коміксы вытворчай кампаніі Red Eagle Entertainment.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/10/amazon-robert-jordans-the-wheel-of-time-1202474485/|title=Amazon Orders Adaptation Of Fantasy Drama ''The Wheel of Time'' To Series|author=White|first=Peter|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002121423/https://deadline.com/2018/10/amazon-robert-jordans-the-wheel-of-time-1202474485/|archive-date=2 October 2018|access-date=2 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Браты Дэйбель пачалі экранізацыю серыяла ў форме коміксаў, пачынаючы з прыквела ''«Новая вясна»'' ў ліпені 2005 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.decklinsdomain.com/books/DsDCstore.htm|title=Fantasy and Fantasy Art Comics from the Dabel Brothers – The Hedge Knight series, Robert Jordan New Spring from The Wheel of Time, DragonLance Legend of Huma and Robert Silverberg's Seventh Shrine|date=30 June 2004|publisher=Decklinsdomain.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313222645/http://www.decklinsdomain.com/books/dsdcstore.htm|archive-date=13 March 2013|access-date=7 March 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Першапачаткова серыя выходзіла штомесяц, але пасля выхаду пятага выпуску была зроблена трохгадовая паўза. Red Eagle спаслаўся на затрымкі і змены ў творчай камандзе DB Pro.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dragonmount.com/News/?cat=15|title='Dragonmount' – News|date=13 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060613183446/http://www.dragonmount.com/News/?cat=15|archive-date=13 June 2006|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Апошнія тры нумары былі завершаны і апублікаваны ў 2009-10 гг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mycomicshop.com/search?TID=580501|title=New Spring (2005) comic books|website=Mycomicshop.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307204822/https://www.mycomicshop.com/search?TID=580501|archive-date=7 March 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У 2009 годзе Dabel перайшоў да адаптацыі першай кнігі серыі, ''The Eye of the World''. 17 сакавіка 2009 г. яны прадэманстравалі дзесяць старонак мастацтва з прэлюдыі да серыі «Кола часу: Вока свету № 0 — Гара Цмока» на сваім сайце.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dabelbrothers.com/index.php?categoryid=16&amp;p2_articleid=44|title=Dabel Brothers Sneak Peek of &quot;The Wheel of Time: Eye of the World #0 –|website=Dragonmount|date=21 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090321002408/http://www.dabelbrothers.com/index.php?categoryid=16&amp;p2_articleid=44|archive-date=21 March 2009|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Dynamite Entertainment апублікавала 35 выпускаў серыі коміксаў ''Роберта Джордана «Кола часу: Вока свету»'', якая завяршылася ў сакавіку 2013 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dynamiteentertainment.com/htmlfiles/viewProduct.html?CAT=DF-Wheel_of_Time|title=Dynamite® Robert Jordan's Wheel Of Time|website=Dynamiteentertainment.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710161806/http://www.dynamiteentertainment.com/htmlfiles/viewProduct.html?CAT=DF-Wheel_of_Time|archive-date=10 July 2011|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Калі ў інтэрв’ю 2013 года спыталі, ці будуць коміксы працягваць выпуск, Гарыет МакДугал адказала: «Ну, у рэшце рэшт, [мы] зробім усё, калі гэта не перастане жудасна прадавацца. Іншымі словамі, я сапраўды не ведаю»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.theoryland.com/intvmain.php?i=938|title=AMOL Signing Report – Anna Hornbostel: Wheel of Time Interview Search: Theoryland of the Wheel of Time (Robert Jordan)|website=Theoryland.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307204652/http://www.theoryland.com/intvmain.php?i=938|archive-date=7 March 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней коміксы «43 ''новыя вясны»'' і ''«Вока свету»'' былі сабраны разам і выпушчаны ў выглядзе серыі з шасці графічных раманаў, апошні з якіх выйшаў у лютым 2015 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.goodreads.com/book/show/22238173-the-eye-of-the-world|title=The Eye of the World: The Graphic Novel, Volume Six by Robert Jordan — Reviews, Discussion, Bookclubs, Lists|website=Goodreads.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307211619/https://www.goodreads.com/book/show/22238173-the-eye-of-the-world|archive-date=7 March 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Гульні ===
Існуе Кола Часу MUD, ідэнтыфікаванае як такое або [[Акронім|ініцыялізацыяй]] ''WoTMUD'', якое заснавана на свеце, падобным на свет Кола Часу, але дзеянне адбываецца прыкладна за 30 гадоў да гэтага. Практычна бесперапынна дзейнічае з 1993 года. Характэрна, што ''WoTMUD'' атрымаў пісьмовы дазвол ад аўтара на выкарыстанне яго стварэння, уключаючы ўсіх персанажаў, акрамя асноўных.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wotmud.info/authorization-from-robert-jordan/|title=Authorization from Robert Jordan|website=WoTMUD|access-date=April 7, 2022}}&lt;/ref&gt;

Кампутарная гульня ''The Wheel of Time'' выйшла ў 1999 годзе. На працягу гульні Айз Седай павінна высачыць рабаўніка пасля нападу на Белую вежу і не дапусціць заўчаснага вызвалення Цёмнага. У рэшце рэшт яна пазнае і выконвае даўно забыты рытуал у Шаёл Гуле, каб пераканацца, што Цёмны Лорд застаецца запячатаны ў турме. Нягледзячы на тое, што пры стварэнні гульні кансультаваліся з Робертам Джорданам, ён не напісаў сюжэт сам, і гульня не лічыцца кананічнай.

''Ролевая гульня «Кола часу»'' была выпушчана ў 2001 годзе кампаніяй Wizards of the Coast з выкарыстаннем правілаў d20, распрацаваных для трэцяга выдання гульні ''[[Dungeons &amp; Dragons]]''. У гульні быў адзіны прыгодніцкі модуль, апублікаваны ў 2002 годзе, ''Prophecies of the Dragon''. Неўзабаве пасля выхаду прыгодніцкай кнігі Wizards of the Coast абвясцілі, што больш не будуць выпускаць ніякіх прадуктаў для гульні. Роберт Джордан назваў некаторыя праблемы з ролевай гульнёй, напрыклад дэталі сюжэтнай лініі ў прыгодніцкім модулі, якія супярэчаць кнігам.

У пачатку 2009 года [[Electronic Arts|EA Games]] абвясцілі, што купілі правы на MMORPG з планам апублікаваць яе праз партнёрскую праграму EA. У наступным годзе [[Obsidian Entertainment]] абвясціла, што будзе працаваць над праектам для PlayStation 3, Xbox 360 і ПК.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.destructoid.com/obsidian-helping-to-bring-wheel-of-time-to-games-163466.phtml|title=Destructoid-Obsidian helping to bring Wheel Of Time to games Article|author=Chester|first=Nick|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216064545/http://www.destructoid.com/obsidian-helping-to-bring-wheel-of-time-to-games-163466.phtml|archive-date=16 February 2010|access-date=12 February 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Аднак прыкладна ў 2014 годзе праект быў спынены.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/south-park-kotor-dev-outlines-its-future-wheel-of-time-not-included/1100-6419219/|title=South Park, KOTOR dev outlines its future; Wheel of Time not included|author=Pereira|first=Chris|website=GameSpot|date=25 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330113343/http://www.gamespot.com/articles/south-park-kotor-dev-outlines-its-future-wheel-of-time-not-included/1100-6419219/|archive-date=30 March 2016|access-date=19 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Музыка ===
У 1999 годзе быў выпушчаны ''«Саўндтрэк да „Кола часу“»'' з музыкай Роберта Бэры, натхнёнай кнігамі.

Нямецкі [[паўэр-метал]] гурт Blind Guardian напісаў дзве песні, прысвечаныя серыі ''Wheel of Time'', як частку свайго альбома ''At the Edge of Time'' 2010 года: «Ride into Obsession» і «Wheel of Time». Шведскі хэві-метал гурт Katana таксама напісаў песню пад назвай «The Wisdom of Emond’s Field» для свайго альбома ''Storms of War'' 2012 года. Амерыканскі паўэр-метал-гурт Noble Beast у сваім аднайменным альбоме 2014 года напісаў песню пад назвай «The Dragon Reborn» са спасылкай на Ранда аль-Тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://noblebeastofman.bandcamp.com/|title=Noble Beast|website=Noblebeastofman.bandcamp.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224141755/https://noblebeastofman.bandcamp.com/|archive-date=24 February 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Амерыканскі блэк-метал-гурт Shaidar Logoth бярэ сваю назву ад экранізацыі горада Шадара Лагота і лірычна пашырае героя Падана Фэйна. Аўстрыйскі метал-гурт Dragony на сваім альбоме 2018 года «Masters of the Multiverse» выпусціў песню «Flame of Tar Valon», спасылаючыся на Amyrlin Seat.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dragony.bandcamp.com/album/masters-of-the-multiverse/|title=Dragony, Masters of the Multiverse|website=dragony.bandcamp.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130133637/https://dragony.bandcamp.com/album/masters-of-the-multiverse|archive-date=30 November 2020|access-date=1 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шведскі метал-гурт Freternia на сваім альбоме «The Gathering» 2019 года выпусціў песню «Reborn», спасылаючыся на Dragon Reborn Ранда аль’Тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z9HlQZQcygM|title=FRETERNIA - &quot;Reborn&quot; (Official Music Video)|date=30 April 2019|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108032952/https://www.youtube.com/watch?v=z9HlQZQcygM&amp;amp;feature=youtu.be&amp;amp;fbclid=IwAR3LTyEfWBJIEhbAkmDXTzzIThRvnZpy6HdN0bo2ogcZySYxnOVJFrr9I6Q|archive-date=8 November 2020|access-date=1 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Амерыканскі гурт Lyra напісаў песню «The Sword That Could Not Be Broken» пра гісторыю Manetheren, а таксама песню «Betrayer of Hope» са спасылкай на Ішамаіла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=whfiarA-2B0|title=Lyra - The Sword That Could Not Be Broken|date=18 September 2014|publisher=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120023802/https://www.youtube.com/watch?v=whfiarA-2B0|archive-date=20 November 2020|access-date=1 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://soundcloud.com/lyra/betrayer-of-hope|title=Lyra – Betrayer of Hope – soundcloud|publisher=[[SoundCloud]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108125151/https://soundcloud.com/lyra/betrayer-of-hope|archive-date=8 November 2020|access-date=1 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Група Dread Crew з Одвуда выпусціла песню «The Gleeman», якая адносіцца да бітвы Тома з мірдраалам ва Уайтбрыджы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thedreadcrewofoddwood.bandcamp.com/track/the-gleeman|title=The Gleeman, by The Dread Crew of Oddwood|website=The Dread Crew of Oddwood|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029105825/https://thedreadcrewofoddwood.bandcamp.com/track/the-gleeman|archive-date=29 October 2020|access-date=26 October 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Шатландскі метал-гурт Farseer на сваім альбоме «Fall Before the Dawn» 2016 года выпусціў песню «Luck of the Joker», у якой згадваюцца самыя важныя падзеі, якія адбываюцца з Матрым Каутан на працягу ўсёй серыі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://farseer.bandcamp.com/track/luck-of-the-joker|title=Luck of the Joker, by Farseer|website=Bandcamp|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207073737/https://farseer.bandcamp.com/track/luck-of-the-joker|archive-date=7 February 2021|access-date=28 January 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У традыцыях сімфанічнай паэмы, натхнёнай літаратурай, амерыканскі кампазітар Сэт Сцюарт стварыў поўнамаштабны аркестравы твор пад назвай «Age of Legends», натхнёны аднайменнай эпохай міфаў і магіі, апісанай у серыі ''&quot;Кола часу'' &quot;. Прэм’ера і запіс аркестравай п’есы адбылася ў 2011 годзе ў Beall Concert Hall.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sethstewartmusic.com/site/age-of-legends/|title=Seth Stewart &quot; Age of Legends|website=Sethstewartmusic.com|date=19 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331171346/http://sethstewartmusic.com/site/age-of-legends/|archive-date=31 March 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Тэлебачанне і кіно ===
{{Асноўны артыкул|Кола часу (серыял)}}
У 2000 годзе ў чаце на CNN.com Роберт Джордан згадаў, што [[NBC]] набыла магчымасць зрабіць міні-серыял ''The Eye of the World''.&lt;ref name=&quot;chat&quot;&gt;{{Cite news|date=12 December 2000|title=Robert Jordan chats about his 'Wheel of Time' series|work=[[CNN]]|url=http://www.cnn.com/chat/transcripts/2000/12/12/jordan/|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20141026151137/http://www.cnn.com/chat/transcripts/2000/12/12/jordan/}}&lt;/ref&gt; Але ён выказаў сумнеў, што серыял будзе зроблены, заявіўшы, што «ключавыя людзі, якія ўдзельнічалі ў заключэнні гэтага кантракту, пакінулі NBC».&lt;ref name=&quot;last&quot;&gt;{{Cite news|date=7 December 2000|title=Robert Jordan's 'The Wheel of Time': Fantasy, epic-style|work=[[CNN]].com|url=http://edition.cnn.com/2000/books/news/12/07/robert.jordan/index.html|url-status=live|archivedate=https://web.archive.org/web/20071211093317/http://edition.cnn.com/2000/books/news/12/07/robert.jordan/index.html}}&lt;/ref&gt; У 2008 годзе студыя [[Universal Studios|Universal Pictures]] выбрала гэты серыял для экранізацыі, у якасці першага фільма планавалася адаптаваць ''«Вока свету»''.&lt;ref name=&quot;uni&quot;&gt;{{Cite news|date=12 August 2008|title=Universal spinning 'Wheel of Time'|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://www.variety.com/article/VR1117990464.html?categoryid=13&amp;cs=1|url-status=dead|archivedate=20 лютага 2009|access-date=16 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220065219/http://www.variety.com/article/VR1117990464.html?categoryid=13&amp;cs=1}}&lt;/ref&gt; Ні адзін з праектаў у выніку не з’явіўся.

У лютым 2015 года Red Eagle Entertainment заплаціла эфірны час кабельнай сетцы FXX, каб трансляваць ''Winter Dragon'', малабюджэтны 22-хвілінны пілот для патэнцыйнага серыяла ''The Wheel of Time'', які дазволіў Red Eagle захаваць правы на серыял.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2015/2/9/8008387/wheel-of-time-pilot-fxx|title=A Wheel of Time pilot was produced and aired when no one was looking|author=Gartenberg|first=Chaim|website=[[The Verge]]|date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003013756/https://www.theverge.com/2015/2/9/8008387/wheel-of-time-pilot-fxx|archive-date=3 October 2018|access-date=2 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Пілот, заснаваны на пралогу да ''«Вока свету»''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://observationdeck.io9.com/secret-wheel-of-time-pilot-tonight-1684599708|title=Secret Wheel of Time Pilot Tonight?|website=io9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423205428/http://observationdeck.io9.com/secret-wheel-of-time-pilot-tonight-1684599708|archive-date=23 April 2015|access-date=7 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, з Максам Раянам у ролі Льюса Тэрына Тэламона і Білі Зэйна ў ролі Ішамаіла, выйшаў у эфір пасля поўначы без анонсаў і агалоскі. Гарыет МакДугал першапачаткова заявіла, што не ведала пра серыял раней часу і што правы на фільм ''«Кола часу»'' будуць вернуты яе кампаніі Bandersnatch Group праз некалькі дзён, 11 лютага 2015 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://observationdeck.io9.com/the-wheel-of-time-secret-pilot-1684685865|title=Winter Dragon: The Wheel of Time Pilot. Maybe?|website=io9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708001628/http://observationdeck.kinja.com/the-wheel-of-time-secret-pilot-1684685865|archive-date=8 July 2015|access-date=7 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Яе каментарыі выклікалі іск аб паклёпе з Red Eagle, які ў рэшце рэшт быў адхілены падчас перамоваў аб урэгуляванні ў ліпені таго ж года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://uproxx.com/gammasquad/wheel-of-time-pilot-lawsuit/|title=Harriet McDougal Allegedly Lied About Not Knowing Anything About The 'Wheel Of Time' Pilot|author=Husband|first=Andrew|website=Uproxx|date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504023322/http://uproxx.com/gammasquad/wheel-of-time-pilot-lawsuit/|archive-date=4 May 2016|access-date=19 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/wheel-time-lawsuit-withdrawn-settlement-807079|title='Wheel of Time' Lawsuit Withdrawn Amid Settlement Discussions|author=Gardner|first=Eriq|website=Hollywood Reporter|date=7 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326204628/http://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/wheel-time-lawsuit-withdrawn-settlement-807079|archive-date=26 March 2016|access-date=19 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У інтэрв’ю ''io9'' генеральны дырэктар Red Eagle Entertainment Рык Селвідж заявіў, што «гэта было вялікай [праблемай] выпусціць гэта ў эфір». Прадстаўнік FXX заявіў, што каналу заплацілі за трансляцыю шоу, але Селвідж намякнуў, што яно сапраўды было зроблена з улікам будучага серыяла. «Мы лічым, што на серыял вялікі попыт на міжнародным узроўні, і мы з нецярпеннем чакаем яго вытворчасці і вываду на рынак».&lt;ref name=&quot;io9-wotshow&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gizmodo.com/the-real-story-about-that-wheel-of-time-pilot-that-aire-1684773094|title=The Real Story About That Wheel Of Time Pilot That Aired Last Night|author=Anders|first=Charlie Jane|website=Gizmodo|date=9 February 2015|publisher=Gawker Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210010127/http://io9.com/the-real-story-about-that-wheel-of-time-pilot-that-aire-1684773094|archive-date=10 February 2015|access-date=23 November 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

29 красавіка 2016 года Гарыет МакДугал пацвердзіла, што юрыдычныя праблемы былі вырашаны і што тэлесерыял знаходзіцца ў распрацоўцы.&lt;ref name=&quot;uk.ign&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/2016/04/29/the-wheel-of-time-will-be-adapted-as-a-tv-series|title=The Wheel of Time will be adapted as a TV series|author=Schwartz|first=Terri|website=IGN|date=28 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930193636/https://uk.ign.com/articles/2016/04/29/the-wheel-of-time-will-be-adapted-as-a-tv-series|archive-date=30 September 2019|access-date=23 November 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дадатковыя падрабязнасці з’явіліся 20 красавіка 2017 года, калі было абвешчана, што Sony Pictures Television будзе займацца экранізацыяй, а Рэйф Джадкінс будзе сцэнарыстам і выканаўчым прадзюсарам.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2017/tv/news/wheel-of-time-tv-series-sony-1202390897/|title='Wheel of Time' TV Series Lands at Sony|author=Otterson|first=Joe|date=20 April 2017}}&lt;/ref&gt; У лютым 2018 года Amazon Studios паказала, што заключыла здзелку з Sony Pictures Television аб сумеснай распрацоўцы серыяла для распаўсюджвання ў сэрвісе стрымінгавага відэа Amazon.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://screenrant.com/dark-tower-wheel-time-tv-series-amazon/|title=Dark Tower &amp; Wheel of Time TV Series in Development at Amazon|author=Raymond|first=Nicholas|website=IGN|date=23 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180403174348/https://screenrant.com/dark-tower-wheel-time-tv-series-amazon/|archive-date=3 April 2018|access-date=3 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2018/02/culture-book-series-consider-phlebas-tv-series-adaptation-amazon-by-plan-b-dennis-kelly-1202297416/|title=Culture Book 'Consider Phlebas' Getting TV Series Adaptation at Amazon By Plan B and Dennis Kelly|author=Andreeva|first=Nellie|website=Deadline|date=21 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327183950/http://deadline.com/2018/02/culture-book-series-consider-phlebas-tv-series-adaptation-amazon-by-plan-b-dennis-kelly-1202297416/|archive-date=27 March 2018|access-date=3 April 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Афіцыйна серыял атрымаў зялёнае святло ў кастрычніку 2018 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/10/2/17928400/amazon-video-robert-jordan-wheel-of-time-neil-gaiman|title=Amazon has greenlit an adaptation of Robert Jordan's fantasy epic The Wheel of Time|author=Liptak|first=Andrew|website=[[The Verge]]|date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002222704/https://www.theverge.com/2018/10/2/17928400/amazon-video-robert-jordan-wheel-of-time-neil-gaiman|archive-date=2 October 2018|access-date=2 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вытворчасць пачалася ў канцы 2019 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.tor.com/2019/01/23/the-wheel-of-time-tv-series-adaptation-production-fall-2019/|title=The Wheel of Time TV Series to Start Production in Fall 2019|author=Rocket|first=Stubby the|website=Tor.com|date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520030634/https://www.tor.com/2019/01/23/the-wheel-of-time-tv-series-adaptation-production-fall-2019/|archive-date=20 May 2019|access-date=1 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, але часткова была спынена з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://popculture.com/streaming/news/wheel-of-time-series-development-still-underway-despite-coronavirus/|title='Wheel of Time' Series Development Still Underway Despite Widespread Coronavirus Shutdown|author=Hein|first=Michael|website=popculture.com|date=23 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620150403/https://popculture.com/streaming/news/wheel-of-time-series-development-still-underway-despite-coronavirus/|archive-date=20 June 2020|access-date=11 May 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Прэм’ера серыяла адбылася 19 лістапада 2021 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nordic.ign.com/wheel-of-time/49348/news/amazons-wheel-of-time-series-gets-november-release-date-and-first-trailer|title=Amazon's Wheel of Time Series Gets November Release Date and First Trailer|author=Skrebels|first=Joe|website=[[IGN]]|date=2 September 2021|publisher=[[Ziff Davis]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210903043236/https://nordic.ign.com/wheel-of-time/49348/news/amazons-wheel-of-time-series-gets-november-release-date-and-first-trailer|archive-date=3 September 2021|access-date=3 September 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Фанацкая культура ==
Многія фанаты ''Кола Часу'' наведваюць Dragon Con, які меў эксклюзіўны трэк ''Wheel of Time'' з 2001 па 2012 год.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dragoncon.org/fan_tracks.php|title=Fan Tracks|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628020032/http://www.dragoncon.org/fan_tracks.php|archive-date=28 June 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wheeloftime.dragoncon.org/|title=Wheel of Time Fan Track|website=Wheeloftime.dragoncon.org|date=3 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331001844/http://wheeloftime.dragoncon.org/|archive-date=31 March 2017|access-date=7 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ''Кола часу'' цяпер мае свой уласны штогадовы з’езд, JordanCon, які праводзіцца штогод у [[Атланта|Атланце]], штат Джорджыя, з 2009 года. З’езд 2020 года быў адменены з-за пандэміі [[COVID-19]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.jordancon.org/2020/03/15/covid19faq/|title=JordanCon 2020 Cancellation FAQ|website=JordanCon|date=15 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305074515/https://www.jordancon.org/2020/03/15/covid19faq/|archive-date=5 March 2021|access-date=28 February 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Замест гэтага ён адбываўся праз Інтэрнэт, некаторыя аспекты праводзіліся праз выкарыстанне платформы Zoom. Канвенцыя 2023 года ў красавіку была 15-годдзем заснавання JordanCon.

У 2022 годзе ў Злучаных Штатах у Дубліне, штат Агая, адбыўся новы з’езд пад назвай WoT Con. Гэты з’езд быў створаны, каб быць прысвечаны свету Кола часу ва ўсіх медыйных аспектах: раманы, сацыяльныя сеткі і тэлевізійныя шоу. Другі з’езд адбудзецца 14-16 ліпеня 2023 г.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.dragonmount.com/ Гара Цмока]
* [https://web.archive.org/web/20120806134027/http://us.macmillan.com/author/robertjordan Афіцыйны сайт Tor Books Роберта Джордана]
* [http://www.brandonsanderson.com/ Вэб-сайт Брэндона Сандэрсана]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Фэнтэзійныя кніжныя серыі]]
[[Катэгорыя:Фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Раманы эпічнага фэнтэзі]]</text>
      <sha1>15j2d09lkm1przbg9ok7bo6e07b2evq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Верн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746361</id>
    <revision>
      <id>5212572</id>
      <parentid>4562214</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="8fugh742ivqjkjyocwbazg72xvtsdvo" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Ла-Верн''' ({{lang-en|La Verne}}) — горад у [[Лос-Анджэлес (акруга)|акрузе Лос-Анджэлес]], штат [[Каліфорнія]], [[ЗША]]. 

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-08-17}}

[[Катэгорыя:Гарады Каліфорніі]]</text>
      <sha1>8fugh742ivqjkjyocwbazg72xvtsdvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косаўска-фінляндскія адносіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746459</id>
    <revision>
      <id>5212460</id>
      <parentid>4797113</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5845" sha1="tnkbspdhxtkyx00dnpd6q5imw16o9fn" xml:space="preserve">{{Міжнародныя адносіны|Краіна1=Рэспубліка Косава|Краіна2=Фінляндыя|Колер1=orange|Колер2=green|Выява=Finland Kosovo Locator.png}}'''Косаўска-фінляндскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Фінляндыя|Фінляндскай Рэспублікай]] і часткова прызнанай [[Рэспубліка Косава|Рэспублікай Косава]]. Фінляндыя прызнала Косава [[7 сакавіка]] [[2008]] года, менш чым праз месяц абвяшчэння яе незалежнасці&lt;ref name=&quot;formin.fi20080307&quot;&gt;{{Cite press release|title=Finland recognised the Republic of Kosovo (Press release 80/2008)|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|date=2008-03-07|url=http://formin.finland.fi/Public/default.aspx?contentid=123797&amp;nodeid=15145&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US|accessdate=2008-03-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsroomfinland20080307&quot;&gt;{{Cite news|title=Finland recognises Kosovo|url=http://newsroom.finland.fi/stt/showarticle.asp?intNWSAID=18215&amp;group=Politics|work=NewsRoom Finland|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|date=2008-03-07|accessdate=2008-03-07}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У [[1999]] годзе [[прэзідэнт Фінляндыі]] [[Марці Ахцісаары]] актывізаваў спробы краіны дамагчыся мірнага ўрэгулявання Косаўскага канфлікту праз [[Еўрапейскі Саюз]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/346605.stm|work=BBC News|title=Kosovo relief effort criticised|date=1999-05-18|accessdate=2010-05-02}}&lt;/ref&gt;. У [[2007]] годзе пасланнік [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у Косаве заявіў, што незалежнасць была адзіным жыццяздольным варыянтам для вырашэння канфлікту&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;

Мірны план Ахцісаары не атрымаўся&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/kosovo-close-to-boiling-point-warns-un-chief-456778.html|work=The Independent|title=Kosovo close to boiling point, warns UN chief|date=2007-07-11|accessdate=2010-05-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, і ён не змог прымірыць косаўскіх [[Сербы|сербаў]] і косаўскіх [[Албанцы|албанцаў]]. Больш за тое, сербы ўбачылі ў ім адну з вядучых фігур, датычных да [[Распад Югаславіі|распаду Югаславіі]], з прычыны падтрымкі з боку Фінляндыі [[Аперацыя «Саюзная сіла»|ваеннай аперацыі супраць СРЮ]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2008/1011/1223676792607.html|work=The Irish Times|title=Nobel Peace Prize for Finnish statesman Ahtisaari|date=2008-10-10|accessdate=2019-05-03|archive-date=17 кастрычніка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017031205/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2008/1011/1223676792607.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2008/1011/1223676792607.html |title=Архіўная копія |access-date=18 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017031205/http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2008/1011/1223676792607.html |archivedate=17 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пасля абвяшчэння незалежнасці Косава ад Сербіі ў [[2008]] годзе косаўскія албанцы, якія пражывалі ў Фінляндыі, адсвяткавалі гэтую падзею і выказалі сваю падзяку ўраду Фінляндыі і прэзідэнту Ахцісаары за садзейнічанне ў правядзенні рэферэндуму&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.yle.fi/uutiset/news/2008/02/kosovo_albanians_in_finland_celebrate_independence_279815.html|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20100627181533/http://www.yle.fi/uutiset/news/2008/02/kosovo_albanians_in_finland_celebrate_independence_279815.html|archive-date=2010-06-27|access-date=2019-05-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ==
Фінляндыя мае ўласнае пасольства ў [[Прышціна|Прышціне]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://formin.finland.fi/public/default.aspx?nodeid=16504&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US|title=Finnish Liaison Office, Pristina (Kosovo)|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|archive-url=https://web.archive.org/web/20090121005510/http://formin.finland.fi/public/default.aspx?nodeid=16504&amp;contentlan=2&amp;culture=en-US|archive-date=2009-01-21|access-date=2008-03-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ваенная прысутнасць ==
На 2009 год 411 фінляндскіх вайскоўцаў служылі ў Косава ў якасці міратворцаў у складзе KFOR&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/kfor/structur/nations/placemap/kfor_placemat.pdf &quot;Kosovo Force (KFOR)&quot;] {{Архівавана|url=http://arquivo.pt/wayback/20091005182919/http://www.nato.int/kfor/structur/nations/placemap/kfor_placemat.pdf|date=2009-10-05}} www.nato.int Link accessed 21-07-09&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Reflist}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-08-20}}

[[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Фінляндыі]]</text>
      <sha1>tnkbspdhxtkyx00dnpd6q5imw16o9fn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юндзілы (род)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748819</id>
    <revision>
      <id>5212586</id>
      <parentid>5206557</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4078" sha1="7k18zzpmqwm79mztn0sqwqcxm0wlsd5" xml:space="preserve">[[Файл:Herb_Łabędź_1.svg|thumb|Герб «Лебедзь»]]
{{значэнні|Юндзілы}}
'''Юндзілы''' — шляхецкі род [[Лебедзь (герб)|герба «Лебедзь»]]. [[Родапачынальнік]] — Рачка, які жыў на мяжы XIV—XV стагоддзяў, меў сына Юндзіла, ад імя якога ўтварылася прозвішча Юндзілы.

Валодалі маёнткамі [[Грудопаль]], [[Івацэвічы]], Рэгінаў, [[Рудня (Быценскі сельсавет)|Рудня]], [[Сенькавічы (Івацэвіцкі раён)|Сенькавічы]], [[Югалін]] размешчанымі па-над ракой [[Шчара]]й.&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Грудопаль|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{крыніцы/Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х — XX стагоддзяў|Югалін|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя прадстаўнікі ==
* [[Мікалай Юндзілавіч]] (? — пасля 1527), сын Юндзіла Рачкавіча. Кухмістр вялікай княгіні [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алены Іванаўны]] ў 1495—1505, намеснік дубіцкі і канеўскі з 1506, харужы земскі (вялікі) у 1506—1511, маршалак гаспадарскі ў 1516—27.
* [[Мацей Янавіч Юндзіл|Мацей Янавіч]] (?—?), сын Яна Юндзілавіча. Маршалак гаспадарскі ў 1538
* [[Мікалай Шымкавіч Юндзіл|Мікалай Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Войскі і канюшы гарадзенскі з 1539, намеснік мерацкі каралевы Боны ў 1541.
* [[Войцех Шымкавіч Юндзіл|Войцех Шымкавіч]] (?—?), сын Шымкі Юндзілавіча. Дзяржаўца лейпунскі і алькеніцкі з 1541, ушпальскі і пенянскі, цівун і гараднічы віленскі з 1542.
* [[Мікалай Юндзіл|Мікалай]] (?—?), сын Паўла Юндзілавіча. Суддзя земскі слонімскі ў 1555—1562, каралеўскі дваранін у 1570, паборца слонімскі ў 1567 і 1568.
* [[Андрэй Юндзіл|Андрэй]] (? — да 14.2.1606), сын Мацея Янавіча. Маршалак ваўкавыскі ў 1586, адначасова з 1586 маршалак гаспадарскі.
* [[Францішак Юндзіл (падкаморы гарадзенскі)|Францішак]] (?—1818), сын Аўгусціна. Падкаморы гарадзенскі з 1784. Валодаў маёнткам [[Муравана|Бераставіца Муравана]] ў Гарадзенскім пав. У 1798 атрымаў ад прускага караля для сябе і сваіх нашчадкаў графскі тытул.
* [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіслаў Баніфацый]] (1761—1847), сын Бенядзікта, прыродазнавец, батанік, член ордэна піяраў.
* [[Віктар Юндзіл|Віктар]] (1790—1862), сын Францішка. Гаспадарыў у маёнтку Муравана. Браў удзел у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]]. З 1829 — у эміграцыі ў Швейцарыі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юндзі́лы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{vkl.by|2008}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Юндзілы (род)| ]]</text>
      <sha1>7k18zzpmqwm79mztn0sqwqcxm0wlsd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Котакавярня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749214</id>
    <revision>
      <id>5212465</id>
      <parentid>5201555</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20752" sha1="c3io6b33l5t1boo2bmr33ag6npegoe1" xml:space="preserve">[[Файл:Cat cafe vilnius 02.jpg|міні|Кот на стале ў котакавярні «Kačių Kavinė» ў Вільні]]
'''Котакавярня''' (котакафэ, кацінае кафэ) — тэматычная [[кавярня]] або прастора, галоўнай атракцыяй якой з'яўляюцца [[Кот свойскі|кошкі]], што жывуць там. Наведнікі могуць за імі назіраць і з імі гуляць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/cat-cafe|title=cat café Meaning in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|access-date=2018-06-10}}&lt;/ref&gt;. Кліенты звычайна плацяць за час, праведзены ў кавярні, паводле прынцыпу антыкафэ (тайм-кафэ), але ёсць і котакавярні, бліжэйшыя да традыцыйных кавярняў. Часта ў котакавярні пускаюць наведнікаў ад пэўнага ўзросту, напрыклад, дзяцей ад 6 ці ад 10 гадоў, калі дзіця ўжо навучана, як паводзіць сябе з жывёлай.

== Гісторыя ==
Першая ў свеце котакавярня «Cat Flower Garden», адкрылася ў [[Тайбэй|Тайбэі]] ([[Тайвань]]) у 1998 годзе і з часам стала сусветным турыстычным напрамкам&lt;ref name=&quot;bbc_20120402&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.com/travel/story/20120402-worldwide-weird-feline-fun-in-japans-cat-cafes|title=BBC - Travel - Feline fun in Japan's cat cafes|author=Galloway|first=Lindsey|access-date=7 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/56592/brief-history-cat-cafe|title=A Brief History of the Cat Café|website=Mental Floss|date=4 June 2014|access-date=7 January 2016}}&lt;/ref&gt;. Канцэпцыя асабліва прыжылася ў [[Японія|Японіі]]&lt;ref name=&quot;bbc_20120402&quot; /&gt;, дзе першая котакавярня пад назвай «Neko no Jikan» («Кошчын час») адкрылася ў [[Осака|Осацы]] ў 2004 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://trendy.nikkeibp.co.jp/article/column/20080422/1009762/?rt=nocnt|title=【今回のお題】話題の「猫カフェ」に来るお客さんってどんな人たち？ - 日経トレンディネット|website=web.archive.org|date=2018-03-04|access-date=2023-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180304112208/http://trendy.nikkeibp.co.jp/article/column/20080422/1009762/?rt=nocnt|archivedate=4 сакавіка 2018|url-status=}}&lt;/ref&gt;. З-за вялікай шчыльнасці насельніцтва многія японцы жывуць у невялікіх кватэрах або кандамініюмах, у якіх забаронены [[Свойскія жывёлы|хатнія жывёлы]]. Першае ў [[Токіа]] котакафэ пад назвай «Neko no mise» («Каціная крама») адкрылася ў 2005 годзе. Пасля гэтага ў Японіі пачаўся бум папулярнасці котакавярняў. З 2005 па 2010 год па ўсёй краіне адкрылася 79 каціных кафэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vice.com/read/meow-meow-meow-329-v17n2|title=Meow Meow Meow|author=Kosuga|first=Tomo|website=VICE|date=3 February 2010|access-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924173357/http://www.vice.com/read/meow-meow-meow-329-v17n2|archive-date=24 верасня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Аднак мясцовая легенда ў [[Вена|Вене]] кажа, што першая ў свеце котакавярня адкрылася менавіта там у 1912 годзе і працавала каля двух гадоў.

== Котакавярні ў Беларусі ==
Першым беларускім котакафэ можна лічыць «Музей ката» ў [[Мінск|Мінску]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://catmuseum.by/|title=МУЗЕЙ КОТА|website=catmuseum.by|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;, які адкрыўся ў 2015 годзе ў мікрараёне [[Грушаўка (прадмесце)|Грушаўка]], а ў 2017 годзе пераехаў у цэнтр Мінска на вуліцу Інтэрнацыянальную&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://blizko.by/notes/chernye-koty-ne-ischadie-ada-oni-prinosyat-udachu-kurator-muzeya-kota-o-pereezde-v-tsentr-i-klube-chernyy-kot|title=«Черные коты — не исчадие ада, они приносят удачу». Куратор «Музея кота» о переезде в центр и клубе «Черный кот»|website=Blizko.by|date=2017-05-16|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. У музей бяруць жыць бяздомных катоў, лечаць іх, стэрылізуюць, а пазней іх могуць забраць дадому наведнікі. У музеі адбываюцца тэматычныя выставы, прысвечаныя катам, у інтэр'еры выкарыстоўваюцца выявы катоў. У музеі працуе зона, якая называецца котакафэ і ў якой можна пачаставацца кавай, гарбатай і салодкім&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://catcafe.by/|title=КОТОКАФЕ|website=catcafe.by|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

Котакавярня «Краіна вялікіх катоў», якая спецыялізавалася на кошках пароды [[мэйн-кун]], адкрылася ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://naviny.belsat.eu/in-focus/pershaya-u-belarusi-kotakavyarnya-kraina-vyalikih-katou-chakae-gastsej/|title=Першая ў Беларусі котакавярня «Краіна вялікіх катоў» чакае гасцей|website=naviny.belsat.eu|access-date=2023-09-26|url-status=dead|archive-date=26 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926202204/https://naviny.belsat.eu/in-focus/pershaya-u-belarusi-kotakavyarnya-kraina-vyalikih-katou-chakae-gastsej/}}&lt;/ref&gt;. Яна працавала ў фармаце антыкавярні, бо паводле беларускіх санітарных нормаў у кавярні нельга трымаць жывёлаў. У цану ўваходзіў не толькі час праведзены з катамі, але і пачастунак – гарбата ці кава з печывам. У котакавярні жыло 11 катоў, яна закрылася вясной 2020 года з-за невялікай запатрабаванасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mogilevnews.by/news/03-04-2020-14-01/63318|title=Закрылось единственное в Могилеве котокафе, все мейн-куны обрели новых хозяев|website=mogilevnews.by|date=2020-04-03|access-date=26 верасня 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925064114/https://mogilevnews.by/news/03-04-2020-14-01/63318|archivedate=25 верасня 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Гродна|Гродне]] першая котакавярня адкрылася ў 2022 годзе ў гістарычнай камяніцы на вуліцы Віленскай, а восенню 2023 года пачала пераезд у новае, большае памерам памяшканне. У гэтым кафэ жывуць каты, якіх знайшлі на вуліцы або якіх перадалі валанцёры. Для наведнікаў праводзяць 1,5-гадзінную экскурсію, у час якой расказваюць пра праект і лёс жывёлаў. Таксама можна выпіць гарбаты альбо кавы. Наведаць кавярню можна толькі паводле папярэдняга запісу групай не больш за пяць чалавек&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/09/15/kotakafje-grodne/|title=Гродзенскае котакафэ пераязджае. А вы наогул ведалі пра яго існаванне?|last=|website=Hrodna.life|date=2023-09-15|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

Першае котакафэ ў Гомельскай вобласці адкрылася ў [[Жлобін|Жлобіне]] ў 2022 годзе. Гэта перадусім сацыяльны праекта: там жывуць былыя бяздомныя каты, а галоўная мэта ўстановы - знаходзіць новы дом для гэтых жывёлаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news254190.html|title=&amp;quot;Котокафе&amp;quot; в Жлобине: прибыльный бизнес или социальный проект?|website=Информационный портал|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Котакавярні ў свеце ==
[[Файл:Nekokaigi,_a_cat_cafe_in_Kyoto_-_March_16,_2010.jpg|міні| ''Nekokaigi'', маленькая котакавярня ў [[Кіёта]]]]

=== Японія ===
У Японіі ёсць розныя віды котакафэ. У некаторых прадстаўлены толькі пэўныя катэгорыі катоў, такія як чорныя кошкі, тоўстыя кошкі, кошкі рэдкіх парод або былыя бяздомныя кошкі. Каціныя кафэ ў Японіі павінны атрымаць ліцэнзію і выконваць нацыянальны Закон аб абыходжанні з жывёламі і іх абароне&lt;ref&gt;Iwata, Mamiko, [[About.com|All About]] : [http://allabout.co.jp/pet/cat/closeup/CU20100051A/ Article on 7 March 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418151349/http://allabout.co.jp/pet/cat/closeup/CU20100051A/|date=18 April 2010}} {{In lang|ja}}&lt;/ref&gt;.

У японскіх котакавярнях прытрымліваюцца строгіх правілаў забеспячэння чысціні і дабрабыту жывёл, у прыватнасці імкнучыся пераканацца, што кошкам не перашкаджае празмерная і непажаданая ўвага, напрыклад, маленькія дзеці. Кавярні таксама імкнуцца павысіць свядомасць гараджан аб праблемах, напрыклад, бадзяжных жывёл. Многія часта маюць у сябе катоў з мясцовых прытулкаў для жывёл, каб дапамагчы ім пазбавіцца страху перад людзьмі і рэкламаваць, каб ямы маглі знайсці новы дом.
[[Файл:Cat cafe vilnius.jpg|міні|Кот на стале ў котакавярні «Kačių Kavinė» ў Вільні]]

=== Літва ===
Котакавярня «Kačių kavinė» адкрылася ў [[Вільнюс|Вільні]] ў кастрычніку 2014 года. Яна знаходзіцца ў цэнтры на праспекце Гедыміна, 5. Гэта адно з самых вялікіх кафэ з катамі ў свеце. Там жыве адначасова 15 катоў - усе яны ўзятыя з прытулкаў. У 2015 годзе віленская котакавярня атрымала тытул «Самай гасціннай кавярні» ў горадзе, у 2016 - патрапіла ў сусветны TOP-25 кавярняў з кошкамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://kaciukavine.lt/|title=Cat Cafe Vilnius – Kačių kavinė|access-date=2023-09-25}}&lt;/ref&gt;.

Віленскую котакавярню адкрылі сумесна беларусы і літоўцы. Гэта паўнавартасны аб'ект грамадскага харчавання, дзе можна з'есці абед. Пачаткова стварыць кафэ з жывёламі не дазваляла літоўскае заканадаўства, але пытанне вырашылася дзякуючы мэру Вільні. Галоўнае патрабаванне, якое кавярня выканала, гэта раздзяленне зоны падрыхтоўкі ежы ад зоны з жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://charter97.org/be/news/2017/4/5/245928/|title=Как белорусы открыли котокафе в Вильнюсе и почему его нет в Минске|website=charter97.org|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Cat_Cafe_(Cat_Caffe).jpg|міні| Котакавярня ў [[Любляна|Любляне]], Славенія]]

=== Аўстрыя ===
Паводле мясцовай легенды, першая ў свеце котакавярня адкрылася ў Вене летам 1912 года і спыніла працу прыкладна праз два гады. Кажуць, што [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімір Ленін]] быў яе пастаянным наведвальнікам на працягу 1913 года. Вядома, што кавярня спыніла працу неўзабаве пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Часткай легенды з'яўляецца гісторыя аб тым, што кавярня закрылася, бо яе патрыятычна настроены ўладальнік ахвяраваў усіх катоў фабрыцы па вырабе футравых ботаў на патрэбу вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/uk/the-oldie/20151209/282218009716840|title=PressReader.com - Digital Newspaper &amp; Magazine Subscriptions|website=www.pressreader.com|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;. У 2012 годзе ў Вене адкрылася кацінае кафэ Neko.

=== Польшча ===
«Kociarnia», першая ў [[Польшча|Польшчы]] котакавярня, адкрылася ў [[Кракаў|Кракаве]] ў чэрвені 2015 года, пазней пад гэтай назвай пачалі працаваць дзве котакавярні&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kociakawiarniakrakow.pl/|title=Kocia Kawiarnia Kociarnia Kraków|website=www.kociakawiarniakrakow.pl|access-date=2023-09-26|archive-date=26 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926202203/https://www.kociakawiarniakrakow.pl/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2016 года ў [[Варшава|Варшаве]] адкрылася кавярня «Miau Café»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warsawinsider.pl/miau-cafe/|title=Miau Cafe|date=3 February 2016|publisher=Warsaw Insider|access-date=17 June 2016}}&lt;/ref&gt;. Гэта спалучэнне класічнай кавярні і прытулка для бяздомных катоў. У меню для кліентаў ёсць веганскія прадукты&lt;ref name=&quot;moo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.happycow.net/reviews/miau-cafe-warsaw-71466|title=Miau Cafe|website=[[HappyCow]]|access-date=17 June 2016}}&lt;/ref&gt;. «Miau Café» змагло адкрыцца дзякуючы [[Краўдфандзінг|краўдфандынгавай]] кампаніі, якую падтрымала 1700 жыхароў Варшавы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thealternativetravelguide.com/2016/07/11/when-are-you-going-for-a-coffee-with-cats-cat-cafe-warsaw/|title=WHEN ARE YOU GOING FOR A COFFEE WITH CATS ? - CAT CAFE WARSAW|date=11 July 2016|access-date=16 November 2016}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kocia_Kawiarnia_Lublin.jpg|міні| Шыльда кавярні Mrau, Люблін, Польшча]]
У 2016 годзе ў [[Люблін|Любліне]] котакавярню праз суткі пасля адкрыцця закрылі санітарныя інспектары. Гэта стала прадметам шматлікіх спрэчак у мясцовых СМІ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.lublin112.pl/wojna-sanepidu-z-mrau-cafe-trwa-zadna-ze-stron-nie-poddaje-sie/|title=Wojna Sanepidu z Mrau Cafe trwa. Żadna ze stron nie poddaje się|date=2016-01-07|work=Lublin112.pl Wiadomości z Lublina i regionu. Lublin, Lubelskie, Lubelszczyzna|language=pl-PL}}&lt;/ref&gt;. У рэшце рэшт канфлікт быў уладжаны, і кавярня застаецца адкрытай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://lublin24.pl/wiadomosci/kocia-kawiarnia-w-lublinie-mrau-cafe-czyli-gratka-dla-kazdego-kociarza/fGPuxihfviOV2Xw0eN6m|title=Kocia kawiarnia w Lublinie - Mrau Cafe, czyli gratka dla każdego kociarza|first=Portal|last=lokalny|website=Lublin24.pl - Najszybszy portal w mieście|date=2023-01-03|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

З 2022 года котакавярня Kocie Cafe працуе ў Беластоку. У ёй жывуць бяздомныя каты, якія такім чынам сацыялізуюцца і прывыкаюць да людзей, каб потым прасцей прайшоў працэс іх адаптацыі, калі яны знойдуць сабе дом і гаспадара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kobiecybialystok.pl/w-bialymstoku-powstala-kocia-kawiarnia-sprawdz-zasady-funkcjonowania-kociego-cafe/|title=W Białymstoku powstała Kocia Kawiarnia. Sprawdź zasady funkcjonowania Kociego Cafe {{!}} Kobiecy Białystok|website=www.kobiecybialystok.pl|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

=== Расія ===
У 2011 годзе ў цэнтры [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] адкрылася першае ў Еўропе і ў Расіі котакафэ «Республика Кошек», дзе жывуць 25 катоў. У 2016 годзе адкрылася другое кафэ сеткі «Республика Котов», дзе можа адначасова жыць да 40 жывёл. Гэта самая вялікая котакавярня ў Еўропе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.catsrepublic.ru/|title=Республика кошек и котов {{!}} Первое котокафе Европы в Санкт-Петербурге|website=catsrepublic|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

Сярод іншых каціных кафэ ў Расіі — «Котики и люди»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kotocafe.ru/|title=Kotokafe &quot;Cats and People&quot;|website=Kotokafe|access-date=28 March 2023}}&lt;/ref&gt; у [[Масква|Маскве]], «Мурчым» у Ніжнім Ноўгарадзе і іншыя ў Екацярынбургу, Краснаянску, Самары, Варонежы, Саратаве, Новасібірску і іншых буйных гарадах.

=== Украіна ===
Першае ва Украіне кацінае кафэ было адкрыта ў [[Чаркасы|Чаркасах]] у 2015 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.catcafe.ck.ua/|title=CatCafe in Cherkasy|website=CatCafe|access-date=28 March 2023|archive-date=28 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328062233/https://www.catcafe.ck.ua/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага каціныя кавярні адкрыліся ў Львове, Чаркасах і Харкаве&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/v-cherkassah-mozhno-vypit-kofe-i-uspokoit-nervy-v-koshachey-kompanii-637364.html|title=In Cherkassy, you can drink coffee and calm your nerves in the company of a cat|website=ukraine.segodnya.ua|access-date=28 March 2023|archive-date=28 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328062228/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/v-cherkassah-mozhno-vypit-kofe-i-uspokoit-nervy-v-koshachey-kompanii-637364.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cats_and_coffee_kh/|title=КИЦІ ТА КАВА}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.thedodo.com/daily-dodo/owners-of-ukrainian-cat-cafe-stay-put-and-protect-their-cats|title=Ukrainian Cat Cafe Stays Open To Care For Its 20 Residents Even During The War|first=Caitlin Jill|last=Anders|website=The Dodo|date=2022-02-28|access-date=2023-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>c3io6b33l5t1boo2bmr33ag6npegoe1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5212509</id>
      <parentid>5211856</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+4 новых</comment>
      <origin>5212509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1806" sha1="si9lufm2zfajfvefeywk97ei1kkcu15" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Фрэнсіс Халзен|2026-10-06T10:50:48Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Карл Дэйсерот|2026-10-06T09:50:19Z|Culamar}}
{{Новы артыкул|Джордж дэ Марэншыльд|2026-10-06T08:24:21Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Мікалай Мяноўскі|2026-10-05T21:28:21Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Жыдабальшавізм|2026-10-03T17:46:42Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Сяргей Кнырэвіч|2026-10-03T13:19:59Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen|2026-10-03T12:36:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй|2026-10-01T15:03:24Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Ганна Вячаславаўна Запартыка|2026-09-30T17:04:50Z|Schlurpie}}
{{Новы артыкул|Антоніа Валіснеры|2026-09-30T12:18:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Шарль Банэ|2026-09-30T11:47:24Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Абсарбцыйная мікраскапія|2026-09-30T09:53:13Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пётр Іванавіч Цістраў|2026-09-29T12:32:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Іванавіч Страхаў|2026-09-29T11:12:23Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Пётр Васілевіч Раеўскі|2026-09-29T06:36:04Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Інэса Уладзіміраўна Кур’ян|2026-09-28T22:29:55Z|АлесьНавіцкі90}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>si9lufm2zfajfvefeywk97ei1kkcu15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5212507</id>
      <parentid>5211854</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5212507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="n5agx7wfj4m4ey7evdkdd2zffcufu6m" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Шэманаіха|2026-10-06T12:08:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Зайсан (горад)|2026-10-06T10:32:06Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вуліца Аўтамабілістаў (Мінск)|2026-10-05T17:40:47Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Пік Азадзі|2026-10-05T07:59:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ідрыя (возера)|2026-10-05T06:05:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ідрыя (Пскоўская вобласць)|2026-10-05T05:57:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ідрыя (горад)|2026-10-05T05:53:06Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сергубоўшчына|2026-10-04T15:58:34Z|Actroix}}
{{Новы артыкул|Завулак Паўлава (Мінск)|2026-10-04T14:11:57Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Вуліца Паўлава (Мінск)|2026-10-04T13:50:02Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|2-і Падшыпнікавы завулак (Мінск)|2026-10-04T11:24:21Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|1-ы Падшыпнікавы завулак (Мінск)|2026-10-04T11:10:40Z|Андрэй 2403 Б}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n5agx7wfj4m4ey7evdkdd2zffcufu6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5212488</id>
      <parentid>5211851</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+8 новых</comment>
      <origin>5212488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1851" sha1="ll2imdfavegm0kyoz6go7io9246naus" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Марыс Гіндус|2026-10-06T12:38:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Веснік Чэрыкаўшчыны|2026-10-06T12:02:27Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Андрэй Барысавіч Лозка|2026-10-06T09:30:22Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Прушаноўскія герба «Прус І»|2026-10-06T08:50:25Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Стэфановіч|2026-10-06T08:34:48Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Джордж дэ Марэншыльд|2026-10-06T08:24:21Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Пажар у Брэсце (1525)|2026-10-05T17:45:11Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Вуліца Аўтамабілістаў (Мінск)|2026-10-05T17:40:47Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Курбацкія герба «Бланкенштэйн»|2026-10-05T11:03:16Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Дзерналовічы герба «Любіч»|2026-10-05T10:59:01Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Фашчы герба «Прус ІІ»|2026-10-05T10:50:22Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Юрый Мікалаевіч Дубровін|2026-10-05T10:45:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Яўстах Адам Слушка|2026-10-05T08:07:28Z|BasiliusNorr}}
{{Новы артыкул|Пажар у Слуцку (1920)|2026-10-05T07:52:09Z|Ciepiersia}}
{{Новы артыкул|Ірына Вялянкова|2026-10-05T07:51:45Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пажар у Слуцку (1775)|2026-10-05T07:21:13Z|Ciepiersia}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ll2imdfavegm0kyoz6go7io9246naus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валянцін Іванавіч Крыжэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755768</id>
    <revision>
      <id>5212443</id>
      <parentid>4654543</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5212443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7614" sha1="4sil0ot0hh0rwgthgi9u85e1aiafsgy" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Крыжэвіч}}
'''Валянцін Іванавіч Крыжэвіч''' ({{ДН|6|03|1945}}, в. [[Пільня (Чэрыкаўскі раён)|Пільня]], [[Чэрыкаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|8|02|2018}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]]. Псеўданім ''В. Лес''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://catalog.library.mogilev.by/writers/search_result.php?id=193|title=Таленты ад роднай зямлi|website=catalog.library.mogilev.by|access-date=2024-01-05}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Працоўную дзейнасць пачаткаў калгаснікам калгаса «Маладая гвардыя» Чэрыкаўскага раёна з 1962 г. Затым нядоўгачасовы час з 1964 года працаваў у краснапольскай раённай газеце «[[Чырвоны сцяг (газета)|Чырвоны сцяг]]». У снежні 1964 года быў прызваны ў шэрагі [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]] і служыў па лістапад 1967 года ў [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://lib-chausy.mogilev.by/ZEMLAKI%20%20KRIZEVICH.htm Крижевич Валентин Иванович] 06.03.1945— 08.02.2018&lt;/ref&gt;. 

Пасля звальнення ў запас з лістапада 1967 года па люты 1969 года працаваў літсупрацоўнікам чэрыкаўскай раённай газеты «[[Веснік Чэрыкаўшчыны|Заклік Ільіча]]», з лютага 1969г. па жнівень 1975г. — адказны сакратар, са жніўня 1975 года па ліпень 1977г. — намеснік рэдактара гэтай жа газеты&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 1976 годзе завочна скончыў [[Журфак БДУ|журфак Белдзяржуніверсітэта імя У. І. Леніна]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

З ліпеня 1977 года па верасень 1978 года — інструктар аргаддзела [[Чэрыкаўскі райкам КПБ|Чэрыкаўскага райкама КПБ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

З верасня 1978 года — рэдактар чавускай раённай газеты «[[Чавуская раённая газета|Іскра]]»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.  

Член [[Чавускі раённы выканаўчы камітэт|Чавускага раённага выканаўчага камітэта]], з 1978 г. выбіраўся дэпутатам [[Чавускі раённы Савет дэпутатаў|Чавускага раённага Савета дэпутатаў]], дэлегат [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага схода]] (1976) і з’езда Саветаў Рэспублікі Беларусь (2000). У 1992 г. выбраны членам праўлення Беларускай асацыяцыі журналістаў-чарнобыльцаў і старшынёй Магілёўскага абласнога творчага аб’яднання журналістаў-чарнобыльцаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Член Магілёўскага абласнога аддзялення праўладнага [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://old.oo-spb.by/ru/otdelenia/mogilev-obl.html|title=Могилевское областное отделение {{!}} Общественное объединение &quot;Союз писателей Беларуси&quot;|website=old.oo-spb.by|access-date=2024-01-03}}&lt;/ref&gt;.

Жыў у [[Чавусы|Чавусах]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Памёр {{ДС|8|02|2018}} года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
Літаратурнай творчасцю пачаў займацца з 1968 г. Друкаваўся ў газетах «[[Во славу Родины]]» і «[[Заря (газета)|Заря]]». Яго гумарэскі і апавяданні з’яўляліся і ў рэспубліканскім друку. Першае гумарыстычнае апавяданне «Шапка» было надрукавана ў «[[Вожык (часопіс)|Вожыку]]» ў 1970 г&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Пазней гумарэска «Малінавы звон», надрукаваная ў часопісе, трапіла на Усесаюзнае радыё, а на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]] загучала інсцэніраваная гумарэска «Фруктовыя штаны». Яго гумарэскам і апавяданням характэрныя тонкая іронія, досціп, цікавы сюжэт і амаль заўсёды нечаканая канцоўка. Нават у прыгодніцкіх аповесцях пісьменніка: «Остров на дне океана» (1989), «Демоны Рыжего леса» (2000) адчуваецца добры гумар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 2005 г. стаў лаўрэатам 3-й прэміі конкурса газеты «Звязда» на лепшае апавяданне («Тры вішні»), літаратурнага конкурса Магілёўскага аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі і Магілёўскага гарадскога аддзялення рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «[[Русское общество]]», прысвечанага памяці К. Сіманава (2011, «Горкі мёд 41-га»)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
Узнагароджаны Ганаровай граматай [[Саюз журналістаў БССР|Саюза журналістаў БССР]] (1991),  [[Ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] і Ганаровай граматай Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў  (1995),  Ганаровай граматай Дзяржкамдруку Рэспублікі Беларусь (1996)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Узнагароджаны Памятным знакам «2000 гадоў хрысціянству» Нацыянальнага аргкамітэта па падрыхтоўцы да сустрэчы трэцяга тысячагоддзя і святкавання 2000-годдзя хрысціянства&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Бібліяграфія ==
* «Остров на дне океана» (Мінск, 1989)
* «Демоны Рыжего леса» (Мінск, 2000)
{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Крыжэвіч Валянцін Іванавіч}}

[[Катэгорыя:Дэпутаты Чавускага раённага Савета дэпутатаў]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]</text>
      <sha1>4sil0ot0hh0rwgthgi9u85e1aiafsgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Абласныя і раённыя газеты Беларусі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>757101</id>
    <revision>
      <id>5212345</id>
      <parentid>5182716</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <origin>5212345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10898" sha1="rcjm91ht2k7xvcdfvy780idskdgn2tt" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Абласныя і раённыя газеты Беларусі
|navbar                    = 
|state                     = 
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Абласныя і раённыя газеты Беларусі
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    = 

|загаловак1                = Рэгіёны
|спіс1                     =
* [[Брэсцкая абласная газета|Брэсцкая вобласць]]
* [[Витебские вести|Віцебская вобласць]]
* [[Гомельская праўда|Гомельская вобласць]]
* [[Гродзенская праўда|Гродзенская вобласць]]
* [[Магілёўская праўда|Магілёўская вобласць]]
* [[Мінская праўда|Мінская вобласць]]
* [[Мінская гарадская газета|Мінск]]

|загаловак2                = Брэсцкая вобласць
|спіс2                     =
* [[Баранавіцкая гарадская газета|Баранавічы]]
* [[Баранавіцкая раённая газета|Баранавіцкі]]
* [[Брэсцкая гарадская газета|Брэст]]
* [[Заря над Бугом|Брэсцкі]]
* [[Бярозаўская раённая газета|Бярозаўскі]]
* [[Ганцавіцкая раённая газета|Ганцавіцкі]]
* [[Драгічынская раённая газета|Драгічынскі]]
* [[Сельская праўда|Жабінкаўскі]]
* [[Янаўскі край (газета)|Іванаўскі]]
* [[Івацэвіцкая раённая газета|Івацэвіцкі]]
* [[Навіны Камянеччыны|Камянецкі]]
* [[Кобрынская раённая газета|Кобрынскі]]
* [[Лунінецкая раённая газета|Лунінецкі]]
* [[Ляхавіцкая раённая газета|Ляхавіцкі]]
* [[Маларыцкая раённая газета|Маларыцкі]]
* [[Пінская гарадская газета|Пінск]]
* [[Пінская раённая газета|Пінскі]]
* [[Пружанская раённая газета|Пружанскі]]
* [[Столінская раённая газета|Столінскі]]

|загаловак3                = Віцебская вобласць
|спіс3                     =
* [[Аршанская газета|Аршанскі]]
* [[Зара (газета)|Бешанковіцкі]]
* [[Браслаўская звязда|Браслаўскі]]
* [[Дзвінская праўда|Верхнядзвінскі]]
* [[Віцьбічы|Віцебск]]
* [[Жыццё Прыдзвіння|Віцебскі]]
* [[Гарадоцкі веснік|Гарадоцкі]]
* [[Веснік Глыбоччыны|Глыбоцкі]]
* [[Родныя вытокі (газета)|Докшыцкі]]
* [[Дняпроўская праўда|Дубровенскі]]
* [[Лепельскі край|Лепельскі]]
* [[Сцяг Перамогі|Лёзненскі]]
* [[Міёрскія навіны|Мёрскі]]
* [[Наваполацкая гарадская газета|Наваполацк]]
* [[Пастаўскі край|Пастаўскі]]
* [[Полацкі веснік|Полацкі]]
* [[Голас Расоншчыны|Расонскі]]
* [[Голас Сенненшчыны|Сенненскі]]
* [[Наша Талачыншчына|Талачынскі]]
* [[Патрыёт (газета)|Ушацкі]]
* [[Чырвоны прамень (газета)|Чашніцкі]]
* [[Кліч Радзімы|Шаркаўшчынскі]]
* [[Герой працы (газета)|Шумілінскі]]

|загаловак4                = Гомельская вобласць
|спіс4                     =
* [[Чырвоны Кастрычнік (газета)|Акцябрскі]]
* [[Брагінская раённая газета|Брагінскі]]
* [[Буда-Кашалёўская раённая газета|Буда-Кашалёўскі]]
* [[Веткаўская раённая газета|Веткаўскі]]
* [[Гомельская гарадская газета|Гомель]]
* [[Гомельская раённая газета|Гомельскі]]
* [[Добрушская раённая газета|Добрушскі]]
* [[Ельская раённая газета|Ельскі]]
* [[Жлобінская раённая газета|Жлобінскі]]
* [[Новае Палессе (газета)|Жыткавіцкі]]
* [[Калінкавіцкая раённая газета|Калінкавіцкі]]
* [[Кармянская раённая газета|Кармянскі]]
* [[Лельчыцкая раённая газета|Лельчыцкі]]
* [[Лоеўская раённая газета|Лоеўскі]]
* [[Мазырская раённая газета|Мазырскі]]
* [[Прыпяцкая праўда|Нараўлянскі]]
* [[Петрыкаўская раённая газета|Петрыкаўскі]]
* [[Рагачоўская раённая газета|Рагачоўскі]]
* [[Рэчыцкая раённая газета|Рэчыцкі]]
* [[Светлагорская раённая газета|Светлагорскі]]
* [[Хойніцкая раённая газета|Хойніцкі]]
* [[Чачэрскі веснік|Чачэрскі]]

|загаловак5                = Гродзенская вобласць
|спіс5                     =
* [[Астравецкая раённая газета|Астравецкі]]
* [[Ашмянскі веснік|Ашмянскі]]
* [[Бераставіцкая раённая газета|Бераставіцкі]]
* [[Наш час (газета)|Ваўкавыскі]]
* [[Воранаўская газета|Воранаўскі]]
* [[Гродзенская раённая газета|Гродзенскі]]
* [[Гродзенская гарадская газета|Гродна]]
* [[Дзятлаўская раённая газета|Дзятлаўскі]]
* [[Зэльвенская раённая газета|Зэльвенскі]]
* [[Іўеўская раённая газета|Іўеўскі]]
* [[Карэліцкая раённая газета|Карэліцкі]]
* [[Лідская раённая газета|Лідскі]]
* [[Мастоўская раённая газета|Мастоўскі]]
* [[Новае жыццё (газета, 1939)|Навагрудскі]]
* [[Свіслацкая раённая газета|Свіслацкі]]
* [[Слонімская раённая газета|Слонімскі]]
* [[Смаргонская раённая газета|Смаргонскі]]
* [[Шчучынская раённая газета|Шчучынскі]]

|загаловак6                = Магілёўская вобласць
|спіс6                     =
* [[Асіповіцкая раённая газета|Асіповіцкі]]
* [[Бабруйскае жыццё|Бабруйск]]
* [[Трыбуна працы|Бабруйскі]]
* [[Быхаўская раённая газета|Быхаўскі]]
* [[Бялыніцкая раённая газета|Бялыніцкі]]
* [[Радзіма (газета)|Глускі]]
* [[Горацкая раённая газета|Горацкі]]
* [[Дрыбінская раённая газета|Дрыбінскі]]
* [[Касцюковіцкая раённая газета|Касцюковіцкі]]
* [[Кіраўская раённая газета|Кіраўскі]]
* [[Родная ніва|Клімавіцкі]]
* [[Клічаўская раённая газета|Клічаўскі]]
* [[Чырвоны сцяг. Краснаполле (газета)|Краснапольскі]]
* [[Круглянская раённая газета|Круглянскі]]
* [[Крычаўская раённая газета|Крычаўскі]]
* [[Магілёўская гарадская газета|Магілёў]]
* [[Магілёўская раённая газета|Магілёўскі]]
* [[Мсціслаўская раённая газета|Мсціслаўскі]]
* [[Прысожскі край|Слаўгарадскі]]
* [[Хоцімская раённая газета|Хоцімскі]]
* [[Чавуская раённая газета|Чавускі]]
* [[Веснік Чэрыкаўшчыны|Чэрыкаўскі]]
* [[Шклоўская раённая газета|Шклоўскі]]

|загаловак7                = Мінская вобласць
|спіс7                     =
* [[Адзінства (газета)|Барысаўскі]]
* [[Бярэзінская раённая газета|Бярэзінскі]]
* [[Працоўная слава|Валожынскі]]
* [[Шлях перамогі|Вілейскі]]
* [[Дзяржынская раённая газета|Дзяржынскі]]
* [[Жодзінская гарадская газета|Жодзіна]]
* [[Капыльская раённая газета|Капыльскі]]
* [[Клецкая раённая газета|Клецкі]]
* [[Крупскі веснік (газета)|Крупскі]]
* [[Лагойская раённая газета|Лагойскі]]
* [[Любанская раённая газета|Любанскі]]
* [[Маладзечанская раённая газета|Маладзечанскі]]
* [[Мінская раённая газета|Мінскі]]
* [[Мядзельская раённая газета|Мядзельскі]]
* [[Нясвіжская раённая газета|Нясвіжскі]]
* [[Пухавіцкія навіны|Пухавіцкі]]
* [[Салігорская раённая газета|Салігорскі]]
* [[Слуцкая раённая газета|Слуцкі]]
* [[Смалявіцкая раённая газета|Смалявіцкі]]
* [[Старадарожская раённая газета|Старадарожскі]]
* [[Прамень (газета)|Стаўбцоўскі]]
* [[Уздзенская раённая газета|Уздзенскі]]
* [[Чэрвеньская раённая газета|Чэрвеньскі]]
*|стыль_унізе               = 
|унізе                     = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rcjm91ht2k7xvcdfvy780idskdgn2tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эльдарада (Тэхас)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757316</id>
    <revision>
      <id>5212569</id>
      <parentid>4669497</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="9aodjyd9y80lcn9nntvz0qnz839jhax" xml:space="preserve">{{значэнні2|Эльдарада}}
{{НП}}
'''Эльдарада''' ({{lang-en|Eldorado}}) — горад у [[Тэхас]]е ([[ЗША]]), адміністрацыйны цэнтр [[Шлейхер (акруга)|акругі Шлейхер]]. 

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Гарады Тэхаса]]</text>
      <sha1>9aodjyd9y80lcn9nntvz0qnz839jhax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людміла Пятроўна Сямёнава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757520</id>
    <revision>
      <id>5212635</id>
      <parentid>5189196</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2629" sha1="mx3pu4hi4cmfurs6dfd2n9970l4okl2" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Сямёнава}}
{{Музыкант}}
'''Людміла Пятроўна Сямёнава'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Людмила Петровна Семёнова}}; нар. {{ДН|9|4|1944}}) — беларуская [[піяніст]]ка, [[канцэртмайстар]]. [[Заслужаная артыстка Беларусі]] (1999).

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў горадзе [[Пенза]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1967 годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]]. З 1966 года канцэртмайсар [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]], адначасова з 1970 года артыстка аркестра творчага аб’яднання{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1970—1987 гадах вяла канцэртную дзейнасць{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Сямёнава Людміла Пятроўна||345}}
* Тэатральная Беларусь: энцыклапедыя : у 2 т. / Пад агульнай рэдакцыяй [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|А. В. Сабалеўскага]]. Т. 2 : Л―Я / [рэдкалегія: [[Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш.] — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя ім. П. Броўкі, 2003. — С. 396. — 571, [1] с.: іл. — ISBN 985-11-0259-8.

== Спасылкі ==
* [http://www.zorika.by/?p=37622 ''Елена Балабанович'' Кто заменяет целый оркестр?] {{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Дзіцячая газета «Зорька»
* [https://nagrady.by/persona/67422/ Сямёнава Людміла Пятроўна // Сайт «Узнагароды Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240129094921/https://nagrady.by/persona/67422/ |date=29 студзеня 2024 }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Сямёнава Людміла Пятроўна}}
[[Катэгорыя:Піяністы СССР]]
[[Катэгорыя:Піяністы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Канцэртмайстары]]</text>
      <sha1>mx3pu4hi4cmfurs6dfd2n9970l4okl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бэла Амаўна Масумян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761091</id>
    <revision>
      <id>5212496</id>
      <parentid>4692764</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:00:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зноскі */</comment>
      <origin>5212496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2842" sha1="dt9jxqk37r9wf2tsphur14co964q7ta" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч}}
'''Бэла Амаўна Масумян''' ({{ДН|15|9|1937}}, [[Паўлаград]], [[Днепрапятроўская вобласць]], [[УССР]] — {{ДС|8|12|2020}}, [[Мінск]]) — беларуская актрыса. [[Заслужаная артыстка Беларускай ССР]] (1968). [[Народная артыстка Беларусі]] (1995).

== Біяграфія ==
Нарадзілася 15 верасня 1937 года ў [[Паўлаград]]зе [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]] [[УССР]] у сям’і ваеннага лётчыка-выпрабавальніка Амо Тыгранавіча Масумяна (1912—1985) і Мар’яны Віктараўны Сакалоўскай (1915—2012).

У 1961 годзе скончыла [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] па спецыяльнасці «Акцёр драматычнага тэатра і кіно» (курс [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Д. А. Арлова]]).

З 1961 года — актрыса [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Максіма Горкага]], у якім служыла амаль 60 гадоў.

На тэатральнай сцэне выканала больш за 100 роляў. У кіно, калі не лічыць фільмаў-спектакляў, знялася толькі аднойчы — у 1963 годзе, выканаўшы галоўную ролю ў навэле кінаальманаха «Чацвера ў адной шкуры» знятай на кінастудыі «[[Арменфільм]]».

Памерла 8 снежня 2020 года ў Мінску&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/be/news/20201208/1607440138-pamerla-legenda-belaruskaga-teatra-bela-masumyan Памерла легенда беларускага тэатра Бэла Масумян]&lt;/ref&gt;. Пахавана ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]].

== Узнагароды ==
* [[Заслужаная артыстка Беларускай ССР]] (1968),
* [[Народная артыстка Беларусі]] (1995),
* [[медаль Францыска Скарыны]] (2007),
* медаль Саюзнай дзяржавы «За супрацоўніцтва» (2011).

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Масумян Бэла Амаўна}}

[[Катэгорыя:Уладальнікі «Крыштальнай Паўлінкі»]]</text>
      <sha1>dt9jxqk37r9wf2tsphur14co964q7ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212499</id>
      <parentid>5212496</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Узнагароды */</comment>
      <origin>5212499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2985" sha1="enzejslxabwa2a7vjhcb2qisx2tsk1j" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч}}
'''Бэла Амаўна Масумян''' ({{ДН|15|9|1937}}, [[Паўлаград]], [[Днепрапятроўская вобласць]], [[УССР]] — {{ДС|8|12|2020}}, [[Мінск]]) — беларуская актрыса. [[Заслужаная артыстка Беларускай ССР]] (1968). [[Народная артыстка Беларусі]] (1995).

== Біяграфія ==
Нарадзілася 15 верасня 1937 года ў [[Паўлаград]]зе [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]] [[УССР]] у сям’і ваеннага лётчыка-выпрабавальніка Амо Тыгранавіча Масумяна (1912—1985) і Мар’яны Віктараўны Сакалоўскай (1915—2012).

У 1961 годзе скончыла [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] па спецыяльнасці «Акцёр драматычнага тэатра і кіно» (курс [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Д. А. Арлова]]).

З 1961 года — актрыса [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Максіма Горкага]], у якім служыла амаль 60 гадоў.

На тэатральнай сцэне выканала больш за 100 роляў. У кіно, калі не лічыць фільмаў-спектакляў, знялася толькі аднойчы — у 1963 годзе, выканаўшы галоўную ролю ў навэле кінаальманаха «Чацвера ў адной шкуры» знятай на кінастудыі «[[Арменфільм]]».

Памерла 8 снежня 2020 года ў Мінску&lt;ref&gt;[https://zviazda.by/be/news/20201208/1607440138-pamerla-legenda-belaruskaga-teatra-bela-masumyan Памерла легенда беларускага тэатра Бэла Масумян]&lt;/ref&gt;. Пахавана ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]].

== Узнагароды ==
* [[Заслужаная артыстка Беларускай ССР]] (1968),
* [[Народная артыстка Беларусі]] (1995),
* [[медаль Францыска Скарыны]] (2007),
* прэмія Беларускага саюза тэатральных дзеячаў «[[Крыштальная Паўлінка]]» (2009),
* медаль Саюзнай дзяржавы «За супрацоўніцтва» (2011).

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Масумян Бэла Амаўна}}

[[Катэгорыя:Уладальнікі «Крыштальнай Паўлінкі»]]</text>
      <sha1>enzejslxabwa2a7vjhcb2qisx2tsk1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крысціна Туромша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>767138</id>
    <revision>
      <id>5212492</id>
      <parentid>4786994</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3677" sha1="5mghbq4gdhna4497k81t061m5svpon3" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст
|імя = Крысціна Туромша
|арыгінал імя = 
|выява = 
|шырыня = 
|апісанне выявы = 
|грамадзянства = {{BLR}}
|дата нараджэння = 10.9.1992
|месца нараджэння = {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]]
|рост = 168 см
|вага = 55 кг
|пазіцыя = [[разыгрываючы абаронца]]
|драфт = 
|год драфта = 
|каманда драфта = 
|клуб = 
|нумар = 
|клубы = {{спартыўная кар’ера
|2009—2014|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіна-РЦАР]]|
|2014—2015|{{сцяг|Літва||20px}} [[Шаўляй (жаночы баскетбольны клуб)|Шаўляй]]| }}
|узнагароды = 
|медалі = 
}}
'''Крысціна Туромша''' (нар. {{ДН|10|9|1992}}, {{МН|Мінск}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Баскетбол|баскетбалістка]]. Разыгрываючы абаронца. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Выступала за барысаўскую «[[Бярэзіна Барысаў|Бярэзіну-РЦАР]]» (2009—2014). У сезоне 2014/15 выступала за літоўскі клуб «[[Шаўляй (жаночы баскетбольны клуб)|Шаўляй-Універсітэтас]]».

Згуляла за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі (U-20)]] на чэмпіянаце Еўропы-2012 (8-е месца)&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/news/891-igrokam-zhenskoy-molodezhnoy-sbornoy-vrucheny-prezidentskie-imennye-stipendii ИГРОКАМ ЖЕНСКОЙ МОЛОДЕЖНОЙ СБОРНОЙ ВРУЧЕНЫ ПРЕЗИДЕНТСКИЕ ИМЕННЫЕ СТИПЕНДИИ!]&lt;/ref&gt;.

Скончыла [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]].

Жыве ў горадзе Стрэмстад (Швецыя).

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Krystsina-Turomsha/199374?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com]
* [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Turomsha/pid//_//players.html Профіль на сайце fiba.com] {{Недаступная спасылка}}
* [https://web.archive.org/web/20230716182025/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%88%D0%B0-%D0%BA/ Профіль на сайце bbw-g2n.jimdofree.com]
* [https://bigbookname.com/user/kristina-turomsha-22094725 Профіль на сайце bigbookname.com]
* [https://vk.com/id22094725 Профіль на сайце vk.com]
* [https://top1000vk.com/22094725/ Профіль на сайце top1000vk.com]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Туромша Крысціна}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Бярэзіны» Барысаў]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖБК «Шаўляй»]]</text>
      <sha1>5mghbq4gdhna4497k81t061m5svpon3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іван Піліпавіч Дзенісенка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>771767</id>
    <revision>
      <id>5212440</id>
      <parentid>5210411</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5212440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="tk9sl788oahjzl0f0tw2gjhly3c8r3f" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
{{цёзкі2|Дзенісенка}}
'''Іван Піліпавіч Дзенісенка''' ({{ДН|||1913}}, в. [[Наркі|Норкі]], цяпер в. Наркі [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|5|7|1943}}, [[Чэрыкаў]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[паэт]], [[публіцыст]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў {{ДН|||1913}} годзе ў вёсцы [[Наркі|Норкі]] ў беднай сялянскай сям’і. Закончыў у [[1930]] годзе школу ў [[Чэрыкаў|Чэрыкаве]] вучыўся ў [[Інстытут замежных моў (Мінск)|Інстытуце замежных моў]]. У 1933 г. працаваў у чэрыкаўскай раённай газеце «[[Веснік Чэрыкаўшчыны|Сацыялістычная перамога]]». У 1936—1937 гадах вучыўся на курсах журналістаў, затым вярнуўся на працу ў рэдакцыю. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] мабілізаваны ў [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. Разам са сваёй часцю трапіў у акружэнне пад [[Крычаў|Крычавам]], вярнуўся ў родную вёску, удзельнічаў у партызанскім руху, стварыў у Чэрыкаве антыфашысцкую арганізацыю&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/dzjenisjenka-ivan.html|title=Дзенісенка Іван – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-08-23}}&lt;/ref&gt;.

5 чэрвеня 1943 года [[Чэрыкаўскі турэмны замак|арыштаваны]] з групай падпольшчыкаў, праз месяц расстраляны па загадзе нямецкіх уладаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Месца пахавання невядомае. На будынку [[Чэрыкаўскі турэмны замак|былой турмы]] ўсталяваная [[мемарыяльная дошка]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
Дэбютаваў у друку ў 1937 г. Вершы, нарысы, замалёўкі пісьменніка публікаваліся ў газетах «[[Советская Белоруссия]]», «[[Рабочий]]»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* {{bis.nlb.by|129999}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Дзенісенка Іван Піліпавіч}}

[[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя на акупаванай тэрыторыі СССР]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя ў БССР]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>tk9sl788oahjzl0f0tw2gjhly3c8r3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Беларускія куфры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>774136</id>
    <revision>
      <id>5212498</id>
      <parentid>5212214</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="5o6xijouj8r1wsvuzy6xjduegqi2vda" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларускія куфры
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Беларускія куфры|Беларускія]] [[Куфар|куфры]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
 |клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    = 

|загаловак1                = Агульныя паняцці
|спіс1                     = 
* {{нп3|Вясельны куфар||uk|Весільна скриня}}
* [[Куфар]]
* [[Кубел]]

|загаловак2                = Канструкцыя
|спіс2                     = 
* [[Замок (прылада)|Замок]]
* [[Завеса]]

|загаловак3                = Аздабленне і тэхнікі
|спіс3                     = 
* [[Дэкаратыўная размалёўка]]
* [[Інкрустацыя]]
* [[Мастацкая коўка]]
* [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба па дрэве]]
* [[Трафарэт]]

|загаловак4                = Рэгіянальныя віды
|спіс4                     = 
* [[Агоўскія куфры|Агоўскія]]
* [[Давыд-Гарадоцкія куфры|Давыд-Гарадоцкія]]
* [[Лідскія куфры|Лідскія]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларускае народнае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Этнаграфія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5o6xijouj8r1wsvuzy6xjduegqi2vda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212502</id>
      <parentid>5212498</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1825" sha1="8mfszupxsm5j8s4jqhuwfaq3zr73x0x" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларускія куфры
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Беларускія куфры]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
 |клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    = 

|загаловак1                = Агульныя паняцці
|спіс1                     = 
* {{нп3|Вясельны куфар||uk|Весільна скриня}}
* [[Куфар]]
* [[Кубел]]

|загаловак2                = Канструкцыя
|спіс2                     = 
* [[Замок (прылада)|Замок]]
* [[Завеса]]

|загаловак3                = Аздабленне і тэхнікі
|спіс3                     = 
* [[Дэкаратыўная размалёўка]]
* [[Інкрустацыя]]
* [[Мастацкая коўка]]
* [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба па дрэве]]
* [[Трафарэт]]

|загаловак4                = Рэгіянальныя віды
|спіс4                     = 
* [[Агоўскія куфры|Агоўскія]]
* [[Давыд-Гарадоцкія куфры|Давыд-Гарадоцкія]]
* [[Лідскія куфры|Лідскія]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларускае народнае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Этнаграфія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8mfszupxsm5j8s4jqhuwfaq3zr73x0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212644</id>
      <parentid>5212502</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5212644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1912" sha1="1ddk2yqolf2vrclmstb44vn4nsgaqoq" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларускія куфры
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Беларускія куфры]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
 |клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    = 

|загаловак1                = Агульныя паняцці
|спіс1                     = 
* {{нп3|Вясельны куфар||uk|Весільна скриня}}
* [[Куфар]]
* [[Кубел]]

|загаловак2                = Канструкцыя
|спіс2                     = 
* [[Замок (прылада)|Замок]]
* [[Завеса]]

|загаловак3                = Аздабленне і тэхнікі
|спіс3                     = 
* [[Дэкаратыўная размалёўка]]
** {{нп3|Агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}
* [[Інкрустацыя]]
* [[Мастацкая коўка]]
* [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба па дрэве]]
* [[Трафарэт]]

|загаловак4                = Рэгіянальныя віды
|спіс4                     = 
* [[Агоўскія куфры|Агоўскія]]
* [[Давыд-Гарадоцкія куфры|Давыд-Гарадоцкія]]
* [[Лідскія куфры|Лідскія]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларускае народнае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Этнаграфія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1ddk2yqolf2vrclmstb44vn4nsgaqoq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212649</id>
      <parentid>5212644</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5212649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1940" sha1="6iv90gt7ovazw29xrynpvljwklpdd5g" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Беларускія куфры
|navbar                    = 
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = [[Беларускія куфры]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
 |клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    = 

|загаловак1                = Агульныя паняцці
|спіс1                     = 
* {{нп3|Вясельны куфар||uk|Весільна скриня}}
* [[Куфар]]
* [[Кубел]]

|загаловак2                = Канструкцыя
|спіс2                     = 
* [[Замок (прылада)|Замок]]
* [[Завеса]]

|загаловак3                = Аздабленне і тэхнікі
|спіс3                     = 
* [[Дэкаратыўная размалёўка]]
** {{нп3|Агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}
** [[Фляндроўка]]
* [[Інкрустацыя]]
* [[Мастацкая коўка]]
* [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба па дрэве]]
* [[Трафарэт]]

|загаловак4                = Рэгіянальныя віды
|спіс4                     = 
* [[Агоўскія куфры|Агоўскія]]
* [[Давыд-Гарадоцкія куфры|Давыд-Гарадоцкія]]
* [[Лідскія куфры|Лідскія]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларускае народнае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Этнаграфія]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6iv90gt7ovazw29xrynpvljwklpdd5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леніна (Хойніцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778029</id>
    <revision>
      <id>5212612</id>
      <parentid>5202694</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T01:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="r325eum1fybir9ukcrdh5t1furwyryz" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Леніна}}{{НП-Беларусь|Леніна|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Хойніцкі|сельсавет=Стралічаўскі}}
'''Ле́ніна'''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.&lt;/ref&gt; ({{Lang-ru|Ленино}}; да 1940 — '''Смало́ў'''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ({{Lang-ru|Смолов}}) — былы&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]].

У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары (36 сем’яў) пераселены.

== Геаграфія ==
Пасёлак размяшчаўся за 9 км на паўднёвы захад ад [[Хойнікі|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на ветцы [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] ад лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]), за 112 км ад [[Гомель|Гомеля]].

Побач аўтадарога [[Даўляды]] — [[Хойнікі]]. Планоўка складаецца з ледзь выгнутай мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай двухбакова драўлянымі сядзібамі.

== Гісторыя ==
Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова прыпадае на 1920-я гады. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Паводле перапісу 1959 года ўваходзіў у склад саўгаса «Стралічаў» (цэнтр — вёска [[Стралічава]]). Размяшчаўся ўчастак Мазырскага лясгаса.

З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&amp;q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 &quot;Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов&quot;|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1930 год — 23 двары, 132 жыхары.
* 1959 год — 320 жыхароў.
* 2004 год — жыхароў няма.

== Вядомыя асобы ==
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Васюк]] (нар. 1947) — беларускі графік.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|2-2}}
{{ВС}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}
[[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]]</text>
      <sha1>r325eum1fybir9ukcrdh5t1furwyryz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людміла Канстанцінаўна Корхава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782259</id>
    <revision>
      <id>5212495</id>
      <parentid>4942651</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Retyr02</username>
        <id>79480</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5212495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2192" sha1="9h5y2ebbdoa2m49peel44k0vuurfqw7" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч}}
'''Людміла Канстанцінаўна Корхава (Лаўрыновіч)''' (нар. {{ДН|8|11|1946}}, {{МН|Чачэрск||}}, [[Гомельская вобласць]]) — беларуская актрыса. Актрыса [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|Гомельскага абласнога драматычнага тэатра]]. [[Заслужаная артыстка БССР]] (1990), [[народная артыстка Беларусі]] (1999).

== Біяграфія ==
Пасля заканчэння чачэрскай сярэдняй школы № 2 (1963) паступіла ў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[Мінск]]у. Працавала дыктарам Беларускага рэспубліканскага тэлебачання, а са жніўня 1968 года актрыса Гомельскага аблдрамтэатра.

Грала ролі класічнага рэпертуару:

* графіня Гертруда («Мачыха» [[Анарэ дэ Бальзак|А. Бальзака]]),
* Медэя («Медэя» Л. Разумоўскай),
* Гурмыжская («Лес» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]) і многія іншыя.
Выступала на сцэнах тэатраў Мінска, Гродна, Віцебска, Кіева, Львова, Адэсы, Севастопаля, Сухумі, Сочы і інш.

== Літаратура ==
* Корхава Людміла Канстанцінаўна // Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 1: «А досвіткі…» — Кучынская / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2002. — С. 535 — 536.

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Корхава Людміла Канстанцінаўна}}
[[Катэгорыя:Актрысы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Уладальнікі «Крыштальнай Паўлінкі»]]</text>
      <sha1>9h5y2ebbdoa2m49peel44k0vuurfqw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крысціна Шыянок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785706</id>
    <revision>
      <id>5212493</id>
      <parentid>5189037</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4597" sha1="capgwji7ww5hymr24ek3ubazqi8pr09" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Шыянок}}
'''Крысціна Шыянок''' (нар. {{ДН|7|6|1986}}, [[Мінск]]) — [[Беларусь|беларуская]] грамадская і палітычная дзяячка, прадстаўніца [[Беларусы ў Чэхіі|беларускай дыяспары ў Чэхіі]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася {{ДН|7|6|1986}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=cs-CZ|url=https://ipac.svkkl.cz/arl-kl/cs/detail-kl_us_auth-0438667-syjanok-Kryscina-1986/|title=Šyjanok, Kryscina, 1986-|first=IPAC: Cosmotron Bohemia, s r o-|last=www.cosmotron.cz|website=ipac.svkkl.cz|date=2024-05-30|access-date=2025-03-31|last2=Kladně|first2=Středočeská vědecká knihovna v|archive-date=31 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250331073416/https://ipac.svkkl.cz/arl-kl/cs/detail-kl_us_auth-0438667-syjanok-Kryscina-1986/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; года ў [[Мінск]]у, вырасла ў [[Маладзечна|Маладзечне]]. Скончыла [[Ліцэй БДУ]] і [[філалагічны факультэт БДУ]]&lt;ref name=budzm&gt;[https://budzma.org/news/kryscina-shyjanok.html Крысціна Шыянок: «На канцэрце Вольскага ў Празе зразумела, што сумую…»] — [[Будзьма беларусамі]], 17.12.2019&lt;/ref&gt;.

У 2009 г. пераехала ў [[Чэхія|Чэхію]], дзе скончыла магістратуры па міжкультурнай камунікацыі і выкладанні [[чэшская мова|чэшскай мовы]] як замежнай&lt;ref name=budzm/&gt;. Працавала выкладчыцай і судовай перакладчыцай&lt;ref name=budzm/&gt;.

=== Грамадская дзейнасць ===
Сузанавальніца нефармальнага аб’яднання Vieršnica / BLRČR і суполкі Toloka. Лектарка Школы грамадзянскай ініцыятывы Hnutí Duha&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 2020 годзе стала сурэалізатаркай медыцынска-гуманітарнай праграмы MEDEVAC чэшскага ўрада для пацярпелых беларусаў. З чэрвеня 2021 г. па верасень 2022 г. прадстаўляла беларускую меншасць у Камітэце па пытаннях нацыянальных меншасцей пры муніцыпалітэце г. [[Прага|Прагі]]&lt;ref name=&quot;belarusycz&quot; /&gt;. 

Удзельнічала ў праекце па прыцягненні ўдзельнікаў сілавых органаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] да крымінальнай адказнасці ў [[Чэхія|Чэхіі]]&lt;ref&gt;[https://ruski.radio.cz/pobedit-dolzhny-lyubov-i-pravda-a-ne-nasilie-8728163 «Победить должны любовь и правда, а не насилие»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250327175804/https://ruski.radio.cz/pobedit-dolzhny-lyubov-i-pravda-a-ne-nasilie-8728163 |date=27 сакавіка 2025 }} [Перамагчы павінны любоў і праўда, а не гвалт] — Radio Prague International, 11.09.2021&lt;/ref&gt;.

З лістапада 2022 г. прадстаўніца [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]] ў Чэшскай Рэспубліцы&lt;ref name=belarusycz&gt;[https://belarusy.cz/services/representative_office/ Афіцыйныя прадстаўніцы] — Belarusy.cz&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
25 сакавіка 2025 г. узнагароджаная [[Медаль Ордэна Пагоні|медалём ордэна Пагоні]] Рады БНР&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/364492 Рада БНР узнагародзіла ордэнам і медалямі пяць чалавек] — [[Наша Ніва]], 25.03.2025&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==

* Bejček, Jan Matěj et al. Česko-ruský slovník pro interkulturní práci = Češsko-russkij slovar‘ terminov mežkul‘turnoj kommunikacii. [Autorský kolektiv: Jan Matěj Bejček, Kryscina Šyjanok et al.].Praha: InBáze, z.s., 2022 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Шыянок}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:палітыкі Беларусі]]</text>
      <sha1>capgwji7ww5hymr24ek3ubazqi8pr09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лунцік (персанаж)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786479</id>
    <revision>
      <id>5212658</id>
      <parentid>5050041</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53226-69</username>
        <id>175018</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212663</id>
      <parentid>5212658</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pristome</username>
        <id>163579</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5212658|5212658]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-53226-69|~2026-53226-69]] ([[User talk:~2026-53226-69|размовы]])</comment>
      <origin>5212663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="sewr6hxvyfgxnw5841zlu7yctzp53di" xml:space="preserve">{{перакласці|uk|Лунтик (персонаж)}}
{{Картка персанажа
 |імя = Лунцік
 |арыгінал імя = {{lang-ru|Лунтик}}
 |выява = Luntik.png
 |апісанне малюнка = 
 |серыя = 
 |першае з'яўленне = [[Лунцік|Лунцік і яго сябры]] (2006)
 |апошняе з'яўленне = Лунцік: Звароты дадому (2024)
 |з'яўленні = [[Лунцік|Лунцік і яго сябры]]
 |стваральнік = Дарына Шміт
 |выкананне = Кацярына Гарохаўская
 |дата нараджэння = [[12 красавіка]] [[2006]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дата нараджэння Лунціка — 12 красавіка 2006 года, а заяўка на рэгістрацыю персанажа была пададзена 29 чэрвеня 2005 года.|url=https://companies.rbc.ru/trademark/310284/|website=РБК Кампаніі|language=ru|access-date=2025-04-16}}&lt;/ref&gt;
 |месца нараджэння = [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]
 |сваякі = Баба Капа&lt;br/&gt;Дзед Шэр
 |пол = [[Самец|мужчынскі]]
 |від = месяцовая пчала
}}
'''Лунцік''' ({{lang-ru|Лунтик}}) — галоўны персанаж [[Расія|расійскага]] мультсерыяла «[[Лунцік|Лунцік і яго сябры]]» (таксама галоўны персанаж некаторых камп’ютарных гульняў). Пэўна невядома, якая істота Лунцік, ён зваліўся з [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] на [[Зямля|Зямлю]] і назваўся жыхарам паляны (лакацыя ў мультфільме, асноўнае месца падзей) месяцовай пчалой. Добры, наіўны, праўдзівы. Мае шмат сяброў. Умее дараваць і сябраваць. Найлепшыя сябры — Кузя, Міла і Пчаляня.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Персанажы мультфільмаў]]</text>
      <sha1>sewr6hxvyfgxnw5841zlu7yctzp53di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пярыспеа (паўвостраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787586</id>
    <revision>
      <id>5212570</id>
      <parentid>4992001</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="4avfkvbc1rl362bzxceb5nn1oi27op2" xml:space="preserve">{{Паўвостраў}}
'''Паўвостраў Пярыспеа''' ({{lang-et|Pärispea poolsaar}}) — [[паўвостраў]] у [[Куусалу (воласць)|воласці Куусалу]] ў павеце [[Хар'юмаа]] [[Эстонія|Эстоніі]], за 60 км на ўсход ад [[Талін]]а.

{{дапісаць}}

[[Катэгорыя:Паўвостравы Эстоніі]]</text>
      <sha1>4avfkvbc1rl362bzxceb5nn1oi27op2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ннамды Азіківэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>790044</id>
    <revision>
      <id>5212568</id>
      <parentid>5014696</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5212568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="p4ifrb8leklpd2ygkbxljvgszsfwpo2" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Бенджамін Ннамды Азіківэ''' ({{lang-en|Benjamin Nnamdi Azikiwe}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нігерыйскі палітык, першы Прэзідэнт [[Нігерыя|Нігерыі]].

{{дапісаць}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Прэзідэнты Нігерыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Азіківэ Н}}</text>
      <sha1>p4ifrb8leklpd2ygkbxljvgszsfwpo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агоўскія куфры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>790577</id>
    <revision>
      <id>5212664</id>
      <parentid>5146140</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/148338909|Оговские куфры (сундуки)]]»</comment>
      <origin>5212664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21131" sha1="ez8974q0n34clp5a6n0og11420pr9uj" xml:space="preserve">[[Файл:Оговский_куфар.jpg|міні|&lt;nowiki&gt;Агоўскі куфар, крама-музей {{нп3|Брэсцкая фабрыка сувеніраў|Брэсцкай фабрыкі сувеніраў|ru|Брестская фабрика сувениров}}&lt;/nowiki&gt;]]
[[Файл:Оговская_роспись.jpg|міні| Агоўскія куфры]]
'''Агоўскі куфар''' (ад {{Lang-fr|coffre}} - куфар, скрыня — традыцыйныя размаляваныя [[Беларускія куфры|драўляныя куфры]], якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш'е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Сваю назву куфры атрымалі па вёсцы [[Агова]]. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з'яўляецца маляўнічы дэкор - &lt;nowiki&gt;{{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}&lt;/nowiki&gt;. Промысел афармлення куфраў яркай размалёўкай зарадзіўся ў сярэдзіне XX стагоддзя і дасягнуў росквіту ў 1950-я гады стаўшы самабытнай з'явай беларускага народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. У наступныя дзесяцігоддзі традыцыя пайшла на спад, вытворчасць агоўскіх куфраў цалкам спынілася, аднак у 1970-я гады рамяство атрымала працяг: істотную ролю адыграла адкрыццё філіяла &lt;nowiki&gt;{{нп3|Брэсцкая фабрыка сувеніраў|Брэсцкай фабрыкі сувеніраў|ru|Брестская фабрика сувениров}}&lt;/nowiki&gt; у Агове, дзе была арганізавана вытворчасць мініяцюрных куфраў і сувеніраў з мясцовай размалёўкай. Агоўскі куфар - прыклад народнай вясельна-ўтылітарнай мэблі, выкарыстоўванай першапачаткова для назапашвання [[Пасаг|пасагу]] будучай нявесты, далей пасля ўдзелу ў вясельных абрадах служыў у якасці мэблі для захоўвання каштоўных рэчаў у сялянскай хаце.

== Гісторыя ==
Куфар (у мясцовай традыцыі - скрыня) лічыўся сямейнай рэліквіяй. У сялянскіх сем'ях у кожнай дзяўчыны з 15 гадоў была ўласная скрыня, куды складаўся пасаг, які дзяўчына ў асноўным сама і вырабляла. Скрыня служыла паказчыкам заможнасці роду, з якога яна паходзіла. Урачысты ўнос скрыні нявесты ў дом жаніха быў асобным дзеяннем [[Вясельны абрад|вясельнага абраду]] на [[Заходняе Палессе (трансгранічны рэгіён)|Заходнім Палессі]].

== Канструкцыя і мастацкае афармленне ==
Традыцыйны агоўскі куфар уяўляе сабою буйны прастакутны [[куфар]] памерам парадку 110×80×60 см з вечкам дугападобнай (выпуклай, спусцістай) формы. Для зручнасці перамяшчэння знізу мацаваліся невялікія колцы (металічныя або драўляныя), а па баках - дзве ручкі. Драўляныя куфры рабіліся пераважна з мяккіх парод дрэва (&lt;nowiki&gt;{{нп3|Ліпа (драўніна)|ліпа|ru|Липа (древесина)}}&lt;/nowiki&gt;, &lt;nowiki&gt;{{нп3|Вольха (драўніна)|вольха|ru|Ольха (древесина)}}&lt;/nowiki&gt;, &lt;nowiki&gt;{{нп3|Хвоя (драўніна)|хвоя|ru|Сосна (древесина)}}&lt;/nowiki&gt;), якія лёгка паддаваліся апрацоўцы ручным інструментам. Майстры-&lt;nowiki&gt;{{нп3|Цясляр|цесляры|ru|Столяр}}&lt;/nowiki&gt; самі нарыхтоўвалі драўніну, сушылі яе і выстругвалі неабходныя дэталі. Затым паверхню шліфавалі, пакрывалі грунтоўкай. У першай трэці XX стагоддзя куфры афарбоўвалі пераважна ў адзін цёмны тон (напрыклад, зялёны, карычневы ці сіні). Аднак пасля менавіта багатае дэкаратыўнае ўбранне зрабіла гэтыя куфры вядомымі: у 1920–1930-е гады майстрыхі пачалі пакрываць пярэднюю сценку і вечка складаным рознакаляровым роспісам, ператвараючы ўтылітарны куфар у яркі мастацкі аб'ект.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Оговский_куфар_1-1,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, общий вид, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, агульны выгляд, калекцыя [[Мотальскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]] в. [[Моталь]]
Файл:Оговский_куфар_1-2,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид сверу, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд зверу, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_1-5,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид спереди, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд спераду, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_1-3,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид сбоку, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд збоку, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
&lt;/gallery&gt;Упрыгожванне куфраў выконвалася па вызначанай схеме, якая спалучае тэхніку &quot;[[Фляндроўка|фляндроўкі]]&quot; і вольнай пэндзлевай размалёўкі. Спачатку ўсю вонкавую паверхню грунтавалі, фарбавалі і падзялялі фляндроўкай па свежай фарбе на буйныя геаметрычныя палі. Напрыклад, вечка і пярэднюю сценку звычайна разбівалі белымі палосамі на некалькі прастакутных секцый: цэнтральнае поле і дэкаратыўныя бардзюры зверху і знізу. Затым цэнтральнае поле дзялілася вертыкальнымі лініямі на квадратныя &quot;вокны&quot;, усярэдзіне якіх распісваліся кветкавыя кампазіцыі. Па кутах гэтых квадратаў і ўздоўж рамак ішлі гірлянды з дробных кветак, аб'ядноўваючы ўзор у адзіную кампазіцыю. Бакавыя сценкі часцяком упрыгожваліся касой сеткай (дыяганальная фляндроўка), якая ўтварала ромбападобныя вочкі. Асноўныя матывы роспісу - букеты палявых кветак, разеткі, вяночкі, раслінныя ўзоры - пісаліся яркімі густымі фарбамі (вішнёва-чырвонай, жоўтай, блакітнай, зялёнай) на фоне сакавітых тонаў зеляніны або сіні. Адсутнасць паўтонаў і выразны падзел колеру робяць арнамент добра адрозным здалёк. Малюнкі выконваюцца ў свабоднай манеры пэндзлем; нягледзячы на ​​прастату элементаў, кожны майстар прыўносіў індывідуальныя рысы, дзякуючы чаму старадаўнія куфры з Агова адрозніваюцца разнастайнасцю ўзораў. Тым не менш, агульная стылістыка застаецца вядомай: агоўская размалёўка мае блізкія паралелі з іншымі відамі палескага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (напрыклад, з арнаментамі [[Беларускае народнае ткацтва|ткацтва]] або [[Беларуская вышыўка|вышыўкі]] з таго ж рэгіёну).&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Оговский_куфар_2-1,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, общий вид, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, агульны выгляд, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_2-2,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид спереди, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд спераду, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_2-3,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид сбоку, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд збоку, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя промысла ==
[[Файл:Торговля_сундуками_на_ярмарке_в_Пинске,_1957_год.jpg|міні| Гандаль куфрамі на кірмашы ў [[Пінск|Пінску]], 1957 год.]]
[[Файл:Торговля_сундуками_на_рынке_в_Пинске,_1957_год.jpg|міні| Гандаль куфрамі на рынку ў Пінску, 1957 год.]]
[[Файл:Сундук_с_оговской_росписью,_магазин-музей_Брестская_Фабрика_Сувениров.jpg|міні|Куфар з агоўскай размалёўкай, крама-музей Брэсцкай Фабрыкі сувеніраў]]
Выраб куфраў на Палессі быў традыцыйным мужчынскім заняткам, тады як іх дэкаратыўнае аздабленне выконвалася жанчынамі-размалёўшчыцамі. Ужо ў дарэвалюцыйны час сямейныя арцелі займаліся вытворчасцю вясельных куфраў: напрыклад, у наваколлях [[Агова]] (вёскі [[Рылавічы]], [[Опаль]] і інш.) сфармаваліся цэнтры цяслярнага майстэрства, а само Агова праславілася як паселішча мастачак, якія валодалі тэхнікай размалёўкі па дрэве. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі (1920–1930-я гады) агоўскія куфры атрымалі шырокае распаўсюджванне на тэрыторыі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]], іх заказвалі да вяселля. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР у 1939 годзе саматужная вытворчасць працягвалася. Пік росквіту промыслу прыпаў на 1950-я гады, калі попыт на традыцыйныя размаляваныя куфры яшчэ захоўваўся. Аднак ужо да пачатку 1960-х народная вытворчасць скарацілася - адбілася змена побыту і з'яўленне серыйнай мэблі. У другой палове 1960-х – 1970-я гады дзяржаўныя органы і энтузіясты народнай беларускай культуры звярнулі ўвагу на &lt;nowiki&gt;{{нп3|Агоўская размалёўка|агоўскую размалёўку|ru|Оговская роспись}}&lt;/nowiki&gt; як каштоўную мастацкую спадчыну. Брэсцкая фабрыка сувеніраў (заснавана ў 1960-я ў г. [[Брэст]]) уключыла агоўскую размалёўку ў сферу сваіх інтарэсаў, імкнучыся выкарыстоўваць іх на новай аснове. У 1978 годзе на фабрыцы афіцыйна адкрыўся філіял у вёсцы Агова, куды былі запрошаны дасведчаныя народныя майстрыхі для арганізацыі вытворчасці сувенірнай прадукцыі з традыцыйнай размалёўкай. Гэта падзея азнаменавала другое нараджэнне агоўскіх куфраў: хоць буйныя вясельныя куфры ўжо выйшлі з ужытку, фабрыка наладзіла выпуск шкатулак і дэкаратыўных куфраў, якія захоўвалі стыль роспісу. На прадпрыемстве былі задзейнічаныя мастакі, якія займаліся творчымі эксперыментамі - яны адаптавалі агоўскія матывы для розных вырабаў, распрацоўвалі новыя эскізы на аснове лакальных арнаментаў, спалучаючы аўтэнтычныя элементы з патрабаваннямі зручнасці і серыйнай вытворчасці. У выніку да пачатку 1980-х агоўская размалёўка трывала ўвайшла ў каталог брэсцкіх сувеніраў. Вытворчасць размаляваных сувеніраў у Огава працягвалася больш за дзесяцігоддзе, да канца 1980-х - 1990-х гадоў, пасля чаго лакальны ўчастак быў зачынены ў сувязі з агульным спадам галіны народных промыслаў у постсавецкі перыяд.

== Спадчына і значэнне ==
Агоўскія куфры сёння разглядаюцца як каштоўная частка гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі. Сапраўдныя старажытныя экземпляры экспануюцца ў краязнаўчых музеях і на тэматычных выстаўках. Напрыклад, у 2019 годзе ў Доме культуры вёскі [[Ляхавічы (Іванаўскі раён)|Ляхавічы]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] была арганізавана выстаўка больш за 50 куфраў, сярод якіх самым старым аказаўся векавы агоўскі куфар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/na-vyistavke-v-ivanovskom-rayone-mozhno-uvidet-stoletniy-sunduk-i-ekzemplyaryi-pomolozhe-video/|title=На выставке в Ивановском районе можно увидеть столетний сундук и экземпляры помоложе (видео) — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, регионов Беларуси сегодня.|date=2019-12-18|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;.

Спадчыннікам промыслу выступае Брэсцкая фабрыка сувеніраў, якая ўнесла вырашальны ўклад у яго захаванне.&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Серия_сувенирной_продукции_&quot;Мотоль&quot;_в_стиле_оговская_роспись.jpg|alt=Серия сувенирной продукции &quot;Мотоль&quot; в стиле оговская роспись, Брестская фабрика сувениров, 2024 год| Серыя сувенірнай прадукцыі &quot;Моталь&quot; у стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 2024 год.
Файл:Шкатулка_в_стиле_оговской_росписи.jpg|alt=Шкатулка в стиле оговской росписи, Брестская фабрика сувениров, 2000-е| Скрыначка ў стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 2000-я.
Файл:Декоративная_тарелка_в_стиле_оговской_росписи.jpg|alt=Декоративная тарелка в стиле оговской росписи, Брестская фабрика сувениров, 80-е| Дэкаратыўная талерка ў стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 80-я.
Файл:Деревянная_шкатулка_в_стиле_оговская_роспись.jpg|alt=Деревянная шкатулка в стиле оговская роспись, филиал Брестской фабрики сувениров в д.Огово, 80-е| Драўляная скрыначка ў стылі агоўскай размалёўкі, філіял Брэсцкай фабрыкі сувеніраў у в. Агова, 80-я.
&lt;/gallery&gt;У адукацыйных установах рэгіёну вядзецца навучанне традыцыйнай размалёўцы: існуюць гурткі і студыі пры дамах культуры, дзе дзяцей знаёмяць з прыёмамі агоўскай размалёўкі. Такім чынам, агоўскія куфры з прадметаў побыту ператварыліся ў культурны феномен, які вывучаецца мастацтвазнаўцамі і папулярызуецца энтузіястамі народнай творчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://profkultbrest.by/vozrozhdenie-tradicii-v-ivanovskom-raione-iskusstvo-ogovskoi-rospisi.html|title=Возрождение традиций или как в Ивановском районе сохраняют искусство Оговской росписи|website=Возрождение традиций или как в Ивановском районе сохраняют искусство Оговской росписи|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==

* [https://www.dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji Дзяржаўны каталог Музейнага фонду Рэспублікі Беларусь — Куфар «Агоўскі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251015144253/http://dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji|date=15 кастрычніка 2025}}
* [https://pawet.net/library/o_atr/3550/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD._%D0%90%D0%B3%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D1%84%D1%80%D1%8B.html Харламаў Іван. Агоўскія куфры // Спадчына № 6-1995. С. 78-89.]

# &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nina-59.livejournal.com/1446872.html|title=Оговские сундуки. Беларусь|website=nina-59.livejournal.com|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;
# &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://veryimportantlot.com/ru/news/obchestvo-i-lyudi/tradicionnoe-iskusstvo-belarusi-ogovskaya-rospis|title=Оговская роспись – народное творчество Беларуси|website=veryimportantlot.com|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;
{{Беларускія куфры}}
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Куфры]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>ez8974q0n34clp5a6n0og11420pr9uj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212667</id>
      <parentid>5212664</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19939" sha1="05ebueu77y1ibrvhn9civihaljktouh" xml:space="preserve">[[Файл:Оговский_куфар.jpg|міні|250px|Агоўскі куфар, крама-музей {{нп3|Брэсцкая фабрыка сувеніраў|Брэсцкай фабрыкі сувеніраў|ru|Брестская фабрика сувениров}}]]
[[Файл:Оговская_роспись.jpg|міні|250px|Агоўскія куфры]]
'''Агоўскі куфар''' (ад {{Lang-fr|coffre}} — куфар, скрыня — традыцыйныя размаляваныя [[Беларускія куфры|драўляныя куфры]], якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Сваю назву куфры атрымалі па вёсцы [[Агова]]. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}. Промысел афармлення куфраў яркай размалёўкай зарадзіўся ў сярэдзіне XX стагоддзя і дасягнуў росквіту ў 1950-я гады стаўшы самабытнай з’явай беларускага народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. У наступныя дзесяцігоддзі традыцыя пайшла на спад, вытворчасць агоўскіх куфраў цалкам спынілася, аднак у 1970-я гады рамяство атрымала працяг: істотную ролю адыграла адкрыццё філіяла {{нп3|Брэсцкая фабрыка сувеніраў|Брэсцкай фабрыкі сувеніраў|ru|Брестская фабрика сувениров}} у Агове, дзе была арганізавана вытворчасць мініяцюрных куфраў і сувеніраў з мясцовай размалёўкай. Агоўскі куфар — прыклад народнай вясельна-ўтылітарнай мэблі, выкарыстоўванай першапачаткова для назапашвання [[пасаг]]у будучай нявесты, далей пасля ўдзелу ў вясельных абрадах служыў у якасці мэблі для захоўвання каштоўных рэчаў у сялянскай хаце.

== Гісторыя ==
Куфар (у мясцовай традыцыі — скрыня) лічыўся сямейнай рэліквіяй. У сялянскіх сем’ях у кожнай дзяўчыны з 15 гадоў была ўласная скрыня, куды складаўся пасаг, які дзяўчына ў асноўным сама і вырабляла. Скрыня служыла паказчыкам заможнасці роду, з якога яна паходзіла. Урачысты ўнос скрыні нявесты ў дом жаніха быў асобным дзеяннем [[Вясельны абрад|вясельнага абраду]] на [[Заходняе Палессе (трансгранічны рэгіён)|Заходнім Палессі]].

== Канструкцыя і мастацкае афармленне ==
Традыцыйны агоўскі куфар уяўляе сабою буйны прастакутны [[куфар]] памерам парадку 110×80×60 см з вечкам дугападобнай (выпуклай, спусцістай) формы. Для зручнасці перамяшчэння знізу мацаваліся невялікія колцы (металічныя або драўляныя), а па баках — дзве ручкі. Драўляныя куфры рабіліся пераважна з мяккіх парод дрэва ({{нп3|Ліпа (драўніна)|ліпа|ru|Липа (древесина)}}, {{нп3|Вольха (драўніна)|вольха|ru|Ольха (древесина)}}, {{нп3|Хвоя (драўніна)|хвоя|ru|Сосна (древесина)}}), якія лёгка паддаваліся апрацоўцы ручным інструментам. Майстры-{{нп3|Цясляр|цесляры|ru|Столяр}} самі нарыхтоўвалі драўніну, сушылі яе і выстругвалі неабходныя дэталі. Затым паверхню шліфавалі, пакрывалі грунтоўкай. У першай трэці XX стагоддзя куфры афарбоўвалі пераважна ў адзін цёмны тон (напрыклад, зялёны, карычневы ці сіні). Аднак пасля менавіта багатае дэкаратыўнае ўбранне зрабіла гэтыя куфры вядомымі: у 1920-1930-е гады майстрыхі пачалі пакрываць пярэднюю сценку і вечка складаным рознакаляровым роспісам, ператвараючы ўтылітарны куфар у яркі мастацкі аб’ект.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Оговский_куфар_1-1,_д.Мотоль.jpg|Куфар, агульны выгляд, калекцыя [[Мотальскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]] в. [[Моталь]]
Файл:Оговский_куфар_1-2,_д.Мотоль.jpg|Куфар, выгляд зверу, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_1-5,_д.Мотоль.jpg|Куфар, выгляд спераду, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_1-3,_д.Мотоль.jpg|Куфар, выгляд збоку, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
&lt;/gallery&gt;

Упрыгожванне куфраў выконвалася па вызначанай схеме, якая спалучае тэхніку «[[Фляндроўка|фляндроўкі]]» і вольнай пэндзлевай размалёўкі. Спачатку ўсю вонкавую паверхню грунтавалі, фарбавалі і падзялялі фляндроўкай па свежай фарбе на буйныя геаметрычныя палі. Напрыклад, вечка і пярэднюю сценку звычайна разбівалі белымі палосамі на некалькі прастакутных секцый: цэнтральнае поле і дэкаратыўныя бардзюры зверху і знізу. Затым цэнтральнае поле дзялілася вертыкальнымі лініямі на квадратныя «вокны», усярэдзіне якіх распісваліся кветкавыя кампазіцыі. Па кутах гэтых квадратаў і ўздоўж рамак ішлі гірлянды з дробных кветак, аб’ядноўваючы ўзор у адзіную кампазіцыю. Бакавыя сценкі часцяком упрыгожваліся касой сеткай (дыяганальная фляндроўка), якая ўтварала ромбападобныя вочкі. Асноўныя матывы роспісу — букеты палявых кветак, разеткі, вяночкі, раслінныя ўзоры — пісаліся яркімі густымі фарбамі (вішнёва-чырвонай, жоўтай, блакітнай, зялёнай) на фоне сакавітых тонаў зеляніны або сіні. Адсутнасць паўтонаў і выразны падзел колеру робяць арнамент добра адрозным здалёк. Малюнкі выконваюцца ў свабоднай манеры пэндзлем; нягледзячы на ​​прастату элементаў, кожны майстар прыўносіў індывідуальныя рысы, дзякуючы чаму старадаўнія куфры з Агова адрозніваюцца разнастайнасцю ўзораў. Тым не менш, агульная стылістыка застаецца вядомай: агоўская размалёўка мае блізкія паралелі з іншымі відамі палескага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (напрыклад, з арнаментамі [[Беларускае народнае ткацтва|ткацтва]] або [[Беларуская вышыўка|вышыўкі]] з таго ж рэгіёну).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Оговский_куфар_2-1,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, общий вид, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, агульны выгляд, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_2-2,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид спереди, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд спераду, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_2-3,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид сбоку, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд збоку, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя промысла ==
[[Файл:Торговля_сундуками_на_ярмарке_в_Пинске,_1957_год.jpg|міні|250px|Гандаль куфрамі на кірмашы ў [[Пінск]]у, 1957 год.]]
[[Файл:Торговля_сундуками_на_рынке_в_Пинске,_1957_год.jpg|міні|250px|Гандаль куфрамі на рынку ў Пінску, 1957 год.]]
[[Файл:Сундук_с_оговской_росписью,_магазин-музей_Брестская_Фабрика_Сувениров.jpg|міні|250px|Куфар з агоўскай размалёўкай, крама-музей Брэсцкай Фабрыкі сувеніраў]]
Выраб куфраў на Палессі быў традыцыйным мужчынскім заняткам, тады як іх дэкаратыўнае аздабленне выконвалася жанчынамі-размалёўшчыцамі. Ужо ў дарэвалюцыйны час сямейныя арцелі займаліся вытворчасцю вясельных куфраў: напрыклад, у наваколлях [[Агова]] (вёскі [[Рылавічы]], [[Опаль]] і інш.) сфармаваліся цэнтры цяслярнага майстэрства, а само Агова праславілася як паселішча мастачак, якія валодалі тэхнікай размалёўкі па дрэве. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі (1920-1930-я гады) агоўскія куфры атрымалі шырокае распаўсюджванне на тэрыторыі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]], іх заказвалі да вяселля. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР у 1939 годзе саматужная вытворчасць працягвалася. Пік росквіту промыслу прыпаў на 1950-я гады, калі попыт на традыцыйныя размаляваныя куфры яшчэ захоўваўся. Аднак ужо да пачатку 1960-х народная вытворчасць скарацілася — адбілася змена побыту і з’яўленне серыйнай мэблі. У другой палове 1960-х — 1970-я гады дзяржаўныя органы і энтузіясты народнай беларускай культуры звярнулі ўвагу на {{нп3|Агоўская размалёўка|агоўскую размалёўку|ru|Оговская роспись}} як каштоўную мастацкую спадчыну. Брэсцкая фабрыка сувеніраў (заснавана ў 1960-я ў г. [[Брэст]]) уключыла агоўскую размалёўку ў сферу сваіх інтарэсаў, імкнучыся выкарыстоўваць іх на новай аснове. У 1978 годзе на фабрыцы афіцыйна адкрыўся філіял у вёсцы Агова, куды былі запрошаны дасведчаныя народныя майстрыхі для арганізацыі вытворчасці сувенірнай прадукцыі з традыцыйнай размалёўкай. Гэта падзея азнаменавала другое нараджэнне агоўскіх куфраў: хоць буйныя вясельныя куфры ўжо выйшлі з ужытку, фабрыка наладзіла выпуск шкатулак і дэкаратыўных куфраў, якія захоўвалі стыль роспісу. На прадпрыемстве былі задзейнічаныя мастакі, якія займаліся творчымі эксперыментамі — яны адаптавалі агоўскія матывы для розных вырабаў, распрацоўвалі новыя эскізы на аснове лакальных арнаментаў, спалучаючы аўтэнтычныя элементы з патрабаваннямі зручнасці і серыйнай вытворчасці. У выніку да пачатку 1980-х агоўская размалёўка трывала ўвайшла ў каталог брэсцкіх сувеніраў. Вытворчасць размаляваных сувеніраў у Огава працягвалася больш за дзесяцігоддзе, да канца 1980-х — 1990-х гадоў, пасля чаго лакальны ўчастак быў зачынены ў сувязі з агульным спадам галіны народных промыслаў у постсавецкі перыяд.

== Спадчына і значэнне ==
Агоўскія куфры сёння разглядаюцца як каштоўная частка гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі. Сапраўдныя старажытныя экземпляры экспануюцца ў краязнаўчых музеях і на тэматычных выстаўках. Напрыклад, у 2019 годзе ў Доме культуры вёскі [[Ляхавічы (Іванаўскі раён)|Ляхавічы]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] была арганізавана выстаўка больш за 50 куфраў, сярод якіх самым старым аказаўся векавы агоўскі куфар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/na-vyistavke-v-ivanovskom-rayone-mozhno-uvidet-stoletniy-sunduk-i-ekzemplyaryi-pomolozhe-video/|title=На выставке в Ивановском районе можно увидеть столетний сундук и экземпляры помоложе (видео) — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, регионов Беларуси сегодня.|date=2019-12-18|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;.

Спадчыннікам промыслу выступае Брэсцкая фабрыка сувеніраў, якая ўнесла вырашальны ўклад у яго захаванне.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Серия_сувенирной_продукции_&quot;Мотоль&quot;_в_стиле_оговская_роспись.jpg|Серыя сувенірнай прадукцыі &quot;Моталь&quot; у стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 2024 год.
Файл:Шкатулка_в_стиле_оговской_росписи.jpg| Скрыначка ў стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 2000-я.
Файл:Декоративная_тарелка_в_стиле_оговской_росписи.jpg|Дэкаратыўная талерка ў стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 80-я.
Файл:Деревянная_шкатулка_в_стиле_оговская_роспись.jpg|Драўляная скрыначка ў стылі агоўскай размалёўкі, філіял Брэсцкай фабрыкі сувеніраў у в. Агова, 80-я.
&lt;/gallery&gt;

У адукацыйных установах рэгіёну вядзецца навучанне традыцыйнай размалёўцы: існуюць гурткі і студыі пры дамах культуры, дзе дзяцей знаёмяць з прыёмамі агоўскай размалёўкі. Такім чынам, агоўскія куфры з прадметаў побыту ператварыліся ў культурны феномен, які вывучаецца мастацтвазнаўцамі і папулярызуецца энтузіястамі народнай творчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://profkultbrest.by/vozrozhdenie-tradicii-v-ivanovskom-raione-iskusstvo-ogovskoi-rospisi.html|title=Возрождение традиций или как в Ивановском районе сохраняют искусство Оговской росписи|website=Возрождение традиций или как в Ивановском районе сохраняют искусство Оговской росписи|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* [https://www.dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji Дзяржаўны каталог Музейнага фонду Рэспублікі Беларусь — Куфар «Агоўскі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251015144253/http://dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji|date=15 кастрычніка 2025}}
* [https://pawet.net/library/o_atr/3550/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD._%D0%90%D0%B3%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D1%84%D1%80%D1%8B.html Харламаў Іван. Агоўскія куфры // Спадчына № 6-1995. С. 78-89.]
* {{Cite web|lang=be|url=https://nina-59.livejournal.com/1446872.html|title=Оговские сундуки. Беларусь|website=nina-59.livejournal.com|access-date=2026-10-07}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://veryimportantlot.com/ru/news/obchestvo-i-lyudi/tradicionnoe-iskusstvo-belarusi-ogovskaya-rospis|title=Оговская роспись – народное творчество Беларуси|website=veryimportantlot.com|access-date=2026-10-07}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Беларускія куфры}}
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>05ebueu77y1ibrvhn9civihaljktouh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212668</id>
      <parentid>5212667</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19940" sha1="4t3hxgosidd6cn0zsngnhnqowkhygsw" xml:space="preserve">[[Файл:Оговский_куфар.jpg|міні|250px|Агоўскі куфар, крама-музей {{нп3|Брэсцкая фабрыка сувеніраў|Брэсцкай фабрыкі сувеніраў|ru|Брестская фабрика сувениров}}]]
[[Файл:Оговская_роспись.jpg|міні|250px|Агоўскія куфры]]
'''Агоўскі куфар''' (ад {{Lang-fr|coffre}} — куфар, скрыня) — традыцыйныя размаляваныя [[Беларускія куфры|драўляныя куфры]], якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Сваю назву куфры атрымалі па вёсцы [[Агова]]. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}. Промысел афармлення куфраў яркай размалёўкай зарадзіўся ў сярэдзіне XX стагоддзя і дасягнуў росквіту ў 1950-я гады стаўшы самабытнай з’явай беларускага народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. У наступныя дзесяцігоддзі традыцыя пайшла на спад, вытворчасць агоўскіх куфраў цалкам спынілася, аднак у 1970-я гады рамяство атрымала працяг: істотную ролю адыграла адкрыццё філіяла {{нп3|Брэсцкая фабрыка сувеніраў|Брэсцкай фабрыкі сувеніраў|ru|Брестская фабрика сувениров}} у Агове, дзе была арганізавана вытворчасць мініяцюрных куфраў і сувеніраў з мясцовай размалёўкай. Агоўскі куфар — прыклад народнай вясельна-ўтылітарнай мэблі, выкарыстоўванай першапачаткова для назапашвання [[пасаг]]у будучай нявесты, далей пасля ўдзелу ў вясельных абрадах служыў у якасці мэблі для захоўвання каштоўных рэчаў у сялянскай хаце.

== Гісторыя ==
Куфар (у мясцовай традыцыі — скрыня) лічыўся сямейнай рэліквіяй. У сялянскіх сем’ях у кожнай дзяўчыны з 15 гадоў была ўласная скрыня, куды складаўся пасаг, які дзяўчына ў асноўным сама і вырабляла. Скрыня служыла паказчыкам заможнасці роду, з якога яна паходзіла. Урачысты ўнос скрыні нявесты ў дом жаніха быў асобным дзеяннем [[Вясельны абрад|вясельнага абраду]] на [[Заходняе Палессе (трансгранічны рэгіён)|Заходнім Палессі]].

== Канструкцыя і мастацкае афармленне ==
Традыцыйны агоўскі куфар уяўляе сабою буйны прастакутны [[куфар]] памерам парадку 110×80×60 см з вечкам дугападобнай (выпуклай, спусцістай) формы. Для зручнасці перамяшчэння знізу мацаваліся невялікія колцы (металічныя або драўляныя), а па баках — дзве ручкі. Драўляныя куфры рабіліся пераважна з мяккіх парод дрэва ({{нп3|Ліпа (драўніна)|ліпа|ru|Липа (древесина)}}, {{нп3|Вольха (драўніна)|вольха|ru|Ольха (древесина)}}, {{нп3|Хвоя (драўніна)|хвоя|ru|Сосна (древесина)}}), якія лёгка паддаваліся апрацоўцы ручным інструментам. Майстры-{{нп3|Цясляр|цесляры|ru|Столяр}} самі нарыхтоўвалі драўніну, сушылі яе і выстругвалі неабходныя дэталі. Затым паверхню шліфавалі, пакрывалі грунтоўкай. У першай трэці XX стагоддзя куфры афарбоўвалі пераважна ў адзін цёмны тон (напрыклад, зялёны, карычневы ці сіні). Аднак пасля менавіта багатае дэкаратыўнае ўбранне зрабіла гэтыя куфры вядомымі: у 1920-1930-е гады майстрыхі пачалі пакрываць пярэднюю сценку і вечка складаным рознакаляровым роспісам, ператвараючы ўтылітарны куфар у яркі мастацкі аб’ект.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Оговский_куфар_1-1,_д.Мотоль.jpg|Куфар, агульны выгляд, калекцыя [[Мотальскі краязнаўчы музей|краязнаўчага музея]] в. [[Моталь]]
Файл:Оговский_куфар_1-2,_д.Мотоль.jpg|Куфар, выгляд зверу, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_1-5,_д.Мотоль.jpg|Куфар, выгляд спераду, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_1-3,_д.Мотоль.jpg|Куфар, выгляд збоку, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
&lt;/gallery&gt;

Упрыгожванне куфраў выконвалася па вызначанай схеме, якая спалучае тэхніку «[[Фляндроўка|фляндроўкі]]» і вольнай пэндзлевай размалёўкі. Спачатку ўсю вонкавую паверхню грунтавалі, фарбавалі і падзялялі фляндроўкай па свежай фарбе на буйныя геаметрычныя палі. Напрыклад, вечка і пярэднюю сценку звычайна разбівалі белымі палосамі на некалькі прастакутных секцый: цэнтральнае поле і дэкаратыўныя бардзюры зверху і знізу. Затым цэнтральнае поле дзялілася вертыкальнымі лініямі на квадратныя «вокны», усярэдзіне якіх распісваліся кветкавыя кампазіцыі. Па кутах гэтых квадратаў і ўздоўж рамак ішлі гірлянды з дробных кветак, аб’ядноўваючы ўзор у адзіную кампазіцыю. Бакавыя сценкі часцяком упрыгожваліся касой сеткай (дыяганальная фляндроўка), якая ўтварала ромбападобныя вочкі. Асноўныя матывы роспісу — букеты палявых кветак, разеткі, вяночкі, раслінныя ўзоры — пісаліся яркімі густымі фарбамі (вішнёва-чырвонай, жоўтай, блакітнай, зялёнай) на фоне сакавітых тонаў зеляніны або сіні. Адсутнасць паўтонаў і выразны падзел колеру робяць арнамент добра адрозным здалёк. Малюнкі выконваюцца ў свабоднай манеры пэндзлем; нягледзячы на ​​прастату элементаў, кожны майстар прыўносіў індывідуальныя рысы, дзякуючы чаму старадаўнія куфры з Агова адрозніваюцца разнастайнасцю ўзораў. Тым не менш, агульная стылістыка застаецца вядомай: агоўская размалёўка мае блізкія паралелі з іншымі відамі палескага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (напрыклад, з арнаментамі [[Беларускае народнае ткацтва|ткацтва]] або [[Беларуская вышыўка|вышыўкі]] з таго ж рэгіёну).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Оговский_куфар_2-1,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, общий вид, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, агульны выгляд, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_2-2,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид спереди, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд спераду, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
Файл:Оговский_куфар_2-3,_д.Мотоль.jpg|alt=Куфар, вид сбоку, коллекция краеведческого музея д.Мотоль| Куфар, выгляд збоку, калекцыя краязнаўчага музея в. Моталь
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя промысла ==
[[Файл:Торговля_сундуками_на_ярмарке_в_Пинске,_1957_год.jpg|міні|250px|Гандаль куфрамі на кірмашы ў [[Пінск]]у, 1957 год.]]
[[Файл:Торговля_сундуками_на_рынке_в_Пинске,_1957_год.jpg|міні|250px|Гандаль куфрамі на рынку ў Пінску, 1957 год.]]
[[Файл:Сундук_с_оговской_росписью,_магазин-музей_Брестская_Фабрика_Сувениров.jpg|міні|250px|Куфар з агоўскай размалёўкай, крама-музей Брэсцкай Фабрыкі сувеніраў]]
Выраб куфраў на Палессі быў традыцыйным мужчынскім заняткам, тады як іх дэкаратыўнае аздабленне выконвалася жанчынамі-размалёўшчыцамі. Ужо ў дарэвалюцыйны час сямейныя арцелі займаліся вытворчасцю вясельных куфраў: напрыклад, у наваколлях [[Агова]] (вёскі [[Рылавічы]], [[Опаль]] і інш.) сфармаваліся цэнтры цяслярнага майстэрства, а само Агова праславілася як паселішча мастачак, якія валодалі тэхнікай размалёўкі па дрэве. У перыяд паміж дзвюма сусветнымі войнамі (1920-1930-я гады) агоўскія куфры атрымалі шырокае распаўсюджванне на тэрыторыі [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]], іх заказвалі да вяселля. Пасля далучэння Заходняй Беларусі да СССР у 1939 годзе саматужная вытворчасць працягвалася. Пік росквіту промыслу прыпаў на 1950-я гады, калі попыт на традыцыйныя размаляваныя куфры яшчэ захоўваўся. Аднак ужо да пачатку 1960-х народная вытворчасць скарацілася — адбілася змена побыту і з’яўленне серыйнай мэблі. У другой палове 1960-х — 1970-я гады дзяржаўныя органы і энтузіясты народнай беларускай культуры звярнулі ўвагу на {{нп3|Агоўская размалёўка|агоўскую размалёўку|ru|Оговская роспись}} як каштоўную мастацкую спадчыну. Брэсцкая фабрыка сувеніраў (заснавана ў 1960-я ў г. [[Брэст]]) уключыла агоўскую размалёўку ў сферу сваіх інтарэсаў, імкнучыся выкарыстоўваць іх на новай аснове. У 1978 годзе на фабрыцы афіцыйна адкрыўся філіял у вёсцы Агова, куды былі запрошаны дасведчаныя народныя майстрыхі для арганізацыі вытворчасці сувенірнай прадукцыі з традыцыйнай размалёўкай. Гэта падзея азнаменавала другое нараджэнне агоўскіх куфраў: хоць буйныя вясельныя куфры ўжо выйшлі з ужытку, фабрыка наладзіла выпуск шкатулак і дэкаратыўных куфраў, якія захоўвалі стыль роспісу. На прадпрыемстве былі задзейнічаныя мастакі, якія займаліся творчымі эксперыментамі — яны адаптавалі агоўскія матывы для розных вырабаў, распрацоўвалі новыя эскізы на аснове лакальных арнаментаў, спалучаючы аўтэнтычныя элементы з патрабаваннямі зручнасці і серыйнай вытворчасці. У выніку да пачатку 1980-х агоўская размалёўка трывала ўвайшла ў каталог брэсцкіх сувеніраў. Вытворчасць размаляваных сувеніраў у Огава працягвалася больш за дзесяцігоддзе, да канца 1980-х — 1990-х гадоў, пасля чаго лакальны ўчастак быў зачынены ў сувязі з агульным спадам галіны народных промыслаў у постсавецкі перыяд.

== Спадчына і значэнне ==
Агоўскія куфры сёння разглядаюцца як каштоўная частка гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі. Сапраўдныя старажытныя экземпляры экспануюцца ў краязнаўчых музеях і на тэматычных выстаўках. Напрыклад, у 2019 годзе ў Доме культуры вёскі [[Ляхавічы (Іванаўскі раён)|Ляхавічы]] [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] была арганізавана выстаўка больш за 50 куфраў, сярод якіх самым старым аказаўся векавы агоўскі куфар&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/na-vyistavke-v-ivanovskom-rayone-mozhno-uvidet-stoletniy-sunduk-i-ekzemplyaryi-pomolozhe-video/|title=На выставке в Ивановском районе можно увидеть столетний сундук и экземпляры помоложе (видео) — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, регионов Беларуси сегодня.|date=2019-12-18|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;.

Спадчыннікам промыслу выступае Брэсцкая фабрыка сувеніраў, якая ўнесла вырашальны ўклад у яго захаванне.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Серия_сувенирной_продукции_&quot;Мотоль&quot;_в_стиле_оговская_роспись.jpg|Серыя сувенірнай прадукцыі &quot;Моталь&quot; у стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 2024 год.
Файл:Шкатулка_в_стиле_оговской_росписи.jpg| Скрыначка ў стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 2000-я.
Файл:Декоративная_тарелка_в_стиле_оговской_росписи.jpg|Дэкаратыўная талерка ў стылі агоўскай размалёўкі, Брэсцкая фабрыка сувеніраў, 80-я.
Файл:Деревянная_шкатулка_в_стиле_оговская_роспись.jpg|Драўляная скрыначка ў стылі агоўскай размалёўкі, філіял Брэсцкай фабрыкі сувеніраў у в. Агова, 80-я.
&lt;/gallery&gt;

У адукацыйных установах рэгіёну вядзецца навучанне традыцыйнай размалёўцы: існуюць гурткі і студыі пры дамах культуры, дзе дзяцей знаёмяць з прыёмамі агоўскай размалёўкі. Такім чынам, агоўскія куфры з прадметаў побыту ператварыліся ў культурны феномен, які вывучаецца мастацтвазнаўцамі і папулярызуецца энтузіястамі народнай творчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://profkultbrest.by/vozrozhdenie-tradicii-v-ivanovskom-raione-iskusstvo-ogovskoi-rospisi.html|title=Возрождение традиций или как в Ивановском районе сохраняют искусство Оговской росписи|website=Возрождение традиций или как в Ивановском районе сохраняют искусство Оговской росписи|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* [https://www.dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji Дзяржаўны каталог Музейнага фонду Рэспублікі Беларусь — Куфар «Агоўскі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251015144253/http://dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji|date=15 кастрычніка 2025}}
* [https://pawet.net/library/o_atr/3550/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD._%D0%90%D0%B3%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D1%84%D1%80%D1%8B.html Харламаў Іван. Агоўскія куфры // Спадчына № 6-1995. С. 78-89.]
* {{Cite web|lang=be|url=https://nina-59.livejournal.com/1446872.html|title=Оговские сундуки. Беларусь|website=nina-59.livejournal.com|access-date=2026-10-07}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://veryimportantlot.com/ru/news/obchestvo-i-lyudi/tradicionnoe-iskusstvo-belarusi-ogovskaya-rospis|title=Оговская роспись – народное творчество Беларуси|website=veryimportantlot.com|access-date=2026-10-07}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Беларускія куфры}}
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>4t3hxgosidd6cn0zsngnhnqowkhygsw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давыд-Гарадоцкія куфры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>793752</id>
    <revision>
      <id>5212671</id>
      <parentid>5046909</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="rfuhqoy2dmublcfo41fjapln89byau7" xml:space="preserve">'''Давы́д-Гарадóцкія ку́фры''' — вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]. [[Народныя промыслы Беларусі|Промысел]] быў пашыраны ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — першай палове [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Паводле канструкцыі [[куфар]] меў выгляд звужанай унізе дашчанай [[скрыня|скрыні]] на чатырох металічных або драўляных колцах, з плоскім [[века]]м, якое выступала за бакавыя сценкі. Ён абсталёўваўся ўразным або накладным [[замок|замком]] з акоўкай і двума [[ручка|ручкамі]] па баках&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Куфры фарбавалі ў [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[вохра|вохрысты колер]]. Гладкія палосы [[бляха|бляхі]], звычайна прафіляваныя, аздаблялі вуглы куфра і край века. Шырокія жалезныя палосы, што падзялялі пярэднюю сценку на чатыры часткі, заканчваліся дэкаратыўнымі стылізаванымі выявамі галоў птушак, змей або мелі простае закругленне&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Часам пярэднюю сценку размалёўвалі [[раслінны арнамент|расліннымі кампазіцыямі]] ў выглядзе [[галіна (батаніка)|галінак]] з [[кветка]]мі&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}

{{Беларускія куфры}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Столінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Давыд-Гарадок]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>rfuhqoy2dmublcfo41fjapln89byau7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212710</id>
      <parentid>5212671</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5212710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="hypuchgu8xhf75g1hukuo6ri9jf810y" xml:space="preserve">[[Файл:Музей народнага дойлідства ўвесну 2021 (63).jpg|250px|міні|Куфар з акоўкай]]
'''Давы́д-Гарадóцкія ку́фры''' — вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]. [[Народныя промыслы Беларусі|Промысел]] быў пашыраны ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — першай палове [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Паводле канструкцыі [[куфар]] меў выгляд звужанай унізе дашчанай [[скрыня|скрыні]] на чатырох металічных або драўляных колцах, з плоскім [[века]]м, якое выступала за бакавыя сценкі. Ён абсталёўваўся ўразным або накладным [[замок|замком]] з акоўкай і двума [[ручка|ручкамі]] па баках&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Куфры фарбавалі ў [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[вохра|вохрысты колер]]. Гладкія палосы [[бляха|бляхі]], звычайна прафіляваныя, аздаблялі вуглы куфра і край века. Шырокія жалезныя палосы, што падзялялі пярэднюю сценку на чатыры часткі, заканчваліся дэкаратыўнымі стылізаванымі выявамі галоў птушак, змей або мелі простае закругленне&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Часам пярэднюю сценку размалёўвалі [[раслінны арнамент|расліннымі кампазіцыямі]] ў выглядзе [[галіна (батаніка)|галінак]] з [[кветка]]мі&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}

{{Беларускія куфры}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Столінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Давыд-Гарадок]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>hypuchgu8xhf75g1hukuo6ri9jf810y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212713</id>
      <parentid>5212710</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="rfuhqoy2dmublcfo41fjapln89byau7" xml:space="preserve">'''Давы́д-Гарадóцкія ку́фры''' — вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]. [[Народныя промыслы Беларусі|Промысел]] быў пашыраны ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — першай палове [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Паводле канструкцыі [[куфар]] меў выгляд звужанай унізе дашчанай [[скрыня|скрыні]] на чатырох металічных або драўляных колцах, з плоскім [[века]]м, якое выступала за бакавыя сценкі. Ён абсталёўваўся ўразным або накладным [[замок|замком]] з акоўкай і двума [[ручка|ручкамі]] па баках&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Куфры фарбавалі ў [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[вохра|вохрысты колер]]. Гладкія палосы [[бляха|бляхі]], звычайна прафіляваныя, аздаблялі вуглы куфра і край века. Шырокія жалезныя палосы, што падзялялі пярэднюю сценку на чатыры часткі, заканчваліся дэкаратыўнымі стылізаванымі выявамі галоў птушак, змей або мелі простае закругленне&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Часам пярэднюю сценку размалёўвалі [[раслінны арнамент|расліннымі кампазіцыямі]] ў выглядзе [[галіна (батаніка)|галінак]] з [[кветка]]мі&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}

{{Беларускія куфры}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Столінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Давыд-Гарадок]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>rfuhqoy2dmublcfo41fjapln89byau7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212714</id>
      <parentid>5212713</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>гледзячы па выявах з кнігі гэта або Давыд-Гарадок, або Семежава, а яны аднаго кораня, няхай будзе</comment>
      <origin>5212714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="hypuchgu8xhf75g1hukuo6ri9jf810y" xml:space="preserve">[[Файл:Музей народнага дойлідства ўвесну 2021 (63).jpg|250px|міні|Куфар з акоўкай]]
'''Давы́д-Гарадóцкія ку́фры''' — вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]. [[Народныя промыслы Беларусі|Промысел]] быў пашыраны ў [[XIX стагоддзе|XIX]] — першай палове [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}&lt;/ref&gt;.

== Апісанне ==
Паводле канструкцыі [[куфар]] меў выгляд звужанай унізе дашчанай [[скрыня|скрыні]] на чатырох металічных або драўляных колцах, з плоскім [[века]]м, якое выступала за бакавыя сценкі. Ён абсталёўваўся ўразным або накладным [[замок|замком]] з акоўкай і двума [[ручка|ручкамі]] па баках&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Куфры фарбавалі ў [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[вохра|вохрысты колер]]. Гладкія палосы [[бляха|бляхі]], звычайна прафіляваныя, аздаблялі вуглы куфра і край века. Шырокія жалезныя палосы, што падзялялі пярэднюю сценку на чатыры часткі, заканчваліся дэкаратыўнымі стылізаванымі выявамі галоў птушак, змей або мелі простае закругленне&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

Часам пярэднюю сценку размалёўвалі [[раслінны арнамент|расліннымі кампазіцыямі]] ў выглядзе [[галіна (батаніка)|галінак]] з [[кветка]]мі&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}

{{Беларускія куфры}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Столінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Давыд-Гарадок]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>hypuchgu8xhf75g1hukuo6ri9jf810y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жэгота</title>
    <ns>0</ns>
    <id>795035</id>
    <revision>
      <id>5212718</id>
      <parentid>5082624</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53886-54</username>
        <id>175119</id>
      </contributor>
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5212718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6624" sha1="rvjwcxm963qub41yzb377sfx2sl4jnf" xml:space="preserve">[[Файл:Paris Bibliothèque polonaise Pan Tadeusz Zegota Book I verses 1-631 page 11.jpg|міні|Старонка рукапісу будучай паэмы Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш», якая спачатку планавалася пад назвай «Жэгота»{{Няма АК}}. Польская бібліятэка ў Парыжы.]]
'''Жэгота''' або '''Жыгота'''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Адам Міцкевіч (пераклад Язэп Семяжон)|загаловак=Пан Тадэвуш, або Апошні наезд у Літве}}&lt;/ref&gt;, '''Жагота'''&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Адам Міцкевіч (пераклад Пятро Бітэль)|загаловак=Пан Тадэвуш, або Апошні наезд у Літве}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Żegota}})— старое [[Славянскія мовы|славянскае]] мужчынскае імя.

Паходзіць ад стараславянскага ‑жизати, ‑жагати са значэннем ’паліць, абпальваць’&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/zhyhac|title=Жыгаць - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;. 

У польскіх крыніцах сустракаецца з 1212 года, на сто гадоў раней за Ігнацыя{{sfn|Grzenia|2008|s=342}}. Ужывалася як славянскі пераклад-адпаведнік [[Лацінская мова|лацінскаму]] імя Ігнацы, Ігнат (''Ignatius'' — «вогненны», «пякучы» — ад ''ignis'' «агонь»). У 2001 годзе ў Польшчы было 12 мужчыны з імем Жэгота{{sfn|Grzenia|2008|s=342}}, у 2025 годзе асоб з імем Жэгота няма ў агульнадаступных даных рэестру {{нп5|PESEL||pl|PESEL}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dane.gov.pl/pl/dataset/1667,lista-imion-wystepujacych-w-rejestrze-pesel-osoby-zyjace/resource/63929/table?page=1&amp;per_page=20&amp;q=%C5%BBegota&amp;sort=|title=Otwarte Dane|website=dane.gov.pl|access-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;.

Таксама існавала форма імя Жыгуць&lt;ref&gt;Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 388.&lt;/ref&gt;. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Żyguciowa'' (1671—1681 гады)&lt;ref&gt;Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 388.&lt;/ref&gt;; ''Stefan Żygota'' (1893 год)&lt;ref&gt;[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&amp;lang=pol&amp;bdm=B&amp;w=23lt&amp;rid=5609&amp;search_lastname=&amp;search_name=&amp;search_lastname2=&amp;search_name2=&amp;from_date=&amp;to_date=&amp;rpp1=4500&amp;searchtable=&amp;rpp2=50 Czabiszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego&lt;/ref&gt;.

Пазней часам ужывалася як псеўданім (або іншая форма імя) тых, хто меў імя Ігнацы, і на пачатку ХІХ ст. было адносна папулярным сярод студэнтаў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] — магчыма, пад уплывам моды на славянскую даўніну. У прыватнасці, ім карысталіся гісторык, прафесар [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Ігнат Анацэвіч]] і [[Таварыства філаматаў|філамат]] [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнацы Дамейка]]. Сябар Дамейкі, [[Адам Міцкевіч]] вывеў яго пад гэтым імем як аднаго з галоўных герояў паэмы (цыклу рамантычных драм) «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]». Пачатковай аўтарскай назвай паэмы Міцкевіча, якая ў выніку была названая «[[Пан Тадэвуш]]», мела быць «Жэгота»{{Няма АК}}, але яна была змененая ў працэсе напісання. Псеўданімам Жэгота (''Żegota'') таксама карысталіся {{нп5|Ігнацы Паулі||pl|Ignacy Pauli}}, {{нп5|Ігнацы Курцыуш||pl|Tadeusz Kurcyusz}}, [[Ігнацы Дашынскі]] — першы прэм’ер-міністр адноўленай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ў 1918 годзе.

Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у 1942—1945 гадах арганізатары падпольнага польскага {{нп5|Часовы камітэт дапамогі яўрэям|Часовага камітэту дапамогі яўрэям|pl|Tymczasowego Komitetu Pomocy Żydom}} (''Tymczasowego Komitetu Pomocy Żydom''), а затым {{нп5|Рада дапамогі яўрэям|Рады дапамогі яўрэям|pl|Rada Pomocy Żydom}} (''Rada Pomocy Żydom''), карысталіся ўяўнай асобай —''Конрадам Жэготам'' — як крыптанімам для абазначэння сваіх арганізацый, часта скарочана да ''Жэгота''. У Варшаве пастаўлены [[Помнік Жагоце (Варшава)|помнік арганізацыі]].

У польскай традыцыі, імяніны Жэготы адзначаюць [[1 лютага]]{{sfn|Bubak|1993|s=332}}{{sfn|Grzenia|2008|s=342}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://deon.pl/imiona-swietych/zegota,10760|title=Żegota|website=DEON.pl|access-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt;. У Беларусі існуе прозвішча Жыгота. На Браслаўшчыне быў хутар [[Жыгуці]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|ref=Bubak|аўтар=Józef Bubak|загаловак=Księga naszych imion|выдавецтва=Zakład Narodowy im. Ossolińskich|месца=Wrocław – Warszawa – Kraków|год=1993|частка=Imiona w układzie alfabetycznym|seite=331–332|isbn=83-04-03860-9}}
* {{Кніга|ref=Grzenia|аўтар=Jan Grzenia|загаловак=Słownik imion|выдавецтва=Wydawnictwo Naukowe PWN|месца=Warszawa|выданне=Wyd. 3|год=2008|seite=342|isbn=978-83-01-15644-2}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мужчынскія імёны|Жэгота]]</text>
      <sha1>rvjwcxm963qub41yzb377sfx2sl4jnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кліч Палесся</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797053</id>
    <revision>
      <id>5212382</id>
      <parentid>5181791</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7004" sha1="f2dgy8x1lp5q46ei9sk1qzqii1wf5ms" xml:space="preserve">{{Фестываль|Назва=Кліч Палесся|Краіна=Беларусь|Горад=}}

'''Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»''' ({{Lang-ru|Зов Полесья}})&amp;nbsp;— [[фестываль]], прысвечаны самабытнай культуры і традыцыям [[палешукі|палешукоў]], які праводзіцца раз на два гады ў [[аграгарадок|аграгарадку]] [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] на тэрыторыі [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»]]&lt;ref name=&quot;ocnt&quot;&gt;{{cite web|url=https://ocntgomel.by/?page_id=3304|title=Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»|website=Гомельскі абласны цэнтр народнай творчасці|accessdate=23 снежня 2025|lang=be|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054748/https://ocntgomel.by/?page_id=3304|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Першы фестываль адбыўся ў [[2010]] годзе.

У [[2012]] годзе ІІ фестывалю быў нададзены статус рэспубліканскага; у мерапрыемстве прыняў удзел Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]. З [[2014]] года фестываль праводзіцца на міжнародным узроўні&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

15 жніўня 2026 года фестываль пройдзе у дзявяты раз.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel-region.gov.by/ru/klichpalessya-ru/|title=Зов Полесья|website=Гомельский областной исполнительный комитет|date=2020-08-05|access-date=2026-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20260814180539/https://gomel-region.gov.by/ru/klichpalessya-ru/|archive-date=14 жніўня 2026|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Мэты ==
Мэтамі фестывалю з’яўляюцца захаванне і папулярызацыя этнакультурных традыцый [[Палессе|Палесся]], вывучэнне і падтрымка яго гісторыка-культурнай спадчыны, умацаванне творчых сувязей паміж жыхарамі Палесся Беларусі і [[Расія|Расіі]], а таксама стварэнне спрыяльных умоў для развіцця культурна-гістарычнага, [[этнаграфічны турызм|этнаграфічнага]] і [[экалагічны турызм|экалагічнага]] турызму&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Арганізатары ==
Арганізатарамі фестывалю выступаюць [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскі]] і [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкі]] аблвыканкамы, ДПУ «[[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]», ААТ «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]» і ААТ «[[Белаграпрамбанк]]»&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Удзельнікі і геаграфія ==
У фестывальных мерапрыемствах традыцыйна прымаюць удзел творчыя калектывы, майстры і рамеснікі з 8 раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Ельскі раён|Ельскага]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]) і 4 раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ([[Лунінецкі раён|Лунінецкага]], [[Пінскі раён|Пінскага]], [[Іванаўскі раён (Брэсцкая вобласць)|Іванаўскага]], [[Столінскі раён|Столінскага]]), а таксама калектыў Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

У розныя гады гасцямі фестывалю станавіліся прадстаўнікі [[Расія|Расіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан|Азербайджана]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Іран|Ірана]], [[Кітай|Кітая]], [[Літва|Літвы]], [[Пакістан|Пакістана]], [[Палесціна (дзяржава)|Палесціны]], [[Польшча|Польшчы]], [[Судан|Судана]], [[Узбекістан|Узбекістана]] і [[Украіна|Украіны]]&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Праграма ==
Праграма фестывалю ўключае разнастайныя мерапрыемствы: [[навукова-практычная канферэнцыя|навукова-практычныя канферэнцыі]], [[пленэр]]ы, выставы, [[майстар-клас]]ы, конкурсы, [[канцэрт]]ы, шоу і палескія [[кірмаш]]ы, дзе прадстаўлены старадаўнія святы і абрады, песні і танцы, а таксама вырабы майстроў [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладной творчасці]]&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}{{Фестывалі Беларусі}}
[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Петрыкаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]
[[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>f2dgy8x1lp5q46ei9sk1qzqii1wf5ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фляндроўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799116</id>
    <revision>
      <id>5212648</id>
      <parentid>5114706</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1788" sha1="cc0d7nk0d4afytmbgg36pcbd51mf498" xml:space="preserve">[[Файл:2024.11.03 Pottery from Ivenets Ivianeč Minsk Region 1960s Museum of Belarusian Folk Art.jpg|250px|міні|Вырабы [[Івянецкая кераміка|івянецкай керамікі]] з фляндроўкай]]
'''Фляндроўка''' — спосаб аздаблення [[Кераміка|керамічных]] вырабаў, заснаваны на расцяканні, расчэсванні фарбы па паверхні ў выглядзе зігзагаў, палос, хваль. У Беларусі тэхніка фляндроўкі вядомая з канца ХІХ стагоддзя. Лічыцца адной з характэрных прыкметаў традыцыйнай [[Івянецкая кераміка|івянецкай керамікі]]: на сырыя (неабпаленыя) гліняныя вырабы наносяцца зялёны, белы і чорны пігменты, а затым іх «расчэсваюць» адмысловымі грабеньчыкамі&lt;ref&gt;{{cite web|author = Ольга Бебенина|date = 2024-02-10|url = https://www.sb.by/articles/ne-bogi-gorshki-obzhigayut-ivenec.html|title = Органные трубы, хозяйственная утварь и декоративная керамика: визитная карточкой Ивенца — гончарный промысел|publisher = [[Беларусь сегодня]]|access-date = 2026-03-19|language = ru }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* [https://slounik.org/153195.html Фляндроўка — slounik.org]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кераміка]]
[[Катэгорыя:Кераміка Беларусі]]</text>
      <sha1>cc0d7nk0d4afytmbgg36pcbd51mf498</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212688</id>
      <parentid>5212648</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1879" sha1="bz6c62svduosewrjq8jh3ipum6vu9g2" xml:space="preserve">[[Файл:2024.11.03 Pottery from Ivenets Ivianeč Minsk Region 1960s Museum of Belarusian Folk Art.jpg|250px|міні|Вырабы [[Івянецкая кераміка|івянецкай керамікі]] з фляндроўкай]]
'''Фляндроўка''' — спосаб аздаблення [[Кераміка|керамічных]] вырабаў, заснаваны на расцяканні, расчэсванні фарбы па паверхні ў выглядзе зігзагаў, палос, хваль. У Беларусі тэхніка фляндроўкі вядомая з канца ХІХ стагоддзя. Лічыцца адной з характэрных прыкметаў традыцыйнай [[Івянецкая кераміка|івянецкай керамікі]]: на сырыя (неабпаленыя) гліняныя вырабы наносяцца зялёны, белы і чорны пігменты, а затым іх «расчэсваюць» адмысловымі грабеньчыкамі&lt;ref&gt;{{cite web|author = Ольга Бебенина|date = 2024-02-10|url = https://www.sb.by/articles/ne-bogi-gorshki-obzhigayut-ivenec.html|title = Органные трубы, хозяйственная утварь и декоративная керамика: визитная карточкой Ивенца — гончарный промысел|publisher = [[Беларусь сегодня]]|access-date = 2026-03-19|language = ru }}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==

* {{нп3|Мазер (арнамент)|Мазер|pl|Mazer}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* [https://slounik.org/153195.html Фляндроўка — slounik.org]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кераміка]]
[[Катэгорыя:Кераміка Беларусі]]</text>
      <sha1>bz6c62svduosewrjq8jh3ipum6vu9g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматовіча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>804543</id>
    <revision>
      <id>5212439</id>
      <parentid>5182946</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія, стыль, афармленне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9844" sha1="d3mc3rk3emnt72b8peoycvfpaqxbgwf" xml:space="preserve">[[Файл:Szlak_tatarulani.png|справа|250x250пкс]]
[[Файл:Zaczepne_ukraina.png|справа|385x385пкс]]
[[Файл:Bitwa_starosielce_1920.png|справа|279x279пкс]]
[[Файл:Bitwa_korosteń_04_1920.png|справа|250x250пкс]]
[[Файл:Bitwa_radomysl_1_1920.png|справа|250x250пкс]]
[[Файл:Bitwa_radomysl_2_1920.png|справа|284x284пкс]]
[[Файл:Żołnierze_pułku_tatarskiego.jpg|справа|міні|200x200пкс|Жаўнеры Татарскага палка]]
[[Файл:Grupa_żołnierzy_Pułku_Jazdy_Tatarskiej_1919_rok.JPG|міні|200x200пкс|Група жаўнераў з палка (1919 г.)]]
'''Татарскі кавалерыйскі полк імя Мустафы Ахматавіча''' — кавалерыйскае [[Воінскае фарміраванне|падраздзяленне]] [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] і Войска Польскага 1919—1920 г. Пазней афіцэры і шараговыя ў складзе [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га Віленскага палка ўланаў]].

== Гісторыя ==
У студзені 1919 года пачалося фарміраванне «Татарскай кавалерыі». Салдатамі былі ў асноўным [[беларускія татары]], якія прымкнулі да польскага нацыянальнага руху. Служылі таксама [[мусульмане]] іншых нацыянальнасцяў, у тым ліку азербайджанцы. 31 студзеня ў Варшаве быў выдадзены першы палкавы загад. 14 лютага падраздзяленне было перакінута да [[Остраў Мазавецка|Вострава Мазавецка]], а 23 лютага — у [[Беласток]]{{sfn|Jedigar|1933|с=7-10}}.

Нарэшце, у ліпені 1919 года былі сфарміраваны тры лінейныя эскадроны, кулямётны эскадрон і тэхнічны дывізіён. 16 верасня 1919 года ў адпаведнасці з загадам польскага галоўнакамандуючага [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] падраздзяленню была прысвоена назва Татарскі ўланскі полк імя палкоўніка [[Мустафа Ахматовіч|Мустафы Ахматовіча]]{{sfn|Jedigar|1933|с=10}}{{Sfn|Hordejuk|2011}} — героя войнаў за незалежнасць Рэчы Паспалітай і Напалеонаўскіх войнаў на чале [[Эскадрон літоўскіх татар|эскадрона літоўскіх татар]], продка [[Канстанцін Сулькевіч|Канстанціна]] і [[Леон Сулькевіч|Леона Сулькевічаў]], адных з заснавальнікаў палка. 10 чэрвеня 1919 года Татарская кавалерыя разгарнулася ў полк{{sfn|Jedigar|1933|с=43}}.

Спачатку полк змагаўся супраць нямецкіх войскаў на тэрыторыі Гродзенскай вобласці, затым быў перакінуты на [[Палессе]]. Пазней ён удзельнічаў у польскай Кіеўскай экспедыцыі, увайшоў у Кіеў. Потым прыкрываў адступаючыя польскія войскі ў раёне [[Гарынь|Гарыні]] на рацэ Стыр. У выніку крывавых баёў полк панёс значныя страты, на кані засталося толькі 86 уланаў. Полк быў адноўлены ў Плоцку і ў 1920 годзе прыняў удзел у далейшых баях у раёне Вышагруда і Добжыні. 10 верасня 1920 года пад Кросневіцамі маёр [[Уладзіслаў Тамашэвіч]] распусціў полк і ўключыў яго жаўнераў у рэзервовы эскадрон [[13-ы Віленскі ўланскі полк|13-га Віленскага палка ўланаў]]{{sfn|Jedigar|1933}}.

Пасля расфарміравання палка многіх уланаў адправілі ў [[13-ы Віленскі ўланскі полк]], 1-ы эскадрон якога з 1936 года насіў адметную назву «Татарскі».

== Жаўнеры Татарскага палка вершнікаў ==

; Камандзіры палка

* Палкоўнік Раман Фалькоўскі (I — † II 1919{{sfn|Jedigar|1933|с=8, 10}})
* Маёр кавалерыі Вільгельм Святолдыч-Кісель (люты — 8 траўня 1919{{sfn|Jedigar|1933|с=10}})
* Палкоўнік [[Яўген Сляскі|Эўгеніюш Сляскі]] (з 8 мая 1919&lt;ref&gt;Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 61 z 3 czerwca 1919 roku, poz. 1937.&lt;/ref&gt;)
* Генерал падпаручнік [[Аляксандр Рамановіч]] (з 20 студзеня 1920 г.{{sfn|Jedigar|1933|с=9}})
* Падпалкоўнік Зянон Крычынскі (пасля сакавіка 1920 г.{{sfn|Jedigar|1933|с=16}})
* Маёр [[Уладзіслаў Тамашэвіч]]
; Штатны расклад у 1919—1920 гг.

* намеснік камандзіра палка — падпалкоўнік Зянон Крычынскі{{sfn|Jedigar|1933|с=16}}
* камандзір эскадрон — ратм. Разнятоўскі
* палкавы ад’ютант — паручнік Густаў Гартынг{{sfn|Jedigar|1933|с=11}}
* камандзір 1 эскадрона — ратм. Тадэвуш Дацкевіч{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* камандзір 2 эскадрона — пар. Казімеж Калашынскі{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* камандзір 3 эскадрона — пар. Міхал Лісецкі{{sfn|Jedigar|1933|с=13}}
* камандзір 3 эскадрона — пар. Іскандэр Ахматовіч{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* камандзір 4 эскадрона — пар. Зыгмунт Эльснер{{sfn|Jedigar|1933|с=18}}
* камандзір 5 эскадрона — пар. Антaневіч{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* афіцэр эскадрона — падпаручнік Багдан Міклеўскі{{sfn|Jedigar|1933|с=18}}
* камандзір эскадрона цяжкіх кулямётаў — капітан Юсуф Палтажыцкі{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* камандзір тэхнічнага эскадрона — паручн. Калаўр{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* камандзір маршавага (пешага) эскадрона — ратм. Рыхтэр{{sfn|Jedigar|1933|с=37}}
* камандзір асобнага эскадрона — паручнік Вацлаў Гоздава-Заторскі{{sfn|Jedigar|1933|с=31}}

; камандзір рэзервовага эскадрона{{sfn|Jedigar|1933|с=26}}

* Капітан Давід Яновіч-Чайнскі (з 16.05.1919)
* Маёр Грот-Немаеўскі
* Капітан Зыгмунт Эльснер
* Капітан Ражнятоўскі
* Маёр Уладзіслаў Тамашэвіч

; Шараговы

* [[Аляксандр Стэфановіч]]

== Палкавыя колеры і сімволіка ==
[[Файл:Lapka_jtat_1919.png|link=Plik:Lapka_jtat_1919.png|100x100пкс]]
З 1919 года лапка была пунсовага колеру, устаўка — светла-блакітнага. На лапцы намаляваны паўмесяц з упісанай у яго зоркай.

[[Файл:Prop_jtat_1919.png|link=Plik:Prop_jtat_1919.png|100x100пкс]]
Сіні прапарэц спецыяльнага рысунку, неразрэзаны, авальнай формы, з залатой палкавой эмблемай&lt;ref&gt;Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 27 z 3 sierpnia 1920 roku, poz. 636.&lt;/ref&gt;.

Селадонавы прапар з жоўтым паўмесяцам і [[зорка]]й. Уланы насілі аўчынныя «папахі» замест [[Рагатыўка|рагатывак]]. Замест [[Штандар палка|штандара]] ў палку быў {{нп5|Бунчук|бунчук|ru|Бунчук}}&lt;ref&gt;Smaczny Н. Księga Kawalerii Polskiej 1914—1947. s. 203.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Бібліяграфія ==

* {{Cite journal|url=https://bibliotekatatarska.pl/wp-content/uploads/2015/07/pt11_srodek.pdf|first=Sławomir|last=Hordejuk|title=Tatarski poeta|journal=Przegląd Tatarski|issue=3 (11)|pages=15-16|year=2011|publisher=Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej|issn=2080-0541|lang=pl}}
* {{Cite book|url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/398591|first=Veli Bek|last=Jedigar|title=Zarys historji wojennej Tatarskiego Pułku Ułanów imienia pułkownika Mustafy Achmatowicza|location=Warszawa|publisher=Wojskowe Biuro Historyczne|year=1933|series=Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920|lang=pl}}
* ''Księga jazdy polskiej'', pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza, Warszawa 1936, reprint, Bellona, Warszawa 1993.
* Jan Przemsza-Zieliński: Wrześniowa Księga Chwały Kawalerii Polskiej. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1995. ISBN 83-11-08380-0.
* Henryk Smaczny: Księga Kawalerii Polskiej 1914—1947. Warszawa: TESCO, 1989, s. 148. ISBN 83-00-02555-3.

{{няма катэгорый|date=2026-03-22}}</text>
      <sha1>d3mc3rk3emnt72b8peoycvfpaqxbgwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лакатрактар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806972</id>
    <revision>
      <id>5212588</id>
      <parentid>5132639</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9726" sha1="dygxmtqm9jof3o7dsddbtsw22sxv3z3" xml:space="preserve">'''Лакатрактар''' — асобны від аўтамабільна-чыгуначнага транспартнага сродку, прызначаны для выканання манеўровых работ з вагонамі&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар=Юрген Яніцкі, Хорст Райнхард
|загаловак=Schienenfahrzeugtechnik
|выдавецтва=Bahn Fachverlag
|месца=Берлін
|год=2008
|isbn=9783980800259
|старонак=501
}}&lt;/ref&gt;.

У некаторых мовах існуюць сугучныя тэрміны (напрыклад, '''[[:fr:Locotracteur|locotracteur]]''' у французскай мове), якія могуць мець на ўвазе менавіта рэйкавыя машыны, што можа прыводзіць да няправільнай трактоўцы&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Entrez une forme locotracteur
|url=https://www.cnrtl.fr/lexicographie/Locotracteur/0
|publisher=Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales
|website=Афіцыйны сайт
|access-date=2026-04-26
|lang=fr
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260426145137/https://www.cnrtl.fr/lexicographie/Locotracteur/0
|archive-date=26 красавіка 2026
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Shunting vehicle UCA-TRAC B16.jpg|thumb|UCA-TRAC B16 у працы з вагонамі]]

== Гісторыя ==
[[Файл:Dutton's Road-Rail Tractor no. RR973.jpg|thumb|Лакатрактар Даттона № RR973, перароблены з паравога трактара Уільяма Бірдмара з катлом Yorkshire]]

Падобныя машыны былі вядомыя яшчэ да [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Захаваліся фатаграфіі пачатку 1920-х гадоў, дзе прадстаўлены камбінаваныя машыны, пераробленыя з класічных колавых трактароў&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dutton%27s_Road-Rail_Tractor_no._RR973.jpg
|title=File:Dutton's Road-Rail Tractor no. RR973.jpg
|website=commons.wikimedia.org
|access-date=2026-04-26
}}&lt;/ref&gt;.

Як раз пасля вайны ідэя такога цягача стала хутка распаўсюджвацца па свеце. У 1947 годзе былы лётчык ВМС ЗША Маршал Хартэліус ({{lang-en|Marshall Hartelius}}) ад кіраўніцтва завода карпарацыі Whiting (пазней з яго вылучылася фірма Trackmobile па вытворчасці локотракторов), дзе ён працаваў, атрымаў заданне — вырашыць праблему вываду лакаматыва з тупіка, пастаянна трапляў туды пры перамяшчэнні вагонаў. Абсталяваўшы лакаматыў пневмоколесами, Маршал не змог дамагчыся станоўчых вынікаў. Ім завалодала ідэя-стварыць машыну, досыць лёгкую для дарожнага руху і цяжкую для перамяшчэння вагонаў. Ён прыдумаў канцэпцыю пераносу вагі вагона на невялікую самарушную чыгуначную каляску, якая мае пад'ёмныя пнеўмакалесы&lt;ref name=&quot;trackmobile-history&quot;&gt;{{Cite web
|url=http://www.trackmobile.com/history.htm
|title=Our history
|publisher=Trackmobile® LLC
|website=Афіцыйны сайт
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910141546/http://www.trackmobile.com/history.htm
|archive-date=2012-09-10
|lang=en
}}&lt;/ref&gt;.

Прататып быў пабудаваны ў 1948 годзе і атрымаў назву Mule. На выпрабаваннях гэты агрэгат быў усяляк ухвалены і неадкладна стаў працаваць на заводзе Whiting&lt;ref name=&quot;trackmobile-history&quot;/&gt;.

У 1950 годзе маршал зацікавіўся, ці маюць патрэбу іншыя прадпрыемствы ў падобнай тэхніцы. Ён пагрузіў Mule на прычэп свайго аўтамабіля і адправіўся ў паездку па ўсёй краіне, дэманструючы перавагі мабільнага цягача. Неўзабаве была арганізавана пастаўка падобных машын у розныя краіны&lt;ref name=&quot;trackmobile-history&quot;/&gt;.

== Вытворцы ==
Ніжэй прыведзены некаторыя вытворцы локотракторов па розных краінах (спіс не з'яўляецца вычарпальным).

=== ЗША ===
[[Файл:Trackmobile.jpg|thumb|Trackmobile 4150 Magnum]]
Адзін з найстарэйшых у свеце вытворцаў падобнай тэхнікі-кампанія Trackmobile, LLC ў горадзе Лагранж (штат Джорджыя). Лічыцца, што яе локотрактор стаў першым у свеце выпускаюцца серыйна спецыялізаваным манеўровым прыладай (вагонным цягачом) на камбінаваным аўтамабільна-чыгуначным хаду&lt;ref name=&quot;trackmobile-history&quot;/&gt;.

Шырока вядомыя тры віды мабільных цягавых агрэгатаў гэтай кампаніі: VIKING, HERCULES i TITAN&lt;ref name=&quot;trackmobile-products&quot;&gt;{{Cite web
|url=http://www.trackmobile.com/distributors.htm
|title=Products
|publisher=Trackmobile® LLC
|website=Афіцыйны сайт
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905184449/http://www.trackmobile.com/distributors.htm
|archive-date=2012-09-05
|lang=en
}}&lt;/ref&gt;.

Іншая кампанія — Stewart &amp; Stevenson, LLC — акрамя іншай прадукцыі для прамысловасці выпусціла локотракторы брэнда Rail King&lt;ref name=&quot;Businessweek&quot;&gt;{{Cite web
|title = Stewart &amp; Stevenson, LLC: Private Company Information
|url = https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=4256818
|publisher = Bloomberg L.C.
|website = Афіцыйны сайт
|access-date = 2015-11-10
|archive-url = https://web.archive.org/web/20151222182351/https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=4256818
|archive-date = 2015-12-22
|lang=en
}}&lt;/ref&gt;.

=== Італія ===
Лакатрактары розных мадэляў выпусціла італьянская кампанія Zephir S.p.A.&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Lok numero 1
|url=http://www.zephir.eu/it/news/47/lok-numero-1
|publisher=Zephir S.p.A.
|website=Афіцыйны сайт
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802143544/http://zephir.eu/it/news/47/lok-numero-1
|archive-date=2016-08-02
|lang=it
}}&lt;/ref&gt;.

=== Расія ===
[[Файл:Мотовоз (локомобиль) КРТ-1.jpg|thumb|КРТ-1 ООО «Ригель АВ Белгород» (адна з ранніх версій) на базе трактара ХТЗ-150К-09-25-03]]
Бранскі трактарны завод (БТЗ) на базе трактара БТЗ-150К выпусціў мадэлі колава-рэверснага цягача КРТ-1 і матавоза ММТ-2&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://specavto.ru/marks/bryanskij_traktornyj_zavod-btz/zheleznodorozhnaya-tehnica/zheleznodorozhnaya-tehnika/krt-1-i-mmt-2/
|title=Брянский тракторный завод (БТЗ) КРТ-1 и ММТ-2
|publisher=
|website=СпецАвто.ру
|access-date=2026-04-25
|lang=ru
}}&lt;/ref&gt;.

Мадэрнізаваная версія колава-рэверснага цягача КРТ-1 прадстаўлена белгародскім ООО «Ригель АВ Белгород». Паводле інфармацыі завода-вытворцы, кошт такой машыны на парадак (прыкладна ў 10 разоў) ніжэйшы за кошт манеўровага цеплавоза, прыкладна такія ж суадносіны прыводзіцца і для расходу паліва (каля 7 л/г, тады як манеўровы цеплавоз ТЭМ2 мае расход паліва ў дыяпазоне ад 70 да 150 л/г)&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://rigelav-belgorod.ru/news/koljorno-reversnyj-tjagach-krt-1-universalnyj-zamena-teplovozu/
|title=Колёсно-реверсный тягач КРТ-1: универсальная замена тепловозу для промышленных предприятий
|publisher=ООО «Ригель АВ Белгород»
|website=Афіцыйны сайт
|access-date=2026-04-26
|lang=ru
}}&lt;/ref&gt;.

=== Украіна ===
Аналагічныя машыны выпускаліся і на Украіне. Прадпрыемства ПП ООО «СПЕЦКРАН» пастаўляла мотавозы манеўровыя трактарныя ММТ-2 (на базе трактароў ХТЗ-150К-09-25, ХТЗ-17221-03, ХТА-200(220)) і ММТ-3 (на базе трактара ХТА-300)&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=http://www.spezkran.com/
|title=СПЕЦКРАН
|publisher=ПП ООО «СПЕЦКРАН»
|website=Афіцыйны сайт
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205084635/http://www.spezkran.com/
|archive-date=2013-02-05
|lang=ru
}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
{{тыпы лакаматываў}}
[[Катэгорыя:Лакаматывы]]</text>
      <sha1>dygxmtqm9jof3o7dsddbtsw22sxv3z3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвік Калянкоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808510</id>
    <revision>
      <id>5212632</id>
      <parentid>5159549</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5849" sha1="qps2y1ds35kilqht3eqis7vmxbpkqy5" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Людвік Калянкоўскі''' ({{lang-pl|Ludwik Kolankowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Польшча|польскі]] вучоны, {{гісторык|Польшчы|XX стагоддзя}}, [[медыявіст]], {{педагог|Польшчы|XX стагоддзя}}, доктар права (1906), прафесар, першы [[рэктар]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], грамадскі дзеяч, [[Сенат Польшчы|сенатар Польшчы]] (1938—1939).

== Біяграфія ==
У 1902—1906 гадах вывучаў гісторыю ў [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскім універсітэце]], затым да 1907 года працягнуў навучанне ва [[Берлінскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Берліна]]. Атрымаў доктарскую ступень у галіне права. Вучань [[Браніслаў Дэмбінскі|Браніслава Дэмбінскага]] і [[Людвік Фінкель Фінкель|Людвіка Фінкеля]].

Працаваў у бібліятэках [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага]] і [[Бібліятэка Ягелонскага ўніверсітэта|Ягелонскага ўніверсітэтаў]].

З 1918 года — супрацоўнік [[Міністэрства замежных спраў Польшчы]], кіраваў усходнім аддзелам і літоўска-беларускім аддзяленнем, быў паўнамоцным прадстаўніком па рэарганізацыі польскіх устаноў у [[Масква|Маскве]] і [[Вена|Вене]]. У 1919 годзе — камісар [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] і прадстаўнік [[начальнік дзяржавы|начальніка]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ва [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]] ў [[Вільня|Вільні]].

У 1931 годзе — [[дацэнт]], прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. У 1931—1936 гадах загадваў кафедрай гісторыі Усходняй Еўропы. У 1936—1939 гадах узначальваў кафедру гісторыі Польшчы. У снежні 1936 года яму было прысвоена званне ардынарнага прафесара польскай гісторыі на гуманітарным факультэце [[Львоўскі ўніверсітэт|ўніверсітэта імя Яна Казіміра]] ў [[Львоў|Львове]]е.

З 1934 года — [[член-карэспандэнт]] [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1937—1947 гадах — прэзідэнт Польскага гістарычнага таварыства, пазней быў яго ганаровым членам.

Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|пачатку Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Варшаву.

У 1945 годзе быў адным з арганізатараў [[Лодзінскі ўніверсітэт|Лодзінскага ўніверсітэта]], з ліпеня па верасень 1946 года — віцэ-канцлер гэтай ВНУ.

У 1946 годзе прызначаны першым рэктарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка|універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]], займаў пасаду рэктара да 31 жніўня 1948 года.

Бацька [[Зыгмунт Калянкоўскі|Зыгмунта Калянкоўскага]] (1913—1998), гісторыка і архівіста.

== Узнагароды ==
* Камандорскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]] (1931)
* Афіцэрскі крыж [[ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэна Адраджэння Польшчы]]
* Доктар [[honoris causa]] [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]]

== Выбраныя публікацыі ==
* Kościół a cerkiew w Galicyi Wschodniej, Kraków, 1909.
* W pięćsetlecie Horodła, Kraków 1913.
* Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1: 1377—1499, Warszawa, 1930.
* Sylweta Jagiellonów: w pięćsetną rocznicę śmierci kr. Władysława Jagiełły, Warszawa 1934.
* Jagiellonowie i Unja, Lwów 1936.
* Polska Jagiellonów: dzieje polityczne, Lwów, 1936
* Rycerstwo obertyńskie 1531 r., Lwów, 1938.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20260611075035/https://senat.edu.pl/historia/senat-rp-w-latach-1922-1939/senatorowie-ii-rp/senator/ludwik-kolankowski Ludwik Kolankowski]{{ref|pl}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Бібліятэкары]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Медыевісты Польшчы]][[Катэгорыя:Сенатары Польшчы]]</text>
      <sha1>qps2y1ds35kilqht3eqis7vmxbpkqy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рык Дэрксен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811034</id>
    <revision>
      <id>5212590</id>
      <parentid>5167220</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ed1974LT</username>
        <id>35909</id>
      </contributor>
      <comment>Наконт аўтара (Б. Стунджа) гл. 264 стар. рэцэнзіі.</comment>
      <origin>5212590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9720" sha1="hwyyfqhfq4gcbfe4gx5apdsie3xej18" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Рык Дэ́рксен''' ({{lang-nl|Rick Derksen}}; нар. [[1964]]) — нідэрландскі [[Лінгвістыка|лінгвіст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]]&lt;ref name=&quot;Kortlandt2009&quot;&gt;{{cite book|last=Kortlandt|first=Frederik|title=Baltica &amp; Balto-Slavica|url=https://books.google.com/books?id=Bb_NYqkbhvoC&amp;pg=PA87|date=2009|publisher=Rodopi|isbn=978-90-420-2652-0|page=87|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Спецыялізуецца на гістарычнай граматыцы [[Балта-славянскія мовы|балта-славянскіх моў]], надаючы асаблівую ўвагу [[акцэнталогія|акцэнталогіі]] і [[этымалогія|этымалогіі]].

== Навуковая дзейнасць ==
Навуковая дзейнасць Рыка Дэрксена шчыльна звязана з [[Лейдэнскі ўніверсітэт|Лейдэнскім універсітэтам]]. Ён з'яўляецца актыўным удзельнікам і стваральнікам праекта Лейдэнскага індаеўрапейскага этымалагічнага слоўніка. У рамках гэтай фундаментальнай працы ён напісаў «Этымалагічны слоўнік славянскай спадчыннай лексікі» (выдадзены ў 2008 годзе) і «Этымалагічны слоўнік балтыйскай спадчыннай лексікі» (выдадзены ў 2015 годзе). Таксама з'яўляецца аўтарам манаграфіі па балтыйскай акцэнталогіі «Метатанія ў балтыйскіх мовах» (1996){{sfn|Derksen|1996}}.

Даследаванні Дэрксена ахопліваюць шырокі спектр пытанняў фанетыкі і марфалогіі балтыйскіх і славянскіх моў, уключаючы развіццё тонаў і націску, а таксама храналогію моўных кантактаў. 

== Навуковыя погляды і палеміка ==
У сваіх працах Рык Дэрксен з'яўляецца паслядоўным прадстаўніком [[Лейдэнская лінгвістычная школа|лейдэнскай лінгвістычнай школы]] і, у прыватнасці, абапіраецца на тэарэтычную базу [[Фрэдэрык Кортлант|Фрэдэрыка Кортланта]]{{sfn|Villanueva Svensson|2015|с=162}}. 

У манаграфіі «Метатанія ў балтыйскіх мовах» (1996) Дэрксен падрабязна аналізуе і часта крытыкуе спадчыну выбітнага літоўскага мовазнаўца [[Казімір Буга|Казіміра Бугі]] ў галіне [[Акцэнталогія|акцэнталогіі]]. Дэрксен адзначае, што сабраныя Бугам спісы слоў з метатаніяй маюць пэўныя хібы, бо абапіраюцца на састарэлыя тэорыі. У прыватнасці, Дэрксен абвяргае класічнае меркаванне, якога трымаліся Буга і [[Холгер Педэрсен]], што праіндаеўрапейская доўгая ступень (vrddhi) давала ў балта-славянскіх мовах [[акут]], і даказвае, што яна рэгулярна давала [[цыркумфлекс]]{{sfn|Derksen|1996|с=208, 233}}. Дэрксен таксама ўступае ў прафесійную палеміку з працамі [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] і К. Бугі адносна храналогіі найстаражытнейшых славянскіх пазычанняў ва ўсходнебалтыйскіх мовах (напрыклад, слоў накшталт ''kálpas'', ''čérpė'', ''šálmas''), прапануючы ўласную адносную храналогію гукавых змен, якая часта не супадае з традыцыйнымі поглядамі літоўскіх лінгвістаў{{sfn|Derksen|2020|с=34—35}}.

Працы самога Дэрксена таксама падвяргаюцца жорсткай крытыцы з боку іншых даследчыкаў за празмерна дагматычную прыхільнасць да лейдэнскай школы. Літоўскі лінгвіст [[Баніфацас Стунджа]] ў сваёй рэцэнзіі на кнігу «Метатонія ў балтыйскіх мовах» раскрытыкаваў Р. Дэрксена за спробу ахапіць занадта шырокую тэму, з-за чаго працы не хапае больш глыбокага аналізу. Акрамя таго, ён не абапіраўся на найноўшыя тэарэтычныя працы па метатаніі і, такім чынам, не пазбег недахопаў папярэдніх даследаванняў{{sfn|Stundžia|1997|с=258—264}}. Іспанска-літоўскі лінгвіст [[Мігель Вільянуэва Свенсан]] у рэцэнзіі на «Этымалагічны слоўнік балтыйскай спадчыннай лексікі» (2015) назваў слоўнік Дэрксена непаслядоўным і няпоўным. Свенсан раскрытыкаваў аўтара за ігнараванне значнай часткі не-лейдэнскай навуковай літаратуры і адсутнасць у слоўніку належных прабалтыйскіх рэканструкцый{{sfn|Villanueva Svensson|2015|с=158—164}}.

== Закон Дэрксена ==
У галіне гістарычнай акцэнталогіі вучоны адкрыў і сфармуляваў фанетычны закон, які пазней атрымаў назву «закон Дэрксена». Згодна з гэтым законам, праформы з суфіксамі ''*-to-'', ''*-sto-'', ''*-tlo-'' мелі ў [[Балта-славянская моўная еднасць|балта-славянскую эпоху]] канцавы націск. Пазней, у пралітоўскай мове, націск з кароткіх галосных адцягваўся на папярэдні склад, у выніку чаго ў гэтым складзе неакцэнтаваны [[Акут|акут]] ператвараўся ў [[Цыркумфлекс|цыркумфлекс]]. 

Як прыклад эвалюцыі слова можна разгледзець наступны ланцужок: [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскае]] ''*bʰuHtlóm'' дало балта-славянскае слова ''*būˀtlá'', якое перайшло ў пралітоўскае ''*būtlás''. Затым, паводле закона Дэрксена, націск адцягнуўся, і ўтварылася сучаснае [[Літоўская мова|літоўскае]] слова ''bū̃klas'' (назоўны склон адзіночнага ліку). Для параўнання, у [[Праславянская мова|праславянскай мове]] гэты ж корань даў форму ''*bydlò'' з захаваным канцавым націскам&lt;ref name=&quot;Derksen2015&quot;&gt;{{cite book |last=Derksen |first=Rick |title=Etymological Dictionary of the Baltic Inherited Lexicon |series=Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series |volume=13 |year=2015 |location=Leiden, Boston |publisher=Brill |isbn=978-90-04-27898-1 |lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Derksen R. |загаловак=On the earliest Slavic borrowings in East Baltic |выданне=Baltu filoloģija |тып=часопіс |год=2020 |том=XXIX |нумар=2 |старонкі=33—53 |ref=Derksen}}
* {{кніга |аўтар=Derksen R. |загаловак=Metatony in Baltic |месца=Amsterdam, Atlanta |выдавецтва=Rodopi |год=1996 |старонак=458 |isbn=978-90-5183-990-6 |ref=Derksen}}
* {{артыкул |аўтар=[[Баніфацас Стунджа|Stundžia B.]] |загаловак=Rick Derksen, Metatony in Baltic |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1997 |том=XXXII |нумар=2 |старонкі=258—264 |ref=Stundžia|спасылка=https://www.journals.vu.lt/baltistica/lt/article/view/40283/37797}}
* {{артыкул |аўтар=Villanueva Svensson M. |загаловак=Rick Derksen, Etymological dictionary of the Baltic inherited lexicon |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=2015 |том=L |нумар=1 |старонкі=153—178 |ref=Villanueva Svensson|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/baltistica/en/article/view/39216/36773}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Дэрксен Рык}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1964 годзе]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Нідэрландаў]]
[[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]]
[[Катэгорыя:Балтысты]]
[[Катэгорыя:Славісты]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Лейдэнскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>hwyyfqhfq4gcbfe4gx5apdsie3xej18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускае кавальства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812006</id>
    <revision>
      <id>5212715</id>
      <parentid>5210882</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асноўныя працы */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168272" sha1="5oshu50x1x3p2zsvqnnaxka6sc3im08" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў&lt;ref&gt;[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.&lt;/ref&gt;.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]]
Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]]

Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.&lt;/ref&gt; (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.&lt;/ref&gt;.

=== Жалеза і сталь ===

У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;.

Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк8&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8&lt;/ref&gt;.

З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк9&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца:

{|
|{{пачатак цытаты}}
Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў.
{{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;}}
{{канец цытаты}}
|}

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны&lt;ref&gt;[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982&lt;/ref&gt; адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні&lt;ref&gt;[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62&lt;/ref&gt;. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Рачны пясок ==

=== Прымяненне ===

У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;&gt;[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

=== Патрабаванні да пяску ===

Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]&lt;ref name=&quot;Песок кварцевый&quot;&gt;[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]&lt;/ref&gt;.

У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

== Іншыя віды сыравіны ==

=== Гліна ===

[[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt; і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Каляровыя металы ===

Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}&lt;/ref&gt;.

Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]]
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;/&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Абсталяванне ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
* [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

=== Прылады і інструменты ===

Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай&lt;ref name=&quot;Сах57&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах58&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]]
Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, [[Засаўка|засаўкі]] і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Беларускія куфры|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], [[Завеса|завесы]], крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:2026.03.15 Exhibition of Folk Life in Church from Barań in Museum of Belarusian Folk Architecture 17.jpg|250px|міні|Драўляны старадаўні плуг з нешматлікімі каванымі дэталямі]]
Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Дзвярная фурнітура ===
{{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}}
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

==== Замкі і ключы ====
{{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура#Замкі, ключы і ключавіны}}
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
Археалагічныя знаходкі па ўсёй Беларусі сведчаць пра багатую гісторыю і разнастайнасць канструкцый замкоў XII—XVII стагоддзяў.

Пры раскопках у [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;, [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Гродна|Гродне]] і іншых гарадах навукоўцы выявілі шматлікія элементы дзвярной гарнітуры, ключы і дэкаратыўныя накладкі. У народным побыце найбольш папулярнымі былі простыя замкі з засаўкай, якія адмыкаліся спецыяльным ключом з адкідным язычком. Таксама шырока выкарыстоўваліся ўнутраныя накладныя прылады і разнастайныя навясныя спружынныя замкі (напрыклад, кіеўскага ці трубчастага тыпу) з унікальнымі фігурнымі ключамі.

Вытворчасць такіх механізмаў патрабавала ад беларускіх кавалёў высокага майстэрства і валодання складанымі слясарнымі прыёмамі. Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі (краты) ===
==== Рашоткі ў дзвярных праёмах ====
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;.

==== Рашоткі на ваконных праёмах ====
[[Файл:053-063 Глинная, снято 9 мая 2005.jpg|250px|міні|Акно ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глінная)|Свята-Раства-Багародзіцкай царкве]] ў [[Глінная|Гліннай]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]]]
Вокны ў культавых збудаваннях, аконцы гаспадарчых пабудоў (свірнаў, клецяў, камор) у заможных сядзібах нярэдка забяспечваліся металічнымі кратамі са своеасаблівымі аздобамі, якія ў большасці выпадкаў маюць тыпова народны характар і не выяўляюць прамых аналогій з гатычнымі, рэнесанснымі, барочнымі рашоткамі&lt;ref name=&quot;Сах100&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 100&lt;/ref&gt;.

Спосаб дэкаравання засноўваўся на прымяненні простага кавальскага прыёму. Майстар клаў на кавадла разагрэтую жалезную паласу, ставіў на яе каля самага краю пад вострым вуглом зубіла ці сякач і моцна біў молатам. Ад паласы адсякаўся востры зуб які пры гэтым у большай ці меншай ступені адхіляўся ўбок&lt;ref name=&quot;Сах100&quot;/&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251115091018/https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 |date=15 лістапада 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Подпісы майстроў ==

Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]&lt;ref name=&quot;Сах69&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.
* {{Артыкул|аўтар=[[Ігар Валер’евіч Цярэнцьевіч|Цярэнцьеў, Ігар]]|загаловак=Нажы сярэднявечнага Друцка|год=2025|мова=be|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|нумар=3|старонкі=42—47 : іл. : табл. : фат}}

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Кандыдат у добрыя артыкулы}}

[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>5oshu50x1x3p2zsvqnnaxka6sc3im08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212717</id>
      <parentid>5212715</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рашоткі (краты) */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169499" sha1="208z3eufjyv08kv3gs73vo4keacx80a" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў&lt;ref&gt;[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.&lt;/ref&gt;.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]]
Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]]

Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.&lt;/ref&gt; (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.&lt;/ref&gt;.

=== Жалеза і сталь ===

У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;.

Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк8&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8&lt;/ref&gt;.

З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк9&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца:

{|
|{{пачатак цытаты}}
Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў.
{{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;}}
{{канец цытаты}}
|}

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны&lt;ref&gt;[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982&lt;/ref&gt; адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні&lt;ref&gt;[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62&lt;/ref&gt;. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Рачны пясок ==

=== Прымяненне ===

У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;&gt;[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

=== Патрабаванні да пяску ===

Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]&lt;ref name=&quot;Песок кварцевый&quot;&gt;[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]&lt;/ref&gt;.

У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

== Іншыя віды сыравіны ==

=== Гліна ===

[[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt; і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Каляровыя металы ===

Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}&lt;/ref&gt;.

Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]]
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;/&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Абсталяванне ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
* [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

=== Прылады і інструменты ===

Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай&lt;ref name=&quot;Сах57&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах58&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]]
Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, [[Засаўка|засаўкі]] і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Беларускія куфры|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], [[Завеса|завесы]], крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:2026.03.15 Exhibition of Folk Life in Church from Barań in Museum of Belarusian Folk Architecture 17.jpg|250px|міні|Драўляны старадаўні плуг з нешматлікімі каванымі дэталямі]]
Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Дзвярная фурнітура ===
{{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}}
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

==== Замкі і ключы ====
{{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура#Замкі, ключы і ключавіны}}
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
Археалагічныя знаходкі па ўсёй Беларусі сведчаць пра багатую гісторыю і разнастайнасць канструкцый замкоў XII—XVII стагоддзяў.

Пры раскопках у [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;, [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Гродна|Гродне]] і іншых гарадах навукоўцы выявілі шматлікія элементы дзвярной гарнітуры, ключы і дэкаратыўныя накладкі. У народным побыце найбольш папулярнымі былі простыя замкі з засаўкай, якія адмыкаліся спецыяльным ключом з адкідным язычком. Таксама шырока выкарыстоўваліся ўнутраныя накладныя прылады і разнастайныя навясныя спружынныя замкі (напрыклад, кіеўскага ці трубчастага тыпу) з унікальнымі фігурнымі ключамі.

Вытворчасць такіх механізмаў патрабавала ад беларускіх кавалёў высокага майстэрства і валодання складанымі слясарнымі прыёмамі. Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі (краты) ===
==== Рашоткі ў дзвярных праёмах ====
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;.

==== Рашоткі на ваконных праёмах ====
[[Файл:053-063 Глинная, снято 9 мая 2005.jpg|250px|міні|Акно ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глінная)|Свята-Раства-Багародзіцкай царкве]] ў [[Глінная|Гліннай]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]]]
Вокны ў культавых збудаваннях, аконцы гаспадарчых пабудоў (свірнаў, клецяў, камор) у заможных сядзібах нярэдка забяспечваліся металічнымі кратамі са своеасаблівымі аздобамі, якія ў большасці выпадкаў маюць тыпова народны характар і не выяўляюць прамых аналогій з гатычнымі, рэнесанснымі, барочнымі рашоткамі&lt;ref name=&quot;Сах100&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 100&lt;/ref&gt;.

Спосаб дэкаравання засноўваўся на прымяненні простага кавальскага прыёму. Майстар клаў на кавадла разагрэтую жалезную паласу, ставіў на яе каля самага краю пад вострым вуглом зубіла ці сякач і моцна біў молатам. Ад паласы адсякаўся востры зуб які пры гэтым у большай ці меншай ступені адхіляўся ўбок&lt;ref name=&quot;Сах100&quot;/&gt;.

=== Куфры ===
[[Файл:Музей народнага дойлідства ўвесну 2021 (63).jpg|250px|міні|Акаваны куфар]]
{{main|Беларускія куфры}}
Беларускія куфры ўмацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.

Гладкія палосы [[бляха|бляхі]], звычайна прафіляваныя, аздаблялі вуглы куфра і край века. Шырокія жалезныя палосы, што падзялялі пярэднюю сценку на чатыры часткі, заканчваліся дэкаратыўнымі стылізаванымі выявамі галоў птушак, змей або мелі простае закругленне&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}&lt;/ref&gt;. Куфар абсталёўваўся ўразным або накладным [[замок|замком]] з акоўкай і двума [[ручка|ручкамі]] па баках&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251115091018/https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 |date=15 лістапада 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Подпісы майстроў ==

Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]&lt;ref name=&quot;Сах69&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.
* {{Артыкул|аўтар=[[Ігар Валер’евіч Цярэнцьевіч|Цярэнцьеў, Ігар]]|загаловак=Нажы сярэднявечнага Друцка|год=2025|мова=be|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|нумар=3|старонкі=42—47 : іл. : табл. : фат}}

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Кандыдат у добрыя артыкулы}}

[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>208z3eufjyv08kv3gs73vo4keacx80a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212719</id>
      <parentid>5212717</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Куфры */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171249" sha1="4uf0mg182vwao3ygufbmsgcw1e4fh6h" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]]
'''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

[[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м.

Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]&lt;ref name=&quot;Сах51&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51&lt;/ref&gt;. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]&lt;ref&gt;Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў&lt;ref&gt;[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.&lt;/ref&gt;.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]]
[[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх&lt;ref&gt;[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114&lt;/ref&gt;, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.&lt;/ref&gt;. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах&lt;ref&gt;Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.&lt;/ref&gt;. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39&lt;/ref&gt;.

Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю&lt;ref name=&quot;Сах36&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37&lt;/ref&gt;.

=== XX стагоддзе ===
[[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]]
[[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]]

У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]&lt;ref name=&quot;Сах37&quot;/&gt;. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася&lt;ref name=&quot;Сах38&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38&lt;/ref&gt;, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту&lt;ref name=&quot;Сах39&quot;/&gt;.

Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40&lt;/ref&gt;. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі&lt;ref name=&quot;Сах40&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41&lt;/ref&gt;.

На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква&lt;ref name=&quot;Сах41&quot;/&gt;.

У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42&lt;/ref&gt;. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней.

Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці.

Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання&lt;ref name=&quot;Сах42&quot;/&gt;.

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]]
Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў&lt;ref name=&quot;Сах44&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44&lt;/ref&gt;. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45&lt;/ref&gt;.

Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі&lt;ref name=&quot;Сах45&quot;/&gt;.

Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46&lt;/ref&gt;.

У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах46&quot;/&gt;. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47&lt;/ref&gt;.

Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай&lt;ref&gt;[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]&lt;/ref&gt;, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]&lt;ref name=&quot;Сах47&quot;/&gt;.

=== XXI стагоддзе ===

У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»&lt;ref name=&quot;Сах48&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48&lt;/ref&gt;.

У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)&lt;ref name=&quot;Сах49&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49&lt;/ref&gt;.

У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}&lt;/ref&gt;. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства &quot;Зніч&quot;|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==

=== Руда ===
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]]
Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]]

Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.&lt;/ref&gt; (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.&lt;/ref&gt;.

=== Жалеза і сталь ===

У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;.

Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк8&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8&lt;/ref&gt;.

З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк9&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9&lt;/ref&gt;.

=== Беларускае заводскае жалеза ===

У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза&lt;ref name=&quot;Болбас&quot;&gt;{{Крыніцы/Болбас 1988а}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]&lt;ref&gt;[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]&lt;/ref&gt;.

=== Расійскае заводскае жалеза ===

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў.

У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца:

{|
|{{пачатак цытаты}}
Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў.
{{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;}}
{{канец цытаты}}
|}

Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а.

=== Металалом ===

Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;&gt;[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;&gt;[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]&lt;/ref&gt;. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай.

Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»&lt;ref name=&quot;Металалом&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;&gt;[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;&gt;[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;&gt;[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы.

Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям&lt;ref name=&quot;Ктоосновал&quot;/&gt;. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт.

Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Вестник&quot;/&gt;. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане&lt;ref name=&quot;Дзерж&quot;/&gt;. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме&lt;ref name=&quot;Каксобирали&quot;//&gt;.

Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі.

У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;&gt;[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі&lt;ref&gt;[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы.

У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы&lt;ref name=&quot;Проектпяти&quot;/&gt;.

У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў.

У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці.

Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»&lt;ref&gt;[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару.

Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц&lt;ref&gt;[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным&lt;ref&gt;[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС&lt;ref&gt;[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час.

=== Вугаль ===

Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;&gt;[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.&lt;/ref&gt;. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі.

У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны&lt;ref&gt;[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982&lt;/ref&gt; адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні&lt;ref&gt;[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982&lt;/ref&gt;.

Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю&lt;ref name=&quot;Глуск&quot;/&gt;.

З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі&lt;ref name=&quot;Сах61&quot;/&gt;. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62&lt;/ref&gt;. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы&lt;ref name=&quot;Сах62&quot;/&gt;.

Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю&lt;ref&gt;[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка.

== Рачны пясок ==

=== Прымяненне ===

У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;&gt;[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

=== Патрабаванні да пяску ===

Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]&lt;ref name=&quot;Песок кварцевый&quot;&gt;[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]&lt;/ref&gt;.

У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі&lt;ref name=&quot;ЧПМ&quot;/&gt;.

== Іншыя віды сыравіны ==

=== Гліна ===

[[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt; і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Каляровыя металы ===

Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}&lt;/ref&gt;.

Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]]
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]]

Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53&lt;/ref&gt;.

[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;&gt;Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам&lt;ref&gt;[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карыбуцяк10&quot;/&gt;.

Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі&lt;ref&gt;Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.&lt;/ref&gt;.

Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае&lt;ref name=&quot;Сах53&quot;/&gt;.

Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму&lt;ref name=&quot;Сах54&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54&lt;/ref&gt;.

=== Абсталяванне ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]]
* [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

=== Прылады і інструменты ===

Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай&lt;ref name=&quot;Сах57&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57&lt;/ref&gt;.

Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей&lt;ref name=&quot;Сах58&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]]
Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, [[Засаўка|засаўкі]] і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Беларускія куфры|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], [[Завеса|завесы]], крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:2026.03.15 Exhibition of Folk Life in Church from Barań in Museum of Belarusian Folk Architecture 17.jpg|250px|міні|Драўляны старадаўні плуг з нешматлікімі каванымі дэталямі]]
Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Дзвярная фурнітура ===
{{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}}
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

==== Замкі і ключы ====
{{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура#Замкі, ключы і ключавіны}}
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]]
Археалагічныя знаходкі па ўсёй Беларусі сведчаць пра багатую гісторыю і разнастайнасць канструкцый замкоў XII—XVII стагоддзяў.

Пры раскопках у [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;, [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Гродна|Гродне]] і іншых гарадах навукоўцы выявілі шматлікія элементы дзвярной гарнітуры, ключы і дэкаратыўныя накладкі. У народным побыце найбольш папулярнымі былі простыя замкі з засаўкай, якія адмыкаліся спецыяльным ключом з адкідным язычком. Таксама шырока выкарыстоўваліся ўнутраныя накладныя прылады і разнастайныя навясныя спружынныя замкі (напрыклад, кіеўскага ці трубчастага тыпу) з унікальнымі фігурнымі ключамі.

Вытворчасць такіх механізмаў патрабавала ад беларускіх кавалёў высокага майстэрства і валодання складанымі слясарнымі прыёмамі. Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі (краты) ===
==== Рашоткі ў дзвярных праёмах ====
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;.

==== Рашоткі на ваконных праёмах ====
[[Файл:053-063 Глинная, снято 9 мая 2005.jpg|250px|міні|Акно ў [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Глінная)|Свята-Раства-Багародзіцкай царкве]] ў [[Глінная|Гліннай]] [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]]]
Вокны ў культавых збудаваннях, аконцы гаспадарчых пабудоў (свірнаў, клецяў, камор) у заможных сядзібах нярэдка забяспечваліся металічнымі кратамі са своеасаблівымі аздобамі, якія ў большасці выпадкаў маюць тыпова народны характар і не выяўляюць прамых аналогій з гатычнымі, рэнесанснымі, барочнымі рашоткамі&lt;ref name=&quot;Сах100&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 100&lt;/ref&gt;.

Спосаб дэкаравання засноўваўся на прымяненні простага кавальскага прыёму. Майстар клаў на кавадла разагрэтую жалезную паласу, ставіў на яе каля самага краю пад вострым вуглом зубіла ці сякач і моцна біў молатам. Ад паласы адсякаўся востры зуб які пры гэтым у большай ці меншай ступені адхіляўся ўбок&lt;ref name=&quot;Сах100&quot;/&gt;.

=== Куфры ===
[[Файл:Музей народнага дойлідства ўвесну 2021 (63).jpg|250px|міні|Акаваны куфар]]
{{main|Беларускія куфры}}
Беларускія куфры ўмацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.

Гладкія палосы [[бляха|бляхі]], звычайна прафіляваныя, аздаблялі вуглы куфра і край века. Шырокія жалезныя палосы, што падзялялі пярэднюю сценку на чатыры часткі, заканчваліся дэкаратыўнымі стылізаванымі выявамі галоў птушак, змей або мелі простае закругленне&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|5|Давыд-Гарадоцкія куфры|аўтар=[[М. Ф. Раманюк]]|с=568}}&lt;/ref&gt;. Куфар абсталёўваўся ўразным або накладным [[замок|замком]] з акоўкай і двума [[ручка|ручкамі]] па баках&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;.

=== Жырандолі ===
[[Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|250px|міні|Жырандоля [[Паўлюк Багрым|Паўлюка Багрыма]] ў [[Крошынскі касцёл|Крошынскім касцёле]]]]
Каваныя жырандолі — від дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і асвятляльных прылад, які ўяўляе сабой фігурныя шматканцовыя падсвечнікі або люстры, вырабленыя метадам мастацкай коўкі. На тэрыторыі Беларусі жырандолі вядомы з другой паловы [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], дзе яны першапачаткова выкарыстоўваліся ў інтэр’ерах замкаў, палацаў і храмаў для стварэння раўнамернага бясценявага асвятлення пры дапамозе свечак. Мастацкая коўка дазваляла спалучаць функцыянальную трываласць металу з вытанчанасцю пластычных формаў: каркасы такіх свяцільняў традыцыйна ўпрыгожваліся расліннымі арнаментамі, мудрагелістымі завіткамі, а таксама элементамі з літой бронзы ці крышталю. У сучаснай архітэктуры каваныя жырандолі застаюцца важным элементам рэстаўрацыі гістарычных аб’ектаў і эксклюзіўнага інтэр’ернага дызайну.

== Прафесійная адукацыя ==

У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[
Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год.

Самыя вядомыя з такіх устаноў:

* [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў
* [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]).
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе)
* [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar5443745&amp;strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года)
* [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах.

Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]&lt;/ref&gt;.

Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»&lt;ref&gt;[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; або «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння:

* [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах&lt;ref&gt;[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251115091018/https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 |date=15 лістапада 2025 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў
* [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»&lt;ref&gt;[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»&lt;ref&gt;[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Подпісы майстроў ==

Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]&lt;ref name=&quot;Сах69&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.
* {{Артыкул|аўтар=[[Ігар Валер’евіч Цярэнцьевіч|Цярэнцьеў, Ігар]]|загаловак=Нажы сярэднявечнага Друцка|год=2025|мова=be|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|нумар=3|старонкі=42—47 : іл. : табл. : фат}}

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Кандыдат у добрыя артыкулы}}

[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>4uf0mg182vwao3ygufbmsgcw1e4fh6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гета ў Бабінавічах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814504</id>
    <revision>
      <id>5212457</id>
      <parentid>5198530</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5212457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6778" sha1="5izf2eksvqxiywe9yznra6nugf3re9b" xml:space="preserve">[[File:Ghetto Babinovichi 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]]
'''Гета ў Бабінавічах''' (верасень 1941 — сакавік 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічы]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

== Гісторыя ==
У 1926 годзе ў [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічах]] пражывала 332 яўрэі (32.1% жыхароў)&lt;ref&gt;Л. Л. Полевой. Русские евреи. Аналитический справочник. — Нью-Йорк — Портланд, Орегон. — 2010&lt;/ref&gt;, а перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] яўрэі складалі палову насельніцтва мястэчка&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mishpoha.org/library/07/0707.php |title=Серия «Мое местечко». «Следы на земле». |access-date=2016-04-15 |archive-date=2016-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428010211/http://mishpoha.org/library/07/0707.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''А. Шульман'', Следы на земле. Минск, Медисонт, 2009, стр. 161&lt;/ref&gt;.

22 ліпеня 1941 года [[Вермахт|нямецкія войскі]] занялі Бабінавічы. Акупацыя доўжылася да 25 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=168}}. На той момант не паспелі эвакуявацца прыкладна 60-70 габрэяў, але акрамя іх у мястэчку да моманту акупацыі апынуліся яшчэ і тыя габрэі, якія прыехалі сюды з іншых гарадоў на адпачынак ці ўжо ратуючыся ад немцаў&lt;ref name=autogenerated5&gt;''Аркадий Шульман''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/babinovichi/babinovichi.html Место для памятника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325053054/http://shtetle.co.il/Shtetls/babinovichi/babinovichi.html |date=25 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Бабінавічах акупанты сагналі прадстаўнікоў нацыянальнасці ў гета, якое складалася з некалькіх дамоў. Яўрэяў выкарыстоўвалі на работах і беспакарана здзекаваліся над імі. З захаваных сведчанняў вядома, напрыклад, што над маладой настаўніцай-габрэйкай паліцаі доўга здзекаваліся, як хацелі, а потым забілі&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці [[Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]], і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне ў канцы верасня — пачатку кастрычніка 1941 года гітлераўцы адабралі маладых здаровых яўрэяў-мужчын (чалавек 16-17), і забілі іх каля могілак. Пасля паліцаі прымусілі некалькіх сялян закапаць целы, і забілі іх таксама як сведак&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

У лютым 1942 года немцы і паліцаі выгналі ўсіх яўрэяў з гета і пагналі па лёдзе праз [[Зелянское]] возера на супрацьлеглы бераг да вострава&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. Пасля гэтага былі і яшчэ расстрэлы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://meld.gorod.tomsk.ru/index-1290858642.php |title=Детское письмо военных лет |access-date=2016-04-15 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306031134/http://meld.gorod.tomsk.ru/index-1290858642.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.У сакавіку 1942 года ў Бабінавічах было расстраляна 16 яўрэяў&lt;ref&gt;{{РЕЭ|БАБИНОВИЧИ}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}}
{{Гета на Беларусі}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Бабінавічы]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]]
[[Катэгорыя:Бабінавічы (Лёзненскі раён)]]</text>
      <sha1>5izf2eksvqxiywe9yznra6nugf3re9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рокфелеры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814510</id>
    <revision>
      <id>5212461</id>
      <parentid>5198140</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5212461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="sjxufvhu8saojiujj75cb5euxulvbip" xml:space="preserve">'''Рокфелеры''' ({{lang-en|Rockefellers}}) — дынастыя амерыканскіх фінансістаў нямецкага паходжання, адно з найбагацейшых сямействаў свету, разам з [[Ротшыльды|Ротшыльдамі]].

Дынастыя вядзе свой радавод ад Готхарда Рокенфелера (нарадзіўся ў 1590 годзе) з вёскі Рокенфельд на паўночны захад ад Нойвіда ў зямлі [[Рэйнланд-Пфальц]].

Першым буйным прадпрымальнікам у сямействе стаў [[Джон Дэйвісан Рокфелер]]. У 1870 годзе ён заснаваў нафтавую фірму «Стандард ойл» з капіталам 1 млн. дол., якая ў 1879 годзе стала 1-м у [[ЗША]] трэстам. З 1911 года трэстам кіраваў [[Джон Дэйвісан Рокфелер-малодшы]], які падзяліў яго на падставе «антытрэстаўскіх законаў» на 33 кампаніі. Фірмы фактычна ўтварылі адзіную групу, якая перайшла ва ўласнасць яго дзяцей. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Рокфелеры павялічылі інвестыцыі за мяжой (асабліва ў слабаразвітых краінах). У гэты ж час былі ўсталяваныя картэльныя пагадненні Рокфелераў з германскім трэстам «Ід Фарбеніндустры». З ростам багацця Рокфелераў, якія праніклі, акрамя нафтавай, у іншыя галіны прамысловасці, пашырылася іх фінансавая база. У [[інтэрбелум]] яны набылі кантрольныя пакеты шэрагу страхавых кампаній і іншых фінансавых устаноў, уключаючы «Чэйз нэшанал банк». Становішча Рокфелераў яшчэ больш умацавалася пасля зліцця гэтага банка з «Банк оф Манхатан Компані», на аснове чаго паўстаў у 1955 годзе 2-і па велічыні ў ЗША «Чэйз Манхатан банк». [[Другая сусветная вайна]], пасляваенны нафтавы бум і мілітарызацыя эканомікі ЗША спрыялі таму, што актывы ўсёй групы ў 1965 годзе перавысілі 115 млрд. дол., а чысты прыбытак, па няпоўных даных, — 2,3 млрд. Станам на 1970-я Рокфелеры кантралявалі больш за 30% здабычы і 1/2 перагонкі нафты ў ЗША, а таксама ўдзельнічалі ў атамнай прамысловасці, электроніцы і іншым. 

Кіраванне групай Рокфелеры ажыццяўляюць шляхам падзелу працы па функцыянальнай і геаграфічнай прыкмеце. Аднак пры гэтым яны кіруюцца сумесна выпрацаванай адзінай стратэгічнай лініяй. 

Рокфелеры актыўна ўдзельнічаюць у палітычным жыцці ЗША. Першапачаткова дзейнічаючы праз падстаўных асоб, пазней яны сталі працаваць больш адкрыта: [[Нелсан Олдрыч Рокфелер]] стаў губернатарам [[Штат Нью-Ёрк|штата Нью-Ёрк]], [[Джон Дэйвісан Рокфелер III]] удзельнічаў у распрацоўцы мірнай дамовы з [[Японія]]й на Сан-Францыскай канферэнцыі 1951 года. З дапамогай розных фондаў папячыцельства Рокфелеры кантралююць шматлікія навуковыя ўстановы.

== Літаратура ==
* Bratberg, Terje: [https://snl.no/Rockefeller Rockefeller] i Store norske leksikon på snl.no. Hentet 13. september 2026
* [https://hrono.ru/biograf/bio_r/rockfellers.php Рокфеллеры] // Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 12. РЕПАРАЦИИ - СЛАВЯНЕ. 1969.
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Рокфелеры]]</text>
      <sha1>sjxufvhu8saojiujj75cb5euxulvbip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сярэднеазіяцкая пагранічная акруга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814528</id>
    <revision>
      <id>5212462</id>
      <parentid>5198320</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5212462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2649" sha1="fqugwrslqhuj8koftie9ckmqddqfil8" xml:space="preserve">{{Вайсковае фарміраванне}}
'''Чырванасцяжная Сярэднеазіяцкая пагранічная акруга''' — ваенна-адміністрацыйнае аператыўнае [[аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] ([[пагранічная акруга]]) [[Пагранічныя войскі КДБ СССР|пагранічных войск]] [[КДБ СССР]].

Створаны загадам КДБ ад 13 сакавіка 1963 г. на базе УПВ КДБ Туркменскага і Сярэднеазіяцкага акругаў. Упраўленне і штаб – у [[Ашхабад]]зе. Дыслакавалася на тэрыторыі [[Туркменская ССР|Туркменскай]], [[Узбекская ССР|Узбекскай]] і [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]], ахоўвала мяжу з [[Іран]]ам, [[Афганістан]]ам і [[Кітай|Кітаем]]. 

Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета|Прэзідыума ВС СССР]] ад 8 мая 1974 г. акруга была ўзнагароджана [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]].

У складзе акругі знаходзіліся: упраўленне, аператыўна-ваенны аддзел; 45-ы Серахскі, 46-ы Каахкінскі, 47-ы Керкінскі, 48-ы Пянджскі, 66-ы Харогскі, 67-ы Кара-Калінскі, 68-ы Тахта-Базарскі, 71-ы Бахардэнскі, 81-ы Тэрмезскі, 117-ы Маскоўскі, 135-ы Небіт-Дагскі пагранатрады; 4-я і 23-я асобныя авіяэскадрыллі; 114-ы і 118-ы асобныя батальёны сувязі; 45-ы асобны дывізіён вартавых катэраў; аператыўна-ваенная група (у 1990-м на яе базе створаны 118-ы Ішкашымскі пагранатрад).

== Спасылкі ==
* [https://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/troops/border_guard/middle_asia.htm Краснознаменный Среднеазиатский пограничный округ КГБ]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Воінскія часці, узнагароджаныя ордэнам Чырвонага Сцяга]][[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]][[Катэгорыя:Пагранічныя войскі]][[Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР]]</text>
      <sha1>fqugwrslqhuj8koftie9ckmqddqfil8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Філіп (герцаг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814590</id>
    <revision>
      <id>5212473</id>
      <parentid>5200148</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія, стыль, афармленне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11069" sha1="lmqkpozbzodqj2fq25wz0txcqele192" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Карл Філіп''' ({{Lang-sv|Karl Filip}}; {{ВД-Прэамбула}}) — герцаг Сёдэрманландскі, малодшы брат [[Густаў II Адольф|Густава ІІ Адольфа]], прэтэндэнт ад імя першага і другога апалчэнняў на расійскі трон падчас [[Смутны час|Смутнага]] часу.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 22 красавіка 1601 года. Шведскі прынц з [[Ваза (дынастыя)|дынастыі Вазаў]], малодшы сын [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]] і яго другой жонкі [[Крысціна Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпская|Крысціны Гольштэйн-Готарпскай]], падчас [[Смутны час|Смутнага]] часу прэтэндэнт на расійскі трон. Малодшы брат [[Густаў II Адольф|Густава II Адольфа]]. Пасля смерці бацькі ў 1611 г. атрымаў бацькаў тытул — князя (герцага) [[Сёдэрманланд (лен)|Сёдэрманланда]].

[[Файл:Arms_of_the_House_of_Vasa.svg|міні|злева|185x185пкс|Герб дому Вазаў]]
Пасля таго як Карл ІХ захапіў карону Швецыі ў свайго пляменніка [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], ен падтрымліваў маскоўскіх цароў грашыма і магчымасццю наймаць спецыялістаў і войска ў Еўропе, чым неафіцыйна ўдзельнічаў у [[Смутны час|грамадзянскай вайне]] ў Расіі і супрацьстаяў узмацненню Рэчы Паспалітай&lt;ref&gt;Флоря, Б. Н. Русско-польские отношения и балтийский вопрос в конце XVI — начале XVII в. Москва: Наука, 1973. — С. 149, 158. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Бацька таксама падтрымаў [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]], скіраваўшы супраць Ілжэдзмітрыя ІІ вялікі кантынгент наймітаў на чале з прафесійнымі генераламі Эвертам Горнам і [[Якаб Понтусан Дэлагардзі|Якубам Дэлагардзі]] (шведы, французы-гугеноты, шатландцы, галандскія прэсвітэрыяне, немцы). Хаця шведам і наўгародцам удалося атагнаць тушынцаў [[Ян Кернажыцкі|Я. Кернажыцкага]] і [[Ян Пётр Сапега|Я. П. Сапегу]] з поўначы і ад Масквы, але разам з войскамі Шуйскага іх разграмілі войскі Жыгімонта Вазы пад [[Бітва пад Клушынам|Клушынам]]. Каронны польны гетман [[Станіслаў Жалкеўскі|С. Жалкеўскі]] адпусціў іх пад абяцанне не ваяваць супраць законнага караля Жыгімонта Вазы. Яны вярнуліся ў Ноўгарад, дзе найміты, фармальна не атрымаўшы абяцанай аплаты за службу, сталі асноўнай дзеючай сілай падчас [[Інгерманландская вайна|Інгерманландскай вайны]] (1610—1617), усталяваўшы кантроль шведскіх гарнізонаў у Ноўгарадзе, Івангорадзе, Капор’і, Яме, Арэшку, Старой Русе.

Маленькі 10-гадовы прынц Карл Філіп стаў фармальным кіраўніком Наўгародскай дзяржавы (незалежнай дзяржавы пад фактычнай акупацыяй Швецыі) і паводле прапановы Дэлагардзі і [[:ru:Ляпунов, Прокопий Петрович|Ляпунова]] наўгародцы і апалчэнцы прапанавалі яго ў цары Расійскай дзяржавы&lt;ref&gt;Станиславский А. Л. Гражданская война в России XVII. — М.: Мысль, 1990. — С. 35. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Урад Ноўгарада скіраваў у 1611 годзе пасольства ў Стакгольм. Але ўдава-маці Крысціна не была гатовая ахвяраваць свайго 10-гадовага любімага сына ў Расію, бо там нядаўна натоўп разарваў аднаго цара ([[Ілжэдзмітрый I|Ілжэдмітрыя I]] у маі 1606) і зарубілі саблей другога ([[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдмітрыя II]] у снежні 1610), а трэцяга рускага цара — [[Васіль Шуйскі|Васіля IV Шуйскага]] — зверглі і затачылі ў манастыр у ліпені 1610 года.

Аднак наўгародскім і рязанскім баярам і шведскай экспансіі супрацьстала маскоўска-ўладзімірская групоўка старых баярскіх родаў. Яны спачатку ў Тушынскім лагеры [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдмітрыя II]], на чале з патрыярхам [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)|Філарэтам]], а пасля [[Бітва пад Клушынам|Клушынскай бітвы]], аб’яднаўшыся ў [[Сямібаяршчына|Сямібаяршчыне]], зрабілі стаўку на 16-гадовага каралевіча Рэчы Паспалітай і законнага спадчынніка шведскага трона [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Жыгімонтавіча Вазу]]. Баяры ў Крамлі прысягнулі каралевічу Уладзіславу Вазе, каранавалі і перадалі царскія рэгаліі, пачалі кіраваць ад яго імя і запрасілі ў Маскву польска-літоўскі гарнізон.

У кастрычніку 1610 года наўгародцаў прывялі да прысягі Уладзіславу, у студзені 1611 г. Ноўгарад паўстаў і ўсталяваў самакіраванне, але ўжо 16 ліпеня 1611 года быў захоплены шведскімі наймітамі.

Другое расійскае апалчэнне таксама абвясціла Карла Філіпа будучым царом і афіцыйна дзеля яго вызваляла Расею ад войскаў [[Сямібаяршчына|Сямібаяршчыны]] і Рэчы Паспалітай&lt;ref&gt;Козляков В. Н. Земское ополчение в Ярославле в 1612 г. // Смутное время в России в начале века: поиски выхода. К 400-летию «Совета всея Земли» в Ярославле. Материалы международной научн. конф. Под ред. В. Н. Козлякова — М.: «2К», 2012. — С. 16—17. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Калі гарнізон войскаў Сямібаяршчыны і Рэчы Паспалітай капітуляваў, на рубяжы 1612—1613 гг.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://sieswpl.publisherspanel.com/api/files/download/2926048.pdf|author=Якубаў В.|title=Удзел грамадзян Вялікага Княства Літоўскага ў ваенных кампаніях Рэчы Паспалітай на тэрыторыі Маскоўскай дзяржавы 1609–1613 гг.|year=2025|volume=18|issue=1|lang=be|journal=Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej}}&lt;/ref&gt; у Маскве адбыўся Земскі сабор і новыя выбары цара. Карл Філіп ізноў асабіста не даехаў&lt;ref&gt;Коваленко Г. А. Замятин о переговорах Новгорода с Ярославлем в 1612 г. // Смутное время в России в начале века: поиски выхода. К 400-летию «Совета всея Земли» в Ярославле. Материалы международной научн. конф. Под ред. В. Н. Козлякова — М.: «2К», 2012. — С. 54. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, ён прачакаў запрашэння на царства ад «ўсей Зямлі» ў памежным шведскім [[Выбарг]]у. Земскі сабор 1613 года абвесціў царом [[Міхаіл Фёдаравіч|Міхаіла Раманава]]. Шведы працягнулі вайну, і хаця не здолелі захапіць [[Пскоў]] і ўтрымаць [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]], у 1617 г. на стагоддзе адрэзалі Маскоўскую дзяржаву ад Балтыйскага мора.

Летам 1621 года Карл Філіп удзельнічаў разам са сваім братам, каралём [[Густаў II Адольф|Густавам II Адольфам]] у Балтыйскіх войнах. Летам 1621 г. шведскае войска высадзілася пад [[Рыга]]й. Пасля асады і перамоваў, непасрэдна і ўдала праведзеных Карлам Філіпам, Рыга капітулявала перад шведамі. Браты падрыхтаваліся да трыумфу і паехалі ў Стакгольм на сойм, але па дарозе малодшы цяжка захварэў і памёр у студзені 1622 года ў Нарве.

5 сакавіка 1620 года ён таемна ажаніўся з Элізабэт Рыбінг (1596—1662). Іх дачка Элізабэт Карлсдотэр нарадзілася ўжо пасля яго смерці.

Ён быў апошнім кіруючым герцагам Сёдэрманланда. Калі ў 1772 годзе [[Густаў III]] аднавіў тытулатуру герцагства дзеля свайго брата [[Карл XIII|Карла]], яно стала толькі ганаровым тытулам.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БіЭ|Карл-Филипп}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ваенныя Швецыі]]
[[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]]</text>
      <sha1>lmqkpozbzodqj2fq25wz0txcqele192</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814603</id>
    <revision>
      <id>5212463</id>
      <parentid>5199148</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5212463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5938" sha1="3mtlxyzzuxgznh8jp0x8koawt9w0i4s" xml:space="preserve">[[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1977-031-03, Riga, Diensstelle ERR, Bücherlager.jpg|thumb|right|Кніжны склад аддзялення штаба Розенберга ў Рызе.]]
'''Аператыўны штаб рэйхсляйтара [[Альфрэд Розенберг|Розенберга]]''' ({{lang-de|Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg}}) — [[нацызм|нацысцкая]] арганізацыя, якая займалася канфіскацыяй і вывазам культурных каштоўнасцяў з акупаваных тэрыторый.

У асноўным займалася канфіскацыяй друкаваных матэрыялаў (кніг і архіўных дакументаў), а таксама зборам разнастайнай інфармацыі аб акупаваных тэрыторыях, у першую чаргу, матэрыялаў бальшавіцкай ідэалогіі і прапаганды з мэтай іх далейшага навуковага вывучэння і выкарыстання. Акрамя інфармацыі ідэалагічнага характару супрацоўнікі Штаба збіралі звесткі аб рэсурснай базе акупаваных тэрыторый, стане эканомікі, культуры, навукі, адукацыі і г. д., а таксама матэрыялы аб нямецкай каланізацыі, асабліва на тэрыторыі рэспублік Савецкага Саюза. Мясцовыя аддзяленні гэтай арганізацыі (галоўныя рабочыя групы і рабочыя групы) размяшчаліся ў Амстэрдаме, Бруселі, Парыжы, Бялградзе, Рызе, Таліне, Дэрпце, Мінску, Смаленску, Кіеве, Харкаве, Днепрапятроўску і Сімферопалі. Пры Штабе існавалі таксама зондэрштабы («Sonderstäbe» — «асаблівыя штабы»), дзейнасць якіх насіла тэматычны характар (навука, старажытная гісторыя, [[фалькларыстыка]], [[генеалогія]], выяўленчае мастацтва, музыка, светапоглядная інфармацыя і інш.) і якія прадстаўлялі профільныя ведамствы структуры Розенберга («das Amt Rosenberg») пры [[НСДАП]] і мабільныя каманды.

Пасля паражэння Германіі ў вайне дакументы штаба Розенберга былі захопленыя саюзнікамі і ў цяперашні час знаходзяцца на захоўванні ў архівах Расіі, Украіны і ЗША. У [[Расійскі дзяржаўны ваенны архіў|Расійскім дзяржаўным ваенным архіве]] ёсць фонды 1402 (Архіўны фонд аператыўнага штаба рэйхсляйтэра Розенберга-ЭР) і 1401 (Картатэка архіўнага фонду аператыўнага штаба рэйхсляйтэра Розенберга). Супрацоўнікамі РДВА апрацаваны і выдадзены ў выглядзе кароткага анатаванага даведніка фонд 1401. Частка дакументаў Штаба, якая захоўваецца ва Украіне, у Кіеве ў Дзяржаўным архіве вышэйшых органаў улады і кіравання (ф. 3676, ф. 3674), прадстаўлена ў выданні «Дзейнасць аператыўнага штаба рэйхсляйтэра Розенберга ў акупаванай Еўропе ў перыяд Другой сусветнай вайны: даведнік-паказальнік архіўных дакументаў з кіеўскіх сходаў».

== Гл. таксама ==
* [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга ў Беларусі]]

== Літаратура ==
* Картотека `Z` Оперативного штаба `Рейхсляйтер Розенберг`. Ценности культуры на оккупированных территориях России, Украины и Белоруссии. 1941—1942 гг. МГУ. 1998.
* [http://www.archives.gov.ua/Publicat/reih.php Н. Кашеварова, Н. Малолетова. Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга в оккупированной Европе в период Второй мировой войны.]

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [https://web.archive.org/web/20081121120857/http://www.nbuv.gov.ua/articles/2005/05kngnuu.html Деятельность зондерштаба «Наука» Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга по конфискации ценностей научных учреждений Украины (1941—1943 гг.)]
* [http://www.archives.gov/research/holocaust/art/key-series-descriptions/key-series-descriptions-13.html Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) Records]
* [https://web.archive.org/web/20151017060207/http://err.tsdavo.org.ua/ Коллекция документов Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга]
* [https://www.germandaggers.com/Gallery/CT6W.php Знаки различия министерств и ведомств Третьего рейха]
{{ВС}}
{{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі Трэцяга рэйха]]</text>
      <sha1>3mtlxyzzuxgznh8jp0x8koawt9w0i4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шабакская брыгада</title>
    <ns>0</ns>
    <id>814713</id>
    <revision>
      <id>5212464</id>
      <parentid>5200066</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T14:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Абвінавачванні */</comment>
      <origin>5212464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8677" sha1="rkxq0spb784uq8hy8gotc61mcjyeptg" xml:space="preserve">{{Групоўка
|назва             = Шабакская брыгада
|арыгінал             = 
|эмблема              = Flag of Shabak Democratic Party.svg
|шырыня               = 
|подпіс              = 
|іншыя назвы      = 
|частка                = [[Сілы народнай мабілізацыі]]
|нацыянальнасць       = [[шабакі]]
|рэлігія              = 
|ідэалогія            = [[шыізм|шыіцкі]] [[ісламізм]]&lt;ref&gt;{{cite web|last=Neurink|first=Judit|date=7 August 2019|url=https://www.dw.com/en/iraq-caught-between-militias-and-islamic-state/a-49912478 |title=Caught between militias and 'Islamic State' |publisher=DW |access-date=2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|дэвіз                = 
|лідары               = Ваада Кадо
|штаб-кватэра        = 
|рэгіён               = [[Ніневійская раўніна]]
|сфарміравана         = 
|расфармавана       = 
|перш               = 
|стала                = 
|саюзнікі             = [[Ірак]], [[Іран]]
|праціўнікі           = [[Ісламская дзяржава]]
|колькасць          = 
|канфлікты            = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]]
|акцыі                = 
|сайт                 = 
|заўвагі           =
}}
'''Шабакская брыгада''', таксама вядомая як '''30-я брыгада''' або '''Ліва Аль-Шабак''' ({{lang-ar|لوا ال الشبك}}) — узброеная групоўка іракскіх [[курды|курдаў]]-[[шабакі|шабакаў]], сфарміраваная ў [[2014]] годзе ў складзе [[Сілы народнай мабілізацыі|Сіл народнай мабілізацыі]] для барацьбы супраць [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]. 

==Стварэнне ==
Утворана ў горадзе [[Бартала]] пры падтрымцы [[Шабакская дэмакратычная асамблея|Шабакскай дэмакратычнай асамблеі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iraqi decision to remove Shabak PMU from Ninevah Plains stirs conflict - Al-Monitor: The Pulse of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2019/08/iraq-mosul-shabak-pmu-nineveh-plains.html |access-date=2022-04-04 |website=www.al-monitor.com |language=en}}&lt;/ref&gt; , але ў ваенным дачыненні дзейнічала пад кіраўніцтвам [[Арганізацыя Бадра|арганізацыі «Бадр»]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hizballah Cavalcade: Quwat Sahl Nīnawā: Iraq's Shia Shabak Get Their Own Militia |url=https://jihadology.net/2015/01/12/hizballah-cavalcade-quwat-sahl-ninawa-iraqs-shia-shabak-get-their-own-militia/ |access-date=2022-04-04 |website=jihadology.net}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова брыгада была сфарміравана як Сілы ніневійскай раўніны (قوات سهل نينوی), не блытаць з [[Сілы Ніневійскай раўніны|аднайменнай групоўкай асірыйцаў]]. 23 лістапада 2014 года далучылася да Сіл народнай мабілізацыя як 30-я брыгада&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Profile: Hashd al-Shabak (30th PMF Brigade) |date=22 June 2022 |last=Malik |first=Hamdi |last2=Knights |first2=Michael |last3=Beth-Addai |first3=Yaqoub |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/profile-hashd-al-shabak-30th-pmf-brigade |access-date=2024-09-11 |website=washingtoninstitute.org}}&lt;/ref&gt;.

Узнікненне групоўкі было абумоўлена пашырэннем уплыву [[Іракскі Курдыстан|курдскага рэгіянальнага ўрада]] і [[асірыйцы|асірыйцаў]] на шабакскіх тэрыторыях, што пагражала асіміляцыяй&lt;ref&gt;{{cite journal |last1 = Akbar | first1 = Ali | last2 = Isakhan| first2 = Benjamin| date = 13 April 2023| title = The Islamic State, Shia religious clerics and the mobilisation of Shia militias in Iraq and Syria| url = https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13569775.2023.2196875#abstract| volume = 29| issue = 5 |journal = Contemporary Politics | pages = 18}}&lt;/ref&gt;. Фарміраванне шабакскага апалчэння атрымала адабрэнне [[Міністэрства абароны Ірака]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2014-09-23 |title=Shabak Community forms military force of 1500 fighters to fight ISIS in Nineveh |url=https://www.iraqinews.com/baghdad-politics/shabak-community-forms-military-force-of-1-00-fighters-to-fight-isil-in-nineveh/ |access-date=2022-04-04 |website=Iraqi News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Абвінавачванні==
Хоць афіцыйна шабакскія атрады дзейнічаюць у складзе кааліцыі СНБ, але надта часта працавалі без каардынавання з саюзнікамі. Так, напрыклад, апалчэнцы незаконна захапілі і ўтрымлівалі галоўную гандлёвую магістраль паміж [[Масул]]ам і [[Эрбіль|Эрбілем]]. Вышэйшае кіраўніцтва Ірака, у тым ліку [[Хайдэр аль-Абадзі]] і яго пераемнік [[Адзіль Абдул-Махдзі]], спрабавала дамовіцца з брыгадай, але безвынікова&lt;ref&gt;{{cite web|last=Foulkes|first=John|date=4 June 2021|url=https://jamestown.org/brief/irans-man-in-nineveh-waad-qado-and-the-pmfs-30th-brigade/ |title=Iran’s Man in Nineveh: Waad Qado and the PMF’s 30th Brigade |publisher=The Jamestown Foundation |access-date=2024-09-11}}&lt;/ref&gt;.

Апроч таго, апалчэнне абвінавачвалася ў парушэннях правоў чалавека ў дачыненні да асірыйцаў&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Contested Control: The Future of Security in Iraq's Nineveh Plain |url=https://www.assyrianpolicy.org/contested-control |access-date=2022-04-04 |website=Assyrian Policy |language=en}}&lt;/ref&gt;: фізічнае запалохванне, згвалтаванні, вымагальніцтва, незаконныя арышты, выкраданні, крадзяжы маёмасці, рэлігійная дыскрымінацыя&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://rowman.com/ISBN/9781498596978/International-Religious-Freedom-The-Rise-of-Global-Intolerance |title=International Religious Freedom: The Rise of Global Intolerance |language=en-us}}&lt;/ref&gt;, катаванні зняволеных&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 June 2020 |title=Iraq: Muslim scholars say prisoners being tortured |url=https://www.middleeastmonitor.com/20200619-iraq-muslim-scholars-say-prisoners-being-tortured/ |access-date=2024-09-11 |website=middleeastmonitor.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Брыгада таксама абвінавачвалася ў атрымліванні ракет з Ірана і прадастаўленні хованак для [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Collective |first=Welance com-a Freelancers |title=Iraq after ISIL: Qaraqosh, Hamdaniya District |url=https://cfri-irak.com/en/article/the-shabak-in-iraq-identity-shifts-amid-ethnic-and-sectarian-divides-2023-09-20 |access-date=2024-09-11 |website=cfri-irak.com/en |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

==Санкцыі==
У ліпені 2019 года [[Злучаныя Штаты]] ўвялі санкцыі супраць лідара групоўкі Ваада Кадо за шэраг парушэнняў правоў чалавека, учыненых ім у якасці лідара брыгады&lt;ref name=&quot;home.treasury.gov&quot;&gt;{{Cite web |title=Treasury Sanctions Persons Associated with Serious Human Rights Abuse and Corrupt Actors in Iraq |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm735 |access-date=2022-04-04 |website=U.S. Department of the Treasury |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама==
* [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2014 годзе]]</text>
      <sha1>rkxq0spb784uq8hy8gotc61mcjyeptg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы Таджыкістана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815028</id>
    <revision>
      <id>5212482</id>
      <parentid>5202871</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Культурнае і адукацыйнае жыццё */</comment>
      <origin>5212482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11994" sha1="podhye65ibiyweqlj5znrq7yaqrrkdm" xml:space="preserve">'''Беларусы Таджыкістана''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі сучаснага [[Таджыкістан]]а. Найбольшай зафіксаванай перапісамі колькасці беларуская супольнасць дасягнула напрыканцы савецкага перыяду: у 1989 годзе ў Таджыкскай ССР налічвалася 7247 беларусаў.&lt;ref name=&quot;census1989&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=12
 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР
 |publisher=Демоскоп Weekly
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt; Пасля распаду [[СССР]] іх колькасць рэзка скарацілася: перапіс 2000 года зафіксаваў 464 беларусаў, а перапіс 2010 года — 104.&lt;ref name=&quot;census2000-2010&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://digitallibrary.un.org/record/1649145/files/CERD_C_TJK_CO_9-11_Add.1-RU.pdf
 |title=Распределение населения Республики Таджикистан по национальностям по итогам переписи населения 2000–2010 года
 |publisher=Арганізацыя Аб’яднаных Нацый
 |date=2018
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Савецкі перыяд ===
У 1926 годзе на тэрыторыі тагачаснай Таджыкскай АССР было ўлічана каля 60 беларусаў, у 1939 годзе — каля 1 тыс. У наступныя дзесяцігоддзі іх колькасць паслядоўна расла: каля 2,8 тыс. у 1959 годзе, 4 тыс. у 1970 годзе і 5,1 тыс. у 1979 годзе.&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;&gt;{{cite web
 |last=Тульский
 |first=Михаил
 |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php
 |title=Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
 |publisher=Демоскоп Weekly
 |issue=191–192
 |date=21 лютага — 6 сакавіка 2005
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt; Пры гэтым тэрыторыя Таджыкскай АССР у час перапісу 1926 года не цалкам супадала з пазнейшай тэрыторыяй Таджыкскай ССР і сучаснага Таджыкістана.&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;

Рост колькасці беларусаў адбываўся на фоне шырокай міжрэспубліканскай міграцыі, звязанай з індустрыялізацыяй Таджыкскай ССР. У савецкі перыяд у рэспубліку ў планавым парадку накіроўвалі рабочых, інжынераў і іншых кваліфікаваных спецыялістаў з Беларусі, Расіі, Украіны і іншых саюзных рэспублік; яны ўдзельнічалі ў будаўніцтве прамысловых, энергетычных і інфраструктурных аб’ектаў, гарадоў, пасёлкаў і дарог, працавалі ў прамысловасці, будаўніцтве і на транспарце.&lt;ref name=&quot;sultanov&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Султанов
 |first1=Зубайдулло
 |last2=Шарипова
 |first2=Асиля Гуломовна
 |title=Региональная экономическая интеграция и трудовая миграция как важнейшие факторы стабильного и устойчивого роста экономики
 |journal=Вестник университета
 |publisher=Российско-Таджикский (Славянский) университет
 |year=2022
 |issue=1 (76)
 |pages=9–19
 |url=https://vestnik.rtsu.tj/uploads/files/1731645678_106736d0ee190ee.pdf
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt;

Беларускае насельніцтва Таджыкскай ССР мела пераважна гарадскі характар. Паводле перапісу 1959 года, з 2793 беларусаў 2214 жылі ў гарадах і 579 — у сельскай мясцовасці.&lt;ref name=&quot;census1959&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=12
 |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности
 |publisher=Демоскоп Weekly
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt; У 1989 годзе з 7247 беларусаў рэспублікі 5645 жылі ў гарадах і 1602 — у сельскай мясцовасці.&lt;ref name=&quot;census1989urban&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php?reg=12
 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности
 |publisher=Демоскоп Weekly
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt;

На момант апошняга ўсесаюзнага перапісу 1989 года беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай этнічнай групай Таджыкскай ССР пасля рускіх і ўкраінцаў: у рэспубліцы жылі 388 481 рускі, 41 375 украінцаў і 7247 беларусаў.&lt;ref name=&quot;shustov&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Шустов
 |first=А. В.
 |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы
 |journal=Археология, этнография и антропология Евразии
 |year=2018
 |volume=46
 |issue=4
 |pages=114–122
 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122
 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Пасля распаду СССР ===
Пасля распаду СССР эміграцыя ўсходнеславянскага насельніцтва з Таджыкістана рэзка ўзрасла. Асабліва інтэнсіўным выезд стаў у час грамадзянскай вайны ў Таджыкістане ў 1990-я гады; у 1989—2000 гадах агульная колькасць усходніх славян у краіне скарацілася прыкладна ў шэсць разоў.&lt;ref name=&quot;shustov&quot;/&gt; Колькасць уласна беларусаў за гэты перыяд зменшылася з 7247 да 464 чалавек, або на 93,6 %.&lt;ref name=&quot;shustov&quot;/&gt;

Скарачэнне працягнулася і ў 2000-я гады. Паводле перапісу 2010 года, у Таджыкістане засталіся 104 асобы, улічаныя як беларусы, што складала 22,4 % ад іх колькасці ў 2000 годзе.&lt;ref name=&quot;census2000-2010&quot;/&gt;

== Колькасць і рассяленне ==
Перапісныя даныя ніжэй адлюстроўваюць нацыянальнасць (этнічную прыналежнасць), а не грамадзянства Беларусі. Для часткі савецкіх перапісаў апублікаваны гістарычны шэраг падае колькасць з акругленнем да 0,1 тыс. чалавек; такія значэнні ў табліцы пазначаны як прыблізныя.&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Год перапісу
! Колькасць беларусаў
|-
| 1926
| каля 60&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;
|-
| 1939
| каля 1000&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;
|-
| 1959
| 2793&lt;ref name=&quot;census1959&quot;/&gt;
|-
| 1970
| каля 4000&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;
|-
| 1979
| каля 5100&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;
|-
| 1989
| 7247&lt;ref name=&quot;census1989&quot;/&gt;
|-
| 2000
| 464&lt;ref name=&quot;census2000-2010&quot;/&gt;
|-
| 2010
| 104&lt;ref name=&quot;census2000-2010&quot;/&gt;
|}

Такім чынам, на працягу большай часткі савецкага перыяду колькасць беларусаў у Таджыкістане павялічвалася і дасягнула максімуму ў 1989 годзе, пасля чаго пачалося хуткае скарачэнне супольнасці.&lt;ref name=&quot;tulsky&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;census2000-2010&quot;/&gt;

== Культурнае і адукацыйнае жыццё ==
У межах беларуска-таджыкскага культурнага і адукацыйнага супрацоўніцтва ў [[Душанбэ]] дзейнічаюць установы, звязаныя з беларускай адукацыяй, мовай і культурай. З 2018 года пры Таджыкскім тэхнічным універсітэце імя акадэміка М. С. Асімі працуе Цэнтр беларускай адукацыі, навукі і культуры, а ў верасні 2023 года пры Таджыкскім нацыянальным універсітэце быў адкрыты Цэнтр беларускай мовы і інавацыйных тэхналогій.&lt;ref name=&quot;khovar2023&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://khovar.tj/rus/2023/12/posol-belarusi-rasskazal-o-perspektive-sotrudnichestva-s-tadzhikistanom-na-budushhij-god/
 |title=Посол Беларуси рассказал о перспективе сотрудничества с Таджикистаном на будущий год
 |publisher=НИАТ «Ховар»
 |date=25 снежня 2023
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе ў вышэйшых навучальных установах Душанбе дзейнічалі чатыры сумесныя беларуска-таджыкскія факультэты, выпускнікі якіх атрымлівалі дыпломы дзяржаўнага ўзору Рэспублікі Беларусь.&lt;ref name=&quot;khovar2023&quot;/&gt; У Беларусі з 2012 года дзейнічае Таварыства дружбы і культурных сувязей Беларусі і Таджыкістана, а ў 2011 годзе ў Душанбе была выдадзена кніга таджыкскага пісьменніка Ато Хамдама і беларускага пісьменніка Алеся Карлюкевіча «Дружба народов — дружба литератур».&lt;ref name=&quot;mfaculture&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://mfa.tj/ru/minsk/otnosheniya/sotrudnichestvo-respubliki-tadzhikistan-s-respublikoi-belarus/kulturno-gumanitarnoe
 |title=Культурно-гуманитарное сотрудничество
 |publisher=Посольство Республики Таджикистан в Республике Беларусь
 |language=ru
 |accessdate=19 верасня 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Беларуская дыяспара}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Таджыкістан]]
[[Катэгорыя:Народы Таджыкістана]]</text>
      <sha1>podhye65ibiyweqlj5znrq7yaqrrkdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leopardus tilcayo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815030</id>
    <revision>
      <id>5212474</id>
      <parentid>5211826</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7444" sha1="angrxa4jw6wo3mjf1k34pnmwo2s69nq" xml:space="preserve">{{Таксон
| regnum      = Жывёлы
| parent      = Leopardus
| rang        = Від
| author      = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart &amp; Eizirik, [[2026 год в науке|2026]]
| latin       = Leopardus tilcayo
| wikispecies = Leopardus tilcayo
}}
'''''Leopardus tilcayo''''' — [[біялагічны від|від]] млекакормячых з роду {{нп5|Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў|en|Leopardus}} сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Дробны драпежнік, памерам меншы за [[кот свойскі|свойскага ката]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;.

== Выяўленне ==
Жывёлу знайшоў у 2016 годзе малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта [[свойскі кот]]&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/|website=lanacion.com|title=El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia|lang=es}}&lt;/ref&gt;. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй, а яго мяўканне адрознае ад звычайнага кацінага&lt;ref name=&quot;infobae.com&quot;&gt;{{cw|url=https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/|website=infobae.com|title=Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida|lang=es}}&lt;/ref&gt;, пасля чаго ў 2017 годзе «дзіўнага ката» перадалі ў прытулак&lt;ref&gt;{{cw|url=https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html|website=clarin.com|title=Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años|lang=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bittel&quot;/&gt;. Прытулак звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёліны.

Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе&lt;ref name=Lescroart_2026/&gt;, вынікі апублікаваны 17 верасня&lt;ref name=&quot;Bittel&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід {{нп5|Анцыла|анцыл|be-tarask|Анцыла}} (''Leopardus tigrinus'') — ''Leopardus tigrinus antisuyo'' з суседняга [[Перу]]&lt;ref name=&quot;vijesti.me&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}&lt;/ref&gt;. Від стаў першым за больш чым сто гадоў сярод апісаных дзікіх [[Каціныя|каціных]]&lt;ref name=&quot;Bittel&quot;&gt;{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=2026-09-17 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=2026-09-17 |website=National Geographic |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, сярод якіх {{нп5|анцыла||be-tarask|Анцыла}}, {{нп5|даўгахвосты кот||be-tarask|Маргай}}, {{нп5|чылійскі кот||be-tarask|Кадкод}} і [[дзікі кот Жафруа]]. Спачатку Паола Нагалес выказала здагадку, што асобіна з’яўляецца незвычайнай разнавіднасцю анцылы&lt;ref name=&quot;infobae.com&quot;/&gt;, і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі новы від&lt;ref name=&quot;infobae.com&quot;/&gt;.

== Таксанамія ==
Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя «тылькаё» — менавіта так мясцовае насельніцтва называла гэтага ката&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Апісанне ==
Устаноўлена, што від жыве ў {{нп5|Туманны лес|туманных лясах|en|Cloud forest}} (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 км над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі {{нп5|Паўночны Юнгас||en|Nor Yungas Province}}, у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды звер быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Паводле даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ({{нп5|Даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал|en|Confidence interval}} — 0,80—2,05 млн гадоў таму)&lt;ref name=Lescroart_2026/&gt;.

На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду&lt;ref name=&quot;vijesti.me&quot;/&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Colobus congoensis]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы|refs=
&lt;ref name=Lescroart_2026&gt;{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author1=Lescroart J. |author2=Nogales-Ascarrunz P. |author3=Cassatt-Johnstone M. | display-authors=etal |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059  |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf дадатак з апісаннем віду])&lt;/ref&gt;
}}

{{ВС}}

[[Катэгорыя:Каціныя]]
[[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 2026 годзе]]</text>
      <sha1>angrxa4jw6wo3mjf1k34pnmwo2s69nq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815035</id>
    <revision>
      <id>5212694</id>
      <parentid>5202568</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rommmmmka</username>
        <id>78299</id>
      </contributor>
      <comment>/* Настаяцелі */</comment>
      <origin>5212694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9508" sha1="qa80rt8rafimxsznkr9rdvw9lxr7wcw" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = Праваслаўны храм
|Беларуская назва         = Царква Святой Ефрасінні Полацкай
|Арыгінальная назва       = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}
 |Выява                   = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Сучасны статус       = 
|Краіна                   = Канада
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]]
 |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85
 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64
 |region     = CA-ON
 |CoordScale = 2000
|Канфесія                = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]]
|Епархія                 = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]]
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = 
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  = 
|Рэліквіі                = 
|Сучасны стан    = 
|Сайт                    = https://www.stephrasinia.ca/
|Commons                 = 
}}
{{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}}
'''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]].

== Гісторыя ==

28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]&lt;ref name=&quot;vidymus&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}&lt;/ref&gt;.

Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot;&gt;{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

Першае богаслужэнне адбылося 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому&lt;ref name=&quot;vidymus&quot; /&gt;.

Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне&lt;ref&gt;{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}&lt;/ref&gt;.

У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot; /&gt;.

У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot; /&gt;.

Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot; /&gt;.

Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot; /&gt;.

На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot; /&gt;.

З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, падпарадкоўваўся [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускаму савету праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]&lt;ref name=&quot;stephrasinia&quot; /&gt;.

== Настаяцелі ==
* протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956)
* протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966)
* іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970)
* архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973)
* протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997)
* архімандрыт [[Аляксій Шынкевіч]] (1997—1998)
* протаіерэй Аляксандр Шкалаў (1998—2003)
* ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004)
* іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005)
* протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]]</text>
      <sha1>qa80rt8rafimxsznkr9rdvw9lxr7wcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы Іспаніі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815041</id>
    <revision>
      <id>5212477</id>
      <parentid>5202632</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Грамадзянская вайна ў Іспаніі */</comment>
      <origin>5212477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35350" sha1="21b9fkrhb3ecu8yqhbetpy3v8ctc45b" xml:space="preserve">'''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне.

Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF
 |title=Іспанія
 |website=Verbum.by
 |work=Беларуская энцыклапедыя
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471
 |language=es
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&amp;_publicaciones_legislatura=XV&amp;_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&amp;p_p_id=publicaciones&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_state=normal
 |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252
 |date=2024-12-11
 |publisher=Congreso de los Diputados
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Раннія кантакты ==
Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу.

У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма.

== Грамадзянская вайна ў Іспаніі ==
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}}

[[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]

Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі
 |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі
 |website=Вікіпедыя
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Яўціхіевіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Воронкова
 |first=И. Ю.
 |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939)
 |location=Минск
 |publisher=Белорусская наука
 |year=2009
 |pages=159
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена.

== Пасляваенны мадрыдскі асяродак ==
Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf
 |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)
 |last=Гардзіенка
 |first=Наталля
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы.

=== Студэнцкае асяроддзе ===
На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

=== Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі ===
{{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}}

[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

=== Беларускае радыёвяшчанне ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}}

25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html
 |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла
 |website=Радыё Свабода
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

[[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]]

Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/
 |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы
 |publisher=Рада БНР
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Заняпад пасляваеннага асяродка ==
У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt; У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё.

Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://nashaniva.com/232420
 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР
 |website=Наша Ніва
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена.

== Новая іміграцыя пасля 1991 года ==
Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Колькасць ===
Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі
! Год
! Колькасць
! Катэгорыя
! Крыніца
|-
| 2000
| 251
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2008
| 2587
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2011
| 3716
| зарэгістраваныя жыхары з Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2024
| каля 6800
| зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;
|}

=== Узрост і пол ===
Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Геаграфія рассялення ===
На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011
! Аўтаномная супольнасць
! Колькасць
|-
| [[Каталонія]]
| 1202
|-
| [[Андалусія]]
| 699
|-
| [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]]
| 607
|-
| [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]]
| 418
|-
| [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]]
| 129
|-
| [[Канарскія астравы]]
| 104
|}
&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Занятасць і адукацыя ===
Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

== Культурнае і грамадскае жыццё ==
У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці.

У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/
 |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga
 |website=Asóciate
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf
 |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе
 |work=Беларусы ў свеце
 |issue=4 (179)
 |year=2017
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі.

== Пасля 2020 года ==
Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/
 |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro»
 |last=Serraller Calvo
 |first=Amelia
 |date=2020-09-22
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі.

Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;

У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf
 |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España
 |date=2026-01
 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html
 |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization
 |date=2026-04-22
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html
 |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12
 |date=2026-04-14
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй ==
* [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе.
* [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]].
* [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе.
* [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання.
* [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]].

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]
* [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]]
* [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]
* [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]]
* [[Беларуска-іспанскія адносіны]]
* [[Янка Сурвіла]]
* [[Івонка Сурвіла]]

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |language=es
}}
* Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''.
* Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266.
* ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія».

== Спасылкі ==
* [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas].
* [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)].
* [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы].

{{Беларуская дыяспара}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]]
[[Катэгорыя:Народы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]]</text>
      <sha1>21b9fkrhb3ecu8yqhbetpy3v8ctc45b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212478</id>
      <parentid>5212477</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Грамадзянская вайна ў Іспаніі */</comment>
      <origin>5212478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35352" sha1="jwbaaztja8g6403n0uhs4pix1m8hjdq" xml:space="preserve">'''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне.

Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF
 |title=Іспанія
 |website=Verbum.by
 |work=Беларуская энцыклапедыя
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471
 |language=es
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&amp;_publicaciones_legislatura=XV&amp;_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&amp;p_p_id=publicaciones&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_state=normal
 |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252
 |date=2024-12-11
 |publisher=Congreso de los Diputados
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Раннія кантакты ==
Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу.

У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма.

== Грамадзянская вайна ў Іспаніі ==
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}}

[[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]

Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі
 |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі
 |website=Вікіпедыя
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Воронкова
 |first=И. Ю.
 |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939)
 |location=Минск
 |publisher=Белорусская наука
 |year=2009
 |pages=159
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена.

== Пасляваенны мадрыдскі асяродак ==
Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf
 |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)
 |last=Гардзіенка
 |first=Наталля
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы.

=== Студэнцкае асяроддзе ===
На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

=== Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі ===
{{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}}

[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

=== Беларускае радыёвяшчанне ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}}

25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html
 |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла
 |website=Радыё Свабода
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

[[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]]

Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/
 |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы
 |publisher=Рада БНР
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Заняпад пасляваеннага асяродка ==
У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt; У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё.

Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://nashaniva.com/232420
 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР
 |website=Наша Ніва
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена.

== Новая іміграцыя пасля 1991 года ==
Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Колькасць ===
Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі
! Год
! Колькасць
! Катэгорыя
! Крыніца
|-
| 2000
| 251
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2008
| 2587
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2011
| 3716
| зарэгістраваныя жыхары з Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2024
| каля 6800
| зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;
|}

=== Узрост і пол ===
Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Геаграфія рассялення ===
На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011
! Аўтаномная супольнасць
! Колькасць
|-
| [[Каталонія]]
| 1202
|-
| [[Андалусія]]
| 699
|-
| [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]]
| 607
|-
| [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]]
| 418
|-
| [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]]
| 129
|-
| [[Канарскія астравы]]
| 104
|}
&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Занятасць і адукацыя ===
Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

== Культурнае і грамадскае жыццё ==
У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці.

У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/
 |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga
 |website=Asóciate
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf
 |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе
 |work=Беларусы ў свеце
 |issue=4 (179)
 |year=2017
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі.

== Пасля 2020 года ==
Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/
 |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro»
 |last=Serraller Calvo
 |first=Amelia
 |date=2020-09-22
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі.

Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;

У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf
 |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España
 |date=2026-01
 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html
 |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization
 |date=2026-04-22
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html
 |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12
 |date=2026-04-14
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй ==
* [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе.
* [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]].
* [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе.
* [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання.
* [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]].

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]
* [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]]
* [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]
* [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]]
* [[Беларуска-іспанскія адносіны]]
* [[Янка Сурвіла]]
* [[Івонка Сурвіла]]

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |language=es
}}
* Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''.
* Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266.
* ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія».

== Спасылкі ==
* [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas].
* [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)].
* [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы].

{{Беларуская дыяспара}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]]
[[Катэгорыя:Народы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]]</text>
      <sha1>jwbaaztja8g6403n0uhs4pix1m8hjdq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212479</id>
      <parentid>5212478</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Грамадзянская вайна ў Іспаніі */ спасылка на вікі не аўтарытэтная крыніца</comment>
      <origin>5212479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35078" sha1="cyfu02tmellutxboxdg9gfhv8r96zey" xml:space="preserve">'''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне.

Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF
 |title=Іспанія
 |website=Verbum.by
 |work=Беларуская энцыклапедыя
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471
 |language=es
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&amp;_publicaciones_legislatura=XV&amp;_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&amp;p_p_id=publicaciones&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_state=normal
 |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252
 |date=2024-12-11
 |publisher=Congreso de los Diputados
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Раннія кантакты ==
Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу.

У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма.

== Грамадзянская вайна ў Іспаніі ==
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}}

[[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]

Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].

Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Воронкова
 |first=И. Ю.
 |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939)
 |location=Минск
 |publisher=Белорусская наука
 |year=2009
 |pages=159
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена.

== Пасляваенны мадрыдскі асяродак ==
Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf
 |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)
 |last=Гардзіенка
 |first=Наталля
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы.

=== Студэнцкае асяроддзе ===
На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

=== Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі ===
{{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}}

[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

=== Беларускае радыёвяшчанне ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}}

25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html
 |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла
 |website=Радыё Свабода
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

[[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]]

Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/
 |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы
 |publisher=Рада БНР
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Заняпад пасляваеннага асяродка ==
У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt; У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё.

Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://nashaniva.com/232420
 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР
 |website=Наша Ніва
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена.

== Новая іміграцыя пасля 1991 года ==
Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Колькасць ===
Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі
! Год
! Колькасць
! Катэгорыя
! Крыніца
|-
| 2000
| 251
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2008
| 2587
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2011
| 3716
| зарэгістраваныя жыхары з Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2024
| каля 6800
| зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;
|}

=== Узрост і пол ===
Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Геаграфія рассялення ===
На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011
! Аўтаномная супольнасць
! Колькасць
|-
| [[Каталонія]]
| 1202
|-
| [[Андалусія]]
| 699
|-
| [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]]
| 607
|-
| [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]]
| 418
|-
| [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]]
| 129
|-
| [[Канарскія астравы]]
| 104
|}
&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Занятасць і адукацыя ===
Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

== Культурнае і грамадскае жыццё ==
У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці.

У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/
 |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga
 |website=Asóciate
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf
 |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе
 |work=Беларусы ў свеце
 |issue=4 (179)
 |year=2017
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі.

== Пасля 2020 года ==
Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/
 |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro»
 |last=Serraller Calvo
 |first=Amelia
 |date=2020-09-22
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі.

Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;

У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf
 |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España
 |date=2026-01
 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html
 |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization
 |date=2026-04-22
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html
 |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12
 |date=2026-04-14
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй ==
* [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе.
* [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]].
* [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе.
* [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання.
* [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]].

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]
* [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]]
* [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]
* [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]]
* [[Беларуска-іспанскія адносіны]]
* [[Янка Сурвіла]]
* [[Івонка Сурвіла]]

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |language=es
}}
* Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''.
* Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266.
* ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія».

== Спасылкі ==
* [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas].
* [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)].
* [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы].

{{Беларуская дыяспара}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]]
[[Катэгорыя:Народы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]]</text>
      <sha1>cyfu02tmellutxboxdg9gfhv8r96zey</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212480</id>
      <parentid>5212479</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Грамадзянская вайна ў Іспаніі */</comment>
      <origin>5212480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35078" sha1="f7mbwlrsdgnrs8azeir3ja9f4vnxutx" xml:space="preserve">'''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне.

Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF
 |title=Іспанія
 |website=Verbum.by
 |work=Беларуская энцыклапедыя
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471
 |language=es
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&amp;_publicaciones_legislatura=XV&amp;_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&amp;p_p_id=publicaciones&amp;p_p_lifecycle=0&amp;p_p_mode=view&amp;p_p_state=normal
 |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252
 |date=2024-12-11
 |publisher=Congreso de los Diputados
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Раннія кантакты ==
Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу.

У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt; Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма.

== Грамадзянская вайна ў Іспаніі ==
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}}

[[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]

Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Воронкова
 |first=И. Ю.
 |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939)
 |location=Минск
 |publisher=Белорусская наука
 |year=2009
 |pages=159
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].

Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена.

== Пасляваенны мадрыдскі асяродак ==
Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf
 |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)
 |last=Гардзіенка
 |first=Наталля
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы.

=== Студэнцкае асяроддзе ===
На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt;

=== Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі ===
{{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}}

[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]].&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі
 |last=Ляднёва
 |first=А. С.
 |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя
 |volume=7
 |location=Мінск
 |publisher=Беларуская энцыклапедыя
 |year=1998
 |page=266
}}&lt;/ref&gt;

=== Беларускае радыёвяшчанне ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}}

25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html
 |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла
 |website=Радыё Свабода
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.&lt;ref name=&quot;Gardzienka&quot;/&gt;

[[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]]

Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/
 |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы
 |publisher=Рада БНР
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Заняпад пасляваеннага асяродка ==
У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.&lt;ref name=&quot;БелЭн&quot;/&gt; У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё.

Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://nashaniva.com/232420
 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР
 |website=Наша Ніва
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена.

== Новая іміграцыя пасля 1991 года ==
Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Колькасць ===
Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі
! Год
! Колькасць
! Катэгорыя
! Крыніца
|-
| 2000
| 251
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2008
| 2587
| грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2011
| 3716
| зарэгістраваныя жыхары з Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;
|-
| 2024
| каля 6800
| зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі
| &lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;
|}

=== Узрост і пол ===
Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Геаграфія рассялення ===
На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011
! Аўтаномная супольнасць
! Колькасць
|-
| [[Каталонія]]
| 1202
|-
| [[Андалусія]]
| 699
|-
| [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]]
| 607
|-
| [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]]
| 418
|-
| [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]]
| 129
|-
| [[Канарскія астравы]]
| 104
|}
&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

=== Занятасць і адукацыя ===
Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.&lt;ref name=&quot;Karpava&quot;/&gt;

== Культурнае і грамадскае жыццё ==
У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці.

У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/
 |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga
 |website=Asóciate
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf
 |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе
 |work=Беларусы ў свеце
 |issue=4 (179)
 |year=2017
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі.

== Пасля 2020 года ==
Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/
 |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro»
 |last=Serraller Calvo
 |first=Amelia
 |date=2020-09-22
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі.

Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.&lt;ref name=&quot;Congreso2024&quot;/&gt;

У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf
 |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España
 |date=2026-01
 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones
 |language=es
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html
 |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization
 |date=2026-04-22
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html
 |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12
 |date=2026-04-14
 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй ==
* [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе.
* [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]].
* [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе.
* [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання.
* [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]].

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]
* [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]]
* [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]
* [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]]
* [[Беларуска-іспанскія адносіны]]
* [[Янка Сурвіла]]
* [[Івонка Сурвіла]]

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite journal
 |last=Kárpava
 |first=Alena
 |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas
 |journal=Revista de Paz y Conflictos
 |volume=5
 |year=2012
 |pages=157—172
 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471
 |language=es
}}
* Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с.
* Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''.
* Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266.
* ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія».

== Спасылкі ==
* [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas].
* [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)].
* [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы].

{{Беларуская дыяспара}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]]
[[Катэгорыя:Народы Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]]</text>
      <sha1>f7mbwlrsdgnrs8azeir3ja9f4vnxutx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусы Кітая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815044</id>
    <revision>
      <id>5212481</id>
      <parentid>5202911</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* БССР і Кітай пасля 1949 года */</comment>
      <origin>5212481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33852" sha1="lkr03cntaet2gznmlf3bjy3nnd9wamx" xml:space="preserve">'''Беларусы Кітая''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Кітай|Кітаі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя, рэлігійныя і культурныя асяродкі на тэрыторыі краіны.

Прысутнасць выхадцаў з беларускіх зямель у Кітаі прасочваецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя і была першапачаткова звязана перадусім з [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункай]] і вялікай усходнееўрапейскай калоніяй у [[Харбін]]е. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] прыбыла новая хваля эмігрантаў, сярод якіх былі і беларусы. Аднак яны звычайна ўлічваліся ў агульнай расійскай або рускай эміграцыйнай супольнасці, таму дакладна вызначыць колькасць беларусаў таго часу цяжка.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;&gt;{{cite book
 |last=Зубко
 |first=Дар'я Генадзеўна
 |title=Белорусы в Китае
 |series=Мир глазами этнолога
 |location=Минск
 |publisher=Беларуская навука
 |year=2022
 |pages=223
 |isbn=978-985-08-2864-4
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Адным з найбольш выразных беларускіх эпізодаў міжваеннай гісторыі Кітая стала дзейнасць у Харбіне беларускіх каталіцкіх святароў-марыянаў [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэпа Германовіча]], [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]], [[Тамаш Падзява|Тамаша Падзявы]] і іншых. У 1928—1948 гадах яны ўдзельнічалі ў працы каталіцкай місіі ўсходняга абраду, утрымлівалі навучальныя і дабрачынныя ўстановы і выдавалі рэлігійную літаратуру.&lt;ref name=&quot;Marians&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/
 |title=Marianie w Harbinie (1928–1948)
 |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów
 |language=pl
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У XXI стагоддзі беларуская прысутнасць у Кітаі мае пераважна адукацыйны, прафесійны і сямейны характар. Паводле Міністэрства адукацыі Беларусі, у 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі вучыліся 1242 беларускія студэнты.&lt;ref name=&quot;Students2025&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/sgxwdt/202509/t20250905_11703414.htm
 |title=Посол КНР в РБ: «Чтобы дать ученику чашу воды, учитель должен обладать целым озером»
 |date=2025-09-05
 |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь
 |language=ru
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Першыя выхадцы з беларускіх зямель ===
У другой палове XIX стагоддзя [[Цынская імперыя]] і [[Расійская імперыя]] актыўна развівалі эканамічныя і транспартныя сувязі ў Маньчжурыі. Будаўніцтва Кітайска-Усходняй чыгункі, распачатае ў 1897 годзе, прывяло да масавага перасялення ў рэгіён спецыялістаў, рабочых, вайскоўцаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў з розных частак Расійскай імперыі.

Сярод іх знаходзіліся і выхадцы з беларускіх губерняў. У гістарычных дакументах яны, аднак, звычайна не вылучаліся як асобная нацыянальная група, таму рэканструкцыя ранняй беларускай міграцыі грунтуецца пераважна на звестках пра месца нараджэння асобных жыхароў і пазнейшых біяграфічных матэрыялах.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

Галоўным цэнтрам усходнееўрапейскага насельніцтва стаў Харбін, які ўзнік як чыгуначны горад і да пачатку XX стагоддзя ператварыўся ў буйны міжнародны цэнтр. Пасля Першай сусветнай вайны і грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў Маньчжурыі знаходзіліся сотні тысяч выхадцаў з былой імперыі.&lt;ref&gt;{{cite book
 |title=Вопросы истории Китайско-Восточной железной дороги и города Харбина
 |location=Владивосток
 |language=ru
}}&lt;/ref&gt;

Спецыяльных беларускіх нацыянальных арганізацый першага этапу эміграцыі даследчыкі не выявілі. Беларусы былі ўключаны ў шматнацыянальнае асяроддзе рускамоўнай эміграцыі Харбіна, [[Шанхай|Шанхая]] і іншых гарадоў.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

=== Эміграцыя пасля 1917 года ===
Пасля рэвалюцый 1917 года і грамадзянскай вайны Кітай стаў адным з галоўных кірункаў эміграцыі з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асноўнымі цэнтрамі сталі Харбін, [[Маньчжурыя (горад)|Маньчжурыя]], [[Хайлар]], Шанхай і [[Цяньцзінь]].

Беларусы прыязджалі сюды з Сібіры, Далёкага Усходу і непасрэдна з тэрыторыі былых беларускіх губерняў. У складзе эміграцыі былі былыя вайскоўцы, чыгуначнікі, служачыя, інжынеры, настаўнікі, святары і члены іх сем'яў.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

У адрозненне ад некаторых іншых нацыянальных груп — палякаў, татараў, украінцаў, яўрэяў, армян і прадстаўнікоў народаў Каўказа — беларуская эміграцыя ў Кітаі не стварыла вялікай асобнай нацыянальнай арганізацыі. У архіўных матэрыялах захаваліся звесткі пра асобных беларусаў і невялікія групы выхадцаў з беларускіх губерняў, але колькасць іх дакладна не вядомая.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.cheloveknauka.com/rossiyskie-diaspory-v-kitae-v-pervoy-polovine-xx-veka
 |title=Российские диаспоры в Китае в первой половине XX века
 |language=ru
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

=== Беларуская прысутнасць у каталіцкай місіі ў Харбіне ===
[[Файл:Jazep Hiermanovič. Язэп Германовіч (1932).jpg|thumb|[[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] у 1932 годзе — у год першага прыезду ў Харбін]]

Найбольш арганізаваная беларуская прысутнасць у міжваенным Кітаі была звязана з каталіцкімі святарамі [[Кангрэгацыя айцоў марыянаў|марыянамі]], якія працавалі ў Харбіне сярод эмігрантаў з былой Расійскай імперыі. Сама місія была арыентавана галоўным чынам на рускамоўнае насельніцтва Харбіна і не з'яўлялася беларускай нацыянальнай установай, аднак значную частку яе кіраўніцтва складалі беларускія святары, раней звязаныя з беларускім рэлігійным і культурным рухам.&lt;ref name=&quot;Marians&quot;/&gt;

У 1928 годзе Папа [[Пій XI]] прызначыў беларускага святара-марыяніна [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]] апостальскім адміністратарам католікаў усходняга абраду ў Кітаі з цэнтрам у Харбіне. 20 мая 1928 года быў створаны Харбінскі ардынарыят, які ахопліваў католікаў візантыйска-славянскага абраду ў Кітаі.&lt;ref name=&quot;Marians&quot;/&gt;

Абрантовіч прыехаў у Харбін у верасні 1928 года. Пры місіі была адкрыта школа і прытулак для хлопчыкаў-сірот, якія пазней ператварыліся ў ліцэй Святога Мікалая. Дзейнічалі таксама манастыр марыянаў, жаночыя навучальныя і дабрачынныя ўстановы і друкарня.&lt;ref name=&quot;FabianProcess&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://padrimariani.org/en/2021/04/09/circular-letter-opening-beatification-process-servant-god-fabian-four-companions/
 |title=Circular Letter for the Opening of the Beatification Process of the Servant of God Fabian and Four Companions, Martyrs
 |publisher=Congregation of Marian Fathers
 |date=2021-04-09
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 1932 годзе ў Харбін прыехаў беларускі святар, пісьменнік і паэт [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]], вядомы таксама пад літаратурным псеўданімам Вінцук Адважны. Ён працаваў у ліцэі Святога Мікалая, займаўся выхаваннем і навучаннем дзяцей.&lt;ref name=&quot;Hermanovic&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html
 |title=Кітай — Сібір — Масква
 |last=Германовіч
 |first=Язэп
 |website=Беларуская палічка
 |language=be
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 1936 годзе Германовіч выехаў у Еўропу на лячэнне, а ў 1938 годзе зноў вярнуўся ў Маньчжурыю. У Харбіне ён быў выхавальнікам інтэрната, выкладчыкам, віцэ-дырэктарам ліцэя і намеснікам кіраўніка місіі.&lt;ref name=&quot;Hermanovic&quot;/&gt;

Пасля таго як у 1939 годзе Фабіян Абрантовіч выехаў з Кітая і быў арыштаваны савецкімі органамі, кіраўніцтва місіяй перайшло да [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]]. Ён атрымаў тытул архімандрыта і стаў апостальскім адміністратарам Харбінскага экзархата. Разам з ім дзейнасць місіі працягвалі Язэп Германовіч, [[Тамаш Падзява]] і іншыя святары-марыяне.&lt;ref name=&quot;Marians&quot;/&gt;

Установа працягвала адукацыйную, рэлігійную, дабрачынную і выдавецкую дзейнасць да канца 1940-х гадоў. Беларускія марыяне ў Харбіне былі часткай шырэйшай каталіцкай місіі, але іх праца стала найбольш выразным арганізаваным эпізодам прысутнасці дзеячаў беларускага паходжання ў міжваенным Кітаі.&lt;ref name=&quot;Marians&quot;/&gt;

=== Ліквідацыя харбінскага асяродка ===
Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі становішча эмігранцкіх і рэлігійных арганізацый рэзка змянілася.

У снежні 1948 года кітайскія ўлады арыштавалі Андрэя Цікоту, Язэпа Германовіча, Тамаша Падзяву і іншых супрацоўнікаў харбінскай місіі. Яны былі перададзены савецкім органам дзяржаўнай бяспекі і вывезены ў СССР.&lt;ref name=&quot;Hermanovic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marians&quot;/&gt;

Германовіча пасля следства прысудзілі да 25 гадоў пазбаўлення волі. Ён адбываў пакаранне ў савецкіх лагерах да вызвалення ў 1955 годзе, а пазней апісаў харбінскі перыяд, арышт і ГУЛАГ у мемуарнай кнізе ''[[Кітай — Сібір — Масква]]''.&lt;ref name=&quot;Hermanovic&quot;/&gt;

Андрэй Цікота памёр у савецкім лагеры ў 1952 годзе. Фабіян Абрантовіч, арыштаваны яшчэ ў 1939 годзе пасля вяртання з Рыма ў Заходнюю Беларусь, памёр у савецкім зняволенні ў 1946 годзе.&lt;ref name=&quot;Marians&quot;/&gt;

Да пачатку 1950-х гадоў арганізаваная ўсходнееўрапейская эміграцыйная супольнасць Харбіна хутка змяншалася. Большасць яе прадстаўнікоў выехала ў СССР, [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канаду]], краіны [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і іншыя дзяржавы.

=== БССР і Кітай пасля 1949 года ===
{{Асноўны артыкул|Адносіны БССР і КНР}}
Пасля ўтварэння [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] ў 1949 годзе характар беларускай прысутнасці змяніўся. Старая эмігранцкая супольнасць амаль знікла, а новыя кантакты былі звязаны пераважна з дзяржаўным, адукацыйным, навуковым і эканамічным супрацоўніцтвам паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], СССР і Кітаем.

У Кітай прыязджалі беларускія спецыялісты, інжынеры, выкладчыкі і навукоўцы. Адным з прыкладаў доўгатэрміновых сувязей стала супрацоўніцтва ў ільняной прамысловасці: спецыялісты [[Аршанскі льнокамбінат|Аршанскага льнокамбіната]] ўдзельнічалі ў стварэнні Харбінскай ільняной фабрыкі, якая стала адным з буйных прадпрыемстваў гэтай галіны ў Кітаі.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/xwdt/202409/t20240905_11486083.htm
 |title=О чем грустит Се Сяоюн, уезжая из Беларуси, и что называет цветком дружбы
 |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь
 |date=2024-09-05
 |language=ru
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Масавай сталай беларускай дыяспары ў КНР у савецкі перыяд не сфарміравалася.

== Сучасная супольнасць ==

=== Міграцыя і рассяленне ===
Пасля ўсталявання [[Беларуска-кітайскія адносіны|дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і КНР]] у 1992 годзе колькасць беларусаў, якія часова або стала жылі ў Кітаі, пачала павялічвацца.

Асноўнымі прычынамі пераезду сталі вучоба, праца, прадпрымальніцтва, выкладанне замежных моў, навуковая дзейнасць і сямейная міграцыя.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

Дар'я Зубко ў даследаванні сучасных беларусаў Кітая адзначае, што афіцыйная кітайская перапісная статыстыка не вылучае беларусаў асобна: яны могуць улічвацца сярод замежных грамадзян або ў іншых статыстычных катэгорыях. Таму дакладнай агульнай колькасці беларусаў Кітая няма.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

У праведзеным Зубко анлайн-апытанні ўдзельнічалі 237 беларусаў. Найбольшая колькасць рэспандэнтаў жыла ў [[Пекін]]е — 48 чалавек, [[Шанхай|Шанхаі]] — 41 і [[Гуанчжоу]] — 35. Значныя групы былі таксама ў іншых буйных універсітэцкіх, прамысловых і гандлёвых цэнтрах.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Рассяленне ўдзельнікаў даследавання Дар'і Зубко ў Кітаі
! Горад
! Колькасць рэспандэнтаў
|-
| [[Пекін]]
| 48
|-
| [[Шанхай]]
| 41
|-
| [[Гуанчжоу]]
| 35
|}
&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

Гэтыя лічбы не з'яўляюцца перапісам беларусаў Кітая, а адлюстроўваюць толькі геаграфію ўдзельнікаў даследавання.

=== Адукацыйная міграцыя ===
З пачатку XXI стагоддзя адной з найбольш прыкметных груп беларусаў у Кітаі сталі студэнты. Паводле даследаванняў беларуска-кітайскіх адносін, у 2016 годзе ў Кітаі вучыліся каля 600 грамадзян Беларусі, у 2020 годзе — каля 1000.&lt;ref name=&quot;Education2021&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/book_chinas_footprint_09_the_sino_belarusian_relationship.pdf
 |title=The Sino-Belarusian Relationship
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2022/2023 навучальным годзе ў Кітаі навучаліся 1136 беларускіх студэнтаў, а ў 2023/2024 годзе — 1242, на 106 чалавек больш.&lt;ref name=&quot;Students2025&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Колькасць беларускіх студэнтаў у Кітаі
! Навучальны год / год
! Колькасць
! Крыніца
|-
| 2016
| каля 600
| &lt;ref name=&quot;Education2021&quot;/&gt;
|-
| 2020
| каля 1000
| &lt;ref name=&quot;Education2021&quot;/&gt;
|-
| 2022/2023
| 1136
| &lt;ref name=&quot;Students2025&quot;/&gt;
|-
| 2023/2024
| 1242
| &lt;ref name=&quot;Students2025&quot;/&gt;
|}

Беларускія студэнты вучацца ў Пекіне, Харбіне, [[Далянь|Даляні]], [[Сіань|Сіані]], Шанхаі і іншых гарадах. Між універсітэтамі дзвюх краін дзейнічаюць сумесныя адукацыйныя праграмы, студэнцкія абмены і стыпендыяльныя схемы; акрамя міжурадавых і стыпендый урада Кітая, уласныя праграмы для замежных студэнтаў прапануюць асобныя правінцыі і ўніверсітэты.&lt;ref name=&quot;Students2025&quot;/&gt;

Сярод буйных сумесных праектаў — інстытут [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе навучаюцца студэнты абедзвюх дзяржаў.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/3803.htm
 |title=The First Degree Awarding Ceremony for International Students was Successfully Held
 |publisher=Dalian University of Technology
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

=== Развіццё міжуніверсітэцкіх сувязей ===
У 2020-я гады адукацыйная міграцыя беларусаў у Кітай стала больш цесна звязанай з інстытуцыянальным супрацоўніцтвам універсітэтаў дзвюх краін. У 2023 годзе быў створаны Кітайска-беларускі альянс універсітэтаў, а ў маі 2024 года ў яго межах былі сфарміраваны шэсць тэматычных кластараў: лічбавых тэхналогій, перадавой вытворчасці, навук аб жыцці, палітыкі і дзяржаўнага кіравання, дыялогу цывілізацый, а таксама развіцця моў і рэгіянальнага супрацоўніцтва.&lt;ref name=&quot;UniversityAlliance&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://english.zjsru.edu.cn/info/1176/8087.htm
 |title=Our University Attended the Plenary Assembly of the 2024 China-Belarus University Alliance and the Founding Assembly of the Cluster Mechanism of the Alliance
 |publisher=Zhejiang Shuren University
 |date=2024-06-28
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

У чэрвені 2024 года падчас Кітайска-беларускага форуму рэктараў была абвешчана сумесная ініцыятыва ўніверсітэтаў дзвюх дзяржаў у галіне фундаментальных навуковых даследаванняў, а таксама падпісаны новыя пагадненні аб супрацоўніцтве.&lt;ref name=&quot;MOE2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://en.moe.gov.cn/news/press_releases/202407/t20240703_1139275.html
 |title=Chen Jie visits Belarus
 |publisher=Ministry of Education of the People's Republic of China
 |date=2024-07-03
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

4 лістапада 2024 года [[Пекінскі ўніверсітэт]] і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт падпісалі мемарандум аб супрацоўніцтве і адкрылі Кітайска-беларускі цэнтр фундаментальных навуковых даследаванняў.&lt;ref name=&quot;PKU2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://newsen.pku.edu.cn/news_events/news/global/14607.html
 |title=Unveiling Ceremony of China-Belarus Center for Fundamental Scientific Research
 |publisher=Peking University
 |date=2024-12-02
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

Гэтыя праграмы спрыяюць росту часовага перамяшчэння беларускіх студэнтаў, аспірантаў, выкладчыкаў і навукоўцаў у Кітай, хаця яны не абавязкова становяцца часткай сталай беларускай дыяспары.

{{Гл. таксама|Беларусазнаўства ў Кітаі}}

== Прафесійнае жыццё і адаптацыя ==
Сучасныя беларусы Кітая працуюць у адукацыі, міжнародным гандлі, інфармацыйных тэхналогіях, прамысловасці, культуры, турызме, мадэльным бізнесе і іншых сферах. Значную групу складаюць выкладчыкі англійскай, рускай і іншых замежных моў.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

Паводле даследавання Зубко, сучасная беларуская супольнасць не ўтварае адзінай тэрытарыяльнай дыяспары. Яе прадстаўнікі размеркаваны паміж буйнымі гарадамі і часта жывуць у Кітаі абмежаваны перыяд — на час працоўнага кантракта або навучання.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

У той жа час сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-групы дазваляюць падтрымліваць кантакты паміж беларусамі ў розных гарадах, абменьвацца інфармацыяй пра жыллё, працу, дакументы, адукацыю і паўсядзённае жыццё.

У матэрыяльнай культуры беларусы ў Кітаі ў значнай ступені прыстасоўваюцца да мясцовага побыту, харчавання і гарадскога асяроддзя, адначасова захоўваючы асобныя элементы беларускай кухні і сямейных традыцый. У духоўнай культуры значэнне маюць беларуская і руская мовы, святкаванне традыцыйных свят і сувязі з Беларуссю.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

== Культурнае жыццё ==
У адрозненне ад традыцыйных беларускіх дыяспар ЗША, Канады або Заходняй Еўропы ў Кітаі не склалася густая сетка сталых беларускіх нацыянальных арганізацый. Культурная дзейнасць адбываецца пераважна ў межах адукацыйных устаноў, дыпламатычных мерапрыемстваў, студэнцкіх супольнасцей і беларуска-кітайскіх праграм абмену.

Беларускія студэнты рэгулярна ўдзельнічаюць у праграмах кітайскай мовы і культуры, у тым ліку ў міжнародным праекце ''Chinese Bridge''. Летнікі і адукацыйныя праграмы для беларускіх студэнтаў праводзяцца, у прыватнасці, Даляньскім політэхнічным універсітэтам.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://sie.dlut.edu.cn/info/1225/22361.htm
 |title=Students from classrooms and teaching sites of BSU Confucius Institute participate in Dalian University of Technology’s 2024 “Chinese Bridge” online group exchange program
 |date=2024-04-23
 |publisher=Dalian University of Technology
 |language=en
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

Беларускую культуру ў Кітаі прадстаўляюць таксама гастролі музычных і тэатральных калектываў, мастацкія выставы, дні беларускай культуры, кніжныя прэзентацыі і мерапрыемствы, арганізаваныя пасольствам Беларусі і кітайскімі ўніверсітэтамі.

У кастрычніку 2024 года сумесны інстытут Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта і БДУ правёў Кітайска-беларускі тыдзень культуры. Праграма ўключала культурныя мерапрыемствы і лекцыю пра дзесяцігоддзе супрацоўніцтва Беларусі і Кітая ў межах ініцыятывы «Адзін пояс — адзін шлях».&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/8679.htm
 |title=“Embracing October: A Joint Canvas of Culture - China-Belarus Cultural Week” Concludes Successfully
 |publisher=Dalian University of Technology
 |date=2024-10-24
 |language=en
 |access-date=2026-09-20
}}&lt;/ref&gt;

== Даследаванне беларусаў Кітая ==
Спецыяльнае манаграфічнае даследаванне сучаснай беларускай супольнасці ў Кітаі падрыхтавала этнолаг [[Дар'я Зубко]], якая вывучае этнакультурную адаптацыю беларусаў у КНР з 2016 года.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://t.me/s/nanbelarus?before=20078
 |title=Прэзентацыя кнігі «Белорусы в Китае»
 |publisher=Нацыянальная акадэмія навук Беларусі
 |language=ru
 |access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

У 2022 годзе выдавецкі дом «Беларуская навука» выдаў яе кнігу ''Белорусы в Китае''. Даследаванне заснавана на палявых і архіўных матэрыялах, аналізе СМІ за 2000—2019 гады і адкрытых інтэрнэт-крыніцах. У кнізе разглядаюцца гісторыя перасялення беларусаў, іх геаграфічнае размеркаванне, сацыяльна-дэмаграфічны склад і адаптацыя ў матэрыяльнай, духоўнай і сацыяльнай сферах.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

Даследчыца таксама сабрала фотаматэрыялы, звязаныя з першымі беларускімі эмігрантамі ў Кітаі, і правяла апытанне 237 сучасных беларусаў, якія жылі ў розных рэгіёнах КНР.&lt;ref name=&quot;Zubko&quot;/&gt;

Даследаванне беларускай прысутнасці ў Кітаі вядзецца таксама ў межах гісторыі рускай і ўсходнееўрапейскай эміграцыі ў Харбіне, гісторыі Кітайска-Усходняй чыгункі, даследаванняў каталіцкай місіі ўсходняга абраду і сучасных беларуска-кітайскіх міграцыйных і адукацыйных сувязей.

== Крыніцы ==

{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Зубко Д. Г. ''Белорусы в Китае''. — Минск: Беларуская навука, 2022. — 223 с. — ISBN 978-985-08-2864-4.
* Германовіч Я. ''Кітай — Сібір — Масква: успаміны''. — Мюнхен, 1962.
* Колупаев В. ''Белорусские миссионеры в Китае'' // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — Нью-Ёрк — Мінск, 2014. — № 37. — С. 645—650.
* {{cite web
 |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/
 |title=Marianie w Harbinie (1928–1948)
 |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów
 |language=pl
}}

== Гл. таксама ==
* [[Беларуская дыяспара]]
* [[Беларусазнаўства ў Кітаі]]
* [[Беларуска-кітайскія адносіны]]
* [[Кітайска-Усходняя чыгунка]]
* [[Харбін]]
* [[Кітай — Сібір — Масква]]

== Спасылкі ==
* [https://www.directmedia.ru/book-701510-belorusyi-v-kitae/ Дар'я Зубко. «Белорусы в Китае»].
* [https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html Язэп Германовіч. «Кітай — Сібір — Масква»].
* [https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ Марыяне ў Харбіне ў 1928—1948 гадах].

{{Беларуская дыяспара}}

[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]]
[[Катэгорыя:Народы Кітая]]
[[Катэгорыя:Беларуска-кітайскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Беларусы Кітая| ]]</text>
      <sha1>lkr03cntaet2gznmlf3bjy3nnd9wamx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гісторыя Астраўца</title>
    <ns>0</ns>
    <id>815439</id>
    <revision>
      <id>5212445</id>
      <parentid>5211356</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5212445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81949" sha1="3s8jerbi7s4wgi26spiohclztwfzmox" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленне сялян на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== Міжваенны час ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Другая сусветная вайна ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>3s8jerbi7s4wgi26spiohclztwfzmox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212446</id>
      <parentid>5212445</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* У незалежнай Беларусі */</comment>
      <origin>5212446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82489" sha1="qgly4lhckfznwywpmlizsrvx0xsdrfq" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленне сялян на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== Міжваенны час ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Другая сусветная вайна ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ №2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>qgly4lhckfznwywpmlizsrvx0xsdrfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212447</id>
      <parentid>5212446</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* У складзе Расійскай імперыі */</comment>
      <origin>5212447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82523" sha1="3j30mhmgkaiore6nydakxkki3totlsd" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== Міжваенны час ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Другая сусветная вайна ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ №2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>3j30mhmgkaiore6nydakxkki3totlsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212448</id>
      <parentid>5212447</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Другая сусветная вайна */</comment>
      <origin>5212448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82569" sha1="ib16v69yhzjdi2t3ornfwa7s0np8u4q" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== Міжваенны час ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Прыход савецкай улады ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}.

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ №2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>ib16v69yhzjdi2t3ornfwa7s0np8u4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212451</id>
      <parentid>5212448</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міжваенны час */</comment>
      <origin>5212451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82599" sha1="mbnv0uxb5nak0t6syls1l4c0krdob6u" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна, існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== У складзе Польскай Рэспублікі ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Прыход савецкай улады ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}.

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ №2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>mbnv0uxb5nak0t6syls1l4c0krdob6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212515</id>
      <parentid>5212451</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Астравецкае гарадзішча */</comment>
      <origin>5212515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82870" sha1="mnbvihtneko0vnigvq3ys216h8y4wjw" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна (скрыжаванне вуліц Прамысловая і Фізкультурная дзе пасля знаходзіўся маёнтак Гаштольдаў&lt;ref&gt;[https://grodno-region.gov.by/special/ru/dostoprim_ostr-ru/ Островецкий район]&lt;/ref&gt;), існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== У складзе Польскай Рэспублікі ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Прыход савецкай улады ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}.

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ №2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>mnbvihtneko0vnigvq3ys216h8y4wjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212516</id>
      <parentid>5212515</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Астравецкае гарадзішча */</comment>
      <origin>5212516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82871" sha1="bp7lgygfgupyppjootcag8tb9jpfjdz" xml:space="preserve">[[File:BIA Ostrowiec COA.svg|thumb|200px|Герб Астраўца.]]
Гісторыя [[Астравец|Астраўца]] вядзецца з яго першага пісьмовага згадвання ў 1468 годзе. У складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] паселішчам валодалі шляхецкія роды [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Корсакі|Корсакаў]] і некаторыя іншыя. У мястэчку дзейнічалі дамініканскі кляштар і [[Касцёл Святых Космы і Даміяна, Астравец|Касцёл Святых Космы і Даміяна]]. Аднак у XVIII стагоддзі маёнтак прыйшоў у заняпад. У выніку Корсакі прадалі Астравец роду [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічаў]]. У канцы XVIII стагоддзя мястэчка ўвайшло ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У XIX стагоддзі дамініканскі манастыр прыцярпеў ад маральнага раскладання манахаў, а астравецкія сяляне апынуліся ў цяжкім сацыяльна-эканамічным становішчы. Падчас царскіх рэпрэсій мясцовы касцёл быў ператвораны ў царкву. Да пачатку XX стагоддзя ў мястэчку дзейнічалі млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы, бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб і конная чыгунка, якая звязвала Астравец з [[Гудагай (станцыя)|чыгуначнай станцыяй]] у [[Гудагай (пасёлак)|Гудагаі]]. У 1915—1918 гадах пасёлак знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1921 годзе, па выніках [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], трапіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пры [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні да БССР]] у 1939 годзе Астравец стаў райцэнтрам. У 1941 годзе мястэчка было акупавана немцамі, якія арганізавалі тут [[Гета ў Беларусі ў перыяд Халакосту|яўрэйскае гета]]. У 1944 годзе, у адзін дзень з [[Мінск]]ам, вызвалены ад акупантаў сіламі [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкіх партызан]]. У пасляваенныя дзесяцігоддзі Астравец, атрымаўшы статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]], пераўтварыўся: з’явіліся двух- і трохпавярховыя жылыя дамы, крамы, новыя ўстановы, вырас першы мікрараён — Валадарскага. У сучаснасці новы віток развіцця дало будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. У 2012 годзе населены пункт атрымаў статус [[горад]]а.

== Астравецкае гарадзішча ==
Па археалагічных звестках, у X—XIII стст., калі край быў заселены балцкімі плямёнамі [[Літва (плямёны)|літва]], насупраць касцёла Космы і Даміяна, на правым беразе ракі Лоша, там, дзе ў яе ўпаде рэчка Кегна (скрыжаванне вуліц Прамысловая і Фізкультурная, дзе пасля знаходзіўся маёнтак Гаштольдаў&lt;ref&gt;[https://grodno-region.gov.by/special/ru/dostoprim_ostr-ru/ Островецкий район]&lt;/ref&gt;), існавала земляное ўмацаванне чатырохкутнай формы. З двух бакоў яго — натуральны водны рубеж, а з астатніх — рэшткі ахоўных равоў, аддзеленыя з боку поля ровам. Тым самым, месца прадстаўляла сабой «востраў». Пры [[славянізацыя|славянізацыі]] ад гэтай асаблівасці і пайшла назва будучага горада. Аднак спрадвечная [[балты|балцкая]] назвы паселішча меркавана была ідэнтычна назве рэчкі Кегны{{sfn|Татаринов|2012|loc=О названии}}&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;&gt;Адам Мальдис. [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] // СБ. Беларусь сегодня, 30 сентября 2008&lt;/ref&gt;. На гэтым жа месцы ў XV—XVII стагоддзях узнікаюць зямельныя ўмацаванні, якія, як мяркуецца, з’яўляюцца месцам размяшчэння шляхецкай сядзібы{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44}}. Недолеко от панского двора, на противоположном берегу Лоши, находилось само местечко{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52}}. Пры тым у XVI стагоддзі ў ваколіцах паселішча існавала шэраг невялікіх маёнткаў і двароў дробнай шляхты пад той жа назвай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=52—53}}.

== У валоданні Гаштольдаў і Корсакаў ==
[[Файл:POL COA Abdank.svg|thumb|злева|Герб Гаштольдаў]]
Паводле дакументальных гістарычных звестак, Астравец — трэці па старажытнасці населены пункт рэгіёна пасля [[Быстрыца (Астравецкі раён)|Быстрыцы]] і [[Варняны|Варнян]]. Упершыню згадваецца ў дакуменце 1468 года, калі Юрый Гаштольд прызначыў парафіяльнаму [[касцёл]]у Дзевы Марыі і ўсіх Святых у Астраўцы штогадовую выплату ў памеры двух мер [[мёд]]у са свайго маёнтка Парэчча. Гэты запіс, акрамя таго, сведчыць, што ў той час у Астраўцы ўжо дзейнічаў храм, хоць ён не меў фундушаў або яго даходы былі недастатковыя, так як запіс усяго двух мер мёду відавочна быў дадаткам ранейшага фундуша. Раней доўгі час першай згадкай пра Астравец лічылася дата заснавання касцёла [[ордэн дамініканцаў|ордэна дамініканцаў]] у гонар святых Космы і Даміяна — 1474 год. Храм, пабудаваны на ахвяраванні кіеўскага ваяводы [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]], першапачаткова быў драўляным{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=44, 475}}..

Пасля смерці Марціна ўсё перайшло да яго другой жонцы Ганны. Пазней Астравец дастаўся [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] (калі той стаў паўналетнім). Пры ім паселішча як феадальнае валоданне дасягнула свайго росквіту&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. У 1537 годзе ўладальнік завяшчаў яго свайму адзінаму сыну [[Станіслаў Гаштольд|Станіславу]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}, што было пацверджана прывілеем польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. У 1546 годзе той жа манарх падарыў Астравец разам з прыналежнымі да яго фальваркамі Ярашу Карыцкаму. Пасля яго смерці ў 1565 годзе маёнтак перайшоў Соф’і Хадкевічаўне, якая ў 1582 годзе прадала яго Андрэю Клейнофу. У 1585 годзе ўладальнікам Астраўца стаў Валянцін Дыбоўскі. У 1589 годзе ён прадаў маёнтак Астравец Матэвушу Вольскаму{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=45—48}}.

[[Файл:POL COA Korsak I.svg|міні|Герб Корсак]]
У 1600 годзе Алёна Гнаінская ўступіла ў валоданне астравецкім маёнткам і перапісала яго ў дар свайму мужу Яну Мікалаю Корсаку. Новы гаспадар паправіў справы маёнтка і мясцовага касцёла. Ён жа пацвердзіў фундуш касцёлу ў выглядзе права на валоданне вёскай [[Груздоўшчына|Грузды (Груздаўшчызна)]], карчмай з агародамі на рынку каля храма, дзесяціну ўраджаю збожжа ў мястэчку і тры палі на рацэ Лоша, а таксама дазволіў [[ксёндз|ксяндзу]] Валенцыю Завадскаму нарыхтоўваць драўніну ў астравецкім лесе для рамонтна-будаўнічых работ і абагравання касцёла&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/prodolzhaem-znakomit-sya-v-istoriey-os.html Продолжаем знакомиться с историей Островецкого района] // Астравецкая праўда, 17.08.2016&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=49—50}}. У 1616 годзе па фундацыі Іаана, Мікалая і Алены Корсакаў на месцы драўлянага храма ўзведзены каменны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}.

У 1618 годзе пры зноў адбудаваным касцёле Корсакі засноўваюць кляштар ордэна дамініканцаў. У 1630 годзе ў ім адбыўся пажар, у выніку якога была знішчана значная частка манастырскага архіва. Пасля смерці бяздзетнага Яна Мікалая мястэчка перайшло яго малодшаму брату Раману. Шляхціц і яго жонка Ганна Шчасная, дачка юраслаўскага вайсковага Яна Рудаміна-Дусяцкага, з чатырма сынамі і дачкой часта прыязджалі ў Астравец на адпачынак. У 1642 годзе ўладальнік склаў завяшчанне, у якім распарадзіўся пахаваць яго ў капліцы Дзевы Марыі Ружанцовай, папярэдне задаволіўшы пад ёй склеп. Маёнтак Астравец ён пажыццёва завяшчаў сваёй жонцы, пасля смерці якой у 1648 годзе паселішча атрымаў старэйшы сын Казімір&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1657 годзе Астравец перайшоў да Гераніма Корсака, а ад яго — да яго брата Крыштафа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}. У ходзе [[Руска-польская вайна (1654—1667)|войны Рэчы Паспалітай з Расіяй 1654—1667 гадоў]] дамініканскі кляштар і касцёл былі разбураны маскоўскім войскам&lt;ref&gt;Брэгер Г. Астравец // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 259. — 688 с. — ISBN 985-11-0314-4 (т. 1), ISBN 985-11-0315-2.&lt;/ref&gt;. У 1658 годзе падчас баёў настаяцель манастыра ксёндз Вацлаў Казлоўскі і браты сабралі абоз з касцёльным золатам і срэбрам, літургічнымі прыладамі і архівам і выехалі з Астраўца, але трапілі ў засаду атрада [[Юрый Аляксеевіч Далгарукаў (баярын)|Юрыя Далгарукава]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;. Да мяжы XVII—XVIII стагоддзяў храм адноўлены, але як драўляны{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

Перад смерцю (да 1699 года) Крыштоф Корсак адпісаў маёнтак Астравец у пажыццёвае валоданне сваёй жонцы Соф’і Курчоўне. У Крыштафа Корсака было тры сыны — Ян, Стэфан і Міхал. Новым уладальнікам Астраўца стаў Міхал Корсак{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50}}.

У 1723 годзе, паводле інвентару, у цэнтры дзядзінца астравецкага двара стаяў вялікі драўляны дом з шасцю пакоямі, побач з домам — кухня, вялікі свіран для збожжа, дзве стайні. Паблізу на фальварку — пякарня, гумно і асобна — «асець і аборы». На Лошы стаяў млын на дзве паставы, каля сядзібы знаходзілася рудня — невялікі завод па выпрацоўцы жалеза з балотнай руды. Аднак інвентар 1775 года змяшчае звесткі аб запусценні і заняпадзе: будынак маёнтка ўжо паказваецца паўразбураным, кухні і заводзіка не было, каля жылога дома паўстаў «скарбчык» з чатырохсхільным дахам для захоўвання гаспадарчай маёмасці, а на беразе ракі каля млына — лазня з броварам. Астатнія пабудовы панскага двара стаялі без дзвярэй і вокнаў з праваленымі дахамі&lt;ref name=&quot;корсаковы&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=51—52}}.
[[Файл:Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|thumb|300px|Касцёл святых Космы і Даміяна]]
Пасля смерці Міхала Астраўцом валодаў яго сын Марцьян Корсак, мазырскі маршалковіч, які памёр даволі маладым каля 1751 года. Ён завяшчаў маёнтак свайму адзінаму сыну Адаму Ігнату Корсаку. Калі памёр бацька, Адам Корсак быў яшчэ маленькім дзіцем. Маёнтак да яго паўналецця знаходзіўся ў адміністрацыйным кіраванні ротмістра Полацкага ваяводства Міхаіла Сакалоўскага і яго жонкі Гертруды Корсакаўны. Пакуль Адам рос, Астравец працягваў руйнавацца. У рэшце рэшт у 1784 годзе ён і яго жонка Людвіка з роду Казелаў вырашылі прадаць маёнтак. Яго купілі браты Андрэй і Яхім Абрамавічы, уладальнікі суседняга маёнтка Варняны. У 1787 годзе паселішчы апынулася ў руках Андрэя Абрамовіча і яго жонкі Барбары{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=50—51}}{{sfn|Татаринов|2012|loc=Владельцы}}.

На сродкі Гілярыя Цішэўскага ў 1785—1787 гадах пабудаваны новы касцёл, мураваны, у характэрных для гэтага часу формах позняга барока{{sfn|Шаўліс|2014|с=13}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

== У складзе Расійскай імперыі ==
У 1795 годзе пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Астравец увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Спачатку знаходзіўся ў [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней у [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім]] павеце&lt;ref name=&quot;белта&quot;&gt;[https://atom.belta.by/ru/dosie_ru/view/ostrovets-otmechaet-545-letie-826/ Островец отмечает 545-летие]&lt;/ref&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

У 1818 годзе ў люстрацыі мясцовага кляштара сказана, што астравецкім дамініканам тады належала трыццаць «дымоў» і сто шэсць мужчынскіх прыгонных душ. Кожны мужчына і жанчына, не лічачы «гвалтаў» і талокаў, тры дні на тыдзень хадзіў на пашніну. Штогод манастыр меў тысячу пяцьсот пяцьдзесят рублёў даходу, з іх дзвесце пяцьдзесят пяць рублёў з арэнды двух корчм, тартака і млына. У 1823 годзе астравецкіх дамініканцаў наведаў візітатар [[Фаўстын Цяцерскі]], які задакументаваў найпоўнае маральнае разлажэнне манахаў і бядотнае становішча прыгонных. У 1858 годзе археолаг [[Яўстафій Тышкевіч]] падрабязна апісаў астравецкі касцёл і кляштар у часопісе «Тэка Віленска». Ён адзначыў, што ў храме віселі два рэдкія званы з лацінскімі надпісамі; адзін адліты ў 1711 годзе ў [[Кёнігсберг]]у Якубам Дортманам, а другі — у 1644 годзе ў [[Вільня|Вільні]] Янам Брэнельтам. Навуковец адзначыў, што «прыхаджане з ніжэйшага класа жывуць тут у вельмі бедным стане»{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=119}}.

Пасля падаўлення Царскай Расіяй [[паўстанне Каліноўскага|паўстання Каліноўскага]] ў літоўска-беларускіх землях пачаліся рэпрэсіі, якія закранулі касцёлы і манастыры. У прыватнасці, астравецкі касцёл стаў царквой (1866 год{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}), яго дах стаў больш спадзістым, а над ім быў узведзены псеўдакупол з цыбулепадобнай макаўкай, які быў зняты толькі ў 1930-я гады{{sfn|Шаўліс|2014|с=13—14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}. На 1895 год у паселішчы налічвалася 551 праваслаўных{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=136}}..
[[File:Astravieckaja synagoga. Астравецкая сынагога (1903).jpg|thumb|300px|План астравецкай сінагогі 1903 года на скрыжаванні цяперашніх вуліц Зарэчная і Ленінская ў заходняй частцы старога горада, дзе сёння размешчаны паркоўка і будынкі з крамкамі і ПВЗ]]
У 1872 годзе Астравец і [[Ізабеліна (Астравецкі раён)|Ізабеліна]] былі ўцягнутыя ў выступленні сялян Ашмянскага павета на чале з Бяразоўскім супраць памешчыка Буцянова-Храбатовіча, калі мясцовае насельніцтва захапіла панскую зямлю{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}.

У 1886 годзе ў мястэчку пражывала 176 жыхароў, знаходзіліся 22 двары, млын, піларама, майстэрня па вытворчасці цэглы (з паравым рухавіком{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=123}}), бровар, лесапільня, майстэрня дрэнажных труб. Конная чыгунка звязвала Астравец са станцыяй Слабодка (цяпер Гудагай)&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}. Значную частку насельніцтва складалі яўрэі, нягледзячы на тое, што з 1882 па 1903 год гарадок быў зачынены для свабоднага паселішча прадстаўнікоў нацыянальнасці. З сярэдзіны XIX стагоддзя равінам Астраўца быў Анцылевіч, а пазней яго сын&lt;ref&gt;[https://jewsencyclopedia.com/index.php/%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%92%D0%95%D0%A6_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB. Островец на Российской еврейской энциклопедии]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Astraviec, Daminikanski. Астравец, Дамініканскі (1900).jpg|thumb|300px|злева|Касцёл (на той момант Царква) святых Космы і Даміяна, 1900 год]][[Файл:Касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Астравец.jpg|thumb|300px|Касцёл Ушэсця Святога Крыжа]]
У 1905 годзе тут дзейнічала «Астравецкае Таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]&lt;ref name=&quot;белта&quot;/&gt;, якое праявіла сябе ў ходзе [[першая руская рэвалюцыя|першай рускай рэвалюцыі]]. 4 снежня пяцідзесяціпяцігадовы член групы Вінцэнт Дубіцкі сарваў царскія сцягі і звярнуўся да натоўпу сялян з заклікам: «Далоў сцягі, далоў ўрад, не трэба нам цара!». Пад уплывам бунту ў Астраўцы ўзбунтаваліся сяляне ў [[Палушы|Палушах]]. Пасля гэтага многія рэвалюцыянеры трапілі ў турму{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}.

У 1910—1911 гадах на ахвяраванні вернікаў пабудаваны [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|касцёл Ушэсця Святога Крыжа]], своеасаблівая эклектычная архітэктура якога спалучае рысы неараманскага стылю і неаготыкі{{sfn|Шаўліс|2014|с=14}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

На той момант для астраўчан традыцыйна важнымі былі адміністрацыйныя інстанцыі павятовага горада [[Ашмяны]]. Таксама завязаліся трывалыя кантакты з Варнянамі. На мяжы стагоддзяў стала ўзрастаць значнасць Смаргонскага напрамку (раней — Солькага), а з моманту пуску чыгункі, якая праходзіць праз [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]], [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]] і [[Гудагай (пасёлак)|Гудагай]] у напрамку Вільні, узрасла значнасць «[[Чорны тракт|чорнага гасцінца]]» — дарогі на Вільню праз [[Лоша (Астравецкі раён)|Лошу]] і [[Кяна|Кяну]]. Гэтыя напрамкі вызначалі геаграфію, тапаніміку, архітэктуру вёскі. Так, галоўныя яе вуліцы вызначалі кірункі з Гудагая, Сол, Вільні, Варнян, [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішак]]. Ад маёнтка ў [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменцы]] і размешчанай побач гістарычна значнай Слабодкі ў Астравец ішла дубовая алея. На Слабадска-Каменскім напрамку на дарозе да касцёла, прыкладна ў раёне сённяшняй вуліцы Маркава, стаяў вялікі мост. Амаль раўнацэннымі ў той час былі дарогі на Варняны і [[Смілгі]] — [[Дравянікі]] — Градаўшчызна з выхадам на Полацкі тракт{{sfn|Шеин|2018|loc=Были другие центры}}.

У 1915—1918 гадах, у [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], Астравец знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}.

== У складзе Польскай Рэспублікі ==
З красавіка 1919 да ліпеня 1920 года ў ходзе [[польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] Астравец заняты польскімі войскамі. З восені 1920 года трапіў у склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. З 1922 года ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/ГВБ|9-1}}&lt;/ref&gt;, у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Astraviec, Haściniec-Łoša. Астравец, Гасьцінец-Лоша (1927).jpg|thumb|300px|Астравецкі гасцінец з мостам праз Лошу. 1927 год. Зараз гэта адзін з участкаў вуліцы Ленінскай, паміж крамай «Ліра» і рынкам у Старым горадзе]]
У 1930-я гады будынак касцёла Космы і Даміяна вернуты [[каталіцызм|каталікам]]{{sfn|Татаринов|2012|loc=История Островецкого района}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=475}}.

У 1930 годзе ўспыхнула забастоўка на цагляным заводзе паноў Сацанкоў. Узначальваў яе сын парабка, былы чырвонаармеец Вікенцій Падаліс. Паны адмовіліся прыняць патрабаванні, і Падаліс быў звольнены. Праз тры гады на іншым астравецкім цагляным заводзе, які належаў купцу Барану, рабочыя адмовіліся браць плату ярлыкамі, якія можна было атаварыць толькі ў краме таго ж Барана. На Першамайскае свята фармоўшчыкі і абпальшчыкі вывесілі чырвоныя сцягі. На чале з тым жа Падалісам прайшоў мітынг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=162}}.

== Прыход савецкай улады ==
17 верасня 1939 года, пасля падпісання [[Пакт Молатава — Рыбентропа|Пакта Молатава—Рыбентропа]] і [[Уварванне ў Польшчу|нямецкага ўварвання ў Польшчу]], [[Чырвоная Армія]] перайшла савецка-польскую мяжу і [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла тэрыторыі заходніх абласцей Беларусі]]. У мястэчку быў створаны атрад рабочай гвардыі. Старшынёй валаснога сялянскага камітэта выбралі Падаліса. Яго ж астраўчане паслалі ў [[Беласток]] дэлегатам [[Народны сход Заходняй Беларусі|Народнага сходу Заходняй Беларусі]]{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Адначасова па загадзе камандуючага войскамі [[Беларускі фронт (1939)|Беларускага фронту]] [[Міхаіл Пракопавіч Кавалёў|Міхаіла Кавалёва]] на занятых тэрыторыях пачалі фарміравацца часовыя органы кіравання{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=173}}.

Згодна з гэтым распараджэннем былі арганізаваны мясцовыя сходы жыхароў населеных пунктаў сённяшняга [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на якіх абіраліся органы ўлады ў Астраўцы, Варнянах, [[Гервяты|Гервятах]], Міхалішках. Паўстала пытанне аб фарміраванні цэнтра савецкай улады на гэтай тэрыторыі. Група на чале з Рыгорам Панамарэнкам&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt; — першым партыйным кіраўніком тады яшчэ толькі пазначанага партыйным рашэннем адміністрацыйнага фарміравання, праехалася па раёне з мэтай вызначыць месца для яго цэнтра. Група падвергнулася нападу пад Астраўцом. Для райцэнтра больш падыходзілі Варняны, дзе былі будынкі былой польскай гміны, дом аптэкара і іншыя прыдатныя памяшканні (гл. [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль цэнтра Варнян]]). Але паколькі раён ужо быў вызначаны як Астравецкі, у жніўні 1940 года яго адміністрацыю перавялі ў памяшканні ў самім Астраўцы, які ў дакументах таго часу называўся то вёскай, то мястэчкам, на рускай мове часта пісалі «поселение»{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. На выбар мястэчка паўплывала наяўнасць тут тэлефоннай сувязі і блізкасці да чыгункі&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

[[Файл:Астравец. Будынак млына (01).jpg|thumb|300px|Вадзяны млын на Кастрычніцкай. Да 1950-х ён быў адным з нямногіх недраўняных будынкаў]]
На той момант Астравец уяўляў з сябе адносна невялікі населены пункт, аднак вёска стала адміністрацыйным цэнтрам раёна{{sfn|Шеин|2018|loc=Ворняны или Островец?}}. Да моманту ўтварэння раёна на яго тэрыторыі пражывала каля 38 тысяч чалавек, у райцэнтры — 724 чалавекі{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. Налічвалася 87 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. Меліся толькі два каменныя будынкі — млын і прыватны дом Каўзанаў&lt;ref name=&quot;мальдис&quot;/&gt;. Да жніўня 1940 года з прывезеных дыхтоўных зрубаў панскіх дамоў быў пабудаваны цэлы шэраг адміністрацыйных будынкаў на новай вуліцы Савецкай{{sfn|Шеин|2018|loc=Деревня стала райцентром}}. На той момант у мястэчку дзейнічаў цагляны завод на 15 рабочых, электрастанцыя магутнасцю 10 кілават на базе вадзянога млына, смалаварня на 7 рабочых, 6-класная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=174, 184}}. Адкрылася ўпраўленне кантролю сувязі, на месцы будучага ўпраўлення па працы і сацыяльнай абароне. Размяшчалася ў трохпавярховым драўляным будынку{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=392}}.

Раённае кіраўніцтва на чале з Панамарэнка ў сакавіку 1940 года запытала ў ЦК КПБ выдзялення сродкаў на развіццё гарадка. Згодна з планам развіцця народнай гаспадаркі [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у райцэнтры меркавалася ўзвесці некалькі жылых будынкаў, гасцініцу на 15 месцаў, лазню, сярэднюю школу, уладкаваць вуліцы і дарогу на Варняны. Аднак гэтыя мерапрыемствы былі сарваныя нямецкім уварваннем{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=185, 188}}.

== Вялікая Айчынная вайна ==
27 чэрвеня 1941 год Астравец быў захоплены [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=212}}. Гарадок і раён былі аднесены да Віленскай акругі [[Генеральная акруга Літва|Генеральнай акругі Літва]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=234}}.

Мясцовых яўрэяў сагналі ў гета, створанае каля касцёла. Яно было абгароджана высокім дашчаным плотам&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |title=Чудеса земли Островецкой: к 540-летию Островца |access-date=2017-07-05 |archive-date=2017-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826193939/http://westki.info/artykuly/3504/chudiesa-ziemli-ostrovieckoy-k-540-lietiiu-ostrovca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Мальдис А.'' [https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html Великолепные семерки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200913121412/https://www.sb.by/articles/velikolepnye-semerki.html |date=13 верасня 2020 }}, газета «Беларусь сегодня», 30.09.2008&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Неўзабаве пачаліся расстрэлы, якія праводзяцца і немцамі, і паліцаямі. Расстрэлы адбываліся каля ракі (сёння на гэтым месцы знаходзіцца прахадная завода) і ў лесе ў кірунку да Каменкі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220}}. Немцы разглядалі магчымасць [[габрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]] і таму ў першую чаргу забівалі габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць&lt;ref&gt;''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Па гэтай прычыне і ў Астраўцы спачатку забівалі, у асноўным, мужчын. Сярод першых забітых быў [[рабін]], які перад стрэлам плюнуў немцу ў твар{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=220—221}}. Да канца мая 1942 года ў гета лічыліся 102 яўрэі{{sfn|Круглов|2025|с=158}}. У жніўні яўрэяў з Астраўца перавялі ў [[гета ў Міхалішках]]{{sfn|Круглов|2025|с=159}}. Да моманту канчатковай ліквідацыі гета апошніх вязняў, у тым ліку жанчын і дзяцей, вывезлі і забілі ў Вільнюскім гета{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=221}}.

[[Файл:Памятная дошка, Астравец, Вуліца Кастрычніцкая.jpg|thumb|300px|Памятная мемарыяльная дошка на будынку былога ЗАГСа на Кастрычніцкай]]
Вызваленне Астраўца адбылося 3 ліпеня 1944 года, калі партызаны [[Партызанская брыгада імя ЦК КП(б)Б|брыгады імя ЦК КП(б)Б]] пад камандаваннем Фёдарава ўвайшлі ў горад. План штурму пасёлка распрацоўваўся ў канцы чэрвеня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. Разведка данесла, што асноўныя сілы гарнізона Астраўца сышлі на захад, і ў мястэчку засталося толькі 90 германскіх вайскоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.osh.by/?p=101920 Василий Лемешев: судьба партизана]&lt;/ref&gt;.

У 19:40 каля 338 партызан падышлі да мястэчка&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt; з боку вёскі [[Бялькішкі]] (цяпер аднайменная вуліца ў межах горада, на ўсходнім уездзе ля 1-га мікрараёна). Тут, у лагчыне, у густым альшэўніку, партызаны падзяліліся: адна група накіравалася на варнянскую дарогу, а другая — у сам Астравец. Таксама адправілі групу аўтаматчыкаў, у задачу якой было перарэзаць дарогу на Гудагай, каб не дапусціць адступлення. Тым часам немцы пачалі падрываць і падпальваць мястэчка, пачаўся пажар. Перарэзаць шляхі адыходу немцам не ўдалося, бо партызанам перашкодзіла рака і балоты. Таму каля дзевяноста гітлераўцаў з Астравецкага гарнізона прарваліся ў Гудагай. Адтуль мястэчка абстралялі з артылерыі. Аднак горад быў узяты. У якасці трафеяў захопленыя шэсць кулямётаў, сорак вінтовак, аўтамашына, два матацыклы, два склады з харчамі, дзвесце галоў жывёлы, пасля вернутых насельніцтву{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

Падчас штурму вылучыліся байцы разведузвода Шылькова, 2-га атрада імя Чкалава пад камандаваннем Міхалькова і атрада імя Пархоменка пад камандаванне Крэмса. Аднак падчас нямецкага адступлення цалкам згарэла цэнтральная частка Астраўца ад млына да касцёла. Партызанам давялося адмовіцца ад пераследу і заняцца тушэннем пажару. Былі выратаваны ад агню лесапільны і цагляны заводы, млын, аўтамайстэрня і іншыя прадпрыемствы&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;&gt;[https://ostrovets.by/news/novosti/kak_osvobozhdali_ostrovetskiy_rayon_po_materialam_knigi_pamyat.html Как освобождали Островецкий район. По материалам книги «Память»] // Астравецкая праўда, 03.07.2024&lt;/ref&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}. 

На наступны дзень пасля штурму ў Астравец прыбыла вайсковая разведка ў складзе 40 байцоў пад камандаваннем маёра Крысава – начальніка штаба партызанскай брыгады імя Варашылава Вілейскай вобласці. 6 ліпеня ў 13:45 у пасёлак уступілі часці [[449-ы стралковы полк|449-га стралковага палка]] [[144-я стралковая дывізія|144-й ордэнаў Суворава, Кутузава і Аляксандра Неўскага дывізіі]] [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]], якой камандаваў палкоўнік [[ Аляксандр Аляксеевіч Данец|А. А. Данец]]&lt;ref name=&quot;вызвалення&quot;/&gt;{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=289}}.

== Пасляваеннае развіццё ==
У 1944 годзе задзейнічалі аддзел дзяржзабеспячэння (у невялікім доме на набярэжнай){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}, кантора сувязі (у драўляным трохпавярховым доме на месцы цяперашняга рынку){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, лесапільня{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}, раённая бальніца, якая тады знаходзілася ў будынку былога памешчыцкага маёнтка ў вёсцы Каменка (цяпер н. п. частка Астраўца){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=377}}.  У 1945 годзе ў пасёлку адкрыта [[машынна-трактарная станцыя]]. У наступным годзе тут адкрыта першая ў раёне сярэдняя школа&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;&gt;Ніна Рыбік. [https://ostrovets.by/news/obshchestvo/istoriya/75-let-ostroveckomu-rayonu-kak-vse-nachi.html 75 лет Островецкому району. Как всё начиналось…] // Астравецкая праўда, 22 жніўня 2015&lt;/ref&gt;. Размяшчалася яна ў драўляным будынку ля Касцёла Ушэсця Святога Крыжа, дзе пазней быў дзіцячы сад №1. Таксама дзейнічала вячэрняя школа сялянскай і працоўнай моладзі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}. [[Адам Мальдзіс]] у кнізе «Астравеччына, край дарагі...» гарадок у першыя пасляваенныя гады апісваў так{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}: {{Цытата|Раней, стоячы на ўзгорку, там, дзе злева і справа старыя і новыя могілкі, можна было ўвесь Астравец абняць адным позіркам. Больш доўгая цэнтральная вуліца і дзве меншыя вулачкі, забудаваныя аднапавярховымі драўлянымі дамамі. Стары трохпавярховы млын пад Лошай. Бляшаны комін лесапільні. Густыя алеі каля былога маёнтка, дзе ў XIX стагоддзі жылі Кастравіцкія і Жылінскія — тыя самыя, з якіх французскі паэт Гіём Апалінер, беларускі празаік Карусь Каганец і Іосіф Жылінскі, што пачаў у XIX стагоддзі асушваць Палессе. Злева — магутны чатырохграннік касцёла, пабудаванага ў 1785 годзе ў стылі класіцызму і сапсаванага пазнейшымі пераробкамі. Асабліва прывабна выглядаў адсюль Астравец марознай раніцай, калі над кожным комінам застыгаў высокі лісіны хвост клубістага дыму.}}
[[File:Памятны камень ля Астравецкай міліцыі.jpg|thumb|300px|Памятны камень астравецкім міліцыянерам на Ленінскай, якія загінулі ў барацьбе з пасляваенным бандытызмам.]]
Аднак жыццё пасёлка і ўсяго раёна ўскладнялася праблемамі з грамадскай бяспекай. У першыя пасляваенныя гады ў Беларускай ССР актыўна дзейнічаў узброены [[пасляваенны антысавецкі рух у БССР|антысавецкі рух]]. Часта дзейнасць падпольшчыкаў была цесна звязана з [[бандытызм]]ам&lt;ref&gt;{{h|Краско|2016|Краско, Г. Г. Деятельность антисоветского вооруженного подполья как один из основных факторов дестабилизации обстановки на территории БССР в первые послевоенные годы // Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A, Гуманитарные науки. — 2016. — № 1. — C. 31—34.}}&lt;/ref&gt;. У прыватнасці, у Астравецкім краі дзейнічалі [[Літоўскае антысавецкае супраціўленне ў Беларусі|літоўскія]]&lt;ref&gt;{{h|Валаханович|1999|Валаханович, И. А. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/222372/1/20-24.pdf Организационная структура литовского антисоветского подполья на территории Беларуси в 1944-1953 гг.] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. - Мінск : Універсітэцкае, 1999. - № 2. - С. 20-24.}}&lt;/ref&gt; і [[Польскае антысавецкае супраціўленне ў Заходняй Беларусі|польскія]]&lt;ref&gt;Великий А. Ф. Межнациональная напряженность в белорусско-польском пограничье. 1944—1946 гг. // Ставропольский альманах Российского общества интеллектуальной истории: вып. 6 (специальный): материалы международного научного семинара «Своё» и «Чужое» в исследовательском поле «истории пограничных областей», Пятигорск, 16-18 апреля 2004 г. — Ставрополь: Изд-во СГУ, 2004 — С.146-154.&lt;/ref&gt; фарміраванні. За 1944—1948 гады загінула 9 астравецкіх міліцыянераў&lt;ref&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/ostrovetskoj-militsii-85-let-25482/ Островецкой милиции – 85 лет] // Островецкий районный исполнительный комитет, 26 февраля 2025&lt;/ref&gt;. Жыхарам мястэчка асабліва запомнілася пахаванне чыноўнікаў Калгушкіна і Ушакевіча, забітых бандай Карвецкага. Пахавальная працэсія выцягнулася на кіламетр. Бацька Ушакевіча памёр праз чатыры дні. Пасля 1950 года грамадскі парадак у краі быў адноўлены{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 3}}.

[[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 28.jpg|thumb|300px|злева|Драўляны аднапавярховы дом прыватнага сектара Астраўца на Валадарскага (цяпер знесены для будаўніцтва шматкватэрніка). Падобныя пераважалі ў забудове горада ў даваенны і пасляваенны час]]
25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1996—2004|с=47}}{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=351}}. На гэтым фоне ў канцы 1950-х — 1960-я гады аблічча пасёлка, дзе амаль усе будынкі былі драўлянымі (акрамя двух касцёлаў і млына), стаў мяняцца за кошт будаўніцтва цагляных будынкаў. Першымі з іх сталі будынак школы (сёння – двухпавярховы будынак СШ №2{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=387}}, некаторы час у незалежніцкі перыяд —  будынак гімназіі), які з’явіўся ў 1954 годзе; будынак пошты на вуліцы Кастрычніцкай — кут Набярэжнай — сёння ў ім размяшчаюцца землеўпарадкавальная служба, «Адно акно», БТІ; у 1969—1973-х гадах узведзены 3-х павярховы будынак вузла сувязі; 2-х павярховы будынак раённай бальніцы, узведзены ў канцы 1950-х (у наступным быў дабудаваны 3-ці паверх; да 1977 года разлічаны на 125 ложкаў{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 7}}); будынак Дома культуры, дзе пазней знаходзіўся раённы аддзел ЗАГС, узведзены ў 1958—59-х гадах; трохпавярховы жылы дома па Ленінскай, 8 — канец 1950-х. Астатнія будынкі пасёлка заставаліся драўлянымі. Нават першыя будынкі райкама партыі, райвыканкама, КДБ размясціліся на вуліцы Кастрычніцкай у старых драўляных будынках. Райкам партыі (знаходзіўся на месцы сённяшняй кінаканцэртнай залы) пабудавалі з звезеных з тэрыторыі раёна былых жылых дамоў (у 64—70-х гадах у гэтым будынку было медыцынскае вучылішча). Райвыканкам размясціўся ў дыхтоўным жылым драўляным будынку на месцы, дзе цяпер знаходзіцца будынак сельгасупраўлення{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У канцы 1950-х на вуліцы Ленінскай насупраць пабудаванай тыпавой школы быў адкрыты помнік Леніну — і маршрут святочных шэсцяў перамясціўся да манумента правадыра. На месцы сённяшняга райвыканкама, а раней – будынкі райкама партыі, у 1950-я гады былі агароды і гаспадарчыя пабудовы пры жылых дамах астраўчан. Помнік Леніну таксама атачалі драўляныя дамы. Вулічнага асвятлення, за выключэннем пары слупоў з адзіночнай лямпачкай, не было. У драўляным будынку, які стаяў на месцы сённяшняга кафэ «Візаві» тарцом да Ленінскай вуліцы, размяшчаўся райкам камсамола. Побач, па вуліцы Камсамольскай на месцы цяперашняга інтэрната, насупраць касцёла, знаходзіўся маслазавод. Побач, бліжэй да Ленінскай, стаяла драўляная кнігарня{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1958 годзе для аддзялення сувязі ўзведзены каменны будынак на Кастрычніцкай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}. У 1960 годзе адкрыты першыя ў горадзе дзіцячыя яслі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381}}.

Такім чынам, аформіўся сімвалічны цэнтр гарадскога пасёлка. На бліжэйшых вуліцах — Савецкай (заканчвалася выхадам на Кастрычніцкую) і Набярэжная – з’явіліся астатнія раённыя ўстановы: на Савецкай – райваенкамат, упраўленне сельскай гаспадаркі, паліклініка, райфо, суд. На Набярэжнай – драўляныя будынкі КДБ (на яго месцы пазней была пабудавана пошта), дзяржаўнага сацзабеспячэння, сталовай, у наступным перабудаванай у лазню. Тэрыторыя паміж гэтымі вуліцамі была своеасаблівай плошчай, якая па выхадных станавілася рынкавай, а па партыйных і палітычных святах – месцам «маёвак» і адпачынку. Побач знаходзілася сталовая{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}.

У 1964—1970 гадах дзейнічала медвучылішча. Яму належалі два будынкі: будучы будынак райвыканкама на Карла Маркса і будынак на месцы цяперашняга кінатэатра{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=383}}. У сярэдзіне дзесяцігоддзя ўзведзена новая школа ў горадзе, з першай у раёне спартыўнай залай{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=388}}. У канцы 1960-х гадоў ажыла вуліца Карла Маркса: з’явіўся будынак КБО, МСО, а таксама будынак райкама партыі, пабудаваны прыблізна ў 1963 годзе. Па сённяшняй вуліцы Валадарскага за райкамам партыі стаялі драўляныя дамы, у якіх у 50-я гады размяшчаліся пракуратура, суд, двухпавярховая пажарная часць, якая ў пачатку 60-х была перанесена пад патрэбы РАНА (цяпер гэты драўляны будынак знаходзіцца насупраць уваходу ў СШ №2), будынак раённай газеты і першай друкарні (на месцы сённяшняй крамы «Крышталь»).  У 60-ыя гады ў Астраўцы ўжо было 23 вуліцы, 20 адміністрацыйных будынкаў, больш за 850 жылых дамоў{{sfn|Шеин|2018|loc=Как застраивался Островец}}. У 1964 годзе адкрылася дзіцяча-юнацкая спартыўная школа&lt;ref&gt;[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»] {{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;, у 1967-м — дзіцячая музычная школа{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. Прыкладна ў гэтыя ж гады з’явілася дзіцячая бібліятэка{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=425}}. На мяжы 60-х і 70-х з Каменкі ў Астравец пераехала раённая бальніца. У былым маёнтку тым часам адкрылася туберкулёзная бальніца, пазней там знаходзілася тэрапеўтычнае аддзяленне{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=381—382}}. У 1969—1973 годзе пабудаваны новы будынак вузла сувязі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=393}}.
[[Файл:Островец 1976.jpg|thumb|300px|злева|Спадарожнікавы здымак горада. 1976 год]][[Файл:Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|thumb|300px|Помнік савецкім воінам і партызанам на Карла Маркса]]
У 1970 годзе ў пасёлку адкрыўся цэх Вільнюскага аб’яднання імя 60-годдзя Кастрычніка, які спецыялізаваўся на выпуску камплектуючых дэталяў і нарыхтовак для прыбораў ваеннай тэхнікі, вымяральных прыбораў грамадзянскага прызначэння, — будучы завод «Радыёдэталь»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;&gt;[http://radiodetal.by/ Завод «Радиодеталь» ]&lt;/ref&gt;.

9 мая 1975 года ў Астраўцы, у лесапарку, што па дарозе на [[Малі (Астравецкі раён)|Малі]], ветэраны вайны ўрачыста адкрылі помнік воінам і партызанам скульптара Яраміра Печкіна. На курганцы паўсталі фігуры двух воінаў: адзін знясілена падае, падкошаны ў баі, а другі, пераймаючы эстафету, горда падымае ўверх зброю-сцяг{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Гісторыя працягваецца (замест эпілога)}}.

Па стане на 1977 год на галоўнай Ленінскай вуліцы з’явіліся двух-і трохпавярховыя мураванкі — жылыя дамы, крамы, установы. Па дарозе на Бялькішкі вырас першы мікрараён — Валадарскага. Вырас і прамкамбінат. Пашыраліся комплексы будаўніча-мантажнага кіравання меліярацыі, міжкалгасбуда, станцыі абслугоўвання «сельгастэхнікі». Кварталы расцягнуліся да Кавалёў, Ліпнішкек і Малі. Галоўную вуліцу перакапалі для пракладкі першай вадаправоднай і каналізацыйнай лініі{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 2}}. З’явіліся першыя заасфальтаваныя вуліцы (пры тым што за межамі населенага пункта ўсе дарогі асфальтавага пакрыцця не мелі){{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 4}}. У гэты час па ініцыятыве галоўнага ўрача раённай бальніцы Валянціна Ражко пачалося пашырэнне і мадэрнізацыя медыцынскай установы. У 1976 годзе раённая бальніца пашырылася за кошт узвядзення трохпавярховага корпуса, а ў 1980-я — чатырохпавярховага{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=382}}. У 1980-м годзе створаны вучэбна-вытворчы камбінат працоўнага навучання і прафесійнай арыентацыі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=423}}. На 1991 год насельніцтва мястэчка складала 9,7 тыс. (пры 4,7 тыс. на 1967 год){{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=538}}.

Аднак мястэчка лічылася неперспектыўным для мясцовага насельніцтва і прыезджых. Нават паўстала прымаўка «Астравец — свету канец». А так як гарадок знаходзіўся куды бліжэй да сталіцы суседняй [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] – [[Вільнюс]]а, чым да [[Мінск]]а, то моладзь з’язджала ў Літву. Накіраваныя спецыялісты разглядалі падобнае размеркаванне як вельмі няўдалае і стараліся як мага хутчэй з’ехаць. Нават кіраўнікі раёна затрымліваліся тут у 50-я і 60-я гады па два-тры гады, не больш&lt;ref name=&quot;рыбік&quot;/&gt;. У 1970-я штодня ў Вільнюс аўтобусам або цягніком астраўчане і жыхары раёна ездзілі на працу, галоўным чынам на заводы{{sfn|Мальдзіс|1977|loc=Частка 1}}.

== У незалежнай Беларусі ==
У 1991 годзе Беларуская ССР абвясціла аб сваёй незалежнасці. Астравецкі цэх Вільнюскага аб’яднання стаў самастойнай адзінкай і перайшоў пад юрысдыкцыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] у падпарадкаванне Дзяржкампрама як канверсійнае прадпрыемства. У 1993 годзе завод уключаны ў склад вытворчага аб’яднання «[[Смаргонскі завод аптычнага станкабудавання]» [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]] як самастойнае прадпрыемства&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;. У 1994 годзе вернікам вернуты Касцёл Узнясення Святога Крыжа (з 1945 года выкарыстоўваўся як таварны склад)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14900196&amp;strq=l_siz=20 Костел Возвышения Святого Креста (Островец, город; Гродненская область)]&lt;/ref&gt;. У той жа год пачалося будаўніцтва праваслаўнага храма — [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Царква Святых Пятра і Паўла]]. Асвечаны ў 1999 годзе&lt;ref name=&quot;lida&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://lida-eparhia.by/?page_id=186
 |title=Островец
 |website=Лидская епархия Белорусской Православной Церкви
 |lang=ru
 |access-date=2026-08-14
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;semenova&quot;&gt;Сямёнава Т. Асвячэнне храма: адкрыццё царквы Святых апосталаў Пятра і Паўла // Астравецкая праўда. — 1999. — 29 верасня. — С. 1.&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе былі афіцыйна зацверджаны герб і сцяг Астраўца&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Беларусь от 14 июня 2007 № 279&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе астравецкі завод пераўтвораны ў адкрытае акцыянернае таварыства «Астравецкі завод „Радыёдэталь“»&lt;ref name=&quot;радиодеталь&quot;/&gt;.

З 1990 па 2004 год пабудаваны крама «Кулінарыя» і кааператыўны рынак, рэканструяваны універмаг, універсамы «Івушка», «Цэнтральны», крама-салон мэблі і гаспадарчых тавараў «Лабірынт»{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=395}}. У 2004 годзе СШ №2 атрымала статус гімназіі{{sfn|«Памяць. Астравецкi раён»|2004|с=411}}.

[[Файл:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|thumb|300px|БелАЭС у працэсе будаўніцтва]]
Старт будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у 2011 годзе даў для Астраўца магутны штуршок да развіцця. Быў распрацаваны ўласны комплексны перспектыўны план развіцця. Населены пункт змяніўся, насельніцтва павялічылася амаль удвая, з’явіліся новыя аб'екты. Змянілася і само ўспрымання Астраўца: цяпер ён лічыўся перспектыўным мястэчкам, а прымаўка «Астравец — свету канец» сышла ў мінулае. Астравец рос хутчэй за іншыя гарады Беларусі — за год на 6% (2018). Для параўнання на другім месцы [[Фаніпаль]] — 3,2% за год, Мінск — менш адзінкі. Вылучыліся дзве групы насельніцтва: карэнныя астраўчане і «новыя мясцовыя», гэта значыць прыезджыя, уключаючы рабочых з [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]] і іншых рэгіёнаў Беларусі. У першы час жыллё для іх яшчэ не было гатовае, і мясцовыя атрымалі першую нагоду зарабіць. Сем’ямі пераязджалі жыць да сваякоў, каб здаць у арэнду свае кватэры і пакоі. Часцей за ўсё здавалі прыватныя дамы з туалетам на вуліцы&lt;ref name=&quot;2018год&quot;/&gt;. 

Фактычна пашырэнне пачалося ў 2009 годзе. Прыкладна тады ж з’явіліся 2 новыя дамы ў старым мікрараёне ў межах вуліцы Валадарскага. Пасёлак вылучыў пляцоўкі для будаўніцтва кааператыўных дамоў пад патрэбы АЭС. Спачатку на першых паверхах гэтых дамоў размяшчаліся офісы генеральнага падрадчыка і заказчыка праекта. Калі атамшчыкі сталі забудоўваць новы мікрараён, то яны ў адказ аддалі гораду дзве пляцоўкі, дзе ўзвялі кааператыўныя дамы для жыхароў горада. За кошт таго, што ўсе камунікацыі ўжо былі падведзены, цана квадратнага метра ў тых дамах была некалькі ніжэй, і людзі змаглі выгадна набыць жыллё&lt;ref name=&quot;realt&quot;/&gt;. 

28 красавіка 2012 года Астравец атрымаў статус горада. У гэты ж час тут з’явіліся першы святлафор і вялікае скрыжаванне&lt;ref name=&quot;realt&quot;&gt;[https://realt.by/grodno-region/news/article/23367/ Островец, в котором хочется жить. Как строится белорусский город атомщиков]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|thumb|300px|злева|На вуліцы Караткевіча, 2-і мікрараён]][[Файл:Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 32.jpg|thumb|300px|Будаўніцтва новага шматкватэрнага дома на Валадарскага. 2022 год]]
На 2018 год тут адкрыліся гімназія ў новым будынку, бібліятэка, будынак раённага аддзела Следчага камітэта, гасцініца SunHotel, сем прыватных аптэк і больш за пяць кафэ — ад сямейнай піцэрыі «Ланч» у новым спальным мікрараёне да клуба BlackBar, першай установы Астраўца, дзе была кавамашына, сталічныя бармэны і дрэс-код. Цалкам былі гатовыя два новыя мікрараёны&lt;ref name=&quot;2018год&quot;&gt;[https://imenamag.by/posts/ostrovets «Островец — свету конец». Как люди меняют город возле АЭС и меняются сами]&lt;/ref&gt;, якія ўзніклі ў поймах рэк Лоша і Кавалёўка. Для іх уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйнай зоны з мастамі і алеямі. Да 2020 года ўзведзены дзве новыя сучасныя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, пабудаваны новая бальніца, ФАК, стадыён, спартыўна-аздараўленчы комплекс. Нават пасля ў горадзе бесперапынна вялася праца: добраўпарадкоўваліся вуліцы, берагі рэк, будавалі новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, рэканструяваліся інжынерныя сеткі. Рэканструкцыя закранула і стары мікрараён Валадарскага. З’явіўся і гарадскі грамадскі транспарт. У 2021 годзе адкрыўся новы аўтавакзал&lt;ref name=&quot;2020год&quot;/&gt;. 

Адначасова адкрыўся шматфункцыянальны комплекс сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі, дзе размясціліся трэнажорная зала, харэаграфічны клас, 3D-кінатэатр на 25 месцаў, боўлінг, музей, бібліятэка, загс, глядзельная зала, цэнтр рамёстваў і Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці, канферэнц-зала на 138 месцаў. Акрамя таго, узведзены трэці мікрараён. У 2023 годзе пасля маштабнай рэканструкцыі адкрылі кінаканцэртную залу, з’явілася новая лядовая пляцоўка з трыбунамі на 300 гледачоў, шматфункцыянальная спартыўная пляцоўка ў жылой забудове, рэканструявана раённая паліклініка&lt;ref name=&quot;2023год&quot;&gt;[https://vgr.by/2023/08/28/novye-mikrorajony-sovremennaya-shkola-i-razvitaya-infrastruktura-kak-stroitelstvo-belaes-izmenilo-zhizn-ostrovcza/ Новые микрорайоны, современная школа и развитая инфраструктура — как строительство БелАЭС изменило жизнь Островца]&lt;/ref&gt;.

З моманту пачатку будаўніцтва АЭС да 2020 года за сродкі Дзяржінвестпраграмы пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС&lt;ref name=&quot;2020год&quot;&gt;[https://ostrovets.gov.by/ru/ostrovets-news-ru/view/elektrobusy-novye-magistralnye-ulitsy-i-zhilye-kvartaly-kakie-plany-u-belorusskogo-goroda-atomschikov-na-15161/ Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год?]&lt;/ref&gt;. На 2024 год пабудавана больщ за 390 тыс. {{м2}} жылля. Асвоілі таксама новыя тэрыторыи ў квартале сядзібнай забудовы&lt;ref name=&quot;2024год&quot;&gt;. Як правіла, у новых мікрараёнах сяліліся маладыя сем’і прыезджых. У іх праклалі чатырохпалосныя бетонныя дарогі, арганізавалі веладарожкі і пешаходныя зоны&lt;ref name=&quot;2023год&quot;/&gt;.[https://news.by/news/obshchestvo/kak_menyalsya_gorod_s_yadernoy_energetikoy_o_razvitii_ostrovtsa_smotrite_v_proekte_mesto_dlya_zhizni Как менялся город с ядерной энергетикой - о развитии Островца смотрите в проекте &quot;Место для жизни&quot;]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|загаловак=АСТРАВЕ́Ц|выданне=Беларуская Энцыклапедыя|год=1996—2004|том=2|старонкі=7|ref=Беларуская Энцыклапедыя|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%95%D0%A6}}
* {{h|Татаринов|2012|Татаринов, Юрий Аркадьевич. [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/70012/chitat_knigu.shtml Города Беларуси : в некоторых интересных исторических сведениях] : Витебщина, Гродненщина, Могилевщина, Брестчина, Минщина, Гомельщина / Юрий Татаринов. — Минск : Смэлток, 2012. — 226, [1] с. : ил. : 20 см — (Беларусь историческая).; ISBN 978-985-6998-11-2.}}
* {{h|Шаўліс|2014|Шаўліс, М. К. [https://elib.psu.by/bitstream/123456789/35816/1/13-15.pdf Гісторыка-культурныя каштоўнасці города Астравец – касцёл Святых Космы і Даміяна, касцёл Узнясення Святога Крыжа] / М. К. Шаўліс // Электронный сборник трудов молодых специалистов Полоцкого государственного университета / Полоцкий государственный университет ; ред. кол. : Д. Н. Лазовский (пред.) [и др.] . - Новополоцк : ПГУ, 2014. - Вып. 04 (74): Прикладные науки. Строительство. – С. 13-15.}}
* {{артыкул|аўтар=Сергей Шеин|выданне=Астравецкая праўда|тып=газета|загаловак=Послевоенный Островец: каким он был?|год=2018|чысло=27|месяц=июля|спасылка=https://ostrovets.by/news/novosti/poslevoennyy_ostrovets_kakim_on_byl.html|ref=Шеин}}
* {{h|Мальдзіс|1977|Адам Мальдзіс. Астравеччына, край дарагі…: Нарыс — Мінск: Мастацкая літаратура, 1977. — 208 с.}}
* {{кніга|аўтар=Г. П. Пашкоў, А. Я. Клімчэня, С. П. Самуэль i iнш. (рэдкал.); Т. С. Сямёнава. (уклад.)|загаловак=«Памяць. Астравецкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.|месца=Мн.|выдавецтва=«Беларуская энцыклапедыя»|год=2004|старонак=632|isbn=985-11-0313-6|ref=«Памяць. Астравецкi раён»}}
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гісторыя Астравецкага раёна]][[Катэгорыя:Астравец]][[Катэгорыя:Гісторыя гарадоў Беларусі|Астравец]]</text>
      <sha1>bp7lgygfgupyppjootcag8tb9jpfjdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лёзненскае гета</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816034</id>
    <revision>
      <id>5212662</id>
      <parentid>5211047</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>5212662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11922" sha1="si9hb65w9bbc05sool6g7egryis5t6h" xml:space="preserve">[[File:Ghetto Liozno 1c.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]]
'''Лёзненскае гета''' (ліпень 1941 — 23 лютага 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Лёзна]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

== Гісторыя ==
У 1939 годзе ў [[Лёзна]] налічвалася 711 яўрэяў (17,3% жыхароў)&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{РЕЭ|ЛИОЗНО}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}. 17 ліпеня 1941 года немцы захапілі Лёзна. Акупацыя доўжылася 2 гады і 3 месяцы — да 10{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=101, 118}} (8&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2016-04-04 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}) кастрычніка 1943 года. Пад акупацыяй засталіся каля 600 яўрэяў{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}.

Ужо на другі дзень акупацыі [[нацысты]] пазначылі ўсе габрэйскія дамы, абмежавалі перамяшчэнне і пад страхам смерці забаранілі хаваць прадстаўнікоў нацыянальнасці&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Э. Гоз''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html Маленькое местечко Лиозно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101210090721/http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/goz.html |date=10 снежня 2010 }}&lt;/ref&gt;. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, у ліпені 1941 года акупанты арганізавалі гета на вуліцы Калгаснай&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}&lt;ref name=autogenerated4&gt;''А. Шульман''. [http://chagal-vitebsk.com/?q=node/190 Расстрелянный мир. Судьба родных и близких Шагала.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002181820/http://chagal-vitebsk.com/?q=node%2F190 |date=2 кастрычніка 2019 }}&lt;/ref&gt;. Вязняў абавязалі насіць павязку з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]] на адной руцэ і жоўтым кругам на другой, забіваючы ўсіх, заспетых без гэтых пазнак. У стары будынак, былы абутковы цэх, сагналі сотні габрэяў — як мясцовых, так і з блізкіх вёсак. Яны штодня паміралі ад голаду, холаду і хвароб&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=527}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}. Кожны дзень мужчын гета прымушалі працаваць на цяжкіх работах без ежы і аплаты. Па загадзе каменданта габрэяў перыядычна расстрэльвалі або вешалі, для чаго ў цэнтры горада ўсталявалі шыбеніцу, і зганялі ўсё насельніцтва на кожную пакаранне смерцю&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Напярэдадні яўрэйскага Новага года [[Рош Ха-Шана]], восенню 1941 года, акупанты расстралялі 10 яўрэяў, у тым ліку лёзненскага [[рабін]]а&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. У канцы года невядомымі быў парваны нямецкі наземны тэлефонны провад, за што немцы арыштавалі сем маладых габрэяў і апусцілі іх у палонку, потым іх выцягнулі і зноў апусцілі і апускалі іх у ваду да таго часу, пакуль яны не сканалі&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite web |url=http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |title=Трагедия семьи и триумф победы |access-date=2011-08-18 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121658/http://interlibrary.narod.ru/GenCat/GenCat.Scient.Dep/GenCatHisdoc/Bookalive/9020000082/9020000082.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

23 (24&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=528}}{{sfn|Чёрная книга|2015|с=252}}{{sfn|Круглов|2025|с=129}}) лютага 1942 года габрэі былі вывезены на бераг ракі Мошна (Машка), да Адаменскага рову, да падножжа Залатой Горкі — месцы адпачынку жыхароў Лёзна&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=23}}&lt;ref name=autogenerated9&gt;Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, листы 2-5;&lt;/ref&gt;. У гэты дзень карнікі з [[Айнзацкаманда 9|айнзацкаманды 9]] расстралялі больш 1000 (367{{sfn|Круглов|2025|с=129}}, больш за 1500&lt;ref&gt;Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ). — фонд 845, опись 1, дело 5, лист 9;&lt;/ref&gt;) чалавек.

У матэрыялах [[надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зафіксавана, што ў Лёзна былі расстраляныя 1717 яўрэяў&lt;ref&gt;''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html Поездка на родину предков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622093353/http://shtetle.co.il/Shtetls/liozno/livshic.html |date=22 чэрвеня 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Выпадкі выратавання ==
У Лёзна 5 чалавек былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд Вашэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.liozno.info/index/0-27 |title=Праведники народов мира Беларуси |access-date=2011-08-18 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313134052/http://www.liozno.info/index/0-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Дэхцерава Феадосія — за выратаванне Чарнякова Барыса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&amp;itemId=4014516 |title=История спасения. Дехтерёва Феодосия |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151826/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&amp;itemId=4014516 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Вінаградава Юльяна і Савельева (Вінаградава) Іраіда — за выратаванне Паліны Парэчкі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&amp;itemId=4038683 |title=История спасения. Виноградова Юлиана |access-date=2022-06-19 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513161836/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&amp;itemId=4038683 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
* Мураўёва Людміла і Мураўёва Ксенія — за выратаванне Злотнікавай Міны, яе дачкі Ройтштейн Марыі і Злотнікавай Мусі.

== Память ==
У 1982 годзе на ўсходняй ускраіне пасёлка на беразе ракі Мошна на магіле загінуўшых у [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|Халакосце]] лёзненскіх яўрэяў быў усталяваны мемарыяльны камень&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=587}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}}
* {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}}
* {{h|Чёрная книга|2015|Чёрная книга: о злодейском повсеместном убийстве евреев немецко-фашистскими захватчиками во временно оккупированных районах Советского Союза и в гитлеровских лагерях уничтожения на территории Польши во время войны 1941-1945 гг / Под ред. В. Гроссмана, И. Эренбурга. — М.: ACT: CORPUS, 2015. — 768 с. — ISBN 978-5-17-085233-8.}}
* {{h|Справочник о местах принудительного содержания|2001|Адамушко В. И., Бирюкова О. В., Крюк В. П., Кудрякова Г. А. Справочник о местах принудительного содержания гражданского населения на оккупированной территории Беларуси 1941—1944. — Мн.: Национальный архив Республики Беларусь, Государственный комитет по архивам и делопроизводству Республики Беларусь, 2001. — 158 с. — 2000 экз. — ISBN 985-6372-19-4.}}
{{Гета на Беларусі}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Лёзна]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]]</text>
      <sha1>si9hb65w9bbc05sool6g7egryis5t6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Мяноўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816123</id>
    <revision>
      <id>5212592</id>
      <parentid>5212150</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17693" sha1="dre0gbpy5sm0b2ou68d7yt6xsskp20c" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Мікалай Мяноўскі''' ({{lang-pl|Mikołaj Mianowski}}; {{ВДП}}) — віленскі лекар, прафесар фізіялогіі і анатоміі, рэктар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] (1840-42).&lt;ref&gt;''Strojnowski Jerzy.'' Mianowski Mikołaj // Polski Słownik Biograficzny. — T. 20. — Wrocław, 1975. — S. 525—527.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Mianowski Mikołaj|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-10-06}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і адукацыя ===
Нарадзіўся ў 1780 ці 1783 годзе ў Луцку ў незаможнай сям’і, якая, імаверна, займалася земляробствам. Пачатковую адукацыю атрымаў у Луцку, скончыў школу ў 1796 годзе, пасля вывучаў прыродазнаўчыя навукі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], дзе ў 1801 ці 1802 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі. З пачатку 1801 года на працягу двух месяцаў браў прыватныя ўрокі мінералогіі ў [[Станіслаў Юндзіл|Станіслава Юндзіла]].

Затым паступіў на медыцынскі факультэт, які з 1803 года ўваходзіў у [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]]. У 1803 годзе як узорны студэнт атрымаў ад Універсітэта ўзнагароду ў 100 рублёў. Быў адным з найбольш старанных вучняў [[Юзаф Франк|Юзафа Франка]], належаў да гуртка «моладзі, што ўдасканальваецца», якім кіраваў прафесар С. Стубялевіч. У 1804 ці 1805 годзе стаў магістрам медыцыны, а 31 студзеня 1807 года атрымаў дыплом доктара медыцыны пасля абароны дысертацыі ''Dissertatio inauguralis therapiam febris nervosae exhibens''. Апекуном і пратэктарам маладога лекара быў [[Казімір Контрым]], які, верагодна, пэўны час уплываў на яго паводзіны.

Каля трох гадоў Мяноўскі суправаджаў генерала, хіміка і масона [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Хадкевіча]] ў Пекалаве на [[Валынь|Валыні]] і ў [[Варшава|Варшаве]] як прыдворны лекар, а магчыма, і асабісты сакратар. Блізкія адносіны з Хадкевічам захоўваў і ў наступныя гады.

=== Выкладчыцкая дзейнасць ===
Не маючы магчымасці адразу ўладкавацца на медыцынскім факультэце, Мяноўскі стаў памочнікам С. Юндзіла ў батанічным садзе і прыродазнаўчым кабінеце; 21 чэрвеня 1809 года быў прызначаны [[ад’юнкт]]ам. Неўзабаве зноў выехаў да Хадкевіча і вярнуўся ў Вільню ў канцы ліпеня 1810 года. 13 верасня 1810 года пераведзены на медыцынскі факультэт выкладчыкам [[Фізіялогія|фізіялогіі]]. Курс ён павінен быў весці паводле «Тэорыі арганічных істот» [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]], які прапанаваў яму сваю дапамогу. Лекцыі, што чыталіся па-польску, вызначаліся высокімі дыдактычнымі якасцямі; Мяноўскі не абмяжоўваўся працай Снядэцкага і спасылаўся таксама на іншых аўтараў, у тым ліку на [[Іржы Прохаска|Іржы Прохаску]], падручнік якога тады выйшаў у Вільні.

Пасля ад’езду ў 1812 годзе выкладчыка анатоміі Я. А. Лобенвайна Мяноўскі пачаў весці і яго заняткі; з 1812/13 навучальнага года чытаў курс «анатомія і фізіялогія», у якім асноўнае месца займала [[анатомія]]. Без дадатковага ўзнагароджання падрыхтаваў для анатамічнага кабінета 25 каштоўных прэпаратаў. Таксама замяшчаў хворага прафесара [[Андрэй Матусевіч|Андрэя Матусевіча]] ў выкладанні [[акушэрства]].

У 1815 годзе стаў экстраардынарным прафесарам фізіялогіі. У верасні 1816 года быў накіраваны Універсітэтам у навуковае падарожжа, спачатку для ўдасканалення ў фізіялогіі, а са студзеня 1817 года — па даручэнні факультэта — для спецыялізацыі ў акушэрстве. Галоўнай мэтай была [[Вена]], дзе Мяноўскі правёў больш за паўгода. Адтуль праз [[Мюнхен]], [[Штутгарт]], [[Цюбінген]], [[Страсбур]], [[Гайдэльберг|Гейдэльберг]] і [[Вюрцбург]] ён дабраўся да [[Парыж]]а, дзе прабыў каля чатырох месяцаў, а на зваротным шляху наведаў [[Марбург]], [[Гётынген]], [[Ена|Ену]] і [[Берлін]]. Сустракаўся ён з вядучымі нямецкімі акушэрамі, анатомамі і клініцыстамі, сярод якіх былі Нэгеле, Озіяндэр, Штарк, Блюменбах, Окен і Гуфеланд, і ацэньваў іх часта крытычна: напрыклад, дзівіўся, што Нэгеле нават пры няправільным палажэнні плода пакідае роды «сілам прыроды», і рэзка выказваўся пра Озіяндэра. У Берліне ён асабліва цікавіўся «лячэбным магнетызмам» Вольфарта, ставячыся да яго са змешанай цікаўнасцю і скепсісам.&lt;ref&gt;[https://fbc.pionier.net.pl/publication/712e2fdd3f077445668d?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZwPTAmdmFsMT1xOk1pa28lQzUlODJhaitNaWFub3dza2kmaXBwPTI1 Strojnowski J. Podróże naukowe profesorów Uniwersytetu Wileńskiego (Jana Fryderyka Niszkowskiego i Mikołaja Mianowskiego) do Niemiec // Roczniki Humanistyczne. 1987. T. 35, z. 2. S. 189—193]&lt;/ref&gt;

Яго «Дзённік навуковага падарожжа» (апублікаваны ў «Archiwum Historii Medycyny», т. 25, 1962) змяшчае шмат праніклівых, часта крытычных назіранняў пра ўстановы і асоб, з якімі ён сутыкаўся.

Пасля вяртання ў снежні 1817 года з 1818 года выкладаў акушэрства; кафедру фізіялогіі перадаў [[Міхал Гамаліцкі|Міхалу Гамаліцкаму]], які заўсёды станоўча выказваўся пра свайго папярэдніка. Акушэрскае аддзяленне, створанае М. Рэнье пры шпіталі Святога Якуба яшчэ ў часы Галоўнай школы, Мяноўскі пераўтварыў у сучасную клініку на 7, а пазней на 12 ложкаў. 8 лютага 1819 года стаў ардынарным прафесарам акушэрства. Лічыўся сумленным і выдатным лектарам, хоць у пазнейшы перыяд, паводле звестак сучаснікаў, пачаў занядбоўваць выкладчыцкія абавязкі.

=== Адміністрацыйная дзейнасць ===
У 1820—1823 і 1825—1831 гадах быў дэканам медыцынскага факультэта. У 1831 годзе, пасля ад’езду [[Вацлаў Пелікан|Вацлава Пелікана]] з Вільні, выконваў абавязкі рэктара. Уваходзіў у ліквідацыйную камісію Віленскага ўніверсітэта, які быў зачынены ў 1832 годзе, і часова кіраваў камісіяй па арганізацыі [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], створанай на базе былога медыцынскага факультэта. Пасля сыходу з пасады [[Тамаш Кучкоўскі|Тамаша Кучкоўскага]] (20 жніўня 1840) стаў прэзідэнтам Акадэміі і заставаўся ім да яе ліквідацыі ў канцы 1842 года, у якой таксама браў удзел.

=== Апошнія гады ===
Пасля закрыцця Акадэміі адмовіўся ад усіх пасад і ад прапанаванай яму кафедры ў [[Масква|Маскве]]. Пасяліўся ва ўласным маёнтку [[Малыя Салечнікі]] за 5 міль ад Вільні, які да 1824 года належаў Хадкевічам, а потым Мяноўскім; перабудаваў там каталіцкі касцёл.&lt;ref&gt;''Aftanazy, Roman''. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczpospolitej. Wojewódstwo Wileńskie. — Wrocław, 1993. — T. 4, p. 346, 347.&lt;/ref&gt; У 1836 годзе як расійскі [[стацкі радца]] атрымаў пацвярджэнне шляхецтва і быў унесены ў віленскія дваранскія кнігі. Памёр у красавіку 1843 года ў Малых Салечніках.

== Навуковыя працы ==
Апублікаваў больш за дзесяць прац, высока ацэненых сучаснікамі, пераважна ў «Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Wileńskiego», а таксама ў віленскіх выданнях «Dziennik Medycyny, Chirurgii i Farmacji» і «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Пакінуў таксама некалькі прац у рукапісах.

Асноўныя працы:

* ''[https://polona.pl/preview/1e13f55f-79ec-4e2a-a070-1eee823b627c Dissertatio inauguralis therapiam febris nervosae exhibens]'' (1807) — доктарская дысертацыя.
* ''Nauka sztuki położniczej dla niewiast'' ([https://polona.pl/preview/6857112a-ddcd-40b6-bbb4-4b15b4e6bb36 Вільня, 1818]; [https://polona.pl/preview/f5bca1ef-a32d-4e48-a2ca-297051aa01cb 2-е выд. 1825]) — падручнік для павітух, які выкарыстоўваўся таксама ў навучальных установах Варшавы і Львова.
* Пераклад з нямецкай і дапаўненне працы Я. Д. Мецгера [https://polona.pl/preview/ae35bbaa-e161-496a-873e-ddbf7dee92cb ''Zasady medycyny sądowej'' («Асновы судовай медыцыны», Вільня, 1823)] — лічыўся незаменным дапаможнікам свайго часу.
* Некралогі прафесараў Віленскага ўніверсітэта [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі|Я. Нішкоўскага]] і [[Ёган Петэр Франк|Я. П. Франка]].

Разам з А. Снядэцкім і Ю. Франкам лічыўся адным з самых запатрабаваных і шанаваных лекараў-практыкаў у Літве.

== Грамадская дзейнасць ==
З 1809 года (паводле Бялінскага — з 1807) быў сапраўдным членам [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]], склаў яго хроніку і частку пратаколаў пасяджэнняў. 29 студзеня 1817 года па прапанове Хадкевіча абраны членам [[Варшаўскае таварыства сяброў навук|Варшаўскага таварыства сяброў навук]]; задуманыя Хадкевічам праекты іх супрацоўніцтва, верагодна, не былі рэалізаваны.

У 1809 годзе ў Варшаве ўступіў у [[масонства]]. Належаў да віленскай ложы «[[Руплівы ліцвін]]» ({{lang-pl|Gorliwy Litwin}}). У 1813—1814 гадах выступаў за падпарадкаванне ложы пецярбургскаму вольнамулярству, што не было ажыццёўлена. Удзельнічаў у рэформе масонскіх ложаў у Літве і 26 сакавіка 1818 года як майстар катэдры адкрыў рэфармаваную ложу «Руплівы ліцвін». Быў адным з сааўтараў гісторыі гэтай рэформы (рукапіс страчаны). Пасля забароны масонства ў Літве ў 1821 годзе былі ліквідаваны і іншыя арганізацыі, у якіх ён удзельнічаў: у 1822 годзе — Таварыства падтрымкі незаможных універсітэцкіх студэнтаў, сузаснавальнікам якога ён быў, і [[Таварыства шубраўцаў]], дзе ён выступаў пад псеўданімам Протрымпас.

== Ацэнкі сучаснікаў ==
Ацэнкі характару Мяноўскага, якія датычаць апошніх гадоў яго дзейнасці, рэзка кантрастуюць з прызнаннем яго здольнасцей. Яго не любілі студэнты, негатыўна выказваліся пра яго некаторыя прафесары. Паводле мемуарыста Андрэеўскага, нават рэктар [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлаў Пелікан]], з якім Мяноўскі цесна супрацоўнічаў, лічыў, што таму «бракуе толькі сэрца». [[Станіслаў Мараўскі]] называў яго «хітрым і злосным нягоднікам, але таленавітага акуш эра і чалавека красамоўнага пяра».&lt;ref&gt;''Мараўскі Станіслаў.'' Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / пер. з польск. Л. Лаўрэша. — [б. м.]: Издательские решения, 2025. — с. 128.&lt;/ref&gt; Мяноўскаму закідалі супрацоўніцтва з царскімі даверанымі асобамі, якія ў выніку давялі ўніверсітэт да ліквідацыі, і ўдзел у банкетах [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]]. Юзаф Бялінскі, наадварот, меркаваў, што праз пакорлівасць перад царскімі ўладамі Мяноўскі спрабаваў ратаваць навучальную ўстанову.

== Сям’я ==
Імя жонкі невядомае; паводле Буцькевіча, яна была віленскай гандляркай, якую чытаць вучыў [[Тамаш Зан]], і аказвала на мужа адмоўны ўплыў. У «Дзённіку падарожжа» Мяноўскі пісаў пра сардэчныя пачуцці да жонкі і дзяцей.

Меў шэсць сыноў: Казіміра, Антонія, Аляксандра, Канстанціна, Яна і Станіслава.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мяноўскі Мікалай}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Масоны]]
[[Катэгорыя:Шубраўцы]]</text>
      <sha1>dre0gbpy5sm0b2ou68d7yt6xsskp20c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212607</id>
      <parentid>5212592</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18770" sha1="ieepyxdgb3fpeiiigzb0m6en0i6f441" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Мікалай Мяноўскі''' ({{lang-pl|Mikołaj Mianowski}}; {{ВДП}}) — віленскі лекар, прафесар фізіялогіі і анатоміі, рэктар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] (1840-42).&lt;ref&gt;''Strojnowski Jerzy.'' Mianowski Mikołaj // Polski Słownik Biograficzny. — T. 20. — Wrocław, 1975. — S. 525—527.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Mianowski Mikołaj|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-10-06}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і адукацыя ===
Нарадзіўся ў 1780 ці 1783 годзе ў Луцку ў незаможнай сям’і, якая, імаверна, займалася земляробствам. Пачатковую адукацыю атрымаў у Луцку, скончыў школу ў 1796 годзе, пасля вывучаў прыродазнаўчыя навукі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], дзе ў 1801 ці 1802 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі. З пачатку 1801 года на працягу двух месяцаў браў прыватныя ўрокі мінералогіі ў [[Станіслаў Юндзіл|Станіслава Юндзіла]].

Затым паступіў на медыцынскі факультэт, які з 1803 года ўваходзіў у [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]]. У 1803 годзе як узорны студэнт атрымаў ад Універсітэта ўзнагароду ў 100 рублёў. Быў адным з найбольш старанных вучняў [[Юзаф Франк|Юзафа Франка]], належаў да гуртка «моладзі, што ўдасканальваецца», якім кіраваў прафесар С. Стубялевіч. У 1804 ці 1805 годзе стаў магістрам медыцыны, а 31 студзеня 1807 года атрымаў дыплом доктара медыцыны пасля абароны дысертацыі ''Dissertatio inauguralis therapiam febris nervosae exhibens''. Апекуном і пратэктарам маладога лекара быў [[Казімір Контрым]], які, верагодна, пэўны час уплываў на яго паводзіны.

Каля трох гадоў Мяноўскі суправаджаў генерала, хіміка і масона [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Хадкевіча]] ў Пекалаве на [[Валынь|Валыні]] і ў [[Варшава|Варшаве]] як прыдворны лекар, а магчыма, і асабісты сакратар. Блізкія адносіны з Хадкевічам захоўваў і ў наступныя гады.

=== Выкладчыцкая дзейнасць ===
Не маючы магчымасці адразу ўладкавацца на медыцынскім факультэце, Мяноўскі стаў памочнікам С. Юндзіла ў батанічным садзе і прыродазнаўчым кабінеце; 21 чэрвеня 1809 года быў прызначаны [[ад’юнкт]]ам. Неўзабаве зноў выехаў да Хадкевіча і вярнуўся ў Вільню ў канцы ліпеня 1810 года. 13 верасня 1810 года пераведзены на медыцынскі факультэт выкладчыкам [[Фізіялогія|фізіялогіі]]. Курс ён павінен быў весці паводле «Тэорыі арганічных істот» [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]], які прапанаваў яму сваю дапамогу. Лекцыі, што чыталіся па-польску, вызначаліся высокімі дыдактычнымі якасцямі; Мяноўскі не абмяжоўваўся працай Снядэцкага і спасылаўся таксама на іншых аўтараў, у тым ліку на [[Іржы Прохаска|Іржы Прохаску]], падручнік якога тады выйшаў у Вільні.

Пасля ад’езду ў 1812 годзе выкладчыка анатоміі Я. А. Лобенвайна Мяноўскі пачаў весці і яго заняткі; з 1812/13 навучальнага года чытаў курс «анатомія і фізіялогія», у якім асноўнае месца займала [[анатомія]]. Без дадатковага ўзнагароджання падрыхтаваў для анатамічнага кабінета 25 каштоўных прэпаратаў. Таксама замяшчаў хворага прафесара [[Андрэй Матусевіч|Андрэя Матусевіча]] ў выкладанні [[акушэрства]].

У 1815 годзе стаў экстраардынарным прафесарам фізіялогіі. У верасні 1816 года быў накіраваны Універсітэтам у навуковае падарожжа, спачатку для ўдасканалення ў фізіялогіі, а са студзеня 1817 года — па даручэнні факультэта — для спецыялізацыі ў акушэрстве. Галоўнай мэтай была [[Вена]], дзе Мяноўскі правёў больш за паўгода. Адтуль праз [[Мюнхен]], [[Штутгарт]], [[Цюбінген]], [[Страсбур]], [[Гайдэльберг|Гейдэльберг]] і [[Вюрцбург]] ён дабраўся да [[Парыж]]а, дзе прабыў каля чатырох месяцаў, а на зваротным шляху наведаў [[Марбург]], [[Гётынген]], [[Ена|Ену]] і [[Берлін]]. Сустракаўся ён з вядучымі нямецкімі акушэрамі, анатомамі і клініцыстамі, сярод якіх былі Нэгеле, Озіяндэр, Штарк, Блюменбах, Окен і Гуфеланд, і ацэньваў іх часта крытычна: напрыклад, дзівіўся, што Нэгеле нават пры няправільным палажэнні плода пакідае роды «сілам прыроды», і рэзка выказваўся пра Озіяндэра. У Берліне ён асабліва цікавіўся «лячэбным магнетызмам» Вольфарта, ставячыся да яго са змешанай цікаўнасцю і скепсісам.&lt;ref&gt;[https://fbc.pionier.net.pl/publication/712e2fdd3f077445668d?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZwPTAmdmFsMT1xOk1pa28lQzUlODJhaitNaWFub3dza2kmaXBwPTI1 Strojnowski J. Podróże naukowe profesorów Uniwersytetu Wileńskiego (Jana Fryderyka Niszkowskiego i Mikołaja Mianowskiego) do Niemiec // Roczniki Humanistyczne. 1987. T. 35, z. 2. S. 189—193]&lt;/ref&gt;

Яго «Дзённік навуковага падарожжа» (апублікаваны ў «Archiwum Historii Medycyny», т. 25, 1962) змяшчае шмат праніклівых, часта крытычных назіранняў пра ўстановы і асоб, з якімі ён сутыкаўся.

Пасля вяртання ў снежні 1817 года з 1818 года выкладаў акушэрства; кафедру фізіялогіі перадаў [[Міхал Гамаліцкі|Міхалу Гамаліцкаму]], які заўсёды станоўча выказваўся пра свайго папярэдніка. Акушэрскае аддзяленне, створанае М. Рэнье пры шпіталі Святога Якуба яшчэ ў часы Галоўнай школы, Мяноўскі пераўтварыў у сучасную клініку на 7, а пазней на 12 ложкаў. 8 лютага 1819 года стаў ардынарным прафесарам акушэрства. Лічыўся сумленным і выдатным лектарам, хоць у пазнейшы перыяд, паводле звестак сучаснікаў, пачаў занядбоўваць выкладчыцкія абавязкі.

=== Адміністрацыйная дзейнасць ===
У 1820—1823 і 1825—1831 гадах быў дэканам медыцынскага факультэта. У 1831 годзе, пасля ад’езду [[Вацлаў Пелікан|Вацлава Пелікана]] з Вільні, выконваў абавязкі рэктара. Уваходзіў у ліквідацыйную камісію Віленскага ўніверсітэта, які быў зачынены ў 1832 годзе, і часова кіраваў камісіяй па арганізацыі [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], створанай на базе былога медыцынскага факультэта. Пасля сыходу з пасады [[Тамаш Кучкоўскі|Тамаша Кучкоўскага]] (20 жніўня 1840) стаў прэзідэнтам Акадэміі і заставаўся ім да яе ліквідацыі ў канцы 1842 года, у якой таксама браў удзел.

=== Апошнія гады ===
Пасля закрыцця Акадэміі адмовіўся ад усіх пасад і ад прапанаванай яму кафедры ў [[Масква|Маскве]]. Пасяліўся ва ўласным маёнтку [[Малыя Салечнікі]] за 5 міль ад Вільні, які да 1824 года належаў Хадкевічам, а потым Мяноўскім; перабудаваў там каталіцкі касцёл.&lt;ref&gt;''Aftanazy, Roman''. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczpospolitej. Wojewódstwo Wileńskie. — Wrocław, 1993. — T. 4, p. 346, 347.&lt;/ref&gt; У 1836 годзе як расійскі [[стацкі радца]] атрымаў пацвярджэнне шляхецтва і быў унесены ў віленскія дваранскія кнігі. Памёр у красавіку 1843 года ў Малых Салечніках.

== Навуковыя працы ==
Апублікаваў больш за дзесяць прац, высока ацэненых сучаснікамі, пераважна ў «Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Wileńskiego», а таксама ў віленскіх выданнях «Dziennik Medycyny, Chirurgii i Farmacji» і «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Пакінуў таксама некалькі прац у рукапісах.

Асноўныя працы:

* ''[https://polona.pl/preview/1e13f55f-79ec-4e2a-a070-1eee823b627c Dissertatio inauguralis therapiam febris nervosae exhibens]'' (1807) — доктарская дысертацыя.
* ''Nauka sztuki położniczej dla niewiast'' ([https://polona.pl/preview/6857112a-ddcd-40b6-bbb4-4b15b4e6bb36 Вільня, 1818]; [https://polona.pl/preview/f5bca1ef-a32d-4e48-a2ca-297051aa01cb 2-е выд. 1825]) — падручнік для павітух, які выкарыстоўваўся таксама ў навучальных установах Варшавы і Львова.
* Пераклад з нямецкай і дапаўненне працы Я. Д. Мецгера [https://polona.pl/preview/ae35bbaa-e161-496a-873e-ddbf7dee92cb ''Zasady medycyny sądowej'' («Асновы судовай медыцыны», Вільня, 1823)] — лічыўся незаменным дапаможнікам свайго часу.
* Некралогі прафесараў Віленскага ўніверсітэта [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі|Я. Нішкоўскага]] і [[Ёган Петэр Франк|Я. П. Франка]].

Разам з А. Снядэцкім і Ю. Франкам лічыўся адным з самых запатрабаваных і шанаваных лекараў-практыкаў у Літве.

== Грамадская дзейнасць ==
З 1809 года (паводле Бялінскага — з 1807) быў сапраўдным членам [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]], склаў яго хроніку і частку пратаколаў пасяджэнняў. 29 студзеня 1817 года па прапанове Хадкевіча абраны членам [[Варшаўскае таварыства сяброў навук|Варшаўскага таварыства сяброў навук]]; задуманыя Хадкевічам праекты іх супрацоўніцтва, верагодна, не былі рэалізаваны.

У 1809 годзе ў Варшаве ўступіў у [[масонства]]. Належаў да віленскай ложы «[[Руплівы ліцвін]]» ({{lang-pl|Gorliwy Litwin}}). У 1813—1814 гадах выступаў за падпарадкаванне ложы пецярбургскаму вольнамулярству, што не было ажыццёўлена. Удзельнічаў у рэформе масонскіх ложаў у Літве і 26 сакавіка 1818 года як майстар катэдры адкрыў рэфармаваную ложу «Руплівы ліцвін».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/masony1/%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%81._%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%91%D0%B6%D1%8B_%D1%9E_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B5.html|title=Pawet: Дабранскі С. Масонскія лёжы ў Літве|website=pawet.net|access-date=2026-10-06}}&lt;/ref&gt; Быў адным з сааўтараў гісторыі гэтай рэформы (рукапіс страчаны). Пасля забароны масонства ў Літве ў 1821 годзе былі ліквідаваны і іншыя арганізацыі, у якіх ён удзельнічаў: у 1822 годзе — Таварыства падтрымкі незаможных універсітэцкіх студэнтаў, сузаснавальнікам якога ён быў, і [[Таварыства шубраўцаў]], дзе ён выступаў пад псеўданімам Протрымпас.

== Ацэнкі сучаснікаў ==
Ацэнкі характару Мяноўскага, якія датычаць апошніх гадоў яго дзейнасці, рэзка кантрастуюць з прызнаннем яго здольнасцей. Яго не любілі студэнты, негатыўна выказваліся пра яго некаторыя прафесары. Паводле мемуарыста Андрэеўскага, нават рэктар [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлаў Пелікан]], з якім Мяноўскі цесна супрацоўнічаў, лічыў, што таму «бракуе толькі сэрца». [[Станіслаў Мараўскі]] называў яго «хітрым і злосным нягоднікам, але таленавітага акушэра і чалавека красамоўнага пяра».&lt;ref&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/010a/%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1818-1825).html ''Мараўскі Станіслаў.''&lt;nowiki&gt; Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / пер. з польск. Л. Лаўрэша. — [б. м.]: Издательские решения, 2025.&lt;/nowiki&gt;] — с. 128.&lt;/ref&gt; Станіслаў Юндзіл закідаў Мяноўскаму супрацоўніцтва з царскімі даверанымі асобамі, якія ў выніку давялі ўніверсітэт да ліквідацыі, і ўдзел у банкетах [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]].&lt;ref&gt;[https://pawet.net/files/sabary.pdf ''Кіркор Адам''. З успамінаў беспрытульнага Сабары: Літоўскія карціны / пер. з польск. Л. Лаўрэша. — 2026. (Пераклад выдання: Obrazki Litewskie. Ze wspomnień tułacza Sobarri. — Poznań, 1874).] - Сс. 137-138.&lt;/ref&gt; Юзаф Бялінскі, наадварот, меркаваў, што праз пакорлівасць перад царскімі ўладамі Мяноўскі спрабаваў ратаваць навучальную ўстанову.

== Сям’я ==
Імя жонкі невядомае; паводле Буцькевіча, яна была віленскай гандляркай, якую чытаць вучыў [[Тамаш Зан]], і аказвала на мужа адмоўны ўплыў. У «Дзённіку падарожжа» Мяноўскі пісаў пра сардэчныя пачуцці да жонкі і дзяцей.

Меў шэсць сыноў: Казіміра, Антонія, Аляксандра, Канстанціна, Яна і Станіслава.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мяноўскі Мікалай}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Масоны]]
[[Катэгорыя:Шубраўцы]]</text>
      <sha1>ieepyxdgb3fpeiiigzb0m6en0i6f441</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212608</id>
      <parentid>5212607</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T23:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21383" sha1="5yl62093xd7mkt7iw4et7tbvagi1fv6" xml:space="preserve">{{Навуковец}}

'''Мікалай Мяноўскі''' ({{lang-pl|Mikołaj Mianowski}}; {{ВДП}}) — віленскі лекар, прафесар фізіялогіі і анатоміі, рэктар [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] (1840-42).&lt;ref&gt;''Strojnowski Jerzy.'' Mianowski Mikołaj // Polski Słownik Biograficzny. — T. 20. — Wrocław, 1975. — S. 525—527.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Mianowski Mikołaj|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-10-06}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і адукацыя ===
Нарадзіўся ў 1780 ці 1783 годзе ў Луцку ў незаможнай сям’і, якая, імаверна, займалася земляробствам. Пачатковую адукацыю атрымаў у Луцку, скончыў школу ў 1796 годзе, пасля вывучаў прыродазнаўчыя навукі ў [[Галоўная віленская школа|Галоўнай віленскай школе]], дзе ў 1801 ці 1802 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі. З пачатку 1801 года на працягу двух месяцаў браў прыватныя ўрокі мінералогіі ў [[Станіслаў Юндзіл|Станіслава Юндзіла]].

Затым паступіў на медыцынскі факультэт, які з 1803 года ўваходзіў у [[Віленскі ўніверсітэт|Імператарскі Віленскі ўніверсітэт]]. У 1803 годзе як узорны студэнт атрымаў ад Універсітэта ўзнагароду ў 100 рублёў. Быў адным з найбольш старанных вучняў [[Юзаф Франк|Юзафа Франка]], належаў да гуртка «моладзі, што ўдасканальваецца», якім кіраваў прафесар С. Стубялевіч. У 1804 ці 1805 годзе стаў магістрам медыцыны, а 31 студзеня 1807 года атрымаў дыплом доктара медыцыны пасля абароны дысертацыі ''Dissertatio inauguralis therapiam febris nervosae exhibens''. Апекуном і пратэктарам маладога лекара быў [[Казімір Контрым]], які, верагодна, пэўны час уплываў на яго паводзіны.

Каля трох гадоў Мяноўскі суправаджаў генерала, хіміка і масона [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Хадкевіча]] ў Пекалаве на [[Валынь|Валыні]] і ў [[Варшава|Варшаве]] як прыдворны лекар, а магчыма, і асабісты сакратар. Блізкія адносіны з Хадкевічам захоўваў і ў наступныя гады.

=== Выкладчыцкая дзейнасць ===
Не маючы магчымасці адразу ўладкавацца на медыцынскім факультэце, Мяноўскі стаў памочнікам С. Юндзіла ў батанічным садзе і прыродазнаўчым кабінеце; 21 чэрвеня 1809 года быў прызначаны [[ад’юнкт]]ам. Неўзабаве зноў выехаў да Хадкевіча і вярнуўся ў Вільню ў канцы ліпеня 1810 года. 13 верасня 1810 года пераведзены на медыцынскі факультэт выкладчыкам [[Фізіялогія|фізіялогіі]]. Курс ён павінен быў весці паводле «Тэорыі арганічных істот» [[Андрэй Снядэцкі|Андрэя Снядэцкага]], які прапанаваў яму сваю дапамогу. Лекцыі, што чыталіся па-польску, вызначаліся высокімі дыдактычнымі якасцямі; Мяноўскі не абмяжоўваўся працай Снядэцкага і спасылаўся таксама на іншых аўтараў, у тым ліку на [[Іржы Прохаска|Іржы Прохаску]], падручнік якога тады выйшаў у Вільні.

Пасля ад’езду ў 1812 годзе выкладчыка анатоміі Я. А. Лобенвайна Мяноўскі пачаў весці і яго заняткі; з 1812/13 навучальнага года чытаў курс «анатомія і фізіялогія», у якім асноўнае месца займала [[анатомія]]. Без дадатковага ўзнагароджання падрыхтаваў для анатамічнага кабінета 25 каштоўных прэпаратаў. Таксама замяшчаў хворага прафесара [[Андрэй Матусевіч|Андрэя Матусевіча]] ў выкладанні [[акушэрства]].

У 1815 годзе стаў экстраардынарным прафесарам фізіялогіі. У верасні 1816 года быў накіраваны Універсітэтам у навуковае падарожжа, спачатку для ўдасканалення ў фізіялогіі, а са студзеня 1817 года — па даручэнні факультэта — для спецыялізацыі ў акушэрстве. Галоўнай мэтай была [[Вена]], дзе Мяноўскі правёў больш за паўгода. Адтуль праз [[Мюнхен]], [[Штутгарт]], [[Цюбінген]], [[Страсбур]], [[Гайдэльберг|Гейдэльберг]] і [[Вюрцбург]] ён дабраўся да [[Парыж]]а, дзе прабыў каля чатырох месяцаў, а на зваротным шляху наведаў [[Марбург]], [[Гётынген]], [[Ена|Ену]] і [[Берлін]]. Сустракаўся ён з вядучымі нямецкімі акушэрамі, анатомамі і клініцыстамі, сярод якіх былі Нэгеле, Озіяндэр, Штарк, Блюменбах, Окен і Гуфеланд, і ацэньваў іх часта крытычна: напрыклад, дзівіўся, што Нэгеле нават пры няправільным палажэнні плода пакідае роды «сілам прыроды», і рэзка выказваўся пра Озіяндэра. У Берліне ён асабліва цікавіўся «лячэбным магнетызмам» Вольфарта, ставячыся да яго са змешанай цікаўнасцю і скепсісам.&lt;ref&gt;[https://fbc.pionier.net.pl/publication/712e2fdd3f077445668d?search=cmVzdWx0cz9hY3Rpb249QWR2YW5jZWRTZWFyY2hBY3Rpb24mdHlwZT0tMyZwPTAmdmFsMT1xOk1pa28lQzUlODJhaitNaWFub3dza2kmaXBwPTI1 Strojnowski J. Podróże naukowe profesorów Uniwersytetu Wileńskiego (Jana Fryderyka Niszkowskiego i Mikołaja Mianowskiego) do Niemiec // Roczniki Humanistyczne. 1987. T. 35, z. 2. S. 189—193]&lt;/ref&gt;

Яго «Дзённік навуковага падарожжа» (апублікаваны ў «Archiwum Historii Medycyny», т. 25, 1962) змяшчае шмат праніклівых, часта крытычных назіранняў пра ўстановы і асоб, з якімі ён сутыкаўся.

Пасля вяртання ў снежні 1817 года з 1818 года выкладаў акушэрства; кафедру фізіялогіі перадаў [[Міхал Гамаліцкі|Міхалу Гамаліцкаму]], які заўсёды станоўча выказваўся пра свайго папярэдніка. Акушэрскае аддзяленне, створанае М. Рэнье пры шпіталі Святога Якуба яшчэ ў часы Галоўнай школы, Мяноўскі пераўтварыў у сучасную клініку на 7, а пазней на 12 ложкаў. 8 лютага 1819 года стаў ардынарным прафесарам акушэрства. Лічыўся сумленным і выдатным лектарам, хоць у пазнейшы перыяд, паводле звестак сучаснікаў, пачаў занядбоўваць выкладчыцкія абавязкі.

=== Справа Анацэвіча ===
У 1820-я гады Мяноўскі, які раней лічыўся лібералам, перайшоў на бок рэктара Пелікана і, паводле [[Сяргей Габрусевіч|Сяргея Габрусевіча]] і [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святланы Марозавай]], стаў галоўным праціўнікам гісторыка [[Ігнат Анацэвіч|Ігната Анацэвіча]]. Той збіраў звесткі пра фінансавыя злоўжыванні ўніверсітэцкага кіраўніцтва, у тым ліку дэкана Мяноўскага. Калі ў лютым 1828 года Анацэвіча западозрылі ў сувязях з тайным студэнцкім таварыствам «Племя сарматаў», яго арыштавалі, а яго паперы па распараджэнні Мяноўскага, які тады выконваў абавязкі рэктара, перадалі на разгляд сакратару ўніверсітэта Мержаеўскаму. Пасля вызвалення частка папер, у тым ліку дакументы, што кампраметавалі Мержаеўскага, не была вернута. У прыватным лісце да Мяноўскага Анацэвіч абвінаваціў яго і Мержаеўскага ў арганізацыі справы і ў злоўжываннях, а Мяноўскі перадаў гэты ліст рэктару. Асуджаны студэнт К. Заха пазней прызнаўся, што абгаварыў Анацэвіча пад ціскам Мяноўскага, Мержаеўскага і Пелікана. Ліст да Мяноўскага стаў адной з падстаў для пастановы ўніверсітэцкага савета ад 2 красавіка 1828 года аб звальненні Анацэвіча. Аднак у 1831 годзе Гродзенская крымінальная палата апраўдала гісторыка: яна прызнала, што ліст меў прыватны характар і сам Мяноўскі спагнання за яго не патрабаваў.&lt;ref&gt;[https://pawet.net/files/anacievich.pdf Габрусевіч С. А., Марозава С. В. Прафесар Ігнат Анацэвіч. Жыццё. Спадчына. — Гродна: ГрДУ, 2005. — 216 с.]&lt;/ref&gt;

=== Адміністрацыйная дзейнасць ===
У 1820—1823 і 1825—1831 гадах быў дэканам медыцынскага факультэта. У 1831 годзе, пасля ад’езду [[Вацлаў Пелікан|Вацлава Пелікана]] з Вільні, выконваў абавязкі рэктара. Уваходзіў у ліквідацыйную камісію Віленскага ўніверсітэта, які быў зачынены ў 1832 годзе, і часова кіраваў камісіяй па арганізацыі [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], створанай на базе былога медыцынскага факультэта. Пасля сыходу з пасады [[Тамаш Кучкоўскі|Тамаша Кучкоўскага]] (20 жніўня 1840) стаў прэзідэнтам Акадэміі і заставаўся ім да яе ліквідацыі ў канцы 1842 года, у якой таксама браў удзел.

=== Апошнія гады ===
Пасля закрыцця Акадэміі адмовіўся ад усіх пасад і ад прапанаванай яму кафедры ў [[Масква|Маскве]]. Пасяліўся ва ўласным маёнтку [[Малыя Салечнікі]] за 5 міль ад Вільні, які да 1824 года належаў Хадкевічам, а потым Мяноўскім; перабудаваў там каталіцкі касцёл.&lt;ref&gt;''Aftanazy, Roman''. Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczpospolitej. Wojewódstwo Wileńskie. — Wrocław, 1993. — T. 4, p. 346, 347.&lt;/ref&gt; У 1836 годзе як расійскі [[стацкі радца]] атрымаў пацвярджэнне шляхецтва і быў унесены ў віленскія дваранскія кнігі. Памёр у красавіку 1843 года ў Малых Салечніках.

== Навуковыя працы ==
Апублікаваў больш за дзесяць прац, высока ацэненых сучаснікамі, пераважна ў «Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Wileńskiego», а таксама ў віленскіх выданнях «Dziennik Medycyny, Chirurgii i Farmacji» і «Wizerunki i Roztrząsania Naukowe». Пакінуў таксама некалькі прац у рукапісах.

Асноўныя працы:

* ''[https://polona.pl/preview/1e13f55f-79ec-4e2a-a070-1eee823b627c Dissertatio inauguralis therapiam febris nervosae exhibens]'' (1807) — доктарская дысертацыя.
* ''Nauka sztuki położniczej dla niewiast'' ([https://polona.pl/preview/6857112a-ddcd-40b6-bbb4-4b15b4e6bb36 Вільня, 1818]; [https://polona.pl/preview/f5bca1ef-a32d-4e48-a2ca-297051aa01cb 2-е выд. 1825]) — падручнік для павітух, які выкарыстоўваўся таксама ў навучальных установах Варшавы і Львова.
* Пераклад з нямецкай і дапаўненне працы Я. Д. Мецгера [https://polona.pl/preview/ae35bbaa-e161-496a-873e-ddbf7dee92cb ''Zasady medycyny sądowej'' («Асновы судовай медыцыны», Вільня, 1823)] — лічыўся незаменным дапаможнікам свайго часу.
* Некралогі прафесараў Віленскага ўніверсітэта [[Ян Фрыдрых Нішкоўскі|Я. Нішкоўскага]] і [[Ёган Петэр Франк|Я. П. Франка]].

Разам з А. Снядэцкім і Ю. Франкам лічыўся адным з самых запатрабаваных і шанаваных лекараў-практыкаў у Літве.

== Грамадская дзейнасць ==
З 1809 года (паводле Бялінскага — з 1807) быў сапраўдным членам [[Віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]], склаў яго хроніку і частку пратаколаў пасяджэнняў. 29 студзеня 1817 года па прапанове Хадкевіча абраны членам [[Варшаўскае таварыства сяброў навук|Варшаўскага таварыства сяброў навук]]; задуманыя Хадкевічам праекты іх супрацоўніцтва, верагодна, не былі рэалізаваны.

У 1809 годзе ў Варшаве ўступіў у [[масонства]]. Належаў да віленскай ложы «[[Руплівы ліцвін]]» ({{lang-pl|Gorliwy Litwin}}). У 1813—1814 гадах выступаў за падпарадкаванне ложы пецярбургскаму вольнамулярству, што не было ажыццёўлена. Удзельнічаў у рэформе масонскіх ложаў у Літве і 26 сакавіка 1818 года як майстар катэдры адкрыў рэфармаваную ложу «Руплівы ліцвін».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/masony1/%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%81._%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%91%D0%B6%D1%8B_%D1%9E_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B2%D0%B5.html|title=Pawet: Дабранскі С. Масонскія лёжы ў Літве|website=pawet.net|access-date=2026-10-06}}&lt;/ref&gt; Быў адным з сааўтараў гісторыі гэтай рэформы (рукапіс страчаны). Пасля забароны масонства ў Літве ў 1821 годзе былі ліквідаваны і іншыя арганізацыі, у якіх ён удзельнічаў: у 1822 годзе — Таварыства падтрымкі незаможных універсітэцкіх студэнтаў, сузаснавальнікам якога ён быў, і [[Таварыства шубраўцаў]], дзе ён выступаў пад псеўданімам Протрымпас.

== Ацэнкі сучаснікаў ==
Ацэнкі характару Мяноўскага, якія датычаць апошніх гадоў яго дзейнасці, рэзка кантрастуюць з прызнаннем яго здольнасцей. Яго не любілі студэнты, негатыўна выказваліся пра яго некаторыя прафесары. Паводле мемуарыста Андрэеўскага, нават рэктар [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлаў Пелікан]], з якім Мяноўскі цесна супрацоўнічаў, лічыў, што таму «бракуе толькі сэрца». [[Станіслаў Мараўскі]] называў яго «хітрым і злосным нягоднікам, але таленавітага акушэра і чалавека красамоўнага пяра».&lt;ref&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/010a/%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_(1818-1825).html ''Мараўскі Станіслаў.''&lt;nowiki&gt; Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825) / пер. з польск. Л. Лаўрэша. — [б. м.]: Издательские решения, 2025.&lt;/nowiki&gt;] — с. 128.&lt;/ref&gt; Станіслаў Юндзіл закідаў Мяноўскаму супрацоўніцтва з царскімі даверанымі асобамі, якія ў выніку давялі ўніверсітэт да ліквідацыі, і ўдзел у банкетах [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|Мікалая Навасільцава]].&lt;ref&gt;[https://pawet.net/files/sabary.pdf ''Кіркор Адам''. З успамінаў беспрытульнага Сабары: Літоўскія карціны / пер. з польск. Л. Лаўрэша. — 2026. (Пераклад выдання: Obrazki Litewskie. Ze wspomnień tułacza Sobarri. — Poznań, 1874).] - Сс. 137-138.&lt;/ref&gt; Юзаф Бялінскі, наадварот, меркаваў, што праз пакорлівасць перад царскімі ўладамі Мяноўскі спрабаваў ратаваць навучальную ўстанову.

== Сям’я ==
Імя жонкі невядомае; паводле Буцькевіча, яна была віленскай гандляркай, якую чытаць вучыў [[Тамаш Зан]], і аказвала на мужа адмоўны ўплыў. У «Дзённіку падарожжа» Мяноўскі пісаў пра сардэчныя пачуцці да жонкі і дзяцей.

Меў шэсць сыноў: Казіміра, Антонія, Аляксандра, Канстанціна, Яна і Станіслава.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Мяноўскі Мікалай}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Масоны]]
[[Катэгорыя:Шубраўцы]]</text>
      <sha1>5yl62093xd7mkt7iw4et7tbvagi1fv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паласаты рэйс (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816125</id>
    <revision>
      <id>5212626</id>
      <parentid>5212018</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* У ролях */ багато разів дивився цей фільм</comment>
      <origin>5212626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1438" sha1="bplih0zoiuvopicujzb0z4o5gdvx4i2" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Паласаты рэйс'''» — савецкі мастацкі фільм, пастаўлены на кінастудыі «[[Ленфільм]]» у 1961 годзе рэжысёрам [[Уладзімір Аляксандравіч Фецін|Уладзімірам Феціным]].

Эксцэнтрычная кінакамедыя. Лідар савецкага кінапракату 1961 года — 45,8 млн гледачоў. Кінакарціна атрымала «Сярэбраны прыз» міжнароднага кінафестывалю дзіцячых фільмаў у Калькуце (1973).

== У ролях ==
* [[Аляксей Мікалаевіч Грыбаў|Аляксей Грыбаў]]
* [[Яўген Паўлавіч Лявонаў|Яўген Лявонаў]]
* [[Аляксей Макаравіч Смірноў|Аляксей Смірноў]]
* [[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў|Уладзімір Белакураў]] 
* [[Аліса Фрэйндліх]] — афіцыянтка ў буфеце, суразмоўніца Шулейкіна
* [[Васіль Сямёнавіч Ланавы|Васіль Ланавы]] — ''курортнік на пляжы ў чорных акулярах, няма ў тытрах''
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1961 года]]</text>
      <sha1>bplih0zoiuvopicujzb0z4o5gdvx4i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гусейн Араблінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816129</id>
    <revision>
      <id>5212655</id>
      <parentid>5212042</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5212655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1330" sha1="jc58u97ui6poe310j1rwcz0dftsj81b" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}
'''Гусейн Мамед аглы Араблінскі''' (спраўднае прозвішча '''Халафаў''', {{ВД-Прэамбула}}) — азербайджанскі [[акцёр]], рэжысёр. Адзін з заснавальнікаў азербайджанскага прафесійнага тэатра.

== Біяграфія ==
Сцэнічную дзейнасць пачаў у 1905 годзе ў першых азербайджанскіх прафесійных трупах. Акцёр трагічнага плана, моцнага тэмпераменту, высокай культуры. Сярод роляў: Гявэ («Каваль Гявэ» Ш.​Салі), Франц Моор («Разбойнікі» Ф.​Шылера), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра). Ставіў п’есы класічнага і нацыянальнага рэпертуару. Першы азербайджанскі акцёр кіно («У царстве нафты і мільёнаў», 1916).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Араблінскі Гусейн Мамед аглы|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Араблінскі}}
[[Катэгорыя:Акцёры Азербайджана]]</text>
      <sha1>jc58u97ui6poe310j1rwcz0dftsj81b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канстанцін Канстанцінавіч Стэфановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816150</id>
    <revision>
      <id>5212654</id>
      <parentid>5212121</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>− 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне</comment>
      <origin>5212654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13037" sha1="b239ve11a3ngbsdpteor4txcgjrbjth" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
|імя                 = Канстанцін Канстанцінавіч Стэфановіч
|арыгінал імя        = 
|выява               = Konstantin Konstantinovich Stefanovych.jpg
|пасада              = [[Павятовы маршалак|Маршалак дваранства]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]
|перыядпачатак       = 21 сакавіка 1889
|перыядканец         = 1896
|папярэднік          = [[Пётр Васілевіч Занцэвіч]]
|пераемнік           = 
|пасада_2            = Віцэ-губернатар [[Тыфліская губерня|Тыфліскай губерні]]
|перыядпачатак_2     = 19 сакавіка 1896
|перыядканец_2       = 27 жніўня 1900
|пасада_3            = Віцэ-губернатар Седлецкай губерні
|перыядпачатак_3     = 22 студзеня 1901
|перыядканец_3       = 8 чэрвеня 1902
|папярэднік_3        = Аляксей Малаеў
|пераемнік_3         = Сяргей Ваейкаў
|пасада_4            = Віцэ-губернатар [[Люблінская губерня|Люблінскай губерні]]
|перыядпачатак_4     = 8 чэрвеня 1902
|перыядканец_4       = 25 студзеня 1903
|папярэднік_4        = Аляксей Малаеў
|пераемнік_4         = Уладзімір Смірноў
|пасада_5            = Сенатар [[Урадавы сенат|Урадавага сената]]
|перыядпачатак_5     = 18 студзеня 1911
|перыядканец_5       =
|дата нараджэння     = 
|месца нараджэння    =
|дата смерці         =
|месца смерці        =
|узнагароды          =
}}
'''Канстанці́н Канстанці́навіч Стэфано́віч''' ({{lang-ru|Константин Константинович Стефанович}}; 12 (24) студзеня 1861, Кацярынгоф пад [[Санкт-Пецярбург]]ам — сакавік 1920&lt;ref group=&quot;заўв&quot;&gt;У даведачных выданнях сустракаюцца даты 10 і 23 сакавіка 1920 года; месца смерці не ўстаноўлена.&lt;/ref&gt;) — дзяржаўны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Павятовы маршалак|Маршалак дваранства]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] (1889—1896) і гарадскі галава [[Бабруйск]]а (з 1895), ганаровы грамадзянін Бабруйска. Пазней віцэ-губернатар Тыфліскай, Седлецкай і Люблінскай губерняў, [[тайны саветнік]], сенатар.

Даты да 1918 года падаюцца па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]].

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і пачатак службы ===
Паходзіў з праваслаўнага патомнага дваранства [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]]; бацька быў [[протаіерэй|протаіерэем]]&lt;ref name=&quot;slownik413&quot;&gt;{{Cite book |author=Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. |title=Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867–1918) |place=Lublin |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |year=2015 |isbn=978-83-7784-553-0 |pages=413 |language=pl}}&lt;/ref&gt;.

У 1876 годзе паступіў у [[Імператарскі Аляксандраўскі ліцэй]], які скончыў 19 снежня 1881 года з залатым медалём, што дало яму чын [[тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]]. З 31 снежня 1881 года служыў у Міністэрстве юстыцыі: у канцылярыях 1-га, а з 1884 года 2-га дэпартамента [[Урадавы сенат|Урадавага сената]], дзе да 1885 года вёў оберпракурорскія справы, а ў 1887 годзе выконваў абавязкі обер-сакратара. 20 снежня 1884 года атрымаў чын [[калежскі асэсар|калежскага асэсара]]&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 413, 415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

25 лютага 1888 года па асабістых прычынах пакінуў Міністэрства юстыцыі, але ўжо 31 сакавіка таго ж года перайшоў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]]. 18 мая 1888 года па лініі Земскага аддзела быў накіраваны ў [[Слуцк]], дзе служыў у павятовай управе па сялянскіх справах&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot; /&gt;.

=== Бабруйскі перыяд (1888—1896) ===
18 жніўня 1888 года перайшоў на аналагічную пасаду ў [[Бабруйскі павет]], з якім быў звязаны больш за сем гадоў; тут нарадзіліся яго дзеці. 21 сакавіка 1889 года стаў павятовым маршалкам дваранства і адначасова старшынёй Бабруйскай павятовай управы па сялянскіх справах і павятовай управы па вайсковай павіннасці&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot; /&gt;.

На гэтых пасадах ён атрымаў чыны [[надворны саветнік|надворнага саветніка]] (20 кастрычніка 1889) і [[калежскі саветнік|калежскага саветніка]] (12 кастрычніка 1893). Тройчы — 16 мая 1890, 26 мая 1893 і 7 чэрвеня 1896 года — выбіраўся ганаровым міравым суддзёй Бабруйскай міравой акругі. У 1890 годзе атрымаў падзяку Міністэрства народнай асветы за дзейнасць у галіне адукацыі. З 2 лютага 1895 года, акрамя абавязкаў маршалка, выконваў таксама абавязкі гарадскога галавы Бабруйска&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot; /&gt;.

19 марта 1896 года быў афіцыйна пераведзены ў Тыфліс. У тым жа годзе Бабруйск прысвоіў яму званне ганаровага грамадзяніна горада&lt;ref group=&quot;заўв&quot;&gt;У літаратуры сустракаюцца даты 10 чэрвеня і 10 ліпеня 1896 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slownik414&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 414. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Тыфліс ===
З 19 сакавіка 1896 да 27 жніўня 1900 года — віцэ-губернатар Тыфліскай губерні. Удзельнічаў у спецыяльных камісіях пры Тыфліскім ваенным шпіталі, якія ў 1896—1898 гадах пераглядалі навабранцаў, з 1898 года ўваходзіў у Грузінскую епархіяльную вучылішчную раду. З 16 кастрычніка па 19 снежня 1898 года правёў рэвізію гарадскога кіравання і гаспадаркі [[Тбілісі|Тыфліса]]. Разбіраў шэраг канфліктаў у губерні: справы заснавальнікаў Дваранскага зямельнага банка, сялян-арандатараў маёнтка вялікага князя [[Міхаіл Мікалаевіч|Міхаіла Мікалаевіча]] ў Баржомі, армянскіх сялян Джалал-Оглы (цяпер [[Сцепанаван]]) у іх канфлікце з вайскоўцамі (1900). У ліпені 1900 года ўваходзіў у камісію па падатковых пытаннях [[Абастумані]] і ўзначаліў групу дапамогі пацярпелым ад землятрусу ў Ахалкалакскім павеце. 30 мая 1897 года атрымаў чын [[стацкі саветнік|стацкага саветніка]]&lt;ref name=&quot;slownik413415b&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 413—415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Седлец і Люблін ===
22 студзеня 1901 года прызначаны віцэ-губернатарам Седлецкай губерні [[Царства Польскае|Царства Польскага]]. Уваходзіў у павятовую епархіяльную вучылішчную раду, з 8 лістапада 1901 года ўзначальваў камітэт па будаўніцтве новага будынка шпіталя ў [[Бяла Падляска|Бялай Падлясцы]]. Па ўласнай просьбе 8 чэрвеня 1902 года пераведзены віцэ-губернатарам у [[Люблінская губерня|Люблінскую губерню]]; на абедзвюх пасадах змяніў Аляксея Малаева. У Любліне атрымаў чын [[Правадзейны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Службу ў Любліне скончыў 25 студзеня 1903 года&lt;ref name=&quot;slownik44&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 44, 47, 414—415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Сенатар ===
З 25 студзеня 1903 года — памочнік кіраўніка Земскага аддзела МУС. У 1910 годзе ўваходзіў у камітэт Міністэрства фінансаў па справах дробнага крэдыту, у лютым таго ж года стаў віцэ-кіраўніком канцылярыі па ўстановах імператрыцы Марыі. 18 студзеня 1911 года ўзведзены ў чын [[тайны саветнік|тайнага саветніка]] і прызначаны сенатарам Урадавага сената; з 1915 года прысутнічаў у яго 2-м дэпартаменце&lt;ref name=&quot;slownik414415&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 414—415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Святога Станіслава]] 3-й (1886), 2-й (1893) і 1-й (1906) ступеняў&lt;ref name=&quot;slownik414415&quot; /&gt;
* [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й (1890) і 2-й (1895) ступеняў&lt;ref name=&quot;slownik414&quot; /&gt;
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й (1898) і 3-й (1905) ступеняў&lt;ref name=&quot;slownik415&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
* Срэбны медаль у памяць царавання імператара Аляксандра III (1896)&lt;ref name=&quot;slownik414&quot; /&gt;
* Цёмна-бронзавы медаль за працы па першым усеагульным перапісе насельніцтва (1897)&lt;ref name=&quot;slownik414&quot; /&gt;
* Ордэн Залатой зоркі [[Бухарскі эмірат|Бухарскага эмірата]] 2-й ступені (1896)&lt;ref name=&quot;slownik415&quot; /&gt;
* Персідскі ордэн Льва і Сонца 2-й ступені (1901)&lt;ref name=&quot;slownik415&quot; /&gt;

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867—1918). — Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2015. — ISBN 978-83-7784-553-0. {{ref-pl}}
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Стэфановіч Канстанцін Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі бабруйскія]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]]
[[Катэгорыя:Віцэ-губернатары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]]</text>
      <sha1>b239ve11a3ngbsdpteor4txcgjrbjth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212656</id>
      <parentid>5212654</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13074" sha1="rr24pmepc91cdgkwgbv3hnqsl29i2u5" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
|імя                 = Канстанцін Канстанцінавіч Стэфановіч
|арыгінал імя        = 
|выява               = Konstantin Konstantinovich Stefanovych.jpg
|пасада              = [[Павятовы маршалак|Маршалак дваранства]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]
|перыядпачатак       = 21 сакавіка 1889
|перыядканец         = 1896
|папярэднік          = [[Пётр Васілевіч Занцэвіч]]
|пераемнік           = 
|пасада_2            = Віцэ-губернатар [[Тыфліская губерня|Тыфліскай губерні]]
|перыядпачатак_2     = 19 сакавіка 1896
|перыядканец_2       = 27 жніўня 1900
|пасада_3            = Віцэ-губернатар Седлецкай губерні
|перыядпачатак_3     = 22 студзеня 1901
|перыядканец_3       = 8 чэрвеня 1902
|папярэднік_3        = Аляксей Малаеў
|пераемнік_3         = Сяргей Ваейкаў
|пасада_4            = Віцэ-губернатар [[Люблінская губерня|Люблінскай губерні]]
|перыядпачатак_4     = 8 чэрвеня 1902
|перыядканец_4       = 25 студзеня 1903
|папярэднік_4        = Аляксей Малаеў
|пераемнік_4         = Уладзімір Смірноў
|пасада_5            = Сенатар [[Урадавы сенат|Урадавага сената]]
|перыядпачатак_5     = 18 студзеня 1911
|перыядканец_5       =
|дата нараджэння     = 
|месца нараджэння    =
|дата смерці         =
|месца смерці        =
|узнагароды          =
}}
{{цёзкі2|Стэфановіч}}
'''Канстанці́н Канстанці́навіч Стэфано́віч''' ({{lang-ru|Константин Константинович Стефанович}}; 12 (24) студзеня 1861, Кацярынгоф пад [[Санкт-Пецярбург]]ам — сакавік 1920&lt;ref group=&quot;заўв&quot;&gt;У даведачных выданнях сустракаюцца даты 10 і 23 сакавіка 1920 года; месца смерці не ўстаноўлена.&lt;/ref&gt;) — дзяржаўны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Павятовы маршалак|Маршалак дваранства]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] (1889—1896) і гарадскі галава [[Бабруйск]]а (з 1895), ганаровы грамадзянін Бабруйска. Пазней віцэ-губернатар Тыфліскай, Седлецкай і Люблінскай губерняў, [[тайны саветнік]], сенатар.

Даты да 1918 года падаюцца па [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]].

== Біяграфія ==

=== Паходжанне і пачатак службы ===
Паходзіў з праваслаўнага патомнага дваранства [[Тамбоўская губерня|Тамбоўскай губерні]]; бацька быў [[протаіерэй|протаіерэем]]&lt;ref name=&quot;slownik413&quot;&gt;{{Cite book |author=Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. |title=Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867–1918) |place=Lublin |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej |year=2015 |isbn=978-83-7784-553-0 |pages=413 |language=pl}}&lt;/ref&gt;.

У 1876 годзе паступіў у [[Імператарскі Аляксандраўскі ліцэй]], які скончыў 19 снежня 1881 года з залатым медалём, што дало яму чын [[тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]]. З 31 снежня 1881 года служыў у Міністэрстве юстыцыі: у канцылярыях 1-га, а з 1884 года 2-га дэпартамента [[Урадавы сенат|Урадавага сената]], дзе да 1885 года вёў оберпракурорскія справы, а ў 1887 годзе выконваў абавязкі обер-сакратара. 20 снежня 1884 года атрымаў чын [[калежскі асэсар|калежскага асэсара]]&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 413, 415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

25 лютага 1888 года па асабістых прычынах пакінуў Міністэрства юстыцыі, але ўжо 31 сакавіка таго ж года перайшоў у [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]]. 18 мая 1888 года па лініі Земскага аддзела быў накіраваны ў [[Слуцк]], дзе служыў у павятовай управе па сялянскіх справах&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot; /&gt;.

=== Бабруйскі перыяд (1888—1896) ===
18 жніўня 1888 года перайшоў на аналагічную пасаду ў [[Бабруйскі павет]], з якім быў звязаны больш за сем гадоў; тут нарадзіліся яго дзеці. 21 сакавіка 1889 года стаў павятовым маршалкам дваранства і адначасова старшынёй Бабруйскай павятовай управы па сялянскіх справах і павятовай управы па вайсковай павіннасці&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot; /&gt;.

На гэтых пасадах ён атрымаў чыны [[надворны саветнік|надворнага саветніка]] (20 кастрычніка 1889) і [[калежскі саветнік|калежскага саветніка]] (12 кастрычніка 1893). Тройчы — 16 мая 1890, 26 мая 1893 і 7 чэрвеня 1896 года — выбіраўся ганаровым міравым суддзёй Бабруйскай міравой акругі. У 1890 годзе атрымаў падзяку Міністэрства народнай асветы за дзейнасць у галіне адукацыі. З 2 лютага 1895 года, акрамя абавязкаў маршалка, выконваў таксама абавязкі гарадскога галавы Бабруйска&lt;ref name=&quot;slownik413415&quot; /&gt;.

19 марта 1896 года быў афіцыйна пераведзены ў Тыфліс. У тым жа годзе Бабруйск прысвоіў яму званне ганаровага грамадзяніна горада&lt;ref group=&quot;заўв&quot;&gt;У літаратуры сустракаюцца даты 10 чэрвеня і 10 ліпеня 1896 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slownik414&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 414. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Тыфліс ===
З 19 сакавіка 1896 да 27 жніўня 1900 года — віцэ-губернатар Тыфліскай губерні. Удзельнічаў у спецыяльных камісіях пры Тыфліскім ваенным шпіталі, якія ў 1896—1898 гадах пераглядалі навабранцаў, з 1898 года ўваходзіў у Грузінскую епархіяльную вучылішчную раду. З 16 кастрычніка па 19 снежня 1898 года правёў рэвізію гарадскога кіравання і гаспадаркі [[Тбілісі|Тыфліса]]. Разбіраў шэраг канфліктаў у губерні: справы заснавальнікаў Дваранскага зямельнага банка, сялян-арандатараў маёнтка вялікага князя [[Міхаіл Мікалаевіч|Міхаіла Мікалаевіча]] ў Баржомі, армянскіх сялян Джалал-Оглы (цяпер [[Сцепанаван]]) у іх канфлікце з вайскоўцамі (1900). У ліпені 1900 года ўваходзіў у камісію па падатковых пытаннях [[Абастумані]] і ўзначаліў групу дапамогі пацярпелым ад землятрусу ў Ахалкалакскім павеце. 30 мая 1897 года атрымаў чын [[стацкі саветнік|стацкага саветніка]]&lt;ref name=&quot;slownik413415b&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 413—415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Седлец і Люблін ===
22 студзеня 1901 года прызначаны віцэ-губернатарам Седлецкай губерні [[Царства Польскае|Царства Польскага]]. Уваходзіў у павятовую епархіяльную вучылішчную раду, з 8 лістапада 1901 года ўзначальваў камітэт па будаўніцтве новага будынка шпіталя ў [[Бяла Падляска|Бялай Падлясцы]]. Па ўласнай просьбе 8 чэрвеня 1902 года пераведзены віцэ-губернатарам у [[Люблінская губерня|Люблінскую губерню]]; на абедзвюх пасадах змяніў Аляксея Малаева. У Любліне атрымаў чын [[Правадзейны стацкі саветнік|сапраўднага стацкага саветніка]]. Службу ў Любліне скончыў 25 студзеня 1903 года&lt;ref name=&quot;slownik44&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 44, 47, 414—415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

=== Сенатар ===
З 25 студзеня 1903 года — памочнік кіраўніка Земскага аддзела МУС. У 1910 годзе ўваходзіў у камітэт Міністэрства фінансаў па справах дробнага крэдыту, у лютым таго ж года стаў віцэ-кіраўніком канцылярыі па ўстановах імператрыцы Марыі. 18 студзеня 1911 года ўзведзены ў чын [[тайны саветнік|тайнага саветніка]] і прызначаны сенатарам Урадавага сената; з 1915 года прысутнічаў у яго 2-м дэпартаменце&lt;ref name=&quot;slownik414415&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 414—415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Святога Станіслава]] 3-й (1886), 2-й (1893) і 1-й (1906) ступеняў&lt;ref name=&quot;slownik414415&quot; /&gt;
* [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й (1890) і 2-й (1895) ступеняў&lt;ref name=&quot;slownik414&quot; /&gt;
* [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й (1898) і 3-й (1905) ступеняў&lt;ref name=&quot;slownik415&quot;&gt;Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny… — 2015. — S. 415. {{ref-pl}}&lt;/ref&gt;
* Срэбны медаль у памяць царавання імператара Аляксандра III (1896)&lt;ref name=&quot;slownik414&quot; /&gt;
* Цёмна-бронзавы медаль за працы па першым усеагульным перапісе насельніцтва (1897)&lt;ref name=&quot;slownik414&quot; /&gt;
* Ордэн Залатой зоркі [[Бухарскі эмірат|Бухарскага эмірата]] 2-й ступені (1896)&lt;ref name=&quot;slownik415&quot; /&gt;
* Персідскі ордэн Льва і Сонца 2-й ступені (1901)&lt;ref name=&quot;slownik415&quot; /&gt;

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Górak A., Kozłowski J., Latawiec K. Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867—1918). — Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2015. — ISBN 978-83-7784-553-0. {{ref-pl}}
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Стэфановіч Канстанцін Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі бабруйскія]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]]
[[Катэгорыя:Віцэ-губернатары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Сенатары Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Тайныя саветнікі]]</text>
      <sha1>rr24pmepc91cdgkwgbv3hnqsl29i2u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веснік Чэрыкаўшчыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816172</id>
    <revision>
      <id>5212343</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Газета  |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны  |арыгінальная назва      = Голос коммуниста  |выява                   =   |подпіс                  =   |тып                     =   |фармат                  =   |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.  |спыненне публікацый     =   |заснавальнікі           =   |ул...»</comment>
      <origin>5212343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5393" sha1="qob9e15sb96bynjtujpf4smvf47849i" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Пятро ЖАЎНЯРОВІЧ. МОЎНАЯ ПАЛІТРА РАЁННЫХ ГАЗЕТ], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)


== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Пятро ЖАЎНЯРОВІЧ. МОЎНАЯ ПАЛІТРА РАЁННЫХ ГАЗЕТ]

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>qob9e15sb96bynjtujpf4smvf47849i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212344</id>
      <parentid>5212343</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <origin>5212344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5392" sha1="gdelwhlx71penwb3ct6rka6vtynhrpq" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Пятро ЖАЎНЯРОВІЧ. МОЎНАЯ ПАЛІТРА РАЁННЫХ ГАЗЕТ], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Пятро ЖАЎНЯРОВІЧ. МОЎНАЯ ПАЛІТРА РАЁННЫХ ГАЗЕТ]

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>gdelwhlx71penwb3ct6rka6vtynhrpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212452</id>
      <parentid>5212344</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <origin>5212452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6237" sha1="e2m8ktcijtm63hgl71nauqkhl22fc1f" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168]]

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>e2m8ktcijtm63hgl71nauqkhl22fc1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212453</id>
      <parentid>5212452</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5212453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6236" sha1="fj7ov0q9jyyox4j69pgh379ocyzrpzo" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168]

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>fj7ov0q9jyyox4j69pgh379ocyzrpzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212454</id>
      <parentid>5212453</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5212454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6235" sha1="0rwo2iuel1dy11q6eyntruj2a64cpxx" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>0rwo2iuel1dy11q6eyntruj2a64cpxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212455</id>
      <parentid>5212454</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5212455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6169" sha1="lzehwdowfaax9vppbsnem582ay2h3pd" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>lzehwdowfaax9vppbsnem582ay2h3pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212456</id>
      <parentid>5212455</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <origin>5212456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6170" sha1="142hnb187tllu382walbkf703xe8u0e" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах, але адзін даследчык выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>142hnb187tllu382walbkf703xe8u0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212458</id>
      <parentid>5212456</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <origin>5212458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6243" sha1="c2qh7hzdn90ryyucj6phh95pnanbo1h" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = Веснік Чэрыкаўшчыны
 |арыгінальная назва      = Голос коммуниста
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 1 лістапада 1919 г.
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = [[Чэрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт]]
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = Алеся Барысаўна Глухава
 |штат                    = 
 |палітычна               = дзяржаўная
 |мова                    = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]]
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = [[Чэрыкаў]], [[Вуліца Калініна (Чэрыкаў)|Калініна]], 12
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = https://www.cherikovnews.by/
}}
'''Веснік Чэрыкаўшчыны''' — беларуская газета [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], заснаваная 1 лістапада 1919 г. пад назвай «Голос коммуниста». З 5 мая 1931 г. выходзіла пад назвай «Соцыялiстычная перамога» (з перапынкам ў часы [[ВАВ]]), з 1 студзеня 1967 г.  газета выходзіла пад назвай «Заклік Iльіча» і з 3 снежня 2005 г. выдаецца пад цяперашняй назвай&lt;ref&gt;[https://www.cherikovnews.by/about О газете] // Веснік Чэрыкаўшчыны&lt;/ref&gt;. Газета выходзіць на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах, але [[Пятро Жаўняровіч]] у артыкуле, прысвечаным даследванню выкарыстання дзяржаўных моў у рэгіянальных СМІ заўважыў, што &quot;пры беларускамоўнай назве&quot; пэўных выданняў, сярод якіх быў пералічаны і «Веснік Чэрыкаўшчыны» ім было &quot;выяўлена толькі па адным матэрыяле
на беларускай мове&quot;, пасля чаго даследчык зрабіў выснову: &quot;можна сказаць, што гэтыя раёнкі імкліва рухаюцца да таго, каб пакінуць толькі беларускае найменне&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168], с. 163&lt;/ref&gt;&quot;.

== Вядомыя асобы выдання ==
* [[Іван Архіпавіч Аношкін]] (рэдактар)
* [[Іван Піліпавіч Дзенісенка]] (супрацоўнік)
* [[Міхаіл Аляксеевіч Карпечанка]] (карэспандэнт)
* [[Валянцін Іванавіч Крыжэвіч]] (літсупрацоўнік)
* [[Віктар Дзмітрыевіч Кучаравы]] (супрацоўнік)

== Цікавыя факты ==
* У раёне таксама дзеінічала праграма радыёвяшчання «Голас Чэрыкаўшчыны», назва якой захавалася ў базе «СМІ Беларусі»&lt;ref&gt;[http://belsmi.by/index/smi/radio/golas_cheri/ Голас Чэрыкаўшчыны] // База «СМІ Беларусі»&lt;/ref&gt;. Інфармацыі пра праграму у адкрытым доступе захавалася мала, верагодна яе ліквідацыя звязана з адмовай ад [[Правадное вяшчанне|правадное вяшчання]] ў Беларусі і тым, што 30 ліпеня 2015 г. новы закон РБ «Аб электасувязі» забараніў СМІ перадаваць свае частоты іншым СМІ.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.cherikovnews.by/ Сайт газеты] 
* [https://t.me/s/cherikovonline Telegram-канал]
* [https://www.instagram.com/cherikovnews/ Instagram]
* [https://x.com/cherikovnews Старонка ў Х]
* [https://per.nlb.by/gazety/?select=preset-year&amp;preset-year=2023&amp;source=2573 Веснік Чэрыкаўшчыны. Элекктронны архіў Нацыянальнай бібліятэкі]
* [https://fk.archives.gov.by/fond/114459/ Веснік Чэрыкаўшчыны ў архівах Беларусі]
* [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/19593/1/Zhalnerovich.PDF Моўная палітра раённых газет / Пятро Жаўняровіч // Рэгіянальныя СМІ ў сучаснай інфармацыйнай прасторы : матэрыялы Рэспубліканскага навукова-практычнага семінара, 2―3 чэрвеня 2011 г., Мінск / [рэдкалегія: С. В. Дубовік (адказны рэдактар) і інш.]. — Мінск, 2011. — С. 162―168

{{Абласныя і раённыя газеты Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэрыкаўскі раён]]</text>
      <sha1>c2qh7hzdn90ryyucj6phh95pnanbo1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шэманаіха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816173</id>
    <revision>
      <id>5212346</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Шэманаіха''' ({{lang-kk|Шемонаиха}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]. Размешчаны на рацэ [[Уба (прыток Іртыша)|Уба]] (правы прыто...»</comment>
      <origin>5212346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="971" sha1="cqmklnrnlzjtga66wax7lmng6gfp2sl" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Шэманаіха''' ({{lang-kk|Шемонаиха}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]. Размешчаны на рацэ [[Уба (прыток Іртыша)|Уба]] (правы прыток ракі [[Іртыш]]), за 130 км на паўночны захад ад [[Аскмен]]а, па напрамку да мяжы з Расійскай Федэрацыяй (з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]]). Чыгуначная станцыя на лініі Локаць—Рыдэр, на якой размешчаны казахстанскі чыгуначны пункт пропуску праз мяжу.

[[Катэгорыя:Гарады Казахстана]]</text>
      <sha1>cqmklnrnlzjtga66wax7lmng6gfp2sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212347</id>
      <parentid>5212346</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="973" sha1="6kwghdc62e87zv5u4rbf3t5bn5yrkbm" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Шэманаіха''' ({{lang-kk|Шемонаиха}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]. Размешчаны на рацэ [[Уба (прыток Іртыша)|Уба]] (правы прыток ракі [[Іртыш]]), за 130 км на паўночны захад ад [[Аскемен]]а, па напрамку да мяжы з Расійскай Федэрацыяй (з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]]). Чыгуначная станцыя на лініі Локаць—Рыдэр, на якой размешчаны казахстанскі чыгуначны пункт пропуску праз мяжу.

[[Катэгорыя:Гарады Казахстана]]</text>
      <sha1>6kwghdc62e87zv5u4rbf3t5bn5yrkbm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212348</id>
      <parentid>5212347</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1028" sha1="dm5om8c7eesvxlrcg02vz4wjus5agk3" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Шэманаіха''' ({{lang-kk|Шемонаиха}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]. Размешчаны на рацэ [[Уба (прыток Іртыша)|Уба]] (правы прыток ракі [[Іртыш]]), за 130 км на паўночны захад ад [[Аскемен]]а, па напрамку да мяжы з Расійскай Федэрацыяй (з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]]). Чыгуначная станцыя на лініі Локаць—Рыдэр, на якой размешчаны казахстанскі чыгуначны пункт пропуску праз мяжу.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

[[Катэгорыя:Гарады Казахстана]]</text>
      <sha1>dm5om8c7eesvxlrcg02vz4wjus5agk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212349</id>
      <parentid>5212348</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="m9nawglogli25nt5wm1f675pjqz9ynh" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Шэманаіха''' ({{lang-kk|Шемонаиха}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]. Размешчаны на рацэ [[Уба (прыток Іртыша)|Уба]] (правы прыток ракі [[Іртыш]]), за 130 км на паўночны захад ад [[Аскемен]]а, па напрамку да мяжы з Расійскай Федэрацыяй (з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]]). Чыгуначная станцыя на лініі Локаць—Рыдэр, на якой размешчаны казахстанскі чыгуначны пункт пропуску праз мяжу.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Казахстана]]</text>
      <sha1>m9nawglogli25nt5wm1f675pjqz9ynh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212351</id>
      <parentid>5212349</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1118" sha1="b7bdtbhg8a3yp1enkrzoqyikud2imk5" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Шэманаіха''' ({{lang-kk|Шемонаиха}}) — горад у [[Казахстан]]е, адміністрацыйны цэнтр [[Шэманаіхінскі раён|Шэманаіхінскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]. Размешчаны на рацэ [[Уба (прыток Іртыша)|Уба]] (правы прыток ракі [[Іртыш]]), за 130 км на паўночны захад ад [[Аскемен]]а, па напрамку да мяжы з Расійскай Федэрацыяй (з [[Алтайскі край|Алтайскім краем]]). Чыгуначная станцыя на лініі Локаць—Рыдэр, на якой размешчаны казахстанскі чыгуначны пункт пропуску праз мяжу.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{НП Шэманаіхінскага раёна}}
[[Катэгорыя:Гарады Казахстана]]</text>
      <sha1>b7bdtbhg8a3yp1enkrzoqyikud2imk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верх-Уба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816174</id>
    <revision>
      <id>5212360</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Верх-Уба]] у [[Жагаргы Убі]]</comment>
      <origin>5212360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="q7qj0ajcb275w6oso5jjtytyh14itkh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Жагаргы Убі]]</text>
      <sha1>q7qj0ajcb275w6oso5jjtytyh14itkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212361</id>
      <parentid>5212360</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Жагаргы Убі]]</comment>
      <origin>5212361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="89fbauyvp34vghmtglutok08en5uzke" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|}}
#REDIRECT [[Жагаргы Убі]]</text>
      <sha1>89fbauyvp34vghmtglutok08en5uzke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нова-Ільінка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816175</id>
    <revision>
      <id>5212366</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Нова-Ільінка]] у [[Жана Ільінка]]</comment>
      <origin>5212366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="r8w3v1722qzeg2nfbmu3zoywqkqd74k" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Жана Ільінка]]</text>
      <sha1>r8w3v1722qzeg2nfbmu3zoywqkqd74k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212367</id>
      <parentid>5212366</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Жана Ільінка]]</comment>
      <origin>5212367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="fcbxv0q8o77e9eaaz3e3z8oo3gkem9h" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Жана Ільінка]]</text>
      <sha1>fcbxv0q8o77e9eaaz3e3z8oo3gkem9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Убінка (сяло)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816176</id>
    <revision>
      <id>5212374</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Убінка (сяло)]] у [[Убі (аул)]]</comment>
      <origin>5212374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="m4ao55z4bjfjoe4yzkre48dxspb2s7w" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Убі (аул)]]</text>
      <sha1>m4ao55z4bjfjoe4yzkre48dxspb2s7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212408</id>
      <parentid>5212374</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Убі (аул)]]</comment>
      <origin>5212408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="dqkalxddjo5uq4lrndfosse2b3om6l4" xml:space="preserve">{{да выдалення|}}
#REDIRECT [[Убі (аул)]]</text>
      <sha1>dqkalxddjo5uq4lrndfosse2b3om6l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212410</id>
      <parentid>5212408</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ls6bhs5zywnq107gr50rruz3lt7hyzp" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|}}
#REDIRECT [[Убі (аул)]]</text>
      <sha1>ls6bhs5zywnq107gr50rruz3lt7hyzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красная Шэманаіха</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816177</id>
    <revision>
      <id>5212379</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Красная Шэманаіха]] у [[Кызыл Шэманаіха]]</comment>
      <origin>5212379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="n0p47hj8yt4re10jm4f55ibgun90pz0" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кызыл Шэманаіха]]</text>
      <sha1>n0p47hj8yt4re10jm4f55ibgun90pz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212380</id>
      <parentid>5212379</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Кызыл Шэманаіха]]</comment>
      <origin>5212380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="p4wkzhn40fov2b3jvkvowvuouy2hiqf" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|}}
#REDIRECT [[Кызыл Шэманаіха]]</text>
      <sha1>p4wkzhn40fov2b3jvkvowvuouy2hiqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыс Гіндус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816178</id>
    <revision>
      <id>5212387</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — [[:en:Maurice Hindus]] з дапаўненнем</comment>
      <origin>5212387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23280" sha1="5v94zj8tp54uyuglho2a0q1ratq2w5f" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гіндус}}
{{Пісьменнік
|Імя                  = Марыс Гіндус
|Арыгінал імя         = {{lang-en|Maurice Gerschon Hindus}}
|Фота                 = The Town Crier, v.29, no.8, Feb. 24, 1934 - DPLA - a2733fbbda20da490eaf3c36196c4b6f (page 6) (cropped).jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = Марыс Гіндус у 1926 годзе
|Дата нараджэння      = {{ДН|27|2|1891}}
|Месца нараджэння     = [[Вялікі Быкоў]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
|Дата смерці          = {{ДС|8|7|1969}}
|Месца смерці         = [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрк]], [[ЗША]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
|Род дзейнасці        = [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[публіцыст]], [[ваенны карэспандэнт]]
|Гады творчасці       = 1920—1969
|Мова твораў          = [[Англійская мова|англійская]]
|Жанр                 = [[Травелог|травелог]], [[раман]], [[мемуары]]
|Значныя творы        = «Humanity Uprooted» (1929), «Red Bread» (1931), «Broken Earth» (1926)
|Узнагароды і прэміі  = Чэхаславацкая дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры (1941)
}}

'''Мары́с Гершо́н Гі́ндус''' (сапраўднае імя пры нараджэнні — ''Якаў Гершон Гіндэс'', {{lang-en|Maurice Gerschon Hindus}}; {{ДН|27|2|1891}}, [[Вялікі Быкоў]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|8|7|1969}}, [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — расійска-амерыканскі пісьменнік, лектар, газетны карэспандэнт, празаік і каментатар па пытаннях Савецкага Саюза і Цэнтральнай Еўропы&lt;ref name=&quot;budzma&quot;&gt;{{cite web |url=https://budzma.org/news/marys-gindus.html |title=Марыс Гіндус — той, чыімі вачыма бачылі Беларусь і СССР амерыканцы |author=Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч |publisher=Budzma.org |date=6 кастрычніка 2026 |lang=be |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt;. 

Найбольш вядомы дзякуючы серыі папулярных кніг пра расійскае і беларускае сялянства, выдадзеных у першыя гады пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Suny|1988|с=x}}. Адны даследчыкі высока ацэньваюць яго сацыялагічны падыход да напісання гісторыі, іншыя крытыкуюць за прымяншэнне жорсткасці [[Калектывізацыя ў СССР|савецкай калектывізацыі]]{{sfn|Suny|1988|с=xvii}}{{sfn|Lyons|1941|с=97}}.

== Біяграфія ==
=== Дзяцінства ў Беларусі ===
Нарадзіўся ў вёсцы [[Вялікі Быкоў]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] (цяпер [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) у адной з чатырох мясцовых яўрэйскіх сем’яў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=viii}}. Яго бацька, Якаў Гершон Гіндэс, меў 17 дзяцей у двух шлюбах&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Паводле ўласных успамінаў Марыса, бацька быў заможным селянінам-кулаком{{sfn|Hindus|1939|с=9}}. Нягледзячы на тое, што як яўрэй ён не меў права валодаць зямлёй, бацька арандаваў яе ў князя [[Радзівілы|Радзівіла]] і быў адзіным у вёсцы ўладальнікам уласнага млына&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Аднак з цягам часу сям’я пачала бяднець: пасля смерці князя зямля была прададзена дзяржаве, маёмасць паступова распрадавалася, а бацька пачаў выпіваць і неўзабаве памёр&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. 

Маці, Сара Гендэлёвіч, практычна не мела адукацыі (адзінай прачытанай ёю кнігай быў [[Стары Запавет]]), але менавіта яна вырашыла, што Марыс мусіць стаць адукаваным чалавекам&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Хлопец вывучыў [[Ідыш]] і [[Іўрыт]] з дапамогай прыватнага настаўніка, якога ўтрымлівалі яўрэйскія сем’і вёскі{{sfn|Suny|1988|с=ix}}, а пазней паступіў у дзяржаўную рускую школу для хлопчыкаў у [[Слуцк]]у&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Марысу гарадское жыццё не спадабалася: ён сумаваў па роднай вёсцы, дзе ніколі не сутыкаўся з [[Антысемітызм|антысемітызмам]] з боку мясцовых сялян. Сям'я падтрымлівала добрыя адносіны з аднавяскоўцамі, а мясцовы праваслаўны святар Адам Шаранковіч быў частым госцем у іх хаце&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Эміграцыя і адукацыя ў ЗША ===
Увосень 1905 года, ва ўзросце чатырнаццаці гадоў, Марыс разам з маці, братам Мэйерам і дзвюма сёстрамі эміграваў у [[ЗША]], пасяліўшыся ў раёне [[Ніжні Іст-Сайд]] у [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрку]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=viii–ix}}. Каб дапамагчы сям’і з грашыма, хлопец уладкаваўся кур’ерам у краму адзення{{sfn|Hindus|1939|с=104}}. Ён пачаў наведваць вячэрнюю школу для вывучэння [[Англійская мова|англійскай мовы]], аднак неўзабаве кінуў заняткі, бо лічыў іх неэфектыўнымі з-за стомленасці дарослых вучняў пасля працоўнага дня{{sfn|Hindus|1939|с=100}}.

Важным крокам у яго адукацыі стала знаёмства з шатландцам Эдуардам Кінгам, бібліяфілам і лектарам, які дапамагаў асвойвацца імігрантам. Кінг пераканаў Марыса адмовіцца ад [[Самаадукацыя|аўтадыдактычнага]] завучвання слоўніка і пачаць чытаць мастацкую літаратуру, шукаючы ў слоўніку толькі незразумелыя словы{{sfn|Hindus|1939|с=102–103}}. Гэты метад аказаўся паспяховым, і неўзабаве юнак паступіў у сярэднюю школу Стайвесант ({{lang-en|Stuyvesant High School}}) у Брукліне{{sfn|Hindus|1939|с=108–110}}.

Вясной 1908 года Марыс адгукнуўся на аб'яву і пераехаў працаваць на ферму Джыма Мура ў горад Норт-Брукфілд (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]), дзе вывучаў асновы сельскай гаспадаркі{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. Праца на ферме і сяброўства з гаспадаром дапамаглі яму паспяхова інтэгравацца ў амерыканскае грамадства, там жа ён за тры гады скончыў мясцовую школу&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У 1911 годзе Гіндус паступіў у прыватны [[Калгейцкі ўніверсітэт]], які скончыў з адзнакай у 1915 годзе{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. Пасля гэтага ён працягнуў навучанне ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], дзе вывучаў сельскагаспадарчую эканоміку, а таксама гісторыю пад кіраўніцтвам прафесара кафедры славянскіх моў Леа Вінэра ({{lang-en|Leo Wiener}}){{sfn|Suny|1988|с=ix}}&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Журналісцкая і літаратурная дзейнасць ===
Пасля заканчэння ўніверсітэта Гіндус пачаў працаваць лектарам у сістэме «Шатаква» ({{lang-en|Chautauqua}}) — папулярнай сетцы адукацыйна-забаўляльных лекцыйных тураў па ЗША. Выступы перад аўдыторыяй прынеслі яму папулярнасць; падчас гастроляў ён пазнаёміўся з такімі вядомымі асобамі, як [[Хелен Келер]] і палітык [[Уільям Джэнінгс Браян]]{{sfn|Suny|1988|с=ix}}.

У 1920 годзе выйшла яго першая кніга «Расійскі селянін і рэвалюцыя» (''The Russian Peasant and the Revolution''), якую ён прысвяціў сваёй маці&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У ёй аўтар спрабаваў растлумачыць амерыканскаму чытачу, што прычынай катаклізмаў у Расіі былі не толькі дзеянні бальшавікоў, але і стагоддзі дэспатызму, якія знішчылі сацыяльна-эканамічную арганізацыю краіны{{sfn|Hindus|1920|с=viii}}. 

У 1923 годзе на прапанову галоўнага рэдактара часопіса «{{lang-en|The Century Magazine}}» Глена Фрэнка Марыс Гіндус упершыню пасля эміграцыі вярнуўся ў Савецкі Саюз{{sfn|Suny|1988|с=x}}&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Вынікам гэтай і наступнай паездак стала кніга-[[Травелог|травелог]] «Узараная зямля» (''Broken Earth'', 1926)&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. 

У 1929 годзе выйшла яго самая паспяховая кніга «Выкараненае людства» (''Humanity Uprooted''), якая вытрымала 16 перавыданняў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Улетку 1929 года ён зноў наведаў Вялікі Быкоў напярэдадні маштабнай калектывізацыі, і гэты вопыт быў пакладзены ў аснову кнігі «Чырвоны хлеб» (''Red Bread'', 1931){{sfn|Suny|1988|с=xii}}.

У 1931 годзе Гіндус суправаджаў ірландскага пісьменніка [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]] падчас яго дзевяцідзённай паездкі ў СССР, а таксама ў якасці спецыяліста кансультаваў пісьменніка [[Фрэнсіс Скот Фіцжэральд|Фрэнсіса Скота Фіцжэральда]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У 1938 годзе ён апублікаваў аўтабіяграфію «Зялёныя сусветы: нефармальная хроніка» (''Green Worlds: An Informal Chronicle''). У тым жа годзе ён знаходзіўся ў [[Прага|Празе]] па заданні тэлекампаніі «{{lang-en|CBS News}}», асвятляючы крызіс вакол [[Мюнхенскае пагадненне|Мюнхенскага пагаднення]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Другая сусветная і халодная войны ===
У 1941 годзе Гіндус атрымаў Чэхаславацкую дзяржаўную прэмію ў галіне літаратуры&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён на працягу трох гадоў працаваў ваенным карэспандэнтам газеты «{{lang-en|New York Herald Tribune}}» у СССР&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Ён неаднаразова наведваў Беларусь, сустракаўся з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускімі партызанамі]] і імкнуўся растлумачыць амерыканскаму чытачу спецыфіку нямецкай акупацыйнай палітыкі і мясцовую лінгвістычную сітуацыю&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Вынікам гэтага перыяду стала кніга «Маці Расія» (''Mother Russia'', 1943).

У пасляваенныя гады ён шмат падарожнічаў: у 1947 годзе наведаў [[Іран]], [[Ірак]], [[Егіпет]] і [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціну]]. У перыяд [[Халодная вайна|халоднай вайны]] стаўленне Гіндуса да савецкай улады стала значна больш крытычным. Важным штуршком да гэтага стаў [[Працэс Сланскага]] ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (1952), падчас якога адзін з абвінавачаных заявіў пра кантакты з Гіндусам як з амерыканскім шпіёнам. У адказ на падзеі пісьменнік выдаў крытычную кнігу «Крызіс у Крамлі» (''Crisis in the Kremlin'', 1953)&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Апошнія гады і смерць ===
У 1957 годзе Марыс Гіндус ажаніўся з Фрэнсіс Мак-Клернан. Пісьменнік памёр 8 ліпеня 1969 года ў Нью-Ёрку ва ўзросце 78 гадоў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. 

Пасля яго смерці, у 1971 годзе, пляменнік пісьменніка Мільтан Гіндус выдаў апошнюю аўтабіяграфію дзядзькі пад назвай «Падарожны ў двух сусветах» (''A Traveler in Two Worlds'').

== Ацэнкі і памяць ==
У перыяд халоднай вайны некаторыя амерыканскія каментатары вінавацілі Гіндуса ў апраўданні сталінізму. Журналіст Яўген Лаёнс у сваёй антыкамуністычнай кнізе «Чырвоная дэкада» (1941) назваў яго «адным з вядучых апалагетаў савецкіх жахаў»{{sfn|Lyons|1941|с=97}}. У той жа час амерыканскі філосаф [[Джон Дзьюі]] ў прадмове да кнігі «Выкараненае людства» высока ацаніў яго здольнасць захоўваць аб'ектыўнасць{{sfn|Dewey|1929|с=xv–xvi}}:

{{цытата|На мой погляд, дзіўнае ў гэтай кнізе містэра Гіндуса заключаецца ў тым, што пры самым глыбокім і спагадлівым водгуку на ўсе чалавечыя праблемы, звязаныя з рэвалюцыйнымі пераўтварэннямі, ён, тым не менш, задавольваецца тым, што бачыць і паведамляе. Ён нідзе не бярэ на сябе боскага права дабраслаўляць ці асуджаць...{{арыгінальны тэкст|en|To my mind the striking thing about this book by Mr. Hindus is that with the most intimate sympathetic response to all the human issues involved in the revolutionary transformation, he is nevertheless content to see and to report. Nowhere does he assume the divine prerogative of blessing or condemning...}}}}

Сучасны амерыканскі гісторык Рональд Грыгар Суні лічыць Гіндуса заснавальнікам асаблівага жанру сацыялагічнага рэпартажу «знізу», у якім складаныя гістарычныя працэсы паказваюцца праз асабістыя назіранні, анекдоты і гісторыі звычайных людзей, што стала здаровай альтэрнатывай сухім акадэмічным тэорыям{{sfn|Suny|1988|с=xvii}}.

Асабістыя архівы пісьменніка захоўваюцца ў Калгейцкім&lt;ref name=&quot;colgate&quot;&gt;{{cite web |url=https://colgate.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma991012928575509211&amp;context=L&amp;vid=01COLGATE_INST:01COLGATE_INST&amp;lang=en&amp;search_scope=MyInst_and_CI&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;tab=Everything&amp;query=any,contains,Maurice%20Hindus&amp;mode=basic |title=Maurice Hindus papers, M4038, 1910-1971 |publisher=Special Collections and University Archives, Colgate University Libraries |lang=en |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt; і [[Сіракузскі ўніверсітэт|Сіракузскім універсітэтах]]&lt;ref name=&quot;syracuse&quot;&gt;{{cite web |url=https://library.syracuse.edu/digital/guides/h/hindus_m.htm |title=Maurice Hindus Papers: An Inventory of His Papers at Syracuse University |publisher=Special Collections Research Center, Syracuse University Libraries |lang=en |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt;. У горадзе Норт-Брукфілд устаноўлена мемарыяльная шыльда ў гонар яго працы на мясцовай ферме ў юнацтве&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Чэхаславацкая дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры]] (1941) — ''за кнігі «We shall live again» і «To sing with the angels»''.

== Бібліяграфія ==
=== Дакументальная проза ===
* ''The Russian Peasant and the Revolution.'' New York: Henry Holt &amp; Co., 1920.
* ''Broken Earth.'' New York: International Publishers, 1926.
* ''Humanity Uprooted.'' New York: Jonathan Cape &amp; Harrison Smith, 1929.
* ''Red Bread.'' New York: Jonathan Cape &amp; Harrison Smith, 1931.
* ''The Great Offensive.'' New York: Harrison Smith &amp; Robert Haas, 1933.
* ''We Shall Live Again.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1939.
* ''Hitler Cannot Conquer Russia.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1941.
* ''Russia Fights On.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1942.
* ''Russia and Japan.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1942.
* ''Mother Russia.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1943.
* ''The Cossacks - The Story of a Warrior People.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1945.
* ''The Bright Passage.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1947.
* ''In Search of a Future: Persia, Egypt, Iraq and Palestine.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1949.
* ''Crisis in the Kremlin.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1953.
* ''House Without a Roof: Russia After Forty-Three Years of Revolution.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1961.
* ''The Kremlin's Human Dilemma: Russia After Half a Century of Revolution.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1967.

=== Мастацкая літаратура ===
* ''Moscow Skies.'' New York: Random House, 1936.
* ''Sons and Fathers.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1940.
* ''To Sing with the Angels.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1941.
* ''Magda.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1951.

=== Мемуары ===
* ''Green Worlds: An Informal Chronicle.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1938.
* ''A Traveler in Two Worlds.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1971.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Dewey J. |загаловак=Humanity Uprooted (Introduction) |месца=New York |выдавецтва=Jonathan Cape and Harrison Smith |год=1929 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Dewey}}
* {{кніга |аўтар=Hindus M. G. |загаловак=The Russian Peasant and the Revolution |месца=New York |выдавецтва=Henry Holt and Co. |год=1920 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Hindus}}
* {{кніга |аўтар=Hindus M. |загаловак=Green Worlds: A Story of Two Villages |месца=London |выдавецтва=Collins |год=1939 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Hindus}}
* {{кніга |аўтар=Lyons E. |загаловак=The Red Decade: The Stalinist Penetration of America |месца=Indianapolis, IN |выдавецтва=Bobbs-Merrill |год=1941 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Lyons}}
* {{артыкул |аўтар=Suny R. G. |загаловак=Maurice Hindus and Red Bread |выданне=Red Bread |тып=зборнік |год=1988 |месца=Bloomington, IN |выдавецтва=Indiana University Press |старонкі= |спасылка= |ref=Suny}}
* {{артыкул |аўтар=Mugleston W. F. |загаловак=Hindus, Maurice Gerschon (1891–1969) |выданне=Dictionary of American Biography |тып=слоўнік |год=1988 |том=Supplement Eight: 1966-70 |месца=New York |старонкі=260–261 |спасылка= |ref=Mugleston}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гіндус Марыс Гершон}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 8 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1969 годзе]]
[[Катэгорыя:Асобы:Нью-Ёрк]]
[[Катэгорыя:Яўрэі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Калгейцкага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гарвардскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі на англійскай мове]]
[[Катэгорыя:Журналісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]]</text>
      <sha1>5v94zj8tp54uyuglho2a0q1ratq2w5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212669</id>
      <parentid>5212387</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Катэгорыя:Асобы:Нью-Ёрк]]; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23223" sha1="4fuki8y6erivfux6fry72h5tshczjy3" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гіндус}}
{{Пісьменнік
|Імя                  = Марыс Гіндус
|Арыгінал імя         = {{lang-en|Maurice Gerschon Hindus}}
|Фота                 = The Town Crier, v.29, no.8, Feb. 24, 1934 - DPLA - a2733fbbda20da490eaf3c36196c4b6f (page 6) (cropped).jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = Марыс Гіндус у 1926 годзе
|Дата нараджэння      = {{ДН|27|2|1891}}
|Месца нараджэння     = [[Вялікі Быкоў]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
|Дата смерці          = {{ДС|8|7|1969}}
|Месца смерці         = [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрк]], [[ЗША]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
|Род дзейнасці        = [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[публіцыст]], [[ваенны карэспандэнт]]
|Гады творчасці       = 1920—1969
|Мова твораў          = [[Англійская мова|англійская]]
|Жанр                 = [[Травелог|травелог]], [[раман]], [[мемуары]]
|Значныя творы        = «Humanity Uprooted» (1929), «Red Bread» (1931), «Broken Earth» (1926)
|Узнагароды і прэміі  = Чэхаславацкая дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры (1941)
}}

'''Мары́с Гершо́н Гі́ндус''' (сапраўднае імя пры нараджэнні — ''Якаў Гершон Гіндэс'', {{lang-en|Maurice Gerschon Hindus}}; {{ДН|27|2|1891}}, [[Вялікі Быкоў]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|8|7|1969}}, [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — расійска-амерыканскі пісьменнік, лектар, газетны карэспандэнт, празаік і каментатар па пытаннях Савецкага Саюза і Цэнтральнай Еўропы&lt;ref name=&quot;budzma&quot;&gt;{{cite web |url=https://budzma.org/news/marys-gindus.html |title=Марыс Гіндус — той, чыімі вачыма бачылі Беларусь і СССР амерыканцы |author=Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч |publisher=Budzma.org |date=6 кастрычніка 2026 |lang=be |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt;. 

Найбольш вядомы дзякуючы серыі папулярных кніг пра расійскае і беларускае сялянства, выдадзеных у першыя гады пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Suny|1988|с=x}}. Адны даследчыкі высока ацэньваюць яго сацыялагічны падыход да напісання гісторыі, іншыя крытыкуюць за прымяншэнне жорсткасці [[Калектывізацыя ў СССР|савецкай калектывізацыі]]{{sfn|Suny|1988|с=xvii}}{{sfn|Lyons|1941|с=97}}.

== Біяграфія ==
=== Дзяцінства ў Беларусі ===
Нарадзіўся ў вёсцы [[Вялікі Быкоў]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] (цяпер [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) у адной з чатырох мясцовых яўрэйскіх сем’яў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=viii}}. Яго бацька, Якаў Гершон Гіндэс, меў 17 дзяцей у двух шлюбах&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Паводле ўласных успамінаў Марыса, бацька быў заможным селянінам-кулаком{{sfn|Hindus|1939|с=9}}. Нягледзячы на тое, што як яўрэй ён не меў права валодаць зямлёй, бацька арандаваў яе ў князя [[Радзівілы|Радзівіла]] і быў адзіным у вёсцы ўладальнікам уласнага млына&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Аднак з цягам часу сям’я пачала бяднець: пасля смерці князя зямля была прададзена дзяржаве, маёмасць паступова распрадавалася, а бацька пачаў выпіваць і неўзабаве памёр&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. 

Маці, Сара Гендэлёвіч, практычна не мела адукацыі (адзінай прачытанай ёю кнігай быў [[Стары Запавет]]), але менавіта яна вырашыла, што Марыс мусіць стаць адукаваным чалавекам&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Хлопец вывучыў [[Ідыш]] і [[Іўрыт]] з дапамогай прыватнага настаўніка, якога ўтрымлівалі яўрэйскія сем’і вёскі{{sfn|Suny|1988|с=ix}}, а пазней паступіў у дзяржаўную рускую школу для хлопчыкаў у [[Слуцк]]у&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Марысу гарадское жыццё не спадабалася: ён сумаваў па роднай вёсцы, дзе ніколі не сутыкаўся з [[Антысемітызм|антысемітызмам]] з боку мясцовых сялян. Сям'я падтрымлівала добрыя адносіны з аднавяскоўцамі, а мясцовы праваслаўны святар Адам Шаранковіч быў частым госцем у іх хаце&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Эміграцыя і адукацыя ў ЗША ===
Увосень 1905 года, ва ўзросце чатырнаццаці гадоў, Марыс разам з маці, братам Мэйерам і дзвюма сёстрамі эміграваў у [[ЗША]], пасяліўшыся ў раёне [[Ніжні Іст-Сайд]] у [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрку]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=viii–ix}}. Каб дапамагчы сям’і з грашыма, хлопец уладкаваўся кур’ерам у краму адзення{{sfn|Hindus|1939|с=104}}. Ён пачаў наведваць вячэрнюю школу для вывучэння [[Англійская мова|англійскай мовы]], аднак неўзабаве кінуў заняткі, бо лічыў іх неэфектыўнымі з-за стомленасці дарослых вучняў пасля працоўнага дня{{sfn|Hindus|1939|с=100}}.

Важным крокам у яго адукацыі стала знаёмства з шатландцам Эдуардам Кінгам, бібліяфілам і лектарам, які дапамагаў асвойвацца імігрантам. Кінг пераканаў Марыса адмовіцца ад [[Самаадукацыя|аўтадыдактычнага]] завучвання слоўніка і пачаць чытаць мастацкую літаратуру, шукаючы ў слоўніку толькі незразумелыя словы{{sfn|Hindus|1939|с=102–103}}. Гэты метад аказаўся паспяховым, і неўзабаве юнак паступіў у сярэднюю школу Стайвесант ({{lang-en|Stuyvesant High School}}) у Брукліне{{sfn|Hindus|1939|с=108–110}}.

Вясной 1908 года Марыс адгукнуўся на аб'яву і пераехаў працаваць на ферму Джыма Мура ў горад Норт-Брукфілд (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]), дзе вывучаў асновы сельскай гаспадаркі{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. Праца на ферме і сяброўства з гаспадаром дапамаглі яму паспяхова інтэгравацца ў амерыканскае грамадства, там жа ён за тры гады скончыў мясцовую школу&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У 1911 годзе Гіндус паступіў у прыватны [[Калгейцкі ўніверсітэт]], які скончыў з адзнакай у 1915 годзе{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. Пасля гэтага ён працягнуў навучанне ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], дзе вывучаў сельскагаспадарчую эканоміку, а таксама гісторыю пад кіраўніцтвам прафесара кафедры славянскіх моў Леа Вінэра ({{lang-en|Leo Wiener}}){{sfn|Suny|1988|с=ix}}&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Журналісцкая і літаратурная дзейнасць ===
Пасля заканчэння ўніверсітэта Гіндус пачаў працаваць лектарам у сістэме «Шатаква» ({{lang-en|Chautauqua}}) — папулярнай сетцы адукацыйна-забаўляльных лекцыйных тураў па ЗША. Выступы перад аўдыторыяй прынеслі яму папулярнасць; падчас гастроляў ён пазнаёміўся з такімі вядомымі асобамі, як [[Хелен Келер]] і палітык [[Уільям Джэнінгс Браян]]{{sfn|Suny|1988|с=ix}}.

У 1920 годзе выйшла яго першая кніга «Расійскі селянін і рэвалюцыя» (''The Russian Peasant and the Revolution''), якую ён прысвяціў сваёй маці&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У ёй аўтар спрабаваў растлумачыць амерыканскаму чытачу, што прычынай катаклізмаў у Расіі былі не толькі дзеянні бальшавікоў, але і стагоддзі дэспатызму, якія знішчылі сацыяльна-эканамічную арганізацыю краіны{{sfn|Hindus|1920|с=viii}}. 

У 1923 годзе на прапанову галоўнага рэдактара часопіса «{{lang-en|The Century Magazine}}» Глена Фрэнка Марыс Гіндус упершыню пасля эміграцыі вярнуўся ў Савецкі Саюз{{sfn|Suny|1988|с=x}}&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Вынікам гэтай і наступнай паездак стала кніга-[[Травелог|травелог]] «Узараная зямля» (''Broken Earth'', 1926)&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. 

У 1929 годзе выйшла яго самая паспяховая кніга «Выкараненае людства» (''Humanity Uprooted''), якая вытрымала 16 перавыданняў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Улетку 1929 года ён зноў наведаў Вялікі Быкоў напярэдадні маштабнай калектывізацыі, і гэты вопыт быў пакладзены ў аснову кнігі «Чырвоны хлеб» (''Red Bread'', 1931){{sfn|Suny|1988|с=xii}}.

У 1931 годзе Гіндус суправаджаў ірландскага пісьменніка [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]] падчас яго дзевяцідзённай паездкі ў СССР, а таксама ў якасці спецыяліста кансультаваў пісьменніка [[Фрэнсіс Скот Фіцжэральд|Фрэнсіса Скота Фіцжэральда]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У 1938 годзе ён апублікаваў аўтабіяграфію «Зялёныя сусветы: нефармальная хроніка» (''Green Worlds: An Informal Chronicle''). У тым жа годзе ён знаходзіўся ў [[Прага|Празе]] па заданні тэлекампаніі «{{lang-en|CBS News}}», асвятляючы крызіс вакол [[Мюнхенскае пагадненне|Мюнхенскага пагаднення]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Другая сусветная і халодная войны ===
У 1941 годзе Гіндус атрымаў Чэхаславацкую дзяржаўную прэмію ў галіне літаратуры&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён на працягу трох гадоў працаваў ваенным карэспандэнтам газеты «{{lang-en|New York Herald Tribune}}» у СССР&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Ён неаднаразова наведваў Беларусь, сустракаўся з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускімі партызанамі]] і імкнуўся растлумачыць амерыканскаму чытачу спецыфіку нямецкай акупацыйнай палітыкі і мясцовую лінгвістычную сітуацыю&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Вынікам гэтага перыяду стала кніга «Маці Расія» (''Mother Russia'', 1943).

У пасляваенныя гады ён шмат падарожнічаў: у 1947 годзе наведаў [[Іран]], [[Ірак]], [[Егіпет]] і [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціну]]. У перыяд [[Халодная вайна|халоднай вайны]] стаўленне Гіндуса да савецкай улады стала значна больш крытычным. Важным штуршком да гэтага стаў [[Працэс Сланскага]] ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (1952), падчас якога адзін з абвінавачаных заявіў пра кантакты з Гіндусам як з амерыканскім шпіёнам. У адказ на падзеі пісьменнік выдаў крытычную кнігу «Крызіс у Крамлі» (''Crisis in the Kremlin'', 1953)&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Апошнія гады і смерць ===
У 1957 годзе Марыс Гіндус ажаніўся з Фрэнсіс Мак-Клернан. Пісьменнік памёр 8 ліпеня 1969 года ў Нью-Ёрку ва ўзросце 78 гадоў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. 

Пасля яго смерці, у 1971 годзе, пляменнік пісьменніка Мільтан Гіндус выдаў апошнюю аўтабіяграфію дзядзькі пад назвай «Падарожны ў двух сусветах» (''A Traveler in Two Worlds'').

== Ацэнкі і памяць ==
У перыяд халоднай вайны некаторыя амерыканскія каментатары вінавацілі Гіндуса ў апраўданні сталінізму. Журналіст Яўген Лаёнс у сваёй антыкамуністычнай кнізе «Чырвоная дэкада» (1941) назваў яго «адным з вядучых апалагетаў савецкіх жахаў»{{sfn|Lyons|1941|с=97}}. У той жа час амерыканскі філосаф [[Джон Дзьюі]] ў прадмове да кнігі «Выкараненае людства» высока ацаніў яго здольнасць захоўваць аб'ектыўнасць{{sfn|Dewey|1929|с=xv–xvi}}:

{{цытата|На мой погляд, дзіўнае ў гэтай кнізе містэра Гіндуса заключаецца ў тым, што пры самым глыбокім і спагадлівым водгуку на ўсе чалавечыя праблемы, звязаныя з рэвалюцыйнымі пераўтварэннямі, ён, тым не менш, задавольваецца тым, што бачыць і паведамляе. Ён нідзе не бярэ на сябе боскага права дабраслаўляць ці асуджаць...{{арыгінальны тэкст|en|To my mind the striking thing about this book by Mr. Hindus is that with the most intimate sympathetic response to all the human issues involved in the revolutionary transformation, he is nevertheless content to see and to report. Nowhere does he assume the divine prerogative of blessing or condemning...}}}}

Сучасны амерыканскі гісторык Рональд Грыгар Суні лічыць Гіндуса заснавальнікам асаблівага жанру сацыялагічнага рэпартажу «знізу», у якім складаныя гістарычныя працэсы паказваюцца праз асабістыя назіранні, анекдоты і гісторыі звычайных людзей, што стала здаровай альтэрнатывай сухім акадэмічным тэорыям{{sfn|Suny|1988|с=xvii}}.

Асабістыя архівы пісьменніка захоўваюцца ў Калгейцкім&lt;ref name=&quot;colgate&quot;&gt;{{cite web |url=https://colgate.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma991012928575509211&amp;context=L&amp;vid=01COLGATE_INST:01COLGATE_INST&amp;lang=en&amp;search_scope=MyInst_and_CI&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;tab=Everything&amp;query=any,contains,Maurice%20Hindus&amp;mode=basic |title=Maurice Hindus papers, M4038, 1910-1971 |publisher=Special Collections and University Archives, Colgate University Libraries |lang=en |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt; і [[Сіракузскі ўніверсітэт|Сіракузскім універсітэтах]]&lt;ref name=&quot;syracuse&quot;&gt;{{cite web |url=https://library.syracuse.edu/digital/guides/h/hindus_m.htm |title=Maurice Hindus Papers: An Inventory of His Papers at Syracuse University |publisher=Special Collections Research Center, Syracuse University Libraries |lang=en |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt;. У горадзе Норт-Брукфілд устаноўлена мемарыяльная шыльда ў гонар яго працы на мясцовай ферме ў юнацтве&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Чэхаславацкая дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры]] (1941) — ''за кнігі «We shall live again» і «To sing with the angels»''.

== Бібліяграфія ==
=== Дакументальная проза ===
* ''The Russian Peasant and the Revolution.'' New York: Henry Holt &amp; Co., 1920.
* ''Broken Earth.'' New York: International Publishers, 1926.
* ''Humanity Uprooted.'' New York: Jonathan Cape &amp; Harrison Smith, 1929.
* ''Red Bread.'' New York: Jonathan Cape &amp; Harrison Smith, 1931.
* ''The Great Offensive.'' New York: Harrison Smith &amp; Robert Haas, 1933.
* ''We Shall Live Again.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1939.
* ''Hitler Cannot Conquer Russia.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1941.
* ''Russia Fights On.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1942.
* ''Russia and Japan.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1942.
* ''Mother Russia.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1943.
* ''The Cossacks - The Story of a Warrior People.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1945.
* ''The Bright Passage.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1947.
* ''In Search of a Future: Persia, Egypt, Iraq and Palestine.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1949.
* ''Crisis in the Kremlin.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1953.
* ''House Without a Roof: Russia After Forty-Three Years of Revolution.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1961.
* ''The Kremlin's Human Dilemma: Russia After Half a Century of Revolution.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1967.

=== Мастацкая літаратура ===
* ''Moscow Skies.'' New York: Random House, 1936.
* ''Sons and Fathers.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1940.
* ''To Sing with the Angels.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1941.
* ''Magda.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1951.

=== Мемуары ===
* ''Green Worlds: An Informal Chronicle.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1938.
* ''A Traveler in Two Worlds.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1971.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Dewey J. |загаловак=Humanity Uprooted (Introduction) |месца=New York |выдавецтва=Jonathan Cape and Harrison Smith |год=1929 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Dewey}}
* {{кніга |аўтар=Hindus M. G. |загаловак=The Russian Peasant and the Revolution |месца=New York |выдавецтва=Henry Holt and Co. |год=1920 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Hindus}}
* {{кніга |аўтар=Hindus M. |загаловак=Green Worlds: A Story of Two Villages |месца=London |выдавецтва=Collins |год=1939 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Hindus}}
* {{кніга |аўтар=Lyons E. |загаловак=The Red Decade: The Stalinist Penetration of America |месца=Indianapolis, IN |выдавецтва=Bobbs-Merrill |год=1941 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Lyons}}
* {{артыкул |аўтар=Suny R. G. |загаловак=Maurice Hindus and Red Bread |выданне=Red Bread |тып=зборнік |год=1988 |месца=Bloomington, IN |выдавецтва=Indiana University Press |старонкі= |спасылка= |ref=Suny}}
* {{артыкул |аўтар=Mugleston W. F. |загаловак=Hindus, Maurice Gerschon (1891–1969) |выданне=Dictionary of American Biography |тып=слоўнік |год=1988 |том=Supplement Eight: 1966-70 |месца=New York |старонкі=260–261 |спасылка= |ref=Mugleston}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гіндус Марыс Гершон}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 8 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1969 годзе]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Калгейцкага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гарвардскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Журналісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]]</text>
      <sha1>4fuki8y6erivfux6fry72h5tshczjy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212670</id>
      <parentid>5212669</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарвардскага ўніверсітэта]]; дададзена [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23190" sha1="akd6gjvga1pv3e296h1g9mfbseab7hh" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Гіндус}}
{{Пісьменнік
|Імя                  = Марыс Гіндус
|Арыгінал імя         = {{lang-en|Maurice Gerschon Hindus}}
|Фота                 = The Town Crier, v.29, no.8, Feb. 24, 1934 - DPLA - a2733fbbda20da490eaf3c36196c4b6f (page 6) (cropped).jpg
|Шырыня               = 
|Подпіс               = Марыс Гіндус у 1926 годзе
|Дата нараджэння      = {{ДН|27|2|1891}}
|Месца нараджэння     = [[Вялікі Быкоў]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]]
|Дата смерці          = {{ДС|8|7|1969}}
|Месца смерці         = [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрк]], [[ЗША]]
|Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|ЗША}}
|Род дзейнасці        = [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[публіцыст]], [[ваенны карэспандэнт]]
|Гады творчасці       = 1920—1969
|Мова твораў          = [[Англійская мова|англійская]]
|Жанр                 = [[Травелог|травелог]], [[раман]], [[мемуары]]
|Значныя творы        = «Humanity Uprooted» (1929), «Red Bread» (1931), «Broken Earth» (1926)
|Узнагароды і прэміі  = Чэхаславацкая дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры (1941)
}}

'''Мары́с Гершо́н Гі́ндус''' (сапраўднае імя пры нараджэнні — ''Якаў Гершон Гіндэс'', {{lang-en|Maurice Gerschon Hindus}}; {{ДН|27|2|1891}}, [[Вялікі Быкоў]], [[Слуцкі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|8|7|1969}}, [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрк]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — расійска-амерыканскі пісьменнік, лектар, газетны карэспандэнт, празаік і каментатар па пытаннях Савецкага Саюза і Цэнтральнай Еўропы&lt;ref name=&quot;budzma&quot;&gt;{{cite web |url=https://budzma.org/news/marys-gindus.html |title=Марыс Гіндус — той, чыімі вачыма бачылі Беларусь і СССР амерыканцы |author=Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч |publisher=Budzma.org |date=6 кастрычніка 2026 |lang=be |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt;. 

Найбольш вядомы дзякуючы серыі папулярных кніг пра расійскае і беларускае сялянства, выдадзеных у першыя гады пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Suny|1988|с=x}}. Адны даследчыкі высока ацэньваюць яго сацыялагічны падыход да напісання гісторыі, іншыя крытыкуюць за прымяншэнне жорсткасці [[Калектывізацыя ў СССР|савецкай калектывізацыі]]{{sfn|Suny|1988|с=xvii}}{{sfn|Lyons|1941|с=97}}.

== Біяграфія ==
=== Дзяцінства ў Беларусі ===
Нарадзіўся ў вёсцы [[Вялікі Быкоў]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] (цяпер [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) у адной з чатырох мясцовых яўрэйскіх сем’яў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=viii}}. Яго бацька, Якаў Гершон Гіндэс, меў 17 дзяцей у двух шлюбах&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Паводле ўласных успамінаў Марыса, бацька быў заможным селянінам-кулаком{{sfn|Hindus|1939|с=9}}. Нягледзячы на тое, што як яўрэй ён не меў права валодаць зямлёй, бацька арандаваў яе ў князя [[Радзівілы|Радзівіла]] і быў адзіным у вёсцы ўладальнікам уласнага млына&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Аднак з цягам часу сям’я пачала бяднець: пасля смерці князя зямля была прададзена дзяржаве, маёмасць паступова распрадавалася, а бацька пачаў выпіваць і неўзабаве памёр&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. 

Маці, Сара Гендэлёвіч, практычна не мела адукацыі (адзінай прачытанай ёю кнігай быў [[Стары Запавет]]), але менавіта яна вырашыла, што Марыс мусіць стаць адукаваным чалавекам&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Хлопец вывучыў [[Ідыш]] і [[Іўрыт]] з дапамогай прыватнага настаўніка, якога ўтрымлівалі яўрэйскія сем’і вёскі{{sfn|Suny|1988|с=ix}}, а пазней паступіў у дзяржаўную рускую школу для хлопчыкаў у [[Слуцк]]у&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Марысу гарадское жыццё не спадабалася: ён сумаваў па роднай вёсцы, дзе ніколі не сутыкаўся з [[Антысемітызм|антысемітызмам]] з боку мясцовых сялян. Сям'я падтрымлівала добрыя адносіны з аднавяскоўцамі, а мясцовы праваслаўны святар Адам Шаранковіч быў частым госцем у іх хаце&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Эміграцыя і адукацыя ў ЗША ===
Увосень 1905 года, ва ўзросце чатырнаццаці гадоў, Марыс разам з маці, братам Мэйерам і дзвюма сёстрамі эміграваў у [[ЗША]], пасяліўшыся ў раёне [[Ніжні Іст-Сайд]] у [[Нью-Ёрк (горад)|Нью-Ёрку]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;{{sfn|Suny|1988|с=viii–ix}}. Каб дапамагчы сям’і з грашыма, хлопец уладкаваўся кур’ерам у краму адзення{{sfn|Hindus|1939|с=104}}. Ён пачаў наведваць вячэрнюю школу для вывучэння [[Англійская мова|англійскай мовы]], аднак неўзабаве кінуў заняткі, бо лічыў іх неэфектыўнымі з-за стомленасці дарослых вучняў пасля працоўнага дня{{sfn|Hindus|1939|с=100}}.

Важным крокам у яго адукацыі стала знаёмства з шатландцам Эдуардам Кінгам, бібліяфілам і лектарам, які дапамагаў асвойвацца імігрантам. Кінг пераканаў Марыса адмовіцца ад [[Самаадукацыя|аўтадыдактычнага]] завучвання слоўніка і пачаць чытаць мастацкую літаратуру, шукаючы ў слоўніку толькі незразумелыя словы{{sfn|Hindus|1939|с=102–103}}. Гэты метад аказаўся паспяховым, і неўзабаве юнак паступіў у сярэднюю школу Стайвесант ({{lang-en|Stuyvesant High School}}) у Брукліне{{sfn|Hindus|1939|с=108–110}}.

Вясной 1908 года Марыс адгукнуўся на аб'яву і пераехаў працаваць на ферму Джыма Мура ў горад Норт-Брукфілд (штат [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]), дзе вывучаў асновы сельскай гаспадаркі{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. Праца на ферме і сяброўства з гаспадаром дапамаглі яму паспяхова інтэгравацца ў амерыканскае грамадства, там жа ён за тры гады скончыў мясцовую школу&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У 1911 годзе Гіндус паступіў у прыватны [[Калгейцкі ўніверсітэт]], які скончыў з адзнакай у 1915 годзе{{sfn|Suny|1988|с=ix}}. Пасля гэтага ён працягнуў навучанне ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], дзе вывучаў сельскагаспадарчую эканоміку, а таксама гісторыю пад кіраўніцтвам прафесара кафедры славянскіх моў Леа Вінэра ({{lang-en|Leo Wiener}}){{sfn|Suny|1988|с=ix}}&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Журналісцкая і літаратурная дзейнасць ===
Пасля заканчэння ўніверсітэта Гіндус пачаў працаваць лектарам у сістэме «Шатаква» ({{lang-en|Chautauqua}}) — папулярнай сетцы адукацыйна-забаўляльных лекцыйных тураў па ЗША. Выступы перад аўдыторыяй прынеслі яму папулярнасць; падчас гастроляў ён пазнаёміўся з такімі вядомымі асобамі, як [[Хелен Келер]] і палітык [[Уільям Джэнінгс Браян]]{{sfn|Suny|1988|с=ix}}.

У 1920 годзе выйшла яго першая кніга «Расійскі селянін і рэвалюцыя» (''The Russian Peasant and the Revolution''), якую ён прысвяціў сваёй маці&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У ёй аўтар спрабаваў растлумачыць амерыканскаму чытачу, што прычынай катаклізмаў у Расіі былі не толькі дзеянні бальшавікоў, але і стагоддзі дэспатызму, якія знішчылі сацыяльна-эканамічную арганізацыю краіны{{sfn|Hindus|1920|с=viii}}. 

У 1923 годзе на прапанову галоўнага рэдактара часопіса «{{lang-en|The Century Magazine}}» Глена Фрэнка Марыс Гіндус упершыню пасля эміграцыі вярнуўся ў Савецкі Саюз{{sfn|Suny|1988|с=x}}&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Вынікам гэтай і наступнай паездак стала кніга-[[Травелог|травелог]] «Узараная зямля» (''Broken Earth'', 1926)&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. 

У 1929 годзе выйшла яго самая паспяховая кніга «Выкараненае людства» (''Humanity Uprooted''), якая вытрымала 16 перавыданняў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Улетку 1929 года ён зноў наведаў Вялікі Быкоў напярэдадні маштабнай калектывізацыі, і гэты вопыт быў пакладзены ў аснову кнігі «Чырвоны хлеб» (''Red Bread'', 1931){{sfn|Suny|1988|с=xii}}.

У 1931 годзе Гіндус суправаджаў ірландскага пісьменніка [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]] падчас яго дзевяцідзённай паездкі ў СССР, а таксама ў якасці спецыяліста кансультаваў пісьменніка [[Фрэнсіс Скот Фіцжэральд|Фрэнсіса Скота Фіцжэральда]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. У 1938 годзе ён апублікаваў аўтабіяграфію «Зялёныя сусветы: нефармальная хроніка» (''Green Worlds: An Informal Chronicle''). У тым жа годзе ён знаходзіўся ў [[Прага|Празе]] па заданні тэлекампаніі «{{lang-en|CBS News}}», асвятляючы крызіс вакол [[Мюнхенскае пагадненне|Мюнхенскага пагаднення]]&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Другая сусветная і халодная войны ===
У 1941 годзе Гіндус атрымаў Чэхаславацкую дзяржаўную прэмію ў галіне літаратуры&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ён на працягу трох гадоў працаваў ваенным карэспандэнтам газеты «{{lang-en|New York Herald Tribune}}» у СССР&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Ён неаднаразова наведваў Беларусь, сустракаўся з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|беларускімі партызанамі]] і імкнуўся растлумачыць амерыканскаму чытачу спецыфіку нямецкай акупацыйнай палітыкі і мясцовую лінгвістычную сітуацыю&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. Вынікам гэтага перыяду стала кніга «Маці Расія» (''Mother Russia'', 1943).

У пасляваенныя гады ён шмат падарожнічаў: у 1947 годзе наведаў [[Іран]], [[Ірак]], [[Егіпет]] і [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціну]]. У перыяд [[Халодная вайна|халоднай вайны]] стаўленне Гіндуса да савецкай улады стала значна больш крытычным. Важным штуршком да гэтага стаў [[Працэс Сланскага]] ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (1952), падчас якога адзін з абвінавачаных заявіў пра кантакты з Гіндусам як з амерыканскім шпіёнам. У адказ на падзеі пісьменнік выдаў крытычную кнігу «Крызіс у Крамлі» (''Crisis in the Kremlin'', 1953)&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

=== Апошнія гады і смерць ===
У 1957 годзе Марыс Гіндус ажаніўся з Фрэнсіс Мак-Клернан. Пісьменнік памёр 8 ліпеня 1969 года ў Нью-Ёрку ва ўзросце 78 гадоў&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;. 

Пасля яго смерці, у 1971 годзе, пляменнік пісьменніка Мільтан Гіндус выдаў апошнюю аўтабіяграфію дзядзькі пад назвай «Падарожны ў двух сусветах» (''A Traveler in Two Worlds'').

== Ацэнкі і памяць ==
У перыяд халоднай вайны некаторыя амерыканскія каментатары вінавацілі Гіндуса ў апраўданні сталінізму. Журналіст Яўген Лаёнс у сваёй антыкамуністычнай кнізе «Чырвоная дэкада» (1941) назваў яго «адным з вядучых апалагетаў савецкіх жахаў»{{sfn|Lyons|1941|с=97}}. У той жа час амерыканскі філосаф [[Джон Дзьюі]] ў прадмове да кнігі «Выкараненае людства» высока ацаніў яго здольнасць захоўваць аб'ектыўнасць{{sfn|Dewey|1929|с=xv–xvi}}:

{{цытата|На мой погляд, дзіўнае ў гэтай кнізе містэра Гіндуса заключаецца ў тым, што пры самым глыбокім і спагадлівым водгуку на ўсе чалавечыя праблемы, звязаныя з рэвалюцыйнымі пераўтварэннямі, ён, тым не менш, задавольваецца тым, што бачыць і паведамляе. Ён нідзе не бярэ на сябе боскага права дабраслаўляць ці асуджаць...{{арыгінальны тэкст|en|To my mind the striking thing about this book by Mr. Hindus is that with the most intimate sympathetic response to all the human issues involved in the revolutionary transformation, he is nevertheless content to see and to report. Nowhere does he assume the divine prerogative of blessing or condemning...}}}}

Сучасны амерыканскі гісторык Рональд Грыгар Суні лічыць Гіндуса заснавальнікам асаблівага жанру сацыялагічнага рэпартажу «знізу», у якім складаныя гістарычныя працэсы паказваюцца праз асабістыя назіранні, анекдоты і гісторыі звычайных людзей, што стала здаровай альтэрнатывай сухім акадэмічным тэорыям{{sfn|Suny|1988|с=xvii}}.

Асабістыя архівы пісьменніка захоўваюцца ў Калгейцкім&lt;ref name=&quot;colgate&quot;&gt;{{cite web |url=https://colgate.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma991012928575509211&amp;context=L&amp;vid=01COLGATE_INST:01COLGATE_INST&amp;lang=en&amp;search_scope=MyInst_and_CI&amp;adaptor=Local%20Search%20Engine&amp;tab=Everything&amp;query=any,contains,Maurice%20Hindus&amp;mode=basic |title=Maurice Hindus papers, M4038, 1910-1971 |publisher=Special Collections and University Archives, Colgate University Libraries |lang=en |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt; і [[Сіракузскі ўніверсітэт|Сіракузскім універсітэтах]]&lt;ref name=&quot;syracuse&quot;&gt;{{cite web |url=https://library.syracuse.edu/digital/guides/h/hindus_m.htm |title=Maurice Hindus Papers: An Inventory of His Papers at Syracuse University |publisher=Special Collections Research Center, Syracuse University Libraries |lang=en |accessdate=6 кастрычніка 2026}}&lt;/ref&gt;. У горадзе Норт-Брукфілд устаноўлена мемарыяльная шыльда ў гонар яго працы на мясцовай ферме ў юнацтве&lt;ref name=&quot;budzma&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Чэхаславацкая дзяржаўная прэмія ў галіне літаратуры]] (1941) — ''за кнігі «We shall live again» і «To sing with the angels»''.

== Бібліяграфія ==
=== Дакументальная проза ===
* ''The Russian Peasant and the Revolution.'' New York: Henry Holt &amp; Co., 1920.
* ''Broken Earth.'' New York: International Publishers, 1926.
* ''Humanity Uprooted.'' New York: Jonathan Cape &amp; Harrison Smith, 1929.
* ''Red Bread.'' New York: Jonathan Cape &amp; Harrison Smith, 1931.
* ''The Great Offensive.'' New York: Harrison Smith &amp; Robert Haas, 1933.
* ''We Shall Live Again.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1939.
* ''Hitler Cannot Conquer Russia.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1941.
* ''Russia Fights On.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1942.
* ''Russia and Japan.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1942.
* ''Mother Russia.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1943.
* ''The Cossacks - The Story of a Warrior People.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1945.
* ''The Bright Passage.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1947.
* ''In Search of a Future: Persia, Egypt, Iraq and Palestine.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1949.
* ''Crisis in the Kremlin.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1953.
* ''House Without a Roof: Russia After Forty-Three Years of Revolution.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1961.
* ''The Kremlin's Human Dilemma: Russia After Half a Century of Revolution.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1967.

=== Мастацкая літаратура ===
* ''Moscow Skies.'' New York: Random House, 1936.
* ''Sons and Fathers.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1940.
* ''To Sing with the Angels.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1941.
* ''Magda.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1951.

=== Мемуары ===
* ''Green Worlds: An Informal Chronicle.'' New York: Doubleday, Doran and Co., 1938.
* ''A Traveler in Two Worlds.'' Garden City, NY: Doubleday &amp; Co., 1971.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Dewey J. |загаловак=Humanity Uprooted (Introduction) |месца=New York |выдавецтва=Jonathan Cape and Harrison Smith |год=1929 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Dewey}}
* {{кніга |аўтар=Hindus M. G. |загаловак=The Russian Peasant and the Revolution |месца=New York |выдавецтва=Henry Holt and Co. |год=1920 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Hindus}}
* {{кніга |аўтар=Hindus M. |загаловак=Green Worlds: A Story of Two Villages |месца=London |выдавецтва=Collins |год=1939 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Hindus}}
* {{кніга |аўтар=Lyons E. |загаловак=The Red Decade: The Stalinist Penetration of America |месца=Indianapolis, IN |выдавецтва=Bobbs-Merrill |год=1941 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Lyons}}
* {{артыкул |аўтар=Suny R. G. |загаловак=Maurice Hindus and Red Bread |выданне=Red Bread |тып=зборнік |год=1988 |месца=Bloomington, IN |выдавецтва=Indiana University Press |старонкі= |спасылка= |ref=Suny}}
* {{артыкул |аўтар=Mugleston W. F. |загаловак=Hindus, Maurice Gerschon (1891–1969) |выданне=Dictionary of American Biography |тып=слоўнік |год=1988 |том=Supplement Eight: 1966-70 |месца=New York |старонкі=260–261 |спасылка= |ref=Mugleston}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гіндус Марыс Гершон}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1891 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі 8 ліпеня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1969 годзе]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Калгейцкага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Журналісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцкім павеце]]</text>
      <sha1>akd6gjvga1pv3e296h1g9mfbseab7hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марыс Гершон Гіндус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816179</id>
    <redirect title="Марыс Гіндус" />
    <revision>
      <id>5212389</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Марыс Гіндус]]</comment>
      <origin>5212389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="tdz4kyyqasgy27eepkppzc1x2t7z9ak" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Марыс Гіндус]]</text>
      <sha1>tdz4kyyqasgy27eepkppzc1x2t7z9ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нью-Ёрк (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816180</id>
    <redirect title="Нью-Ёрк" />
    <revision>
      <id>5212390</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Нью-Ёрк]]</comment>
      <origin>5212390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="phf9dt7196p6kzrlw8nbwjo32xix4iw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Нью-Ёрк]]</text>
      <sha1>phf9dt7196p6kzrlw8nbwjo32xix4iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрэнсіс Скот Фіцжэральд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816181</id>
    <redirect title="Фрэнсіс Скот Фіцджэральд" />
    <revision>
      <id>5212393</id>
      <timestamp>2026-10-06T12:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд]]</comment>
      <origin>5212393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="ifm6mq76rieog7ffonz0r41razhghmt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд]]</text>
      <sha1>ifm6mq76rieog7ffonz0r41razhghmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816182</id>
    <revision>
      <id>5212418</id>
      <timestamp>2026-10-06T13:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Конеўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]] у [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="3y39vphx15v9ua60y4i750xwpcndokd" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]]</text>
      <sha1>3y39vphx15v9ua60y4i750xwpcndokd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212419</id>
      <parentid>5212418</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="mzcrgsn22y4a2bb9mxouunw1035p4bv" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Канёўка (Усходне-Казахстанская вобласць)]]</text>
      <sha1>mzcrgsn22y4a2bb9mxouunw1035p4bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новая Убінка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816183</id>
    <revision>
      <id>5212425</id>
      <timestamp>2026-10-06T13:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Новая Убінка]] у [[Жана Убі]]</comment>
      <origin>5212425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="bwcbbtrteq79usp829inh59gsfwrgve" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Жана Убі]]</text>
      <sha1>bwcbbtrteq79usp829inh59gsfwrgve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212426</id>
      <parentid>5212425</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Жана Убі]]</comment>
      <origin>5212426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="588ytbipyxanfprd9hkxydi1rrczuxk" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Жана Убі]]</text>
      <sha1>588ytbipyxanfprd9hkxydi1rrczuxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускія куфры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816184</id>
    <revision>
      <id>5212500</id>
      <timestamp>2026-10-06T16:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новы</comment>
      <origin>5212500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7503" sha1="81ft0zwr1l1rrgws0u46qfrjuq462fk" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==
Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
• Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
• Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
• Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

== Павер’і, традыцыі ==

Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>81ft0zwr1l1rrgws0u46qfrjuq462fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212514</id>
      <parentid>5212500</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Павер’і, традыцыі */ вікіфікацыя, ілюстрацыя</comment>
      <origin>5212514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7677" sha1="m0za3winxipaqbxxj6mfspv4nbb1qq4" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==
Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
• Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
• Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
• Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>m0za3winxipaqbxxj6mfspv4nbb1qq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212640</id>
      <parentid>5212514</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5212640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9342" sha1="2x84b3rpbfjr6hnqfnomty1lh3zo7ku" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак, у другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.
== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
• Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
• Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
• Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>2x84b3rpbfjr6hnqfnomty1lh3zo7ku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212645</id>
      <parentid>5212640</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:19:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аздабленне і тэхнікі */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9336" sha1="qh2a0lnpjj2k025wrs2le42mkvsoqkg" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак, у другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.
== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
* Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
* Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
* Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>qh2a0lnpjj2k025wrs2le42mkvsoqkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212672</id>
      <parentid>5212645</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вытворчасць і лакальныя асаблівасці */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10560" sha1="10dt9yj7bq11nxuvi27lpdecygd2le6" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак, у другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.
== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
* Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
* Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
* Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі). У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

=== Агоўскія куфры ===
{{main|Агоўскія куфры}}
Традыцыйныя размаляваныя драўляныя куфры, якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}.

=== Давыд-Гарадоцкія куфры ===
{{main|Давыд-Гарадоцкія куфры}}
Вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]].

=== Лідскія куфры ===
{{main|Лідскія куфры}}
Вырабы народных майстроў г. [[Ліда|Ліды]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і навакольных вёсак.

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>10dt9yj7bq11nxuvi27lpdecygd2le6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212695</id>
      <parentid>5212672</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <origin>5212695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15964" sha1="lbf6q4i3swu4wnuqsrv2o7neupa14m2" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак, у другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт&lt;ref&gt;''Мусерский И.'' М. О состоянии в Могилёвской губернии кустарной промышленности и о необходимости принятия мер к ее поднятию. – Могилев на Днепре: типо-литография Я. Н. Подземского, 1910, С. 16, 17, 44.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Обзор деятельности земств по кустарной промышленности. Том II. – СПб.: тип. В. Ф. Киршбаума, 1914, С. 299, 301, 302.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|''Романов Е. Р''.]] Белорусский сборник. Выпуск 8. Быт белоруса. – Вильно, 1912, С. 389, 412, 430, 448, 470&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''&lt;nowiki&gt;{{нп3|Вітольд Дыноўскі|Dynowski W&lt;/nowiki&gt;''.''&lt;nowiki&gt;|pl|Witold Dynowski}}&lt;/nowiki&gt;'' Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczizny i Polesia. – Wilno: Nakładem Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej, 1934.&lt;/ref&gt;, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.
== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
* Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
* Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
* Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі)&lt;ref&gt;[[Мікалай Лукіч Тарасікаў|''Тарасiкаў М''.]] Яркiя ўзоры мастацтва. Сучасная беларуская народная дэкаратыўная размалёўка па дрэву (куфры) // Беларусь. 1961. №8. С. 24—25.&lt;/ref&gt;. У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства&lt;ref&gt;''Валасовiч М.'' Застаўска-завершскiе куфры// Мастацтва Беларусi. 1984. №1. С. 43—45.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|''Лабачеўская В''.]] Куфры з Мокрай Дубравы // Мастацтва Беларусi. 1990. №8. С. 31—34.&lt;/ref&gt;. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

=== Агоўскія куфры ===
{{main|Агоўскія куфры}}
Традыцыйныя размаляваныя драўляныя куфры, якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|''Сахута Я.'' М.]] Агоўскiе куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 1. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1984, С. 35—36.&lt;/ref&gt;. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}&lt;ref&gt;''Харламаў I.'' Агоўская размалёўка// Спадчына. 1995. №6. С. 78—89.&lt;/ref&gt;.

=== Давыд-Гарадоцкія куфры ===
{{main|Давыд-Гарадоцкія куфры}}
Вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]&lt;ref&gt;Давыд-гарадокские куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 2. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Пятруся Броўки, 1985, С. 255.&lt;/ref&gt;.

=== Лідскія куфры ===
{{main|Лідскія куфры}}
Вырабы народных майстроў г. [[Ліда|Ліды]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і навакольных вёсак&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|''Раманюк М.'' Ф.]] Лидcкiя куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 3. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1986, С. 256.&lt;/ref&gt;.

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты&lt;ref&gt;''[[Ала Мікалаеўна Нароўская|Нароўская А. М.]]'' Інтэрьер традыцыйнага народнага жылля// Нарысы гісторыі культуры Беларусі. Культура сяла XIV – пачатку XX ст. Т. 3, кн. 1. Матэрыяльная культура. – Мінск: Беларуская навука, 2015, С. 157.&lt;/ref&gt;. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]&lt;ref&gt;[[Алесь Юр’евіч Лозка|''Лозка А''.]] «Вязуць скрынi маляваныя…». Традыцыйныя прадметы ў беларуским фольклоры // Мастацтва Беларуси. 1987. №8. С. 74—75.&lt;/ref&gt;. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{commonscat}}

* ''Макарчык А.'' А. З гісторыi куфраў// Узаемасувязь артэфактаў i прыродных аб́ектаў у музеях пад адкрытым небам: матэриалы Мiжнароднай навукова-практычнай канферэнцыi: 20—21 верасня 2011 г. – Мінск, 2012, С. 96—102.
* ''Макарчик А.'' А. Памiж куфрам i камодай // Культура и быт белорусов в этнографических исследованиях и музейных коллекциях. Материалы Международной научной конференции (7—8 июня 2012 года, г. Минск). – Минск: Право и экономика, 2012, С. 229—231.
* ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]], [[Алесь Юр’евіч Лозка|Лозка А.]]'' [[Алесь Юр’евіч Лозка|Ю.]] Куфар // Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1989, С. 282.
* ''Пудов Г. А''. Сундучное производство на землях Беларуси (XII – XX вв.). Материалы к истории. – [б.м.]: Издательские решения, 2025.
* ''Сахута Я. М''. Куфры// Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1977. №1. С. 34.
* [[Жанна Яраславаўна Клімуць|''Клiмуць Ж''. Я.]] Промыслы i рамёствы Магiлёўскай губернi ў канцы XIX – пачатку XX стагоддзяў//Магiлёўшчына. Гiсторыка-краязнаўчы зборнiк. Вып. IX. – Магiлёў: МАКМ имя Е. Р. Раманава, 2007, С. 77.
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>lbf6q4i3swu4wnuqsrv2o7neupa14m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212697</id>
      <parentid>5212695</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5212697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15923" sha1="jmybv30s2m663pfgufhjkmf80m64oyf" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак, у другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт&lt;ref&gt;''Мусерский И.'' М. О состоянии в Могилёвской губернии кустарной промышленности и о необходимости принятия мер к ее поднятию. – Могилев на Днепре: типо-литография Я. Н. Подземского, 1910, С. 16, 17, 44.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Обзор деятельности земств по кустарной промышленности. Том II. – СПб.: тип. В. Ф. Киршбаума, 1914, С. 299, 301, 302.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|''Романов Е. Р''.]] Белорусский сборник. Выпуск 8. Быт белоруса. – Вильно, 1912, С. 389, 412, 430, 448, 470&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Вітольд Дыноўскі|Dynowski W.|pl|Witold Dynowski}} Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczizny i Polesia. – Wilno: Nakładem Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej, 1934.&lt;/ref&gt;, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
* Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
* Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
* Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі)&lt;ref&gt;[[Мікалай Лукіч Тарасікаў|''Тарасiкаў М''.]] Яркiя ўзоры мастацтва. Сучасная беларуская народная дэкаратыўная размалёўка па дрэву (куфры) // Беларусь. 1961. №8. С. 24—25.&lt;/ref&gt;. У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства&lt;ref&gt;''Валасовiч М.'' Застаўска-завершскiе куфры// Мастацтва Беларусi. 1984. №1. С. 43—45.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|''Лабачеўская В''.]] Куфры з Мокрай Дубравы // Мастацтва Беларусi. 1990. №8. С. 31—34.&lt;/ref&gt;. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

=== Агоўскія куфры ===
{{main|Агоўскія куфры}}
Традыцыйныя размаляваныя драўляныя куфры, якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|''Сахута Я.'' М.]] Агоўскiе куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 1. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1984, С. 35—36.&lt;/ref&gt;. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}&lt;ref&gt;''Харламаў I.'' Агоўская размалёўка// Спадчына. 1995. №6. С. 78—89.&lt;/ref&gt;.

=== Давыд-Гарадоцкія куфры ===
{{main|Давыд-Гарадоцкія куфры}}
Вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]&lt;ref&gt;Давыд-гарадокские куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 2. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Пятруся Броўки, 1985, С. 255.&lt;/ref&gt;.

=== Лідскія куфры ===
{{main|Лідскія куфры}}
Вырабы народных майстроў г. [[Ліда|Ліды]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і навакольных вёсак&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|''Раманюк М.'' Ф.]] Лидcкiя куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 3. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1986, С. 256.&lt;/ref&gt;.

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты&lt;ref&gt;''[[Ала Мікалаеўна Нароўская|Нароўская А. М.]]'' Інтэрьер традыцыйнага народнага жылля// Нарысы гісторыі культуры Беларусі. Культура сяла XIV – пачатку XX ст. Т. 3, кн. 1. Матэрыяльная культура. – Мінск: Беларуская навука, 2015, С. 157.&lt;/ref&gt;. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]&lt;ref&gt;[[Алесь Юр’евіч Лозка|''Лозка А''.]] «Вязуць скрынi маляваныя…». Традыцыйныя прадметы ў беларуским фольклоры // Мастацтва Беларуси. 1987. №8. С. 74—75.&lt;/ref&gt;. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{commonscat}}

* ''Макарчык А.'' А. З гісторыi куфраў// Узаемасувязь артэфактаў i прыродных аб́ектаў у музеях пад адкрытым небам: матэриалы Мiжнароднай навукова-практычнай канферэнцыi: 20—21 верасня 2011 г. – Мінск, 2012, С. 96—102.
* ''Макарчик А.'' А. Памiж куфрам i камодай // Культура и быт белорусов в этнографических исследованиях и музейных коллекциях. Материалы Международной научной конференции (7—8 июня 2012 года, г. Минск). – Минск: Право и экономика, 2012, С. 229—231.
* ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]], [[Алесь Юр’евіч Лозка|Лозка А.]]'' [[Алесь Юр’евіч Лозка|Ю.]] Куфар // Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1989, С. 282.
* ''Пудов Г. А''. Сундучное производство на землях Беларуси (XII – XX вв.). Материалы к истории. – [б.м.]: Издательские решения, 2025.
* ''Сахута Я. М''. Куфры// Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1977. №1. С. 34.
* [[Жанна Яраславаўна Клімуць|''Клiмуць Ж''. Я.]] Промыслы i рамёствы Магiлёўскай губернi ў канцы XIX – пачатку XX стагоддзяў//Магiлёўшчына. Гiсторыка-краязнаўчы зборнiк. Вып. IX. – Магiлёў: МАКМ имя Е. Р. Раманава, 2007, С. 77.
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]</text>
      <sha1>jmybv30s2m663pfgufhjkmf80m64oyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212699</id>
      <parentid>5212697</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Куфры]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15957" sha1="ssn9brj64it9qzdmnua11sdul9keg1z" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак, у другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт&lt;ref&gt;''Мусерский И.'' М. О состоянии в Могилёвской губернии кустарной промышленности и о необходимости принятия мер к ее поднятию. – Могилев на Днепре: типо-литография Я. Н. Подземского, 1910, С. 16, 17, 44.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Обзор деятельности земств по кустарной промышленности. Том II. – СПб.: тип. В. Ф. Киршбаума, 1914, С. 299, 301, 302.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|''Романов Е. Р''.]] Белорусский сборник. Выпуск 8. Быт белоруса. – Вильно, 1912, С. 389, 412, 430, 448, 470&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Вітольд Дыноўскі|Dynowski W.|pl|Witold Dynowski}} Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczizny i Polesia. – Wilno: Nakładem Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej, 1934.&lt;/ref&gt;, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
* Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
* Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
* Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі)&lt;ref&gt;[[Мікалай Лукіч Тарасікаў|''Тарасiкаў М''.]] Яркiя ўзоры мастацтва. Сучасная беларуская народная дэкаратыўная размалёўка па дрэву (куфры) // Беларусь. 1961. №8. С. 24—25.&lt;/ref&gt;. У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства&lt;ref&gt;''Валасовiч М.'' Застаўска-завершскiе куфры// Мастацтва Беларусi. 1984. №1. С. 43—45.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|''Лабачеўская В''.]] Куфры з Мокрай Дубравы // Мастацтва Беларусi. 1990. №8. С. 31—34.&lt;/ref&gt;. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

=== Агоўскія куфры ===
{{main|Агоўскія куфры}}
Традыцыйныя размаляваныя драўляныя куфры, якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|''Сахута Я.'' М.]] Агоўскiе куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 1. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1984, С. 35—36.&lt;/ref&gt;. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}&lt;ref&gt;''Харламаў I.'' Агоўская размалёўка// Спадчына. 1995. №6. С. 78—89.&lt;/ref&gt;.

=== Давыд-Гарадоцкія куфры ===
{{main|Давыд-Гарадоцкія куфры}}
Вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]&lt;ref&gt;Давыд-гарадокские куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 2. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Пятруся Броўки, 1985, С. 255.&lt;/ref&gt;.

=== Лідскія куфры ===
{{main|Лідскія куфры}}
Вырабы народных майстроў г. [[Ліда|Ліды]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і навакольных вёсак&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|''Раманюк М.'' Ф.]] Лидcкiя куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 3. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1986, С. 256.&lt;/ref&gt;.

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты&lt;ref&gt;''[[Ала Мікалаеўна Нароўская|Нароўская А. М.]]'' Інтэрьер традыцыйнага народнага жылля// Нарысы гісторыі культуры Беларусі. Культура сяла XIV – пачатку XX ст. Т. 3, кн. 1. Матэрыяльная культура. – Мінск: Беларуская навука, 2015, С. 157.&lt;/ref&gt;. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]&lt;ref&gt;[[Алесь Юр’евіч Лозка|''Лозка А''.]] «Вязуць скрынi маляваныя…». Традыцыйныя прадметы ў беларуским фольклоры // Мастацтва Беларуси. 1987. №8. С. 74—75.&lt;/ref&gt;. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{commonscat}}

* ''Макарчык А.'' А. З гісторыi куфраў// Узаемасувязь артэфактаў i прыродных аб́ектаў у музеях пад адкрытым небам: матэриалы Мiжнароднай навукова-практычнай канферэнцыi: 20—21 верасня 2011 г. – Мінск, 2012, С. 96—102.
* ''Макарчик А.'' А. Памiж куфрам i камодай // Культура и быт белорусов в этнографических исследованиях и музейных коллекциях. Материалы Международной научной конференции (7—8 июня 2012 года, г. Минск). – Минск: Право и экономика, 2012, С. 229—231.
* ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]], [[Алесь Юр’евіч Лозка|Лозка А.]]'' [[Алесь Юр’евіч Лозка|Ю.]] Куфар // Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1989, С. 282.
* ''Пудов Г. А''. Сундучное производство на землях Беларуси (XII – XX вв.). Материалы к истории. – [б.м.]: Издательские решения, 2025.
* ''Сахута Я. М''. Куфры// Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1977. №1. С. 34.
* [[Жанна Яраславаўна Клімуць|''Клiмуць Ж''. Я.]] Промыслы i рамёствы Магiлёўскай губернi ў канцы XIX – пачатку XX стагоддзяў//Магiлёўшчына. Гiсторыка-краязнаўчы зборнiк. Вып. IX. – Магiлёў: МАКМ имя Е. Р. Раманава, 2007, С. 77.
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>ssn9brj64it9qzdmnua11sdul9keg1z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212709</id>
      <parentid>5212699</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */ дапаўненне</comment>
      <origin>5212709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16379" sha1="d04u52l6yz71zewdcrjkng9e0fw55v0" xml:space="preserve">[[Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 30.jpg|thumb|[[Агоўскі куфар]] у экспазіцыі [[Музей старажытнабеларускай культуры|Музея старажытнабеларускай культуры]]]]
'''Беларускі куфар''' — традыцыйны від беларускай народнай мэблі, прызначаны для захоўвання адзення, тканін і каштоўных рэчаў.

Выраб куфраў з’яўляўся пашыраным па тэрыторыі Беларусі дрэваапрацоўчым промыслам.

== Гісторыя ==

Куфры вядомыя ў Беларусі з даўніх часоў. У эпоху [[Русь|Старажытнай Русі]] яны выкарыстоўваліся ў дамах гараджан, у перыяд [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яны часта згадваюцца ў [[Інвентары|інвентарах]] магнацкіх гаспадарак. З часоў позняга сярэднявечча ў Беларусі бытавалі багата акаваныя скрыні і невялікія куфэркі. Вялікія масіўныя скрыні з акоўкай («скрыня окованная», «сепет окованный») згадваюцца ў інвентарах багатых сядзіб і жылля гараджан.

У другой палове XIX стагоддзі куфравыя вырабы ўвайшлі ў сялянскі побыт&lt;ref&gt;''Мусерский И.'' М. О состоянии в Могилёвской губернии кустарной промышленности и о необходимости принятия мер к ее поднятию. — Могилев на Днепре: типо-литография Я. Н. Подземского, 1910, С. 16, 17, 44.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Обзор деятельности земств по кустарной промышленности. Том II. — СПб.: тип. В. Ф. Киршбаума, 1914, С. 299, 301, 302.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|''Романов Е. Р''.]] Белорусский сборник. Выпуск 8. Быт белоруса. — Вильно, 1912, С. 389, 412, 430, 448, 470&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{нп3|Вітольд Дыноўскі|Dynowski W.|pl|Witold Dynowski}} Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczizny i Polesia. — Wilno: Nakładem Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej, 1934.&lt;/ref&gt;, а ў сярэдзіне XX стагоддзі, ужо ў савецкі час, атрымалі распаўсюджванне размаляваныя куфры&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.litres.ru/book/gleb-pudov-24185436/iz-istorii-sunduchnogo-dela-belarusi-materialy-i-issle-73311938/chitat-onlayn/|title=«Из истории сундучного дела Беларуси. Материалы и исследования» Глеб Пудов читать онлайн фрагмент бесплатно без регистрации|website=Литрес|access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, куфры і шкатулкі суправаджаюць беларусаў на ўсім працягу іх гісторыі. Куфарныя вырабы служылі для захоўвання дакументаў, харчовых запасаў, каштоўнасцяў, кніг, царкоўных прылад. Немалую ролю адыгрывалі куфры ў вясельным абрадзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Да канца ХІХ стагоддзя ў беларускіх вёсках замест куфра ўжывалі [[кубел]] — драўляны выраб цыліндрычнай формы. Людзі, якія везлі [[Вясельны куфар|нявесцін куфар]] падчас вяселля, нават у пазнейшыя часы зваліся «кубельнікамі».

У сучаснай беларускай вёсцы куфар страціў сваё прызначэнне. З 1950-х гадоў выраб куфраў практычна спыніўся.

== Аздабленне і тэхнікі ==
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 01.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]

Беларускія куфры маюць адметны мастацкі выгляд:
* Маляваныя куфры (распаўсюджаныя на Паазер’і і Палессі) — упрыгожваліся расліннымі арнаментамі, выявамі птушак, кветак (вазоны, букеты), геаметрычнымі ўзорамі.
* Акаваныя куфры — умацоўваліся і дэкараваліся фігурнымі металічнымі палосамі, бляхай, масіўнымі замкамі і клямкамі.
* Фарбаваныя куфры — часта пакрываліся натуральнымі фарбамі (пераважна зялёнага, сіняга, карычневага ці чырвонага колераў).

У пачатку ХХ стагоддзя сяляне сталі вырабляць куфры з прыгожай размалёўкай расліннага характару (кветкі, лісткі)&lt;ref&gt;[[Мікалай Лукіч Тарасікаў|''Тарасiкаў М''.]] Яркiя ўзоры мастацтва. Сучасная беларуская народная дэкаратыўная размалёўка па дрэву (куфры) // Беларусь. 1961. №8. С. 24—25.&lt;/ref&gt;. У Заходнім Палессі ([[Драгічынскі раён|Драгічынскі]], [[Іванаўскі раён]]ы) былі пашыраны сакавітыя малюнкі гірляндаў кветак, букетаў. Малюнкі наносілі ад рукі, часам з дапамогай трафарэтаў. На захадзе Віцебшчыны і на Гродзеншчыне было распаўсюджана «цакаванне» — нанясенне ўзораў на афарбаваны куфар з дапамогай штампаў вырабленых з рэпы і бульбы. Самі куфры найчасцей рабілі з сасновых ці яловых дошак, ставілі на фігурныя ножкі.

== Вытворчасць і лакальныя асаблівасці ==
Куфры вырабляліся мясцовымі майстрамі-куфарнікамі. Сярод асноўных матэрыялаў выкарыстоўваліся дошкі хвойных або лісцевых парод дрэва. На тэрыторыі Беларусі склаліся адметныя рэгіянальныя цэнтры куфарства&lt;ref&gt;''Валасовiч М.'' Застаўска-завершскiе куфры// Мастацтва Беларусi. 1984. №1. С. 43—45.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|''Лабачеўская В''.]] Куфры з Мокрай Дубравы // Мастацтва Беларусi. 1990. №8. С. 31—34.&lt;/ref&gt;. Найбольшай аздобленасцю вызначаліся [[Агоўскія куфры]], вырабленыя народнымі майстрамі з [[Агова]]. Шырока вядомыя былі [[Давыд-Гарадоцкія куфры]], [[Лідскія куфры]].

=== Агоўскія куфры ===
{{main|Агоўскія куфры}}
Традыцыйныя размаляваныя драўляныя куфры, якія вырабляюцца народнымі майстрамі вёсак [[Агова]], [[Опаль]], [[Крэмнае]], [[Заверша (Драгічынскі раён)|Заверш’е]], [[Хомск]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]&lt;ref&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|''Сахута Я.'' М.]] Агоўскiе куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 1. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1984, С. 35—36.&lt;/ref&gt;. Галоўнай асаблівасцю агоўскіх куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — {{нп3|агоўская размалёўка||ru|Оговская роспись}}&lt;ref&gt;''Харламаў I.'' Агоўская размалёўка// Спадчына. 1995. №6. С. 78—89.&lt;/ref&gt;.

=== Давыд-Гарадоцкія куфры ===
{{main|Давыд-Гарадоцкія куфры}}
Вырабы народных майстроў з горада [[Давыд-Гарадок]] і навакольных вёсак [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]&lt;ref&gt;Давыд-гарадокские куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 2. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Пятруся Броўки, 1985, С. 255.&lt;/ref&gt;.

=== Лідскія куфры ===
{{main|Лідскія куфры}}
Вырабы народных майстроў г. [[Ліда|Ліды]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] і навакольных вёсак&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|''Раманюк М.'' Ф.]] Лидcкiя куфры // Энцыклапэдыя лiтаратуры i мастацтва Беларусi. Том 3. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1986, С. 256.&lt;/ref&gt;.

== Павер’і, традыцыі ==
[[Файл:2025.07.12 Rushniks in Ethnographic Exposition in the Museum of Hlybokaje.jpg|250px|міні|[[Беларускія ручнікі|Ручнікі]] ў куфры]]
Куфар займаў цэнтральнае месца ў інтэр’еры беларускай хаты&lt;ref&gt;''[[Ала Мікалаеўна Нароўская|Нароўская А. М.]]'' Інтэрьер традыцыйнага народнага жылля// Нарысы гісторыі культуры Беларусі. Культура сяла XIV – пачатку XX ст. Т. 3, кн. 1. Матэрыяльная культура. – Мінск: Беларуская навука, 2015, С. 157.&lt;/ref&gt;. Ён быў не проста прадметам мэблі, але і важным элементам сямейнай [[Абрады і звычаі беларусаў|абраднасці]]&lt;ref&gt;[[Алесь Юр’евіч Лозка|''Лозка А''.]] «Вязуць скрынi маляваныя…». Традыцыйныя прадметы ў беларуским фольклоры // Мастацтва Беларуси. 1987. №8. С. 74—75.&lt;/ref&gt;. Менавіта ў куфар дзяўчына збірала свой [[пасаг]] (пасцель, ручнікі, кашулі, сукні). Падчас [[Вяселле|вяселля]] існаваў асобны рытуал перавозу куфра ў хату маладога, які часта суправаджаўся выкупам і адмысловымі песнямі.

У беларускай народнай культуры куфар быў практычна культавым, магічным аб’ектам. Кожная нявеста захоўвала ў ім свой [[пасаг]] і іншыя каштоўнасці. Кубельнікі (сват ці брат нявесты) везлі куфар на вясельным возе, і ім загадвалі не згубіць «ні скрыні, ні пярыні, ні маладой гаспадыні». Жаніх павінны быў «выкупіць» куфар («Скрыня сакоча. // Чаго яна хоча? // Паўтара залатога // ад князя маладога»). Часам трэба было выкупляць куфар некалькі разоў: калі яго выносілі з [[Камора|каморы]], калі неслі ў хату жаніха, калі здымалі з воза. Куфар таксама задзейнічаны ў вясельных абрадах засмольвання касы.

Калі ў жанчыны былі цяжкія роды, сваякі адчынялі ўсе куфры ў хаце — лічылася, што гэта аблегчыць роды.

Куфар часта сустракаецца ў [[Беларускія казкі|казках]] і [[Беларускі фальклор|паданнях]]:

* у падзямеллі (ці ў лесе) прыгожая дзяўчына сядзіць на куфры і расчэсвае валасы;
* сабакі ахоўваюць куфар на ланцугах;
* паводле падання, у святым гаі паблізу [[Церахавічы (Зэльвенскі раён)|Цераховіч]] з’яўляецца куфар з грашыма, які сцерагуць сабакі;
* паводле паданняў, на некаторых курганах апоўначы з’яўляецца вялікі куфар з багаццем;
* ёсць шмат паданняў пра куфры з золатам у кургане, у гарадзішчы, затопленыя ў возеры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
{{commonscat}}

* ''Макарчык А.'' А. З гісторыi куфраў// Узаемасувязь артэфактаў i прыродных аб́ектаў у музеях пад адкрытым небам: матэриалы Мiжнароднай навукова-практычнай канферэнцыi: 20—21 верасня 2011 г. – Мінск, 2012, С. 96—102.
* ''Макарчик А.'' А. Памiж куфрам i камодай // Культура и быт белорусов в этнографических исследованиях и музейных коллекциях. Материалы Международной научной конференции (7—8 июня 2012 года, г. Минск). – Минск: Право и экономика, 2012, С. 229—231.
* ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]], [[Алесь Юр’евіч Лозка|Лозка А.]]'' [[Алесь Юр’евіч Лозка|Ю.]] Куфар // Этнаграфiя Беларусi. Энцыклапедыя. – Мiнск: Беларуская савецкая энцыклапедыя iмя Петруся Броўки, 1989, С. 282.
* ''Пудов Г. А''. Сундучное производство на землях Беларуси (XII – XX вв.). Материалы к истории. – [б.м.]: Издательские решения, 2025.
* ''Сахута Я. М''. Куфры// Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. 1977. №1. С. 34.
* [[Жанна Яраславаўна Клімуць|''Клiмуць Ж''. Я.]] Промыслы i рамёствы Магiлёўскай губернi ў канцы XIX – пачатку XX стагоддзяў//Магiлёўшчына. Гiсторыка-краязнаўчы зборнiк. Вып. IX. – Магiлёў: МАКМ имя Е. Р. Раманава, 2007, С. 77.
{{Беларускія куфры}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]]
[[Катэгорыя:Куфры]]</text>
      <sha1>d04u52l6yz71zewdcrjkng9e0fw55v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сілы Ніневійскай раўніны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816185</id>
    <revision>
      <id>5212505</id>
      <timestamp>2026-10-06T16:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Групоўка |назва             = Сілы Ніневійскай раўніны |арыгінал             =  |эмблема              = Nineveh Plain Forces Logo.jpg |шырыня               =  |подпіс              =  |іншыя назвы      =  |частка                =  |нацыянальнасць       = [[асірыйцы]] |рэлігія              =  |ідэалогія            = асірыйскі нац...»</comment>
      <origin>5212505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8306" sha1="rd7khru10tyrjr8lker0kxw6uhw82ue" xml:space="preserve">{{Групоўка
|назва             = Сілы Ніневійскай раўніны
|арыгінал             = 
|эмблема              = Nineveh Plain Forces Logo.jpg
|шырыня               = 
|подпіс              = 
|іншыя назвы      = 
|частка                = 
|нацыянальнасць       = [[асірыйцы]]
|рэлігія              = 
|ідэалогія            = [[асірыйскі нацыяналізм]]
|дэвіз                = 
|лідары               = 
|штаб-кватэра        = 
|рэгіён               = [[Ніневійская раўніна]]
|сфарміравана         = 
|расфармавана       = 
|перш               = 
|стала                = 
|саюзнікі             = [[Пешмерга]]
|праціўнікі           = [[Ісламская дзяржава]]
|колькасць          = 
|канфлікты            = [[Грамадзянская вайна ў Іраку]]
|акцыі                = 
|сайт                 = 
|заўвагі           =
}}
'''Сілы Ніневійскай раўніны''', '''СНР''' ({{lang-syr|ܚܝ̈ܠܘܬܐ ܕܕܫܬܐ ܕܢܝܢܘܐ}}; {{lang-ar|قوات سهل نينوى}}) — [[апалчэнне]] [[ірак]]скіх [[асірыйцы|асірыйцаў]], сфармаванае для барацьбы з [[ІДІЛ]].

== Гісторыя ==
Апалчэнне ўтворана 6 студзеня 2015 года ў асірыйскім сяле Тэскопа пры актыўным удзеле [[Дэмакратычная партыя Бэт-Нахраін|Дэмакратычнай партыі Бэт-Нахраін]]. СНР былі зарэгістраваныя ў Міністэрстве [[пешмерга]], што дазволіла байцам атрымліваць ад [[Іракскі Курдыстан|курдскай адміністрацыі]] зброю і зарплату&lt;ref name=&quot;NPF1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.syriacsnews.com/establishment-nineveh-plain-forces-npf/|title=The establishment of Nineveh Plain Forces – NPF|publisher=Syriac International News Agency|date=7 January 2015|access-date=5 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180816051210/http://www.syriacsnews.com/establishment-nineveh-plain-forces-npf/|archive-date=16 August 2018|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |date=7 January 2015 |title=Mosul Christians form army under Peshmerga direction |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/070120151 |website=rudaw.net |location= |publisher=[[Rudaw]] |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;. Заяўленая мэта — забяспечыць абарону асірыйцаў ад ІДІЛ&lt;ref name=&quot;Warisboring&quot;&gt;{{cite web|url=https://medium.com/war-is-boring/inside-the-christian-militias-defending-the-nineveh-plains-fe4a10babeed|title=Inside the Christian Militias Defending the Nineveh Plains|publisher=Warisboring|date=7 March 2015|access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова групоўка налічвала 500 чалавек&lt;ref name=&quot;VOA&quot;&gt;{{Cite web |title=Christian Iraqi Forces Join Fight Against IS |url=https://www.voanews.com/a/christian-iraqi-forces-join-fight-against-is/3181940.html |access-date=2022-04-15 |website=VOA |language=en}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2016 года СНР пачалі разгортванне ў раёнах вакол [[Масул]]а і Тэскопы. У той час у склад апалчэння складаліся 600 байцоў, 285 з якіх былі разгорнутыя на перадавой&lt;ref&gt;{{cite web |author=&lt;!-- not stated --&gt; |language=Arabic |date=6 February 2016 |title=العراق.. منتسبو قوات سهل نينوى في مهام قتالية |url=https://www.alhurra.com/iraq/2016/02/06/العراق-منتسبو-قوات-سهل-نينوى-في-مهام-قتالية |website=alhurra.com |publisher=[[Alhurra]] |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;. 30 мая групоўка ва ўзаемадзеянні з курдскімі атрадамі пачала аперацыю па зачыстцы Ніневійскай раўніны ад ІДІЛ&lt;ref name=&quot;NPF2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.syriacsnews.com/npf-chaldean-%C2%ADsyriac-assyrian-people-iraq-liberate-christian-homeland-isis/|title=NPF: Chaldean-Syriac-Assyrian people of Iraq liberate their Christian homeland from ISIS|publisher=Syriac International News Agency|date=30 May 2016|access-date=5 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827085453/http://www.syriacsnews.com/npf-chaldean-%C2%ADsyriac-assyrian-people-iraq-liberate-christian-homeland-isis/|archive-date=27 August 2017|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;. У 2016—2017 гадах атрады СНР прымаюць удзел у [[Бітва за Масул (2016—2017)|Масульскай аперацыі]]&lt;ref name=&quot;NPF&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.syriacsnews.com/npf-declaring-participation-mosul-offensive/|title=NPF declaring their participation to Mosul offensive|publisher=Syriac International News Agency|date=18 October 2016|access-date=18 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018133332/http://www.syriacsnews.com/npf-declaring-participation-mosul-offensive/|archive-date=18 October 2016|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе, пасля правалу рэферэндума аб незалежнасці Іракскага Курдыстана, групоўка расфарміравана&lt;ref name=&quot;API&quot; /&gt;.

==Крытыка ==
Разам з Дэмакратычнай партыяй Бэт-Нахраіна і іншымі групамі Сілы Ніневійскай раўніны падвергліся крытыцы як марыянеткі курдскага рэгіянальнага ўрада&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/confidence-and-security-building-measures-nineveh-plains |title=Confidence- and Security-Building Measures in the Nineveh Plains |last1=Knights |first1=Michael |last2=Kalian |first2=Yousif |date=14 July 2017 |website=washingtoninstitute.org |publisher=Washington Institute for Near East Policy |access-date=11 January 2025}}&lt;/ref&gt;. У справаздачы [[Інстытут асірыйскай палітыкі|Інстытута асірыйскай палітыкі]] адзначалася, што курды выкарыстоўвалі асірыйцаў для для піяру, каб пазіцыянаваць сябе як абаронцы этнічных меншасцей&lt;ref name=&quot;API&quot;&gt;{{Cite web |title=Contested Control: The Future of Security in Iraq's Nineveh Plain |url=https://www.assyrianpolicy.org/contested-control |access-date=2022-04-15 |website=Assyrian Policy |language=en}}&lt;/ref&gt;. У дакладзе таксама адзначалася, што, хоць група заяўляла аб колькасці да 600 салдат, некаторыя назіральнікі сцвярджалі, што адначасова дзейнічала не больш за 50 баевікоў. Да моманту вызвалення ніневійскай раўніны апалчэнню ўдалося забяспечыць толькі невялікую, у асноўным сімвалічную прысутнасць у краі&lt;ref name=&quot;API&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite report |author1=Reine Hanna |author2=Matthew Barber |date=25 September 2017 |title=Erasing Assyrians: How the KRG Abuses Human Rights, Undermines Democracy, and Conquers Minority Homelands |url=https://www.atour.com/media/files/news/assyria/20170925-Assyria-Nineveh-Erasing-Assyrians/20170925-Assyria-Nineveh-Erasing-Assyrians.pdf |publisher=Assyrian Confederation of Europe |page=18 |access-date=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама==
* [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2015 годзе]]</text>
      <sha1>rd7khru10tyrjr8lker0kxw6uhw82ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Nineveh Plain Forces Logo.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>816186</id>
    <revision>
      <id>5212506</id>
      <timestamp>2026-10-06T16:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне      = лагатып Сіл Ніневійска раўніны
|крыніца       = http://foreignpolicyblogs.com/wp-content/uploads/nineveh-plain-forcesB6RaQlECAAAyC6c-300x300.jpg
|час стварэння = прыкладна 2015
|аўтар         = невядома
|частка        = 
|разрозненне   = 
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = Сілы Ніневійскай раўніны
| мэта         = выява лагатыпа групоўкі ў артыкуле пра яе 
| заменнасць   = няма свабоднага файла
| іншае        = 
}}</comment>
      <origin>5212506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="713" sha1="3w4w3z5xu2lb2ugweo58zfecylsrsav" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==
{{Несвабодны файл
|апісанне      = лагатып Сіл Ніневійска раўніны
|крыніца       = http://foreignpolicyblogs.com/wp-content/uploads/nineveh-plain-forcesB6RaQlECAAAyC6c-300x300.jpg
|час стварэння = прыкладна 2015
|аўтар         = невядома
|частка        = 
|разрозненне   = 
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = Сілы Ніневійскай раўніны
| мэта         = выява лагатыпа групоўкі ў артыкуле пра яе 
| заменнасць   = няма свабоднага файла
| іншае        = 
}}</text>
      <sha1>3w4w3z5xu2lb2ugweo58zfecylsrsav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Рык Дэрксен</title>
    <ns>1</ns>
    <id>816187</id>
    <revision>
      <id>5212591</id>
      <timestamp>2026-10-06T22:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ed1974LT</username>
        <id>35909</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «Звесткі аб рэцэнзіі на кнігу аб метатаніі і саму рэцэнзію можна знайсці [https://www.journals.vu.lt/baltistica/lt/article/view/40283 тут].~~~~»</comment>
      <origin>5212591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="ce26msh8lozvnvyry165xtncbfu1j07" xml:space="preserve">Звесткі аб рэцэнзіі на кнігу аб метатаніі і саму рэцэнзію можна знайсці [https://www.journals.vu.lt/baltistica/lt/article/view/40283 тут].[[Удзельнік:Ed1974LT|Ed1974LT]] ([[Размовы з удзельнікам:Ed1974LT|размовы]]) 01:10, 7 кастрычніка 2026 (+03)</text>
      <sha1>ce26msh8lozvnvyry165xtncbfu1j07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тартак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816188</id>
    <redirect title="Лесапільня" />
    <revision>
      <id>5212594</id>
      <timestamp>2026-10-06T22:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>IshaBarnes перанёс старонку [[Тартак]] у [[Тартак (значэнні)]]: Вырашэнне неадназначнасці</comment>
      <origin>5212594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="d1okywv28dtdo1d4x2j53fvpf8yba1d" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Тартак (значэнні)]]</text>
      <sha1>d1okywv28dtdo1d4x2j53fvpf8yba1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212604</id>
      <parentid>5212594</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T22:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5212604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="q8cfgt0rc0g0ye3itrdaxvvwet6p9ti" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Лесапільня]]</text>
      <sha1>q8cfgt0rc0g0ye3itrdaxvvwet6p9ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Эдвард Эйхвальд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816189</id>
    <revision>
      <id>5212651</id>
      <timestamp>2026-10-07T06:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/70179442|Karl Eichwald]]»</comment>
      <origin>5212651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14186" sha1="qmzl5gp7usjlhu8gfrb5g6dwjl43snf" xml:space="preserve">'''Карл Эдуард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер Елгава, Латвія) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў Берлінскім універсітэце. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і Цюрынгію, універсітэты ў Гётынгене і Гейдэльбергу, вулканічнае возера Лахер-Зее. Большую частку 1818 года правёў у Парыжы. . Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся з Ж. Кюўе і Аляксандрам фон Гумбальтам. Потым наведаў Брытанскі музей у Лондане, Швейцарыю, поўдзень Германіі і Аўстрыю[.

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у Віленскім універсітэце дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі Людвіг Баянус, а швейцарскі прыродазнавец Лорэнц Окен даў прыхільны водгук[2].

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер Скрунда, Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі палеанталогію. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў Дэрпцкім (цяпер Тартускім) універсітэце. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па гельмінталогіі, геалогіі і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне трылабітаў. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і павівальнага мастацтва ў Казанскім універсітэце. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па Каспійскім моры і Каўказе. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам Імператарскай Акадэміі навук.

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, Валыні, Падоллі і поўдні Расіі. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне Буга і палеазойскія адклады над Днястром. Каля Камянца-Падольскага ён упершыню на тэрыторыі Расійскай імперыі адзначыў тэнтакулітаў, якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама мінералогію.

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Йене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Ён перадаў у дар Музею старажытнасцей у Вільні старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку {{Скарочаная зноска|Śliwa|2019}} .

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з Вацлавам Пеліканам[1].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам Медыка-хірургічнай акадэміі, дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча[1][2].

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў Эстонію, Фінляндыю і Скандынавію[1]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні[2].

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія назвы захаваліся ў навуцы. Сярод іх ''Pliomera fischeri'', ''Craspedites nodiger'', ''Quenstedtoceras carinatum'', род тэнтакулітаў ''Lonchidium''[2].

Сярод іншых прац:

* «Древний мир России» (4 выпускі, 1840–1848);
* «Полный курс геологических наук преимущественно в отношении к России» (1844–1846);
* артыкулы пра пратыстаў Балтыйскага мора (1844–1852), напісаныя пад уплывам Х. Г. Эрэнберга.

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «Библиотеке для чтения» (1838) і «Отечественных записках» (1844)[2].

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў Пецярбургскі ўніверсітэт набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Іностранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расіі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле Юзафа Бялінскага, яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Ён шмат падарожнічаў па Расіі, Італіі, Швейцарыі, Эстоніі і Фінляндыі, праводзячы геалагічныя і палеанталагічныя даследаванні. 


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>qmzl5gp7usjlhu8gfrb5g6dwjl43snf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212652</id>
      <parentid>5212651</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14208" sha1="lk3xgdnkwd5dciswj1t5gc558a2hft9" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Карл Эдуард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер Елгава, Латвія) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў Берлінскім універсітэце. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і Цюрынгію, універсітэты ў Гётынгене і Гейдэльбергу, вулканічнае возера Лахер-Зее. Большую частку 1818 года правёў у Парыжы. . Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся з Ж. Кюўе і Аляксандрам фон Гумбальтам. Потым наведаў Брытанскі музей у Лондане, Швейцарыю, поўдзень Германіі і Аўстрыю[.

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у Віленскім універсітэце дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі Людвіг Баянус, а швейцарскі прыродазнавец Лорэнц Окен даў прыхільны водгук[2].

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер Скрунда, Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі палеанталогію. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў Дэрпцкім (цяпер Тартускім) універсітэце. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па гельмінталогіі, геалогіі і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне трылабітаў. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і павівальнага мастацтва ў Казанскім універсітэце. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па Каспійскім моры і Каўказе. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам Імператарскай Акадэміі навук.

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, Валыні, Падоллі і поўдні Расіі. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне Буга і палеазойскія адклады над Днястром. Каля Камянца-Падольскага ён упершыню на тэрыторыі Расійскай імперыі адзначыў тэнтакулітаў, якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама мінералогію.

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Йене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Ён перадаў у дар Музею старажытнасцей у Вільні старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку {{Скарочаная зноска|Śliwa|2019}} .

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з Вацлавам Пеліканам[1].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам Медыка-хірургічнай акадэміі, дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча[1][2].

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў Эстонію, Фінляндыю і Скандынавію[1]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні[2].

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія назвы захаваліся ў навуцы. Сярод іх ''Pliomera fischeri'', ''Craspedites nodiger'', ''Quenstedtoceras carinatum'', род тэнтакулітаў ''Lonchidium''[2].

Сярод іншых прац:

* «Древний мир России» (4 выпускі, 1840–1848);
* «Полный курс геологических наук преимущественно в отношении к России» (1844–1846);
* артыкулы пра пратыстаў Балтыйскага мора (1844–1852), напісаныя пад уплывам Х. Г. Эрэнберга.

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «Библиотеке для чтения» (1838) і «Отечественных записках» (1844)[2].

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў Пецярбургскі ўніверсітэт набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Іностранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расіі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле Юзафа Бялінскага, яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Ён шмат падарожнічаў па Расіі, Італіі, Швейцарыі, Эстоніі і Фінляндыі, праводзячы геалагічныя і палеанталагічныя даследаванні. 


[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>lk3xgdnkwd5dciswj1t5gc558a2hft9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212653</id>
      <parentid>5212652</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14507" sha1="a3n47mwu3jdybnojj3exm8hxfooa43f" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Карл Эдуард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер Елгава, Латвія) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў Берлінскім універсітэце. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і Цюрынгію, універсітэты ў Гётынгене і Гейдэльбергу, вулканічнае возера Лахер-Зее. Большую частку 1818 года правёў у Парыжы. . Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся з Ж. Кюўе і Аляксандрам фон Гумбальтам. Потым наведаў Брытанскі музей у Лондане, Швейцарыю, поўдзень Германіі і Аўстрыю[.

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у Віленскім універсітэце дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі Людвіг Баянус, а швейцарскі прыродазнавец Лорэнц Окен даў прыхільны водгук[2].

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер Скрунда, Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі палеанталогію. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў Дэрпцкім (цяпер Тартускім) універсітэце. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па гельмінталогіі, геалогіі і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне трылабітаў. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і павівальнага мастацтва ў Казанскім універсітэце. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па Каспійскім моры і Каўказе. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам Імператарскай Акадэміі навук.

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, Валыні, Падоллі і поўдні Расіі. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне Буга і палеазойскія адклады над Днястром. Каля Камянца-Падольскага ён упершыню на тэрыторыі Расійскай імперыі адзначыў тэнтакулітаў, якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама мінералогію.

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Йене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Ён перадаў у дар Музею старажытнасцей у Вільні старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку {{Скарочаная зноска|Śliwa|2019}} .

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з Вацлавам Пеліканам[1].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам Медыка-хірургічнай акадэміі, дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча[1][2].

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў Эстонію, Фінляндыю і Скандынавію[1]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні[2].

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія назвы захаваліся ў навуцы. Сярод іх ''Pliomera fischeri'', ''Craspedites nodiger'', ''Quenstedtoceras carinatum'', род тэнтакулітаў ''Lonchidium''[2].

Сярод іншых прац:

* «Древний мир России» (4 выпускі, 1840–1848);
* «Полный курс геологических наук преимущественно в отношении к России» (1844–1846);
* артыкулы пра пратыстаў Балтыйскага мора (1844–1852), напісаныя пад уплывам Х. Г. Эрэнберга.

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «Библиотеке для чтения» (1838) і «Отечественных записках» (1844)[2].

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў Пецярбургскі ўніверсітэт набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Іностранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расіі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле Юзафа Бялінскага, яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Ён шмат падарожнічаў па Расіі, Італіі, Швейцарыі, Эстоніі і Фінляндыі, праводзячы геалагічныя і палеанталагічныя даследаванні. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баянус Людвік Генрых}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>a3n47mwu3jdybnojj3exm8hxfooa43f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212659</id>
      <parentid>5212653</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15050" sha1="hfzynzuh5lvpmlkqw8gr6rwqnpnk4wj" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Карл Эдуард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер [[Елгава]], [[Латвія]]) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]]. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і [[Цюрынгія|Цюрынгію]], універсітэты ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгене]] і [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]], вулканічнае возера [[Лахер-Зэ]]. Большую частку 1818 года правёў у [[Парыж|Парыжы]]. Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандрам фон Гумбальтам]]. Потым наведаў [[Брытанскі музей|Брытанскі музей у Лондане]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]], поўдзень [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыю]].

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі [[Людвіг Генрых Баянус|Людвіг Баянус]], а швейцарскі прыродазнавец [[Лорэнц Окен]] даў прыхільны водгук.

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер [[Скрунда]], Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі [[Палеанталогія|палеанталогію]]. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў [[Дэрпцкі універсітэт|Дэрпцкім універсітэце]]. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па [[Гельмінталогія|гельмінталогіі]], [[Геалогія|геалогіі]] і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне [[Трылабіты|трылабітаў]]. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і акушэрства ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і [[Каўказ|Каўказе]]. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]].

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, [[Валынь|Валыні]], [[Падолле|Падоллі]] і поўдні [[Расія|Расіі]]. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне [[Буг|Буга]] і палеазойскія адклады над [[Днестр|Днястром]]. Каля [[Камянец-Падольскі|Камянца-Падольскага]] ён упершыню на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыў [[Тэнтакуліты|тэнтакулітаў]], якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама [[Мінералогія|мінералогію]].

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Ене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Перадаў у дар [[Віленскі музей старажытнасцей|Музею старажытнасцей у Вільні]] старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку.

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлавам Пеліканам]].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам [[Пецярбурская медыка-хіругічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча.

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў [[Эстонія|Эстонію]], [[Фінляндыя|Фінляндыю]] і [[Скандынавія|Скандынавію]]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні.

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія 

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «[[Библиотека для чтения|Библиотеке для чтения]]» (1838) і «[[Отечественные записки|Отечественных записках]]» (1844).

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Інастранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расійскай імперыі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле [[Юзаф Бялінскі|Юзафа Бялінскага]], яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баянус Людвік Генрых}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>hfzynzuh5lvpmlkqw8gr6rwqnpnk4wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212660</id>
      <parentid>5212659</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15050" sha1="ih8qjyhy74rsicrs0wjv50q3o9ro6uu" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Карл Эдвард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер [[Елгава]], [[Латвія]]) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]]. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і [[Цюрынгія|Цюрынгію]], універсітэты ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгене]] і [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]], вулканічнае возера [[Лахер-Зэ]]. Большую частку 1818 года правёў у [[Парыж|Парыжы]]. Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандрам фон Гумбальтам]]. Потым наведаў [[Брытанскі музей|Брытанскі музей у Лондане]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]], поўдзень [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыю]].

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі [[Людвіг Генрых Баянус|Людвіг Баянус]], а швейцарскі прыродазнавец [[Лорэнц Окен]] даў прыхільны водгук.

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер [[Скрунда]], Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі [[Палеанталогія|палеанталогію]]. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў [[Дэрпцкі універсітэт|Дэрпцкім універсітэце]]. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па [[Гельмінталогія|гельмінталогіі]], [[Геалогія|геалогіі]] і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне [[Трылабіты|трылабітаў]]. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і акушэрства ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і [[Каўказ|Каўказе]]. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]].

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, [[Валынь|Валыні]], [[Падолле|Падоллі]] і поўдні [[Расія|Расіі]]. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне [[Буг|Буга]] і палеазойскія адклады над [[Днестр|Днястром]]. Каля [[Камянец-Падольскі|Камянца-Падольскага]] ён упершыню на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыў [[Тэнтакуліты|тэнтакулітаў]], якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама [[Мінералогія|мінералогію]].

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Ене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Перадаў у дар [[Віленскі музей старажытнасцей|Музею старажытнасцей у Вільні]] старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку.

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлавам Пеліканам]].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам [[Пецярбурская медыка-хіругічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча.

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў [[Эстонія|Эстонію]], [[Фінляндыя|Фінляндыю]] і [[Скандынавія|Скандынавію]]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні.

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія 

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «[[Библиотека для чтения|Библиотеке для чтения]]» (1838) і «[[Отечественные записки|Отечественных записках]]» (1844).

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Інастранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расійскай імперыі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле [[Юзаф Бялінскі|Юзафа Бялінскага]], яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баянус Людвік Генрых}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>ih8qjyhy74rsicrs0wjv50q3o9ro6uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212661</id>
      <parentid>5212660</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15388" sha1="474lbjel9b56s0p6qgl3ny9l7w4z9au" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Карл Эдвард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.&lt;ref&gt;Стародубцева И. А., Триколиди Ф. А., Аркадьев В. В. Эдуард Иванович Эйхвальд (к 200-летию начала научной деятельности) // Труды Палеонтологического общества. Т. III. М.: ПИН РАН, 2020. С. 117–127.&lt;/ref&gt;

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер [[Елгава]], [[Латвія]]) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]]. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і [[Цюрынгія|Цюрынгію]], універсітэты ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгене]] і [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]], вулканічнае возера [[Лахер-Зэ]]. Большую частку 1818 года правёў у [[Парыж|Парыжы]]. Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандрам фон Гумбальтам]]. Потым наведаў [[Брытанскі музей|Брытанскі музей у Лондане]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]], поўдзень [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыю]].

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі [[Людвіг Генрых Баянус|Людвіг Баянус]], а швейцарскі прыродазнавец [[Лорэнц Окен]] даў прыхільны водгук.

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер [[Скрунда]], Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі [[Палеанталогія|палеанталогію]]. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў [[Дэрпцкі універсітэт|Дэрпцкім універсітэце]]. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па [[Гельмінталогія|гельмінталогіі]], [[Геалогія|геалогіі]] і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне [[Трылабіты|трылабітаў]]. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і акушэрства ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і [[Каўказ|Каўказе]]. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]].

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, [[Валынь|Валыні]], [[Падолле|Падоллі]] і поўдні [[Расія|Расіі]]. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне [[Буг|Буга]] і палеазойскія адклады над [[Днестр|Днястром]]. Каля [[Камянец-Падольскі|Камянца-Падольскага]] ён упершыню на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыў [[Тэнтакуліты|тэнтакулітаў]], якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама [[Мінералогія|мінералогію]].

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Ене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Перадаў у дар [[Віленскі музей старажытнасцей|Музею старажытнасцей у Вільні]] старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку.

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлавам Пеліканам]].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам [[Пецярбурская медыка-хіругічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча.

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў [[Эстонія|Эстонію]], [[Фінляндыя|Фінляндыю]] і [[Скандынавія|Скандынавію]]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні.

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія 

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «[[Библиотека для чтения|Библиотеке для чтения]]» (1838) і «[[Отечественные записки|Отечественных записках]]» (1844).

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Інастранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расійскай імперыі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле [[Юзаф Бялінскі|Юзафа Бялінскага]], яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баянус Людвік Генрых}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>474lbjel9b56s0p6qgl3ny9l7w4z9au</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212666</id>
      <parentid>5212661</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5212666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18659" sha1="0iyyl3x0njdf8qykfj6y0a8i8m5o2rx" xml:space="preserve">{{Навуковец}}'''Карл Эдвард Эйхвальд'''  ([[4 ліпеня]] [[1795]], [[Елгава|Мітава]] — [[10 лістапада]] [[1876]], [[Санкт-Пецярбург]]) — лекар, заолаг, натураліст, падарожнік.&lt;ref&gt;Стародубцева И. А., Триколиди Ф. А., Аркадьев В. В. Эдуард Иванович Эйхвальд (к 200-летию начала научной деятельности) // Труды Палеонтологического общества. Т. III. М.: ПИН РАН, 2020. С. 117–127.&lt;/ref&gt;

==== Паходжанне і адукацыя ====
Паходзіў з курляндскай шляхты. Нарадзіўся ў Мітаве (цяпер [[Елгава]], [[Латвія]]) у сям'і настаўніка прыродазнаўства. Скончыў мясцовую гімназію. У 1814–1817 гадах вывучаў медыцыну і прыродазнаўчыя навукі ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]]. Там ён пазнаёміўся са сваімі землякамі, будучымі акадэмікамі Карлам Бэрам і Хрысціянам Пандэрам.

Пасля ўніверсітэта пешшу падарожнічаў па Еўропе. Наведаў горы Гарц і [[Цюрынгія|Цюрынгію]], універсітэты ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгене]] і [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гейдэльбергу]], вулканічнае возера [[Лахер-Зэ]]. Большую частку 1818 года правёў у [[Парыж|Парыжы]]. Пад кіраўніцтвам А. Валансьена вывучаў рыб. У Парыжы ён сустракаўся [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандрам фон Гумбальтам]]. Потым наведаў [[Брытанскі музей|Брытанскі музей у Лондане]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]], поўдзень [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыю]].

Для паступлення на дзяржаўную службу яму быў патрэбны дыплом расійскага ўніверсітэта. У 1819 годзе ён абараніў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] дысертацыю пра сучасных селахій (храстковых рыб) і атрымаў ступень доктара медыцыны. Дысертацыя ''De selachis Aristotelis zoologiae geographicae specimen inaugurale'' (Вільня, 1819) стала яго першай навуковай публікацыяй. Яе ўхваліў прафесар параўнальнай анатоміі [[Людвіг Генрых Баянус|Людвіг Баянус]], а швейцарскі прыродазнавец [[Лорэнц Окен]] даў прыхільны водгук.

==== Мітава, Дэрпт і Казань ====
Спачатку працаваў сельскім лекарам у мястэчку Шрундэн (цяпер [[Скрунда]], Латвія). Ужо тады яго навуковыя інтарэсы тычыліся пераважна арыктазаалогіі, як тады называлі [[Палеанталогія|палеанталогію]]. Стаў членам Курляндскага таварыства літаратуры і мастацтва ў Мітаве. У 1821 годзе выступіў там з дакладам пра выкапнёвых жывёл, які ў тым жа годзе выйшаў асобным выданнем.

У 1821 годзе стаў прыват-дацэнтам заалогіі ў [[Дэрпцкі універсітэт|Дэрпцкім універсітэце]]. Права на выкладанне ён атрымаў за лацінскую працу ''De regni limitibus atque evolutionis animalis gradibus''. Чытаў лекцыі па [[Гельмінталогія|гельмінталогіі]], [[Геалогія|геалогіі]] і палеанталогіі, а з-за малога заробку падпрацоўваў хатнім настаўнікам.

У 1823 годзе ўпершыню наведаў Пецярбург. Там ён жыў у Пандэра, разам з якім вывучаў геалагічныя разрэзы ваколіц горада. Тады ж узяўся за вывучэнне [[Трылабіты|трылабітаў]]. Дзякуючы Пандэраваму пратэжэ атрымаў пасаду ардынарнага прафесара кафедры заалогіі і акушэрства ў [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]]. Лекцыі там чыталіся на лаціне.

У 1825 годзе апублікаваў першую ў Расіі працу пра трылабітаў, з ардовіка ваколіц Пецярбурга. Ён апісаў 9 новых відаў, у тым ліку ''Asaphus fischeri'' (цяпер ''Pliomera fischeri''). 

У 1825–1826 гадах ён здзейсніў экспедыцыю па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і [[Каўказ|Каўказе]]. Ідэю падказаў Гумбальт. Абяцаных сродкаў папячыцель Казанскай акругі М. Л. Магніцкі не выдзеліў, і экспедыцыю давялося фінансаваць за ўласны кошт. Урад даў толькі судна, трохмачтавы карвет «Геркулес». Паўтарагадовая экспедыцыя дала геаграфічныя, заалагічныя, археалагічныя і этнаграфічныя матэрыялы, якія Эйхвальд апублікаваў у чатырох вялікіх працах (1827–1841). Яна прынесла яму еўрапейскую вядомасць. У 1826 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская акадэмія навук|Імператарскай Акадэміі навук]].

==== Віленскі перыяд ====
Вярнуўся ў Вільню і заняў кафедру заалогіі і параўнальнай анатоміі пасля Баянуса. У 1829 годзе распачаў прыродазнаўчае падарожжа па Літве, Беларусі, [[Валынь|Валыні]], [[Падолле|Падоллі]] і поўдні [[Расія|Расіі]]. Яго суправаджалі Якавіцкі, Анджэеўскі і Малецкі. Экспедыцыя дайшла да ўзбярэжжа Чорнага мора.

Эйхвальд вывучаў магматычныя пароды ў басейне [[Буг|Буга]] і палеазойскія адклады над [[Днестр|Днястром]]. Каля [[Камянец-Падольскі|Камянца-Падольскага]] ён упершыню на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] адзначыў [[Тэнтакуліты|тэнтакулітаў]], якіх палічыў шчупальцамі трылабітаў.

Вынікам падарожжа стала праца ''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien in geognostisch-mineralogischer, botanischer und zoologischer Hinsicht'' (Вільня: Ю. Завадскі, 1830). Яна выйшла за ўласны кошт аўтара. Кароткае выкладанне яе вынікаў з'явілася ў «Бюлетэні Маскоўскага таварыства выпрабавальнікаў прыроды». У 1840 годзе геалагічная частка была перакладзена на рускую мову ў «Горном журнале». У Вільні выйшла таксама яго трохтомная ''Zoologia specialis'', якая служыла падручнікам для студэнтаў.

Кніга  Эйхвальда «''Naturhistorische Skizze von Lithauen, Volhynien und Podolien''» змяшчае шэраг звестак пра прыроду сучаснай Беларусі. У тэрміналогіі аўтара яны падаюцца пад назвай «Літва», што ахоплівала [[Віленская губерня|Віленскую]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] і часткова [[Мінская губерня|Мінскую губерні]]. Падарожжа, на якім заснавана праца, пачыналася ў [[Гродна|Гродне]]: аўтар пісаў, што мусіў «ад Гродна над Нёманам перасекчы Літву, Валынь і Падолле ўздоўж Буга і Днястра аж да Чорнага мора». Ваколіцам Гродна прысвечана значная частка геалагічнага раздзела. Эйхвальд апісаў гродзенскія крэйдавыя ўзгоркі і прэснаводныя мергелевыя адклады каля Панямоні над Нёманам, якія параўноўваў з парыжскімі. Ён таксама адзначыў сыпучыя пяскі Панямоння, з-за якіх паштовы тракт з Вільні на Гродна давялося перанесці праз Ліду. [[Палессе]] аўтар характарызаваў як найніжэйшую частку краю: каля [[Пінск|Пінска]], «як у найніжэйшым пункце Літвы, зліваецца шмат немалых рэк», а вясной «увесь край ва ўсіх кірунках залівае вада, і трэба шмат міль ехаць праз суцэльныя азёры». У батанічным раздзеле сотні знаходак расліннасці лакалізаваны каля Гродна, Пінска, [[Брэст|Брэста]], [[Слонім|Слоніма]], [[Навагрудак|Навагрудка]], [[Бабруйск|Бабруйска]] і [[Мінск|Мінска]], а таксама на азёрах [[Свіцязь (возера, Беларусь)|Свіцязь]] і [[Спораўскае]]. Заалагічны раздзел згадвае баброў і чарапах на [[Браслаўшчына|Браслаўшчыне]] і [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрыншчыне]], а таксама рэдкіх птушак Піншчыны. Найбольш падрабязная частка кнігі апісвае [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], якую Эйхвальд наведаў асабіста. [[Зубр еўрапейскі|Зубра]] ён назваў «найдзіўнейшай мясцовай жывёлай», што жыве «толькі ў Белавежскай пушчы ў Пружанскім павеце Гродзенскай губерні і больш нідзе», і прывёў вынік яго падліку 1828 года (696 асобін).

Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта ў 1832 годзе застаўся ў [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]]. Быў прызначаны яе сакратаром і выкладаў тыя ж прадметы, а таксама [[Мінералогія|мінералогію]].

У 1836 годзе ўдзельнічаў у з'ездзе нямецкіх прыродазнаўцаў і лекараў у Ене. Пасля з'езда аб'ехаў Германію, Галандыю, Італію і Швейцарыю. У Гейдэльбергу разам з палеантолагам Г. Бронам параўноўваў трацічных малюскаў Валыні і Падолля з італьянскімі і венскімі і заўважыў іх падабенства з фаунай Венскага басейна. 

Перадаў у дар [[Віленскі музей старажытнасцей|Музею старажытнасцей у Вільні]] старажытныя экспанаты: муміі кракадзілаў і тэракотавую статуэтку.

Член [[Віленская археалагічная камісія|Віленскай археалагічнай камісіі]]. 

==== Пецярбургскі перыяд ====
Даследаванні ў Віленскай акадэміі перасталі фінансаваць, а самой установе пагражала ліквідацыя. Таму Эйхвальд дамогся пераводу ў Пецярбург. Яму дапамаглі сувязі з уладамі, асабліва з [[Венцаслаў Венцаслававіч Пелікан|Вацлавам Пеліканам]].

Восенню 1838 года пераехаў у Пецярбург. Да 1851 года быў прафесарам [[Пецярбурская медыка-хіругічная акадэмія|Медыка-хірургічнай акадэміі]], дзе выкладаў заалогію, параўнальную анатомію і мінералогію. У 1839–1855 гадах першым у Расіі чытаў курс палеанталогіі ў Горным інстытуце. Выкладаў таксама на афіцэрскім курсе Галоўнага інжынернага вучылішча.

Здзяйсняў навуковыя паездкі ў [[Эстонія|Эстонію]], [[Фінляндыя|Фінляндыю]] і [[Скандынавія|Скандынавію]]. У 1843 годзе па ініцыятыве Бэра Медыка-хірургічная акадэмія набыла яго заалагічны збор за 12 тыс. рублёў. Гэты збор Эйхвальд пачаў ствараць яшчэ ў Вільні.

У 1851 годзе пакінуў акадэмію, каб цалкам прысвяціць сябе апісанню выкапнёвай фауны і флоры Расійскай імперыі. Гэтая праца ўвабрала амаль усе яго асабістыя сродкі. У 1869 годзе адзначыў 50-годдзе доктарскай ступені.

=== Навуковая дзейнасць ===
Галоўная праца Эйхвальда — ''Lethaea Rossica, ou Paléontologie de la Russie'' (5 тамоў па-французску) і «Палеонтология России» (3 тамы па-руску), выдадзеныя ў 1860–1868 гадах. Поўнае выданне налічвае каля 3000 старонак і 99 табліц з выявамі каля 2000 выкапняў.

Сучаснікі адзначалі, што з-за маштабу задачы аўтар часам спяшаўся. Многія апісаныя ім формы потым страцілі самастойнасць, але шмат якія 

Эйхвальд лічыцца піянерам папулярызацыі палеанталогіі ў Расійскай імперыі. Яго навукова-папулярныя артыкулы друкаваліся ў «[[Библиотека для чтения|Библиотеке для чтения]]» (1838) і «[[Отечественные записки|Отечественных записках]]» (1844).

=== Калекцыя ===
У канцы 1870-х гадоў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскі ўніверсітэт]] набыў палеанталагічную калекцыю Эйхвальда да «Палеонтологии России» за 6000 рублёў. Яна паступіла ў Геалагічны кабінет, створаны А. А. Інастранцавым. Раней яе спрабаваў купіць амерыканскі мільянер Дж. Пібадзі за 10 000 долараў, але Эйхвальд аддаў перавагу таму, каб калекцыя засталася ў Расійскай імперыі.

Цяпер калекцыя складае аснову Палеанталага-стратыграфічнага музея СПбДУ.

=== Ацэнкі ===
Эйхвальд належаў да найвыдатнейшых прафесараў Віленскага ўніверсітэта. Паводле [[Юзаф Бялінскі|Юзафа Бялінскага]], яго лекцыі лічыліся адными з найбліскучых. Друкаваных прац па медыцыне ён не пакінуў, затое яго спадчына ў прыродазнаўчых навуках вельмі значная.

Сучаснікі адзначалі ў ім рэдкую дапытлівасць і энергію, але таксама ўпартасць у адстойванні сваіх думак. Найбольш вядомы прыклад — спрэчка з Г. Траутшольдам. Эйхвальд, насуперак маскоўскім даследчыкам, сцвярджаў мелавы ўзрост адкладаў, якія цяпер адносяць да юрскага перыяду.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Баянус Людвік Генрых}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Імператарскага Віленскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1876 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1795 годзе]]
[[Катэгорыя:Медыкі Расіі]]
[[Катэгорыя:Заолагі Расіі]]</text>
      <sha1>0iyyl3x0njdf8qykfj6y0a8i8m5o2rx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Прэзерватыў</title>
    <ns>14</ns>
    <id>816190</id>
    <revision>
      <id>5212682</id>
      <timestamp>2026-10-07T07:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Кантрацэпцыя]]»</comment>
      <origin>5212682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="sqqmsrig9hs0l5v23c44oybd9tod0sz" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Кантрацэпцыя]]</text>
      <sha1>sqqmsrig9hs0l5v23c44oybd9tod0sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лозка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816191</id>
    <revision>
      <id>5212689</id>
      <timestamp>2026-10-07T08:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новы</comment>
      <origin>5212689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="426" sha1="sgkvoweh2q8dvfz25mx412g9n5g9un3" xml:space="preserve">'''Лозка''' — шматзначны тэрмін.

== Вядомыя асобы ==

* [[Алесь Юр’евіч Лозка]] — беларускі фалькларыст, этнограф, педагог, грамадскі дзеяч
* [[Андрэй Барысавіч Лозка]] — вялікалітоўскі шляхціц

== Гл. таксама ==

* [[Лозкі]]

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>sgkvoweh2q8dvfz25mx412g9n5g9un3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбітальны момант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816192</id>
    <redirect title="Момант імпульсу" />
    <revision>
      <id>5212691</id>
      <timestamp>2026-10-07T08:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Момант імпульсу]]</comment>
      <origin>5212691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="20ky3jc94pz13q598zefigu8fzcxcsy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Момант імпульсу]]</text>
      <sha1>20ky3jc94pz13q598zefigu8fzcxcsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбітр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816193</id>
    <revision>
      <id>5212693</id>
      <timestamp>2026-10-07T08:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Арбітр''' ({{lang-la|arbiter}}):  * пасрэднік, член трацейскага суда, [[арбітраж]]у. * [[Спартыўны суддзя]], які сочыць за выкананнем правілаў гульняў, спаборніцтваў, ацэньвае іх вынікі і прымае рашэнні ў спрэчных выпадках. * [[Петроній Арбітр]]  {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5212693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="452" sha1="oswl6rrsjpjz9apnan8owrep544wph9" xml:space="preserve">'''Арбітр''' ({{lang-la|arbiter}}):

* пасрэднік, член трацейскага суда, [[арбітраж]]у.
* [[Спартыўны суддзя]], які сочыць за выкананнем правілаў гульняў, спаборніцтваў, ацэньвае іх вынікі і прымае рашэнні ў спрэчных выпадках.
* [[Петроній Арбітр]]

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>oswl6rrsjpjz9apnan8owrep544wph9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Куфры</title>
    <ns>14</ns>
    <id>816194</id>
    <revision>
      <id>5212700</id>
      <timestamp>2026-10-07T08:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новая</comment>
      <origin>5212700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="8rd8o7lgdezgxc8hvcq36p8z2wuz5go" xml:space="preserve">{{catmain}}
{{Commonscat}}

[[Катэгорыя:Мэбля для захоўвання]]</text>
      <sha1>8rd8o7lgdezgxc8hvcq36p8z2wuz5go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212703</id>
      <parentid>5212700</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Кантэйнеры]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="iqljppdc344t02w91m4l31chlnytbgl" xml:space="preserve">{{catmain}}
{{Commonscat}}

[[Катэгорыя:Мэбля для захоўвання]]
[[Катэгорыя:Кантэйнеры]]</text>
      <sha1>iqljppdc344t02w91m4l31chlnytbgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212706</id>
      <parentid>5212703</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Корпусная мэбля]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5212706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="186" sha1="mb38goiyxz2egqkqukysqmt8inx2etn" xml:space="preserve">{{catmain}}
{{Commonscat}}

[[Катэгорыя:Мэбля для захоўвання]]
[[Катэгорыя:Кантэйнеры]]
[[Катэгорыя:Корпусная мэбля]]</text>
      <sha1>mb38goiyxz2egqkqukysqmt8inx2etn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Мэбля для захоўвання</title>
    <ns>14</ns>
    <id>816195</id>
    <revision>
      <id>5212702</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>новая</comment>
      <origin>5212702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="oqxz4bea3wm5o5up68yav68buryncrp" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Віды мэблі]]</text>
      <sha1>oqxz4bea3wm5o5up68yav68buryncrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пастаянная палата трацейскага суда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816196</id>
    <revision>
      <id>5212723</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Пастаянная палата трацейскага суда''' - міжнародны орган па мірным вырашэнні спрэчак паміж дзяржавамі ([[палац міру]], [[Гаага]], [[Нідэрланды]]). Прадугледжаны многімі міжнародна-прававымі актамі, у т. л. [[Статут|Статутам ААН]]. Парадак фармір...»</comment>
      <origin>5212723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1264" sha1="7q47d6fmsksr9ago9owxzpgybx6q5jy" xml:space="preserve">{{Арганізацыя}}
'''Пастаянная палата трацейскага суда''' - міжнародны орган па мірным вырашэнні спрэчак паміж дзяржавамі ([[палац міру]], [[Гаага]], [[Нідэрланды]]). Прадугледжаны многімі міжнародна-прававымі актамі, у т. л. [[Статут|Статутам ААН]]. Парадак фарміравання арбітражу міжнароднага і яго працэдура рэгулююцца Гаагскай канвенцыяй аб мірным вырашэнні міжнародных сутыкненняў 1907 і Узорнымі правіламі арбітражнага працэсу 1958. Ствараецца для разгляду адной або некалькіх спраў ці на пастаяннай аснове. Арбітраў выбіраюць самі дзяржавы — удзельніцы спрэчкі ў складзе 1 прадстаўніка ад кожнай з іх і прадстаўнікоў ад трэціх дзяржаў. Бакамі ў арбітражным працэсе звычайна выступаюць дзяржавы.</text>
      <sha1>7q47d6fmsksr9ago9owxzpgybx6q5jy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212724</id>
      <parentid>5212723</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1268" sha1="0xmtangisvkuekpdrz5tvlt7rriw8x9" xml:space="preserve">{{Арганізацыя}}
'''Пастаянная палата трацейскага суда''' — міжнародны орган па мірным вырашэнні спрэчак паміж дзяржавамі ([[палац міру]], [[Гаага]], [[Нідэрланды]]). Прадугледжаны многімі міжнародна-прававымі актамі, у т. л. [[Статут|Статутам ААН]]. Парадак фарміравання арбітражу міжнароднага і яго працэдура рэгулююцца Гаагскай канвенцыяй аб мірным вырашэнні міжнародных сутыкненняў 1907 і Узорнымі правіламі арбітражнага працэсу 1958. Ствараецца для разгляду адной або некалькіх спраў ці на пастаяннай аснове. Арбітраў выбіраюць самі дзяржавы — удзельніцы спрэчкі ў складзе 1 прадстаўніка ад кожнай з іх і прадстаўнікоў ад трэціх дзяржаў. Бакамі ў арбітражным працэсе звычайна выступаюць дзяржавы.</text>
      <sha1>0xmtangisvkuekpdrz5tvlt7rriw8x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212725</id>
      <parentid>5212724</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1370" sha1="h7lmsbceui8hj6nydw6ib7pzpu08xd8" xml:space="preserve">{{Арганізацыя}}
'''Пастаянная палата трацейскага суда''' — міжнародны орган па мірным вырашэнні спрэчак паміж дзяржавамі ([[палац міру]], [[Гаага]], [[Нідэрланды]]). Прадугледжаны многімі міжнародна-прававымі актамі, у т. л. [[Статут|Статутам ААН]]. Парадак фарміравання арбітражу міжнароднага і яго працэдура рэгулююцца Гаагскай канвенцыяй аб мірным вырашэнні міжнародных сутыкненняў 1907 і Узорнымі правіламі арбітражнага працэсу 1958. Ствараецца для разгляду адной або некалькіх спраў ці на пастаяннай аснове. Арбітраў выбіраюць самі дзяржавы — удзельніцы спрэчкі ў складзе 1 прадстаўніка ад кожнай з іх і прадстаўнікоў ад трэціх дзяржаў. Бакамі ў арбітражным працэсе звычайна выступаюць дзяржавы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арбітраж міжнародны|||}}</text>
      <sha1>h7lmsbceui8hj6nydw6ib7pzpu08xd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбітраж міжнародны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816197</id>
    <redirect title="Пастаянная палата трацейскага суда" />
    <revision>
      <id>5212726</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Пастаянная палата трацейскага суда]]</comment>
      <origin>5212726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="8174pvzu28sl3o5cy03wwxeeo7x6kp2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пастаянная палата трацейскага суда]]</text>
      <sha1>8174pvzu28sl3o5cy03wwxeeo7x6kp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міжнародны арбітраж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816198</id>
    <redirect title="Пастаянная палата трацейскага суда" />
    <revision>
      <id>5212727</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Пастаянная палата трацейскага суда]]</comment>
      <origin>5212727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="8174pvzu28sl3o5cy03wwxeeo7x6kp2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пастаянная палата трацейскага суда]]</text>
      <sha1>8174pvzu28sl3o5cy03wwxeeo7x6kp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816199</id>
    <revision>
      <id>5212730</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Арбузаў}} {{Асоба}} '''Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Ермининге́льдович Арбу́зов}}) — расійкі хімік-арганік. [[Акадэмік]] АН СССР (1942, член-карэспандэнт 1932). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1957).  == Біяграфія == Скончыў Казанскі ў...»</comment>
      <origin>5212730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1892" sha1="d0nlyr729riy9k3j7ltpsxq3fmzldns" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Арбузаў}}
{{Асоба}}
'''Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Ермининге́льдович Арбу́зов}}) — расійкі хімік-арганік. [[Акадэмік]] АН СССР (1942, член-карэспандэнт 1932). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1957).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Казанскі ўніверсітэт]] (1900). У 1911—30 гадах — прафесар гэтага ўніверсітэта, у 1930—63 гадах — Казанскага хімічна-тэхналагічнага інстытута. У 1946—65 гадах — старшыня прэзідыума Казанскага філіяла АН СССР. Заснавальнік хіміі фосфараарганічных злучэнняў, універсальнага метаду сінтэзу гэтых злучэнняў (перагрупоўка Арбузава); адкрыў фізіялагічную актыўнасць фосфаразмяшчальных злучэнняў (сярод іх лекавыя сродкі і [[інсектыцыды]]), рэакцыі ўтварэння свабодных радыкалаў трыарылметылавага шэрагу, вынайшаў эталонны радыкал дывінілпікрылгідразіл. Вывучаў прыродныя крыніцы арганічных злучэнняў, распрацаваў новы метад падсочкі хваёвых дрэў, тэорыю выцякання [[жывіца|жывіцы]] і тэхніку яе збору, прапанаваў шэраг лабараторных прылад. Аўтар работ па гісторыі і хіміі.

{{DEFAULTSORT:Арбузаў Аляксандр}}</text>
      <sha1>d0nlyr729riy9k3j7ltpsxq3fmzldns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212731</id>
      <parentid>5212730</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2023" sha1="l9z11jlgn7s3m2r1si659o5cvgune3t" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Арбузаў}}
{{Асоба}}
'''Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Ермининге́льдович Арбу́зов}}) — расійкі хімік-арганік. [[Акадэмік]] АН СССР (1942, член-карэспандэнт 1932). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1957).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Казанскі ўніверсітэт]] (1900). У 1911—30 гадах — прафесар гэтага ўніверсітэта, у 1930—63 гадах — Казанскага хімічна-тэхналагічнага інстытута. У 1946—65 гадах — старшыня прэзідыума Казанскага філіяла АН СССР. Заснавальнік хіміі фосфараарганічных злучэнняў, універсальнага метаду сінтэзу гэтых злучэнняў (перагрупоўка Арбузава); адкрыў фізіялагічную актыўнасць фосфаразмяшчальных злучэнняў (сярод іх лекавыя сродкі і [[інсектыцыды]]), рэакцыі ўтварэння свабодных радыкалаў трыарылметылавага шэрагу, вынайшаў эталонны радыкал дывінілпікрылгідразіл. Вывучаў прыродныя крыніцы арганічных злучэнняў, распрацаваў новы метад падсочкі хваёвых дрэў, тэорыю выцякання [[жывіца|жывіцы]] і тэхніку яе збору, прапанаваў шэраг лабараторных прылад. Аўтар работ па гісторыі і хіміі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч |||}}
{{DEFAULTSORT:Арбузаў Аляксандр}}</text>
      <sha1>l9z11jlgn7s3m2r1si659o5cvgune3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212732</id>
      <parentid>5212731</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2063" sha1="a47tqs8kg9ybdpsarbx3j3gund7e7rj" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Арбузаў}}
{{Асоба}}
'''Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Ермининге́льдович Арбу́зов}}) — расійкі хімік-арганік. [[Акадэмік]] АН СССР (1942, член-карэспандэнт 1932). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1957).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Казанскі ўніверсітэт]] (1900). У 1911—30 гадах — прафесар гэтага ўніверсітэта, у 1930—63 гадах — Казанскага хімічна-тэхналагічнага інстытута. У 1946—65 гадах — старшыня прэзідыума Казанскага філіяла АН СССР. Заснавальнік хіміі фосфараарганічных злучэнняў, універсальнага метаду сінтэзу гэтых злучэнняў (перагрупоўка Арбузава); адкрыў фізіялагічную актыўнасць фосфаразмяшчальных злучэнняў (сярод іх лекавыя сродкі і [[інсектыцыды]]), рэакцыі ўтварэння свабодных радыкалаў трыарылметылавага шэрагу, вынайшаў эталонны радыкал дывінілпікрылгідразіл. Вывучаў прыродныя крыніцы арганічных злучэнняў, распрацаваў новы метад падсочкі хваёвых дрэў, тэорыю выцякання [[жывіца|жывіцы]] і тэхніку яе збору, прапанаваў шэраг лабараторных прылад. Аўтар работ па гісторыі і хіміі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч |||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Арбузаў Аляксандр}}</text>
      <sha1>a47tqs8kg9ybdpsarbx3j3gund7e7rj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212733</id>
      <parentid>5212732</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="mp6ndnbii3f42vpmqyx2pcci4odbacq" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Арбузаў}}
{{Асоба}}
'''Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Ермининге́льдович Арбу́зов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійкі хімік-арганік. [[Акадэмік]] АН СССР (1942, член-карэспандэнт 1932). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1957).

== Біяграфія ==
Скончыў [[Казанскі ўніверсітэт]] (1900). У 1911—30 гадах — прафесар гэтага ўніверсітэта, у 1930—63 гадах — Казанскага хімічна-тэхналагічнага інстытута. У 1946—65 гадах — старшыня прэзідыума Казанскага філіяла АН СССР. Заснавальнік хіміі фосфараарганічных злучэнняў, універсальнага метаду сінтэзу гэтых злучэнняў (перагрупоўка Арбузава); адкрыў фізіялагічную актыўнасць фосфаразмяшчальных злучэнняў (сярод іх лекавыя сродкі і [[інсектыцыды]]), рэакцыі ўтварэння свабодных радыкалаў трыарылметылавага шэрагу, вынайшаў эталонны радыкал дывінілпікрылгідразіл. Вывучаў прыродныя крыніцы арганічных злучэнняў, распрацаваў новы метад падсочкі хваёвых дрэў, тэорыю выцякання [[жывіца|жывіцы]] і тэхніку яе збору, прапанаваў шэраг лабараторных прылад. Аўтар работ па гісторыі і хіміі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч |||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Арбузаў Аляксандр}}</text>
      <sha1>mp6ndnbii3f42vpmqyx2pcci4odbacq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арганагенез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816200</id>
    <revision>
      <id>5212736</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 зародкавыя лісткі: эктадэрму, мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюц...»</comment>
      <origin>5212736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1420" sha1="efff2w83dfdkldsnb04q39h6casabot" xml:space="preserve">'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 зародкавыя лісткі: эктадэрму, мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюць зачаткі ЦНС, органаў пачуццяў, покрываў, з мезадэрмы — [[шкілет]]а, мускулатуры, крывяноснай сістэмы, [[палавыя органы|палавых органаў]] і органаў выдзялення, з эктадэрмы — кішачная трубка, з якой потым утвараюцца зачаткі печані, [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], органаў дыхання. Антагенетычны арганагенез да пэўнай ступені ўзнаўляе філагенетычны. У раслін арганагенез — фарміраванне і развіццё асноўных органаў (кораня, [[сцябло|сцябла]], [[лісце|лісця]], [[кветка|кветак]]) у працэсе антагенезу з мерыстэмы.</text>
      <sha1>efff2w83dfdkldsnb04q39h6casabot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212738</id>
      <parentid>5212736</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1507" sha1="5i8dw4hgs141zcw88ysn7wy9ldci1sn" xml:space="preserve">'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 зародкавыя лісткі: эктадэрму, мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюць зачаткі ЦНС, органаў пачуццяў, покрываў, з мезадэрмы — [[шкілет]]а, мускулатуры, крывяноснай сістэмы, [[палавыя органы|палавых органаў]] і органаў выдзялення, з эктадэрмы — кішачная трубка, з якой потым утвараюцца зачаткі печані, [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], органаў дыхання. Антагенетычны арганагенез да пэўнай ступені ўзнаўляе філагенетычны. У раслін арганагенез — фарміраванне і развіццё асноўных органаў (кораня, [[сцябло|сцябла]], [[лісце|лісця]], [[кветка|кветак]]) у працэсе антагенезу з мерыстэмы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганагенез|||}}</text>
      <sha1>5i8dw4hgs141zcw88ysn7wy9ldci1sn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212740</id>
      <parentid>5212738</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1553" sha1="12e0r88lnan18pqo2yzeqs6ecq0etkl" xml:space="preserve">'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 зародкавыя лісткі: эктадэрму, мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюць зачаткі ЦНС, органаў пачуццяў, покрываў, з мезадэрмы — [[шкілет]]а, мускулатуры, крывяноснай сістэмы, [[палавыя органы|палавых органаў]] і органаў выдзялення, з эктадэрмы — кішачная трубка, з якой потым утвараюцца зачаткі печані, [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], органаў дыхання. Антагенетычны арганагенез да пэўнай ступені ўзнаўляе філагенетычны. У раслін арганагенез — фарміраванне і развіццё асноўных органаў (кораня, [[сцябло|сцябла]], [[лісце|лісця]], [[кветка|кветак]]) у працэсе антагенезу з мерыстэмы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганагенез|||}}
[[Катэгорыя:Размнажэнне]]</text>
      <sha1>12e0r88lnan18pqo2yzeqs6ecq0etkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212741</id>
      <parentid>5212740</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1580" sha1="40i2t1x18ph7vtz8r2ft54ikl05xi0b" xml:space="preserve">'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 зародкавыя лісткі: эктадэрму, мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюць зачаткі ЦНС, органаў пачуццяў, покрываў, з мезадэрмы — [[шкілет]]а, мускулатуры, крывяноснай сістэмы, [[палавыя органы|палавых органаў]] і органаў выдзялення, з эктадэрмы — кішачная трубка, з якой потым утвараюцца зачаткі печані, [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], органаў дыхання. Антагенетычны арганагенез да пэўнай ступені ўзнаўляе філагенетычны. У раслін арганагенез — фарміраванне і развіццё асноўных органаў (кораня, [[сцябло|сцябла]], [[лісце|лісця]], [[кветка|кветак]]) у працэсе антагенезу з мерыстэмы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганагенез|||}}
{{Эмбрыягенез}}
[[Катэгорыя:Размнажэнне]]</text>
      <sha1>40i2t1x18ph7vtz8r2ft54ikl05xi0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212742</id>
      <parentid>5212741</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1584" sha1="o449xii6p8agnd3jdyityheh3aernju" xml:space="preserve">'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 [[зародкавыя лісткі]]: эктадэрму, мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюць зачаткі ЦНС, органаў пачуццяў, покрываў, з мезадэрмы — [[шкілет]]а, мускулатуры, крывяноснай сістэмы, [[палавыя органы|палавых органаў]] і органаў выдзялення, з эктадэрмы — кішачная трубка, з якой потым утвараюцца зачаткі печані, [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], органаў дыхання. Антагенетычны арганагенез да пэўнай ступені ўзнаўляе філагенетычны. У раслін арганагенез — фарміраванне і развіццё асноўных органаў (кораня, [[сцябло|сцябла]], [[лісце|лісця]], [[кветка|кветак]]) у працэсе антагенезу з мерыстэмы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганагенез|||}}
{{Эмбрыягенез}}
[[Катэгорыя:Размнажэнне]]</text>
      <sha1>o449xii6p8agnd3jdyityheh3aernju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212743</id>
      <parentid>5212742</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1607" sha1="4c7by1534uszrmx3la67cm6qb2et2o4" xml:space="preserve">'''Арганагенез''' — утварэнне зачаткаў органаў і іх дыферэнцыроўка ў анта- або [[філагенез]] шматклетачных арганізмаў. Амаль ва ўсіх жывёл зародак мае 3 [[зародкавыя лісткі]]: [[эктадэрма|эктадэрму]], мезадэрму і энтадэрму. У [[пазваночныя|пазваночных]] з эктадэрмы ўзнікаюць зачаткі ЦНС, органаў пачуццяў, покрываў, з мезадэрмы — [[шкілет]]а, мускулатуры, крывяноснай сістэмы, [[палавыя органы|палавых органаў]] і органаў выдзялення, з эктадэрмы — кішачная трубка, з якой потым утвараюцца зачаткі печані, [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозы]], органаў дыхання. Антагенетычны арганагенез да пэўнай ступені ўзнаўляе філагенетычны. У раслін арганагенез — фарміраванне і развіццё асноўных органаў (кораня, [[сцябло|сцябла]], [[лісце|лісця]], [[кветка|кветак]]) у працэсе антагенезу з мерыстэмы.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганагенез|||}}
{{Эмбрыягенез}}
[[Катэгорыя:Размнажэнне]]</text>
      <sha1>4c7by1534uszrmx3la67cm6qb2et2o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арганагенныя горныя пароды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816201</id>
    <revision>
      <id>5212747</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Арганагенныя горныя пароды''', '''біягенныя пароды''', '''біяліты''' - [[асадкавыя горныя пароды]], складзеныя з рэшткаў жывёльных і раслінных арганізмаў або прадуктаў іх жыццядзейнасці. Паводле рэчыўнага саставу падзяляюцца на карбанатныя (вапнякі), крамян...»</comment>
      <origin>5212747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1064" sha1="hnf37qmzcbzgaamc7ip23rbdgmoh39f" xml:space="preserve">'''Арганагенныя горныя пароды''', '''біягенныя пароды''', '''біяліты''' - [[асадкавыя горныя пароды]], складзеныя з рэшткаў жывёльных і раслінных арганізмаў або прадуктаў іх жыццядзейнасці. Паводле рэчыўнага саставу падзяляюцца на карбанатныя (вапнякі), крамяністыя ([[дыятаміт]], [[радыялярыт]] і інш.), фасфатныя (ракушачнік, касцяныя брэкчыі, гуана), вугляродзістыя (выкапнёвыя вугалі, гаручыя сланцы, [[нафта|нафты]], цвёрдыя бітумы) пароды ([[Арганагенныя пабудовы]]). На тэрыторыи Беларусі да арганагенных горных парод належаць нафта, бурыя вугалі, гаручыя сланцы, [[торф]], мелавыя пароды і інш.</text>
      <sha1>hnf37qmzcbzgaamc7ip23rbdgmoh39f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212750</id>
      <parentid>5212747</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1183" sha1="9zc559smxfit4i8u6nube5l733nf1mc" xml:space="preserve">'''Арганагенныя горныя пароды''', '''біягенныя пароды''', '''біяліты''' — [[асадкавыя горныя пароды]], складзеныя з рэшткаў жывёльных і раслінных арганізмаў або прадуктаў іх жыццядзейнасці. Паводле рэчыўнага саставу падзяляюцца на карбанатныя (вапнякі), крамяністыя ([[дыятаміт]], [[радыялярыт]] і інш.), фасфатныя (ракушачнік, касцяныя брэкчыі, гуана), вугляродзістыя (выкапнёвыя вугалі, гаручыя сланцы, [[нафта|нафты]], цвёрдыя бітумы) пароды ([[Арганагенныя пабудовы]]). На тэрыторыи Беларусі да арганагенных горных парод належаць нафта, бурыя вугалі, гаручыя сланцы, [[торф]], мелавыя пароды і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганагенныя горныя пароды|||}}</text>
      <sha1>9zc559smxfit4i8u6nube5l733nf1mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біягенныя пароды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816202</id>
    <redirect title="Арганагенныя горныя пароды" />
    <revision>
      <id>5212748</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Арганагенныя горныя пароды]]</comment>
      <origin>5212748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="lu7h8a8vjst3pd8n08aibn8nbiewef7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Арганагенныя горныя пароды]]</text>
      <sha1>lu7h8a8vjst3pd8n08aibn8nbiewef7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біяліты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816203</id>
    <redirect title="Арганагенныя горныя пароды" />
    <revision>
      <id>5212749</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Арганагенныя горныя пароды]]</comment>
      <origin>5212749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="lu7h8a8vjst3pd8n08aibn8nbiewef7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Арганагенныя горныя пароды]]</text>
      <sha1>lu7h8a8vjst3pd8n08aibn8nbiewef7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыятаміт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816204</id>
    <revision>
      <id>5212751</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомныя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі глі...»</comment>
      <origin>5212751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="m4khr224fs4ediozh7ek9pz26eqkh7c" xml:space="preserve">'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомныя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, Мінскае ўзвышша) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, харчовай, [[нафтавая прамыловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].</text>
      <sha1>m4khr224fs4ediozh7ek9pz26eqkh7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212752</id>
      <parentid>5212751</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="oc5vo6fm3e6wfab5i60fhlps01ghfvu" xml:space="preserve">'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, Мінскае ўзвышша) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, харчовай, [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}</text>
      <sha1>oc5vo6fm3e6wfab5i60fhlps01ghfvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212753</id>
      <parentid>5212752</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1500" sha1="o26uducjim0l2raqgpmua067j3x82or" xml:space="preserve">'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, Мінскае ўзвышша) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў будаўніцтве, [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}</text>
      <sha1>o26uducjim0l2raqgpmua067j3x82or</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212754</id>
      <parentid>5212753</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="97hxmd7wohj0x6cy2kuwu5jv900lggl" xml:space="preserve">'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, Мінскае ўзвышша) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}</text>
      <sha1>97hxmd7wohj0x6cy2kuwu5jv900lggl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212755</id>
      <parentid>5212754</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="i9vtiqv2dg4lsv8p4h079ii3kverx4f" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, Мінскае ўзвышша) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}</text>
      <sha1>i9vtiqv2dg4lsv8p4h079ii3kverx4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212756</id>
      <parentid>5212755</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1639" sha1="7bckcp956fgqugnlb0afkgyhsx6dslc" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, Мінскае ўзвышша) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}
[[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]]</text>
      <sha1>7bckcp956fgqugnlb0afkgyhsx6dslc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212757</id>
      <parentid>5212756</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="eepqeh7augzdaep3wzp36c16bdj9mns" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Дыятаміт''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, [[Мінскае ўзвышша]]) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}
[[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]]</text>
      <sha1>eepqeh7augzdaep3wzp36c16bdj9mns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212760</id>
      <parentid>5212757</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1684" sha1="90y7a05oz88uhws01ooim8wdhrir8d6" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Дыятаміт''', таксама '''Кізельгур''' — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, [[Мінскае ўзвышша]]) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}
[[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]]</text>
      <sha1>90y7a05oz88uhws01ooim8wdhrir8d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212761</id>
      <parentid>5212760</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="bdakt9siulc2dxfkrjtdk6ulaatp5l7" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Дыятаміт''', таксама '''Кізельгур'''&lt;ref&gt;Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4&lt;/ref&gt; — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага крэменязёму (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, [[Мінскае ўзвышша]]) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]]</text>
      <sha1>bdakt9siulc2dxfkrjtdk6ulaatp5l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212763</id>
      <parentid>5212761</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="tpx0vwa33da1dw5d90k5h19mc2qci1b" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Дыятаміт''', таксама '''Кізельгур'''&lt;ref&gt;Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4&lt;/ref&gt; — зямлістая рыхлая ці слабасцэментаваная [[асадкавыя горныя пароды|асадкавая горная парода]], утвораная пераважна з ракавінак [[дыятомавыя водарасці|дыятомавых водарасцей]]. Мае ад 62 да 97 % воднага [[крэменязём]]у (апалу), пастаянныя прымесі гліністых мінералаў. Колер белы, светла- ці жаўтавата-шэры, зрэдку цёмна-шэры. Характарызуецца вялікай порыстасцю, адсарбцыйнымі і ізаляцыйнымі ўласцівасцямі. Паходжанне дыятаміту марское, азёрнае ці балотнае. На Беларусі выяўлены пераважна ў александрыйскіх (магутнасць да 20 м, [[Мінскае ўзвышша]]) і муравінскіх (у прыродным агаленні Панямунь паблізу Гродна) адкладах. Выкарыстоўваецца ў [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[харчовая прамысловасць|харчовай]], [[нафтавая прамысловасць|нафтавай]] і [[хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|Дыятаміт|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Асадкавыя горныя пароды]]</text>
      <sha1>tpx0vwa33da1dw5d90k5h19mc2qci1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Двухвокіс крэмнію</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816205</id>
    <revision>
      <id>5212758</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Двухвокіс крэмнію''', '''крэменязём''' - аксід крэмнію(IV). Бясколерныя крышталі, практычна нерастваральныя ў [[вада|вадзе]], якія валодаюць высокай [[цвёрдасць|цвёрдасцю]] і трываласцю.  Дыяксід крэмнія - галоўны кампанент многіх зямных горных парод, у прыва...»</comment>
      <origin>5212758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="733" sha1="5g8tloce0ek5n98vbq7dayyekpnvue1" xml:space="preserve">'''Двухвокіс крэмнію''', '''крэменязём''' - аксід крэмнію(IV). Бясколерныя крышталі, практычна нерастваральныя ў [[вада|вадзе]], якія валодаюць высокай [[цвёрдасць|цвёрдасцю]] і трываласцю.

Дыяксід крэмнія - галоўны кампанент многіх зямных горных парод, у прыватнасці, [[кізельгур]]а. З крэменязёму і сілікатаў складаецца 87 % масы літасферы. У крыві і плазме чалавека канцэнтрацыя кремнезема складае 0,001% па масе.</text>
      <sha1>5g8tloce0ek5n98vbq7dayyekpnvue1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212765</id>
      <parentid>5212758</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="742" sha1="9z7toa02y5jdj8ru5oon60y8awt385q" xml:space="preserve">'''Двухвокіс крэмнію''', '''крэменязём''' — аксід крэмнію(IV). Бясколерныя крышталі, практычна нерастваральныя ў [[вада|вадзе]], якія валодаюць высокай [[цвёрдасць|цвёрдасцю]] і трываласцю.

Дыяксід крэмнія — галоўны кампанент многіх зямных горных парод, у прыватнасці, [[кізельгур]]а. З крэменязёму і сілікатаў складаецца 87 % масы літасферы. У крыві і плазме чалавека канцэнтрацыя кремнезема складае 0,001 % па масе.</text>
      <sha1>9z7toa02y5jdj8ru5oon60y8awt385q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212766</id>
      <parentid>5212765</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="929" sha1="mgibda52kro7jpdhemhy7k7b9jfttnr" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Двухвокіс крэмнію''', '''крэменязём'''&lt;ref&gt;Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы&lt;/ref&gt; — аксід крэмнію(IV). Бясколерныя крышталі, практычна нерастваральныя ў [[вада|вадзе]], якія валодаюць высокай [[цвёрдасць|цвёрдасцю]] і трываласцю.

Дыяксід крэмнія — галоўны кампанент многіх зямных горных парод, у прыватнасці, [[кізельгур]]а. З крэменязёму і сілікатаў складаецца 87 % масы літасферы. У крыві і плазме чалавека канцэнтрацыя кремнезема складае 0,001 % па масе.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>mgibda52kro7jpdhemhy7k7b9jfttnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кізельгур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816206</id>
    <redirect title="Дыятаміт" />
    <revision>
      <id>5212759</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:36:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Дыятаміт]]</comment>
      <origin>5212759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="r8dnbsrvg3of8czjp4loob04byt4rw4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Дыятаміт]]</text>
      <sha1>r8dnbsrvg3of8czjp4loob04byt4rw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крэменязём</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816207</id>
    <redirect title="Двухвокіс крэмнію" />
    <revision>
      <id>5212764</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Двухвокіс крэмнію]]</comment>
      <origin>5212764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="2bws9av2subji5a1fd3lzmhxnz0x2t5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Двухвокіс крэмнію]]</text>
      <sha1>2bws9av2subji5a1fd3lzmhxnz0x2t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арганічная архітэктура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816208</id>
    <revision>
      <id>5212768</id>
      <timestamp>2026-10-07T10:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры за...»</comment>
      <origin>5212768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3051" sha1="7dvi48sogbodtf4zcovt1hzpfrss0qr" xml:space="preserve">'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам Л.Салівенам, развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем Ф. Л. Райтам. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з прыродай, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць А.Аалта і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з Р.Нейтрай. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>7dvi48sogbodtf4zcovt1hzpfrss0qr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212769</id>
      <parentid>5212768</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3104" sha1="i5txaahswiiqfaf7lmfrxkdm4pam5iu" xml:space="preserve">'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам Л.Салівенам, развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з прыродай, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць А.Аалта і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з Р.Нейтрай. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>i5txaahswiiqfaf7lmfrxkdm4pam5iu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212771</id>
      <parentid>5212769</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3238" sha1="4d3bvps4xo4njiypegmwd1dh0y7ljaq" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам Л.Салівенам, развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з прыродай, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць А.Аалта і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з Р.Нейтрай. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>4d3bvps4xo4njiypegmwd1dh0y7ljaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212772</id>
      <parentid>5212771</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3302" sha1="ctoth6k9lj1rsxyb9naj7i90xrfh68i" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Саліван|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць А.Аалта і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з Р.Нейтрай. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>ctoth6k9lj1rsxyb9naj7i90xrfh68i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212773</id>
      <parentid>5212772</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3302" sha1="cal8upuewjmakb83ch7d64gm3wzirea" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць А.Аалта і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з Р.Нейтрай. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>cal8upuewjmakb83ch7d64gm3wzirea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212775</id>
      <parentid>5212773</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3338" sha1="q4uydx3od9qggskkwvak236s8jrtpvq" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з Р.Нейтрай. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>q4uydx3od9qggskkwvak236s8jrtpvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212776</id>
      <parentid>5212775</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3380" sha1="8flbd5epaihmpue38t3pesyb0mj7j5b" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з [[Рыхард Нёйтра|Рыхардам Нёйтра]]. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам Б.​Дзэві; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>8flbd5epaihmpue38t3pesyb0mj7j5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212777</id>
      <parentid>5212776</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="mxhsgumpi9qqu9kf9a1gjk7qb4aqg0z" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з [[Рыхард Нёйтра|Рыхардам Нёйтра]]. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам [[Бруна ​Дзэві]]; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.</text>
      <sha1>mxhsgumpi9qqu9kf9a1gjk7qb4aqg0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212778</id>
      <parentid>5212777</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3500" sha1="b3kkeicnl36wkfu2f1obbrl53xms3pi" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|&quot;Дом над вадаспадам&quot;, архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з [[Рыхард Нёйтра|Рыхардам Нёйтра]]. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам [[Бруна ​Дзэві]]; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганічная архітэктура|||}}</text>
      <sha1>b3kkeicnl36wkfu2f1obbrl53xms3pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212779</id>
      <parentid>5212778</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3570" sha1="n1w2vqiw8rbo2d9hazhpv7980gnyy35" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|«Дом над вадаспадам», архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з [[Рыхард Нёйтра|Рыхардам Нёйтра]]. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам [[Бруна ​Дзэві]]; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганічная архітэктура|||}}
[[Катэгорыя:Архітэктурны мадэрнізм]]</text>
      <sha1>n1w2vqiw8rbo2d9hazhpv7980gnyy35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212780</id>
      <parentid>5212779</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3574" sha1="izvkyesp2pmhcrk1yoz0c0064mvonwu" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|«[[Дом над вадаспадам]]», архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з [[Рыхард Нёйтра|Рыхардам Нёйтра]]. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам [[Бруна ​Дзэві]]; у 1945 годзе ў Рыме створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганічная архітэктура|||}}
[[Катэгорыя:Архітэктурны мадэрнізм]]</text>
      <sha1>izvkyesp2pmhcrk1yoz0c0064mvonwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212781</id>
      <parentid>5212780</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5212781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3578" sha1="k7k21sit9mm8qcpmab19d7tbnx19tyg" xml:space="preserve">[[Файл:FallingwaterWright.jpg|thumb|«[[Дом над вадаспадам]]», архітэктар [[Фрэнк Лойд Райт]]]]
'''Арганічная архітэктура''' — творчы кірунак, у аснове якога ляжыць прынцып падпарадкавання формы архітэктурнага твора яго зместу. Узнікла ў 1-й палове 20 стагоддзя як рэакцыя супраць акадэмізму, рацыяналізму і эклектыкі. Ідэі арганічнай архітэктуры закладзены ў 1890-я гады амерыканскім архітэктарам [[Луіс Генры Салівен|Луісам Генры Салівенам]], развіты ў тэорыі і практыцы [[будаўніцтва]] яго вучнем [[Фрэнк Лойд Райт|Фрэнкам Лойдам Райтам]]. Канцэпцыі арганічнай архітэктуры зыходзяць з цеснай сувязі архітэктуры з [[прырода]]й, грунтуюцца на бесперапыннасці архітэктурнай прасторы, на праектаванні «з сярэдзіны — да навакольнага асяроддзя», рацыянальным выкарыстанні якасцяў [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], увядзенні элементаў народнай творчасці; сама функцыя будынка не абмяжоўвалася тэхналічнымі і фізіялагічнымі фактарамі, а ўключала і эстэтычны, таму архітэктурны твор уяўляў сабой цэласны арганізм.

Пад уздзеяннем ідэй арганічнай архітэктуры склаліся рэгіянальныя архітэктурныя школы ў скандынаўскіх краінах (творчасць [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]] і інш.); у [[ЗША]] прынцыпы арганічнай архітэктуры выкарыстоўвала т.зв. каліфарнійская школа на чале з [[Рыхард Нёйтра|Рыхардам Нёйтра]]. У 1940-я гады тэорыя падхоплена ў Італіі архітэктарам [[Бруна ​Дзэві]]; у 1945 годзе ў [[Рым]]е створана група АРАО (Associazione per Architettura Organica, Асацыяцыя арганічнай архітэктуры), якая падкрэслівала гуманістычны кірунак асноўных палажэнняў арганічнай архітэктуры. Дыяпазон арганічнай архітэктуры быў абмежаваны галоўным чынам будаўніцтвам асабнякоў, вілаў, загарадных атэляў; у 1960-я гады арганічная архітэктура растварылася сярод рацыяналістычных кірункаў архітэктуры. Прынцыпы формаўтварэння, выпрацаваныя арганічнай архітэктурай, выкарыстоўваюцца ў беларускай архітэктуры.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|1|Арганічная архітэктура|||}}
[[Катэгорыя:Архітэктурны мадэрнізм]]</text>
      <sha1>k7k21sit9mm8qcpmab19d7tbnx19tyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Руліха (сяло)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816209</id>
    <redirect title="Руліха (аул)" />
    <revision>
      <id>5212786</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Руліха (сяло)]] у [[Руліха (аул)]]</comment>
      <origin>5212786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="0aax4q6t2c1lcsajsazyvl2dv3grw4m" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Руліха (аул)]]</text>
      <sha1>0aax4q6t2c1lcsajsazyvl2dv3grw4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арбігень</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816210</id>
    <revision>
      <id>5212798</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Арбігень]] у [[Арбаіген]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5212798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="bkon0o0lcqq5fg9snjqy45rpc6m77i7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Арбаіген]]</text>
      <sha1>bkon0o0lcqq5fg9snjqy45rpc6m77i7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212799</id>
      <parentid>5212798</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Арбаіген]]</comment>
      <origin>5212799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="rlgd8qbaday1kiwsxt2ypd4uxqqc8hc" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Арбаіген]]</text>
      <sha1>rlgd8qbaday1kiwsxt2ypd4uxqqc8hc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каскудук (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816211</id>
    <revision>
      <id>5212813</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Каскудук (Паўладарская вобласць)]] у [[Каскудык (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="n3y85y6coyot5y44y9a5f05jbg92spk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Каскудык (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>n3y85y6coyot5y44y9a5f05jbg92spk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212814</id>
      <parentid>5212813</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Каскудык (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="sznbh63zo0q0vh44bjw8lga532wrkmg" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Каскудык (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>sznbh63zo0q0vh44bjw8lga532wrkmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулат (Паўладарская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816212</id>
    <revision>
      <id>5212822</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кулат (Паўладарская вобласць)]] у [[Кулаат]]: памылка</comment>
      <origin>5212822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="emuerqz2yhhn0vz5s2i1csmtrub6bvk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кулаат]]</text>
      <sha1>emuerqz2yhhn0vz5s2i1csmtrub6bvk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212823</id>
      <parentid>5212822</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Кулаат]]</comment>
      <origin>5212823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="kqug7d31zaaxaw8866jfdlvbrubto2z" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Кулаат]]</text>
      <sha1>kqug7d31zaaxaw8866jfdlvbrubto2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сугур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816213</id>
    <revision>
      <id>5212840</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Сугур]] у [[Сугір]]: памылка</comment>
      <origin>5212840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="3d6vpubwz7qu5ziqbjtyu9do9obixle" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сугір]]</text>
      <sha1>3d6vpubwz7qu5ziqbjtyu9do9obixle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212841</id>
      <parentid>5212840</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5212841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="qgw4lrlq74uapfog4aphzb1buhdbvf1" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Сугір]]</text>
      <sha1>qgw4lrlq74uapfog4aphzb1buhdbvf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чушкалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816214</id>
    <revision>
      <id>5212849</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Чушкалы]] у [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне</comment>
      <origin>5212849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="8r0ejdmohzuzh5mr1iwn57hig0ygqa5" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>8r0ejdmohzuzh5mr1iwn57hig0ygqa5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212850</id>
      <parentid>5212849</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="fk73l8orj8fv3ccgisnk0qsrn9nwjo6" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)]]</text>
      <sha1>fk73l8orj8fv3ccgisnk0qsrn9nwjo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашкалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>816215</id>
    <revision>
      <id>5212853</id>
      <timestamp>2026-10-07T11:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Шашкалы]] у [[Шашкалы (Акмолінская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="rrqch276h9uoa1wovheprve9yxkmvvv" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Шашкалы (Акмолінская вобласць)]]</text>
      <sha1>rrqch276h9uoa1wovheprve9yxkmvvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5212854</id>
      <parentid>5212853</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T11:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Шашкалы (Акмолінская вобласць)]]</comment>
      <origin>5212854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162" sha1="r02lc65cmix2bdxq16h4xl2z5972j40" xml:space="preserve">* [[Шашкалы (Акмолінская вобласць)]]
* [[Шашкалы (Паўладарская вобласць)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>r02lc65cmix2bdxq16h4xl2z5972j40</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>